Skip to main content

Full text of "Patrologiae cursus completus, sive bibliotheca universalis, integra, uniformis, commoda, oeconomica, omnium SS. Patrum, doctorum scriptorumque ecclesiasticorum qui ab aevo apostolico ad aetatem Innocentii III (Ann. 1216) pro Latinis et ad Photii tempora (Ann. 863) pro graecis floruerunt ... Series Graeca, in qua prodeunt patres, doctores scriptoresque ecclesiae Graecae A.S. Barnaba ad Photium"

See other formats 


Google 


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 


Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 


Usage guidelines 
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 


public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 





We also ask that you: 


Ἔ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individual 
personal, non-commercial purposes. 





and we request that you use these files for 


Ὁ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 


Ἢ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 


* Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 






About Google Book Search 


Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 
a[nttp: //books . google. con/] 

















PATROLOGLE 


m CURSUS COMPLETUS 


SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, 


OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM, 


SIVE LATINORUM, SIVE GRACORUM, ' . 
QUI AB EVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III (ANNO 1516) PRO LATINIS 
ET CONCILII FLORENTINI (ANN. 1439) PRO GR,ECIS FLORUERUNT : 


RECUSIO CHRONOLOGICA . 
OMNIUM QU.E EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PBR. QUINDECIM PRIMA 
ECCLESLE SJECULA, 


JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM 
DILIGENTER CASTIGATA ; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; 
OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUA$ TRIBUS NOVISSIMIS SACULIS DEBENTUR ABSOLUTAS 
DETECTIS, AUCTA ; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIBS, SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS 
MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA ; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE LISPOSITIS, NECNON ET 
TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATE- 

RIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBII8, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO 
AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ; 


DUCENTIS XT AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ALPHABETICIS, CHRONOLOGICUS, 
STATISTICIS, SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE, 
LITURGICUM, CANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA S8INE ULLA EXCEPTIONE ; 8ED PRA- 
SERTIM DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCILICET HERUM, QUO CONSULTO, 
QUIQUID NON SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NE UNO QUIDEM 
ÓMISSO, IN QUODLIBET THEMA 8CRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTRO SCRIPTUHRLI 
SACRA/E, κα QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM 
SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM $8. SCRIPTUR/E VERSUS, A PRIMO 
GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI SINT. 


WSDITIO AGCCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR CHARACTERUM  NITIDITAS 
CHARTA4E QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS, TUM 
NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGIA DECURSU CONSTANTER 
SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PFLESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOL OGICA, 
SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM 
IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ET MSS. ADOMNES ATATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE 
PERTINENTIBUS, COADUNATORUM. 


SERIES LATINA, 
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINJR 


À TERTULLIANO AD INNOCENTIUM Ill : 
ACCURANTE J.-P. MIGNE, 


Bibliothees Cleri uuiversee, 
SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTICJE RAMOS EDITORE. 





PATROLOGLE LATINJE TOMUS CXLVII. 


JOANNES ARCHIEPISCOPUS ROTHOMAGENSIS, ALPHANUS SALERNITANUS ARCHIEPISCOPUS, ARNULFUS CLERI- 
CUS MEDIOLANENSIS, BERTHOLDUS CONSTANTIENSIS, BRUNO MAGDEBURGENSIS CLERICUS, MARIANUS 
SCOTTUS, LANDULFUS CLERICUS MEDIOLANENSIS, GEBUNIUS LUGDUNENSIS ARCHIEPISCOPUS, GUALTERIUS 
MELDENSIS, EUSEBIUS BRUNO ANDAGAVENSIS, EPISCOPI, SANCTUS GERALDUS SILVAE MAJORIS PRIMUS ABBAS, 
JOANNES FISCAMNENSIS ABBAS, THOMELLUS MONCHUS HASNOTIENSIS, HENALLUS;MAGISTER SEDIS BAR- 
CINONENSIS, FOLCARDUS SITHIVENSIS MONACHUS, .GUAWKEGIUS. MGNAGHUS XASINENSIS, THEODERICUS 


PADERBRUNNENSIS CANONICUS. 
ΤΟΝ. UNIGUS 2p 


- € 
. 
ww €* 


P] 
.- "9 ^ 
——— D D ond 
- 


PARISIIS, 


APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES, 
IN VlA DICTA: AVENUE-DU-MAINE, 189, OLIM CHAUSSÉE-D U-MAINE, 127. 


1879 


- 
- 

P 

- 


Cricny. — Ex ΤΥΡΙΒ PauLI DuPonrT, 12, via DicTA Bac-p'Asniknes. — 959.79 





S/ECULUM XI. 


JOANNIS 


ABRINCENSIS PRIMUM EPISCOPI, 


POSTMODUM 


ARCHIEPISCOPI ROTHOMAGENSIS, 
ALPHANI  SALERNITAM — ARCHIEPISCOPI, 


OPERA OMNIA. 


ACCEDUNT 


ARNULFI CLERICI MEDIOLANENSIS, BERTHOLDI CONSTANTIENSIS, BRUNONIS MAGDEBUR- 
GENSIS CLERICI, MABIANI SCOTTI, LANDULFI CLERICI MEDIOLANENSIS, 


| CHRONICA. 


NEntermiscentur 





GEBUINI LUGDUNENSIS ARCHIEPISCOPI, GUALTERII MELDENSIS, EUSEBII BRUNONIS 
ANDEGAVENSIS, EPISCOPORUM, SANCTÍ GERALDI SILVJE MAJORIS PRIMI AB- 
BATIS, JOANNIS FISCAMNENSIS ABBATIS, THOMELLI MONACHI HASNONIENSIS, 
RENALLI MAGISTRI SEDIS BARCINONENSIS, FOLCARDI SITHIVENSIS MONACHI, 
GUAIFERII MONACHI CASINENSIS, THEODERICI PADERBRUNNENSIS CANONICI, 


SCRIPTA VEL SCRIPTORUM FRAGMENTA QUJE SUPERSUNT. 


ACCURANTE J.-P. MIGNE, 
BABLIOTHECAEE CLERI UNIVERS/AE 
SIVE 
CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. 


E 
. "o2 c JS. 09. “4.62.0 v6 9 àv8 .$ 
- 4 Lj 
e € & . ^^ Φ "vo? v. 
— Á— —— a m. 09 mima ἡ 2 e "1 
"^94 € " o. 
4 a τι, 4$ 
t Φ 
΄“ε LE . . e" e. PLA" 9 «v »" 
αν 9 Amr 2 v $ - ΄ 
dii « ..37? 5» ἢ "o e. “4.1 
ud » "eu? ς΄» 
» 


PARISIIS, 
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES, 


IN VIA DICTA : AVENUE DU MAINE, 189, OLIM CHAUSSÉE DU MAINE, 197, 
1879 


ELENCHUS 


AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO CXLVII CONTINENTUR. 





$OANNES ABRINCENSIS PRIMUM EPISCOPUS, POSTMODUM ARCHIEPISCOPUS ROTHOMAGRNSIS. 
Liber de officüs ecclesiasticis, col. 9. 
ARNULFUS CLERICUS MEDIOLANENSIS. 

Gesta episcoporum Mediolanensium, col. 286. 

THEODERICUS PADERBRUNNENSIS CANONICUS. 
Commentatio in Orationem Dominicam, col. 334. 

BERTHOLDUS CONSTANTIENSIS PRESBYTER. 
Chronicon, col. 3&3. 
JOANNES FISCAMNENSIS ABBAS. 


Libellus de Scripturis et verbis Patrum collectus, col. &&6. — Libellus alter, col. 469. —  Epistolzm 
οοἱ. &64. 


APPENDIX. 


Prefatio Joannis hominis Dei, col. 418. — Chronicon Fiscamnense, col. 479. —. Catalogus abbatum 
Fiscamnensium, col. 483 


BRUNO MAGDEBURGENSIS CLERICUS. 
De bello Saxonico, col. 490. 
THOMELLUS MONACHUS HASNONIENSIS. 
^ Historia Hasnoniensis monasterii, col. 581. 
RENALLUS MAGISTER SEDIS BARCINONENSIS. 
Versus de corpore Christi, col. 600. 
MARIANUS SCOTTUS. 

Chronicon, col. 624. . 
LANDULPHUS SENIOR CLERICUS MEDIOLANENSIS. 
Historia Mediolanensis, col. 818. 


ÁÀPPENDIX. 
' Catalogus archiepiscoporum Mediolanensium, col. 954. — Joannis Petri Puricelli dissertatio, col. 970 . 
S. GERALDUS SILVJE MAJORIS PRIMUS ABBAS. ' εκ 


ι Vita S. Adalardi abbatis, col. 1046. 
FOLCARDUS SITHIVENSIS MONACHUS. 
Vita S. Bertini, col. 1084 — Vita S. Joannis Beverlacensis, col. 1161. 
OPUSCULA DUBIA. 
Vita S. Audomari, col. 111. — Vita S. Oswaldi, col. 1187. 
EUSEBIUS BRUNO ANDEGAVENSIS EPISCOPUS. 
- Epistola ad Berengarium, col. 1201. 
GEBUINUS LUGDUNENSIS ARCHIEPISCOPUS. 
Epistola ad Rodulphum Turonensem archiepiscopum, col. 1209. 
GUALTERIUS MELDENSIS EPISCOPUS. 
Epistola ad RI Ayropeosem. apchiepiscoput], col. 1213. 
AOIBWLPHANDS BALQURNITANDS ARCHIEPISCOPUS. 
Carmina, col. f 219** *." Sermo in evang. « Cum transiret Jesus, » ete., col. 1269. — Vita et passio 
S. Christine, c9L.1268. » « .. .*. S ὁ εη δες LH EHE 
ΝΣ 'ayArFERIUS idm ENS MONACHUS. 
283. — Vita S. Secundini, col. 1293. — Vita S. Lucii papa et martyris, col. 1301. 


Carmina, col. ἢ 





Jh 


b 


ipo 








ANNO DOMINI MLIXIX 


JOANNES 


ABRINCENSIS PRIMUM EPISCOPUS 


POSTMODUM 


ARCHIEPISCOPUS ROTOMAGENSIS ! 


) NOTITIA HISTORICA 


( Gallia Chrishana nove editionis, tom. XI, pag. 31.) 


Mortuo Maurilio, clerus Rotomagensis Lanfran- A quatenus exemplariter correpti, et posteris similibus 


cum Cadomensem abbatem sibi archiepiscopum ele- 
git, qui, teste Orderico Vitali, recusavit, totisque 
sategit viribus et apud eumdem clerum, et apud 
Normannorum ducem Guillelmum, et apud summum 
pontificem Alexandrum II, ut Ecclesie vidux przfi- 
ceretur Joannes episcopus Abrincensis; quod et 
assecutus est, Romam ordinationis hujus licentiam 
petenti causa a duce missus, unde pallium cum 
licentia deportavit. 

Joannes vero episcopus apostolica legatione re- 
cepta, et omnium comprovincialium episcoporum 
cunctorumque etiam ejusdem Ecclesi: canonicorum 
electione communi consensu facta, metropolitanam 
adeptus est sedem, quemadmodum legitur in actis 


sint terrori, et parvulis spei. Quod totum in hoc de 
quo agitur Joanne archiepiscopo divina censura 
exhibuit in eo, quem is adversus sancti Audoeni 
cenobitas inconsulte tumultum exercuit. Quod non 
derogatorie, non insultatorie, sed consultorie cen- 
suimus scribere. Primo, quia insolitum, incredibile, 
et quasi monstro. simile, tantum tumultum, tantam 
turbam eo die sine sanguine accidisse. Secundo, ut 
loco nobilissimo, et ab omni jure seu consuetudine 
archipresulum hujus urbis privilegio Caroli Magni 
libero sit memoriale, quo se prebent nec in magnis 
excessibus ipsorum aliquid justitie/ debere. Causa 
erat, qua Guillelmus, Nortmannorum comes et An- 
glorum rex gloriosus, Cenomannis cum expeditione 


archiep. Rotom. Transiit igitur a sede Abrincensi, B sua morabatur. Aderant ei inter reliquos proceres 


unde et plerumqua Joannis Abrincensis nomen sortitus 
est, ad sedem Rotomagensem Joannes, filius Radulfi 
comitis Baiocarum et Ibreii, fratris uterini Richardi 
Normannia ducis, cujus archiepiscopi in curiam 
xu Kalendas Martii 1070 tracta est causa de cella 
S. Audoeni de Gisortio inter monachos Sancti Leut- 
fredi et Majoris Monasterii. Anno 1072 in majori 
basilica sua concilium habuit cum suis suffraganeis 
pro restituenda ecclesiastica disciplina. 

« Hic vero, ex actis archiepiscoporum Rotomag., 
fuit vir progenie nobilis, liberalibus imbutus disci- 
plinis. Is, alias satis strenuus, animi fuit impatien- 
tíssimus. Crudescebat in eo hic morbus, et, ut ita 
dixerim, exaggerabatur tum carnis nobilitate, tum 


iste Joannes sedis hujus archiepiscopus, ut vir ex- 
cellentis ingenii, et non mediocris consilii : Nico- 
laus quoque reverendus abbas supradicti coenobii. 
Imminebant celeberrima totisque votis excipienda 
sanctissimi Audoeni dies natalitia: et quia moris 
est ut archiepiscopus ipsa die inibi missarum so- 
lemnia celebret, non pro ulla quidem vel ipsius 
Jentaculi vicissitudine, sed quasi in recompensatio- 
nem consecrationis sue, quam nonnisi in prefata 
ecclesia cuivis sedis memorata licet accipere; mis- 
sione a rege petita redibat concite, abbate preno- 
minato interim ad occupatiora remanente. Quid 
plura ? adest dies veneranda, clerici majoris ecclesia 
solito eo conveniunt: et quia premisso nuntio ven- 


prelationis dignitate. Solent enim hzec duo plerum- Cturum se mandaverat, solemne missarum interim 


que positos in culmine in flexum usque superbiz, 
ipso potentie fastigio lenocinante, corrumpere : 
adeo ut norme obliti justitie, unde animi sui furo- 
rem videntur pascere, hoc zelo justitiz velint depu- 
tare. Evenit autem aliquando, ut hi tales, non pa- 
stores, sed crudeles exactores, occulto Dei judicio 
coram ipsis, quos injuste vexaverunt, corripiantur : 


ParnRoL. CXLVII. 


Ἅ, 


differtur. Post aliquandiu vero e communi consilio, 
ne quid tante diei subtraheretur, dum veniat, ini- 
tiatur. Tanta vero morositate, tanta id factum est 
devotione; ut non mirum totis animis hostem hu- 
mani generis ad hanc laetitiam turbandam exarsisse : 
qui miximo sibi lucro credidit accedere, sic illud 
veneno sua nequitie tempus inficere, quod interim 


l 


a" 


JOANNES ARCHIEP. ROTOMAGENSIS. 


12 


sibi dolebat deperire. Finito itaque Kyrie cum duo- A ratur ; jure hoc in ipsa nube portendebatur. Hinc 


bus rhythmis, exacto Gloria in excelsis Deo, quod 
inceptum ab abbate Richardo Sagiensi chorus cele- 
berrime fuerat exsecutus cum laudibus suis (id vero 
totum expendebatur in przstolatione archiprsulis), 
ecce accurrit in turbo tempestatis, omnem confun- 
dens gratiam illius celebritatis. Hic namque totam 
mentis indignationem animo concipiens, quod non 
usquequaque fuisset exspectatus, torvis oculis, ore 
furibundo cunctis maledixit; conversusque ad ipsos 
monachos excommunicavit, ex auctoritate Dei et 
sua officium presens interdicens cessare fecit, ab- 
batem ab altari evellens, divini officium ministerii 
prohibuit. Mceroris erat plenum et stuporis cernere 
tantz festum letitie, tot et tantas voces eam praz- 


conantes in subitum silentium obmutuisse. Ipse ad B manum cogit, 
clericis suis, ' 


complendum se officium proparat : 
ut a loco incepto peragerent, imperat. Nihil hic 
reticendum fore censemus, quod düm alteri parti 
favendo dissimulamus, alteri totum derogando im- 
putare videamur. Verum falsi astipulatione non in- 
diget. Fratres, etsi decorem sibi tanti gaudii prz- 
ripi dolentes, pontificali tamen auctoritati cedunt, 
festivis se ornatibus exuunt, satis cum tumultu ec- 
clesiam egrediuntur; huc quidam, pars illo, alii alio 
succedunt, Ínvicem et ad suos super suo pudore 
morentes conqueruntur. Cum subito quidam mz- 
roris impatiens, dubium quidem an ex ipsis, vel 
eorum famulis, plus furoris, minus consilii animo 
colligens, turrim properat, majus ecclesi» signum 
ulsat. Hinc forum otior advolat : 
sancti Audoeni glebam ad majorem ecclesiam aspor- 
tare velle proclamat. Prosiliunt omnes e domibus, 
alius gladium, hic bipennem, diversi quod primum 
manibus occurrerat, arripiunt; ecclesiam cum fu- 
rore irrumpunt. Quidam curiositate acti, celata mo- 
nasterii conscendunt, quaedam ex tabulatis auferunt : 
quid sic furens populus agere vellet, rimantur. Plu- 
rimi ejus intentionis erant, ut quia eis tantz:e con- 
tinuationem letitie interrupisset, nec sibi perficere 
liceret. Archiepiscopus circumcirca furentium se 
turmis appeti expavescens, plus tamen desuper im- 
minentes meiuens, ab altari ad valvas monasterii 
fugam arripuit : vix elapsus infra ambitum earum 
ipsis prius clausis se recepit : undique circum se 


archiepiscopum C tam speciali gaudio privati forent, attenderint ; 


nempe insensibiliter furentium nubilum velut fumus 
ascendens, divine gratie serenum turbabat : hinc 
manum Domini reatu ipsorum ad feriendum pro- 
vocatam sancius Audoenus meritis suis protegendo 
continebat. Dicto nil subripit quod refragetur : 
tantum ratio ipsa a toto pendens suffragatur. lpsi 
sane, cujus patientive sit Altissimus redditor, zsti- 
mare licuisset, ni se in sua pertinacia continens ἃ 
consideratione rationis animum  revocasset. Sed 
animositatis ejus immani(as non destitit eo usque, 


quo se invehens irruit in se. Igitur vicecomes civi- ' 


tatis archiepiscopum sic circumventum ut audivit, 
veritus ne quid inconsultius adversus ipsum age- 
retur, et ipse post noxae argueretur; militarem 
regis bannum omnibus pretendit, 
suppetias accurrit; jam nil reluctantem, imo sibi 
penitus diffidentem periculo eximit. lis tumultuum 
dementiis exacta est dies tanta celebritatis. 

« JEstimet qui valet qua facies tunc fuerit curic 
ccelestis, quam indigne tulerit sui precellentissimi 
eivis Audoeni sic confusam, sic feedatam, sic pre- 
reptam diem sux remunerationis. /Estimet quid 
exstiterit miserie, tantum patronum nil penitus in 
filiis suis quod Domini faciem placaturus offerret, 
eo die accepisse. Nos ignorantes divini secretum 
consilii omittimus, de hominibus humana pensamus. 
In tanta multitudine discreta sexu, aetate et ordine, 
non credimus defuisse, et qui mente carnali se mi- 
nus nocuisse poenituerint, dum nil medium, quin 
et 
qui sanioris consilii, peccatis suis eam turbam im- 
putaverint, vota sua prarepta gemuerint a suo pa- 
trono veniam, suspirantes super suis actibus eru- 
buerint. Fratres in crastinum de suis eligunt, per 
quos abbati suo quod factum fuerat, innotesceret, 
et regem super hoc suggesturus adiret ; sed archie- 
piscopi nuntius pr:aecesserat, inyidiam omnem in 
monachos retorserat : sic infecto negotio reditum 
est. Rex licet post ipsius archiepiscopi et quorum- 
dam aulicorum instinctu animo in monachos motus ; 
rem tamen ex zquo pensans, hine immoderatam 
arrogantiam, hinc inconsultum tumultum justis 
librationibus preponderat. Jubet igitur statim ec- 
clesiam ab archiepiscopo reconciliari. Quod cum 


sedilia et formas aggerari fecit. Nonnulli tamen par-psatis irato et reluctanti animo abnueret, rex Mi- 


tis ipsius arreptis candelabris, cereis et perlicis, in 
. monachos efferati, sed ab eis non segniter excepti, 
pudet dicere, quam fredo exemplo res eo die debuit 
determinari. Constitit satis ipso die meritum sancti 
omnibus adfuisse, qui hinc s:evientium manus com- 
primendo, hinc archiepiscopum cum suis eo periculo 
eximendo, tantum nefas non parvo cunctis miraculo 
potuit avertere. Nam tanta subito nubis caligo id 
spatium sanctuarii, quod loculi sanctorum contine- 
bantur, obtinuit, ut vix vel a curiosis oculorum acie 
corripi potuerit. Rei congruit miraculum. Quia enim 
sacre Scripture diversis in locis per nubem nunc 
delinquentium czcitas, nunc Domini protectio flugu- 


chaeli episcopo Abrincatensi loci reconciliationem 
injunxit ; pudorem vero suum, in futuro vindictam 
pretendens, dissimulavit. Quatuor igitur monachos 
loci, quos et factionis auctores audierat, totidem 
aliorum cenobiorum abbatibus commisit, quatenus 
et archiepiscopo satisfaceret, et illi in peregrina- 
tione sua luerent, quod miuus consulte peccassent. 
Non multo post tamen, et rationis consideratione, 
et petitu abbatis ipsorum flexus, in presentiam sui 
eos revocavit, et Ecclesiv reconciliatos reddidit. In 
his omnibus semper apud ipsum cautum exstitit, ne 
quid sibi archiepiscopus, quasi sub ecclesiastico 
vigore, in causis hujus ecclesiz€ insolenter arroga- 


«* 


* 


13 

verit. 
exsilio satisfecit, rem in concilium ponit, concilium 
cogit; quod abbatiam suam irato et tumultuanti 
animo intrasset ; quod totius turbz? causa et matería 
exstitisset ; quod loci reconciliationem sibi denegas- 
set, judicio primatum suorum trecentas libras exe- 
git. Delicti satis hzc vindicta exsolvisset, si intime 
facti poenituisset, Dominique patientiam non negli- 
gendam putasset. Sed animi rancorem nec tunc 
primum adversus Sancti Audoeni cenobitas occe- 
perat, et hoc modo potuit potius exaggerari, quam 
leniri. Trium annorum spatium evolutum erat, et 
semper repulsam sui dolore continuo secum corro- 
debat, congruenti sane exemplo suspensus, velut 
evangelitz illius ficulnez fructus. Unde sic quidam, 


Exspectata tribus fructum non attulit annis. 


Cum post id temporis redeunte eadem festivitate, 
paucis ante mensibus paralysi percussus, sed ab hac 
infirmitate jam respirans, ad solemnitatem venit, 


NOTITIA HISTORICA. ]4 
Imo postquam gemino íratrum eorumdem A patu dedit, οἱ ad quamdam patrimonii sui villam, 


S. Philiberti dictam, secedit, ubi et aliquantisper 
supervixit. Duodecimo vero sui presulatus anno 
viam universe carnis ingressus, hominem exivit. 
Inde tamen ad propriam sedem refertur. » 

Hactenus scriptor ille, quem, si minus circum- 
specte verbisque asperioribus presulem tractavit , 
tantum abest ut laudemus; ubi vero in incommodo 
naturali miraculum videre sibi visus est absque 
revelatione, non possumus non reprehendere. Sed 
quo nomine afficiendi sunt editores historie Mat- 
thxi Paris, qui tam in utraque editione Londo- 
niensi annorum 1571 et 1640, quam in editione 
Parisiensi anni 1644, hanc notulam scripsere in 
margine : Monachi Sancli Audoeni Joannem archiepi- 
scopum Rotomagensem occidunt ! Scripserat minus in- 
considerate ipse Matthzeus ad annum 1073 : Inva- 
serunt Sancti Audoeni monachi Joannem, archiepisco- 
pum Rolomagensem, missam  celebrantem | festivitale 
ejusdem sancti cum armata manu virorum. Sed ad 


el quia per se missam celebrare non potuit, Gisle- ultimos przsulis annos quod spectat, tradit Orde- 
berto Ebroacensi episcopo vices suas commisit: ipse ricus Vitalis, pagina 550, lllum subita passione per- 
in medio cantorum specie precentoris stetit. Ut cussum turba spectante, ad terram dejectum esse, 


vero evangelium cepit legi, horribile dictu! sic ab 
intimis humoribus in secretionem meatum profluen- 
tibus est subito angustiatus, ut raptim urina procur- 
rens, lineam usque superpellicialem indumentum 
omne infecerit, pavimentum etiam quo stabat, per 


quam humectaverit. Hinc post fidelium oblationes; etiam concilia celebravit ; 


cum amplius dissimulare non posset , 
egressus, pudore non oportet dici quantum et me- 
rore confusus, ad sua reversus est. Quod ut primum 
ad aures populi percrebuit, quis sstimare, quis 
dicere sufífecerit, in quas et quantas voces se dere- 
pente sparserit? Omnes tamen in commune Domini 
magnificentiam sanctique Audoeni meritum perso- 
nabant : jure hunc ab integritate presentis lztitize 
sic ignominiose repulsum, quam olim indigne nimís 
perturbaverat, acclamabant. Nemo nobis succensere 
habet, si vera dicimus, quia nemini examen judicis 
omnium, in cujus manus horrendum est incidere, 
improperandum scimus, et ex aliena culpa penam 
incurrere valde formidamus. Sed enim judicia Do- 
mini, quz velut abyssus multa sunt, mirari, ipsum 
in tam sancto viro predicare, quo affectu pietatis 


et biennio quo supervixit, elinguem exstitisse. 
Joannes decorem domus Dei impense coluerat, 
cujus egregium hodieque superest monumentum 
in libello divinorum officiorum ad usum metropo- 
litanz: ecclesie, Maurilio decessori suo oblato. Plura 
primum anno 1072, de 


ecclesiani ^ quo jam diximus ; alius anno 1074, in quo prioratus 


S. Victoris apud  Caletes ad abbatias evectus; ipse 
vero quod presbyteris suis concubinas prohibuisset, 
lapidibus petitus est fugaque saluti consulere coactus, 
quo de re Ordericus Vitalis. Subscripsit anno 1074 
diplomati Wilelmi regis pro ecclesia Bajocensi. 
Auno 1075 Ceciliam virginem, filiam Guillelmi 
Nothi, Deo sacravit in basilica Fiscamnensi. Adfuit, 
anno 1077, dedicationi basilicarum S. Stephani 
Cadomensis, et Beatae Marie Beccensis. Eodem anno 
jussus a Guillelmo rege; noluit sepelire Hugonem, 
Lexoviensem episcopum. Denique ad fünem, tam 
episcopatus quam vitz? ejus quod spectat ; abdicare 
coactus est, tam propter offensam regis quam 
propter paralysim aut urine incontinentiam. Ad id 
vero exsequendum Gregorius VII papa Hubertum 


iisdem devote sibi famulantes protegendo semper Dlegatum ad regem Anglorum miserat, pridie Nonas 


foveat, plus est sacrilegii ingrato silentio tegere, 
quam ut dicatur, reverentie. Caeterum non parum 
intentionem piam dirigit, studendum continue Do- 
mino servire in timore, et exsultare ei, sed cum 
tremore : sobrie pensare, quam nitidum templum 
ipsi nosmet scilicet exhibere deceat, si adeo zelans 
hujus exterioris cultus in visibilibus templis appa- 
reat. Non enim inbabitantes propter locum, sed 
propter inhabitantes locum Dominus elegit. Verum, 
ut cepta prosequamur, per alios tres annos adeo 
ipso incommodo laboravit, ut neque jam administra- 
tionis infulis deservire potuerit. Cum tandem regia 
auctoritate, imo consultu ómnium pulsatus, episco- 


Aprilis, indictione prima, quz cadit in annum 1078, 
ut inquireret an ille pro sua zgritudine episcopale 
onus sustinere posset; quod si tanto oneri impar 
reperiretur, alius in ejus locum canonice eligeretur, 
Successorem tamen non habuit, nisi mense Julio 
anni sequentis, duobus ante obitum ejus mensibus, 
exactis archiepiscop. Rotomag., qua cum duode- 
cimo presulatus anno mortem illam consignent , 
initium episcopatus ab ipsa decessoris morte com- 
putent necesse est; quando e contrario Ordericus 
Vitalis, qui sibi constare non videtur, illud modo 
in annum 1069 rejicit, modo ín annum 1072 ubi 
tumulatum esse ait in baptisterio basilic: suz ad 


15 JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 16 


aquilonem v Idus Sept. Trinas ad eum Lanfrancus A — Ecclesi& minuuntur opes, sacer ordo tepescit, 
Cantuariensis archiepiscopus, unam vero Hildeber- Provida relligio quem sua constituit. 

tus Cenomanensis episcopus litteras scripsere, quas Hic neglecta diu canonum decreta reformans, 
post Acherium et Bibliothecam Patrum vulgavit Instituit caste vivere presbyteros, 
Pommeragus, Concil. Rotomag., pag. 78 et seqq. et Dona Dei sub eo venalia nulla fuere ; 

Beslinus parte n, pag. 15 et seqq. Hoc epitaphium Huic et opes largas contulit Ecclesiz. 

ejus recitat Ordericus : Lingua diserta, genus, sapientia, sobria vita 


4 


Metropolita tuus jacet hic, urbs Rotomagensis, 
Culmine de summo, quo moriente ruis, 


Huic fuit, exiguus quem tegit iste lapis. 
Nona dies septembris erat, cum carne Johannes 
Exspoliatus obit : sit sibi vera quies. 








h. P. JOANNIS | 


| LIBER 
DE OFFICIIS: ECCLESIASTICIS 
AD MAURILIUM 


ROTOMAGENSEM ARCHIEPISCOPUM 


Primum ez codice ms. conobii Salicosani in. lucem. editus, nunc ex ms. codice bibliothece Bigo- 
tianz auctus et emendatus ; notis D. Joannis Prevotit, Rotomagensis ecclesie cathedralis canonici, 


et recentioribus observationibus illustratus ; 


[n quo varia antiquitatis ecclesiastice monimenta, hactenus inedita, ex mss. codicibus nunc primum in 
lucem prodeunt. 


(ROTOMAGI. Impensis el typis Bonaventure Lebrun, typographi et bibliopole, in area Palatii, sub signo 
S. Bonaventure, cum approbatione doctorum et privilegio regis. M. DC. LXXIX.) 


PRZEFATIO 


Solemne habent omnes qui de re aliqua scriben- B facile obvium Joannis Abrincensis primum episcopi, 


dum susceperunt, quedam premittere sive ut labo- 
rem legentibus commendent suum, sive ut instituti 
a se operis rationem exponant. Quem morem neque 
penitus convellere, neque omnino custodire propo- 
. situm est. Quid enim necesse est librum extollere, 
quem et dignitas auctoris, et ipsa per se doctrine 
commendat utilitas ἢ Divina in eo tractantur offlcia, 
ritusque quibus illa celebrantur : in quibus ines, 
Augustino teste (epist. 119, ad Januar., c. 7 ; lib. 1x 
Conf., c. 7; serm. 16; inter Paris.), quedam elo- 
quentia salutaris admonendo discentium  affectui  ac- 
commodata, qua frigidus a. calore Spiritus Dei exci- 
tatur animus, dum fides qug oculum habet in corde, 
ad id quod accipil visibili lumine, gaudet invisibili 


dein archiepiscopi Rotomagensis, opus iterum pro- 
diret in lucem : ne nativo decore nudari patriam, et 
scriptione perutili plerosque carere contingeret. 
Verum cum non satis ex animi sententia procederet 
eventus, tacitus felicioris exspectabam opem, qui 
imperfecto operi ultimam imponeret manum, et 
multis truncato partibus faceret medicinam. Cum 
inter hzc audio typographum ad novam hujus edi- 
tionem se accingere, pupugit ea res animum, rc- 
luetantemque impulit eo vehementius, quod typo- 
graphus consilium suum clam me esse noluit, sed 
hortatus est ut operam adjungerem meam. lllibera- 
lis visum esset animi eam opportunitatem , quam 
ad optatum negotium administrandum dabat Deus, 


veritate. Horum vero expositionem tanti fecit idem C corruptam sinere, neque in illud pro virili parte 


eximius, neque satis unquam laudandus Ecclesie 
doctor, ut eam universi mundi hujus imperiis, etiam 
inusitata felicitate pacatis, .preeferendam esse cen- 
suerit (episí. 119, ad Januar., c. 16). Hzc cogitanti 
dudum in votis fuerat, ut distractum jam, neque 


incumbere. Unum me morabatur coptisque obsta- 
bat, quod etsi non indiligenter amicorum lustraram 
bibliothecas et scrinia excusseram, nullum tamen 
numeris omnibus absolutum, imo ne meliorem qui- 
dem Salicosano codicem nancisci licuerat. Quare 


17 LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. — PR.EFATIO EDITORIS. 


18 


diversus animi, quid consilii caperem fluctuabam, A — Ex antiquo pontificali ms. bibliothec: cathedralis 


ut enim sapienter monet Theodoricus rex apud 
Cassiodorum (lib. IV Var., epist. 31), ad finem de- 
bet perducere qu& prudentum inlentio visa est susce- 
pisse ; defectus namque rerum aut consilium titubare, 
aul vires arguit defecisse, quia sicut perfectam laudem 
ad finem perducta pariunt, ita. vituperationem gene- 
rant que in mediis conatibus egra deseruntur. Sed 
quamvis exitus labor ille non habuerit expetitos, 
non despondit tamen animum, et quod priore via 
parum. prospere cesserat, altera aggredi statui. 
Itaque exquisitis undequaque veteribus ad Rotoma- 
gensis Ecclesi: usum codicibus manuscriptis, qui 
plerumque verbis Joannis Abrincensis ita conso- 
nant, ut non ovum ovo similius esse videatur : eo- 


annorum ut minimum 700 adjunximus allocutionem 
archidiaconi ad D. archiepiscopum pro absolutione 
penitentium, quz incipit : Adest tempus, et legitur 
in cathedrali ecclesia Rotomagensi ; iis concepta est 
verbis que paternam omnino benignitatem pieta- 
temque spirant. Differt ab ea qua habetur in Ordine 
Romano, neque hactenus, quod sciam, in lucem 
emissa est. 

Excipit hanc tabula paschalis qu: cereo paschali 
affixa fuit anno Domini 1678. Eam scribere scri- 
bendamve curare ad ecclesie cathedralis cancella- 
rium pertinet. Idem est quotannis in ea tenor ver- 
borum, mutanturque tantummodo notz arithmetic 
sive numerales. 


rum subsidio varios ejus locos illustrari, et qusdam B — Varios insuper deprompsimus ritus ex rituali ms. 


que in edito deerant libro, in margine suppleri 
posse, verba cogitavi. Neque fefellit opinio. Sacra- 
rum enim vestium expositionem qus in flne editi 
libri exstabat mutila, integram reperimus in expo- 
sitionis divinorum officiorum codice ms. annorum 
900, quem benigne pro suo more concessit V. cl. 
Emericus Bigotius. 'Neque hic stetit viri non minus 
humanitatis dote quam eruditionis et natalium 
splendore conspicui in me benevolentia : nam in- 
structissimze bibliothecee sus copiam fecit, neque 
aliquid habuit reconditum ad eam rem pertinens, 
quo me non uti tanquam re mea voluerit. Przstitit 
preterea ritualem Ecclesie Rotomagensis librum 
ms. annorum circiter ducentorum, ex quo sacrarum 


ecclesie cathedralis ducentorum, plus minus, anno- 
rum, qui quia jam obsoleti sunt et inusitati, ideo 
eos a superioribus, de quibus locuti sumus, sejunxi- 
mus. 

Hos inter eminent offlcium infantum, officium 
stelle, et officium sepulcri, quorum meminit Joan- 
nes, et quorum damus ritus, verba cantumque, qus 
omnia sumpsimus ex duobus mss. codicibus bibliothe- 
ce Bigotiane annorum circiter 200, ad usum eccle- 
si: Rotomagensis. Hzc officia pluribus in provinciis 
usu recepta erant, de his enim scribunt Joannes 
Belethus, Guillelmus Durandus et alii rerum sacra- 
rum tractatores. ἡ 

Suppeditavit nobis vetus Pontiflcale bibliotheca 


octo processionum ritus exscripsi, earum scilicet C cathedralis 700 annorum ordinationem episcopi in 


qua fiunt die Dominica Palmarum ad Sanctum Gil- 
dardum, in qua defertur corpus Christi in feretro 
reconditum, die sancto Marco sacra, tribus Roga- 
tionum, et ascendentis in ccelum Christi, ut capti- 
vam duceret captivitatem, cui recens absolutus in- 
terest reus; die solemni corporis Christi, et in festi- 
vitate S. Audoeni, qua cathedralis ecclesivw clerus 
ad ejusdem sancti basilicam progreditur. Si qua 
autem occurrant varie discrepantesque lectiones, 
eas in margine, ex cathedralis ecclesie ordinario 
ms. in ejus sacrario servato, notatas lector inveniet. 

Ex eodem pariter varios excerpsi ritus, qui jam 
in metropolitana ecclesia nonnullisque parccialibus 
servantur ecclesiis, quorum tamen non meminit 
auctor noster. Ad hos confugere licebit iis qui ma- 
trem ecclesiam sacrorum rituum ducem sequi vo- 
luerint, omnemque ex ejus exemplo, ut par est, 
exsorbere, si qua inciderit, diffücultatem, servatis 
tamen primum czremoniis in rituali prescriptis. 

Ex eodem et ordinario ms. Bigotiano sancti 
chrismatis et sancti olei desumptas benedictiones 
exhibemus. 

Necnon ex eodem Bigotiano codice ordinem in 
lotione pedum tum pauperum, tum clericorum ; offi- 
cium misse sice, ut vocant, in die Parasceves ce- 
lebrari solitum ; et ejectionis et reconciliationis 
peenitentium ritum, quem utrumque, quia ad eam- 
dem rem pertinet, simul representamus. 


provincia Neustriaca, una cum caeremoniis preci. 
busque super eum in ejus consecratione recitandis, 
meminitque Ecclesi: Rotomagensis dum a conse- 
crando hanc professionem exigit : Vis sancti Eccle- 
sie Rotomagensi, etc. 

In hujus Pontificalis fine eorum nomina continen- 
tur, quos aut citari, aut etiam communicari opor- 
tebat, quos inter recensentur monachi proprietarii ; 
quz referre extra rem esse non credidimus. 

Episcopalem admonitionem ad ordinandos habui- 
mus ex Pontificali ms. bibliothecze cathedralis an- 
norum 300, in quo multa observatione digna repe- 
riuntur. Pri? czeteris quod ad subdiaconatus 18 an- 
nos, ad diaconatus 20, ad sacerdotii ordinem 24 et 
25 requirat. 

Insuper ex eodem damus benedictionem abbatis 
cum omnibus precibus super abbatem ordinandum 
fundendis, in qua mentio fit obedientie episcopis 
exhibendz, quamque in conspectu ecclesiz pollice- 
bantur abbates. Sub ejus finem habetur hujus pro- 
fessionis obedientie formula, qu: forte eadem est 
quam Hugo Ambianensis, archiepiscopus Rotoma- 
gensis, exigere solebat, sicut ab Innocentio II in 
concilio Remensi mandatum fuerat. 

Necnon ex eodem ordinationem abbatis canonico- 
rum et abbatisse sanctimonialium desumpsimus. 

Excipiend:e pariter vise sunt tres antiquz bene- 
dictiones pontiflcales ex velustissimo pontificali ms. 


19 JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


20 


700 saltem annorum bibliothecae cathedralis. Prima Á praterea huic codici auctoritatem conciliat quod 


est in dissolutione synodi, cujus tres priores versus 
exstant in Ordine Romano. Duarum posteriorum 
primam continet codex infra missam qua in Nativi- 
tate Domini celebratur media nocte, alteram infra 
missam Sabbati sancti. Ejusmodi benedictiones im- 
pertiri solebat episcopus infra missarum solemnia, 
antequam hzc verba proferret : Paz Domini sit sem- 
per vobiscum (vide Bowa, lib. u Rer. liturg., c. 16). 
Supradictt non habentur in sancii Gregorii Sacra- 


qui eum exscripsit, ex antiquioribus libris illum se 
transtulisse in praefatione significat. lllud eo prz 
οί δ observatione dignum, quod apud canonicos 
regulares usu receptum erat, ut diebus hebdomadz 
sanct: aliorumque per annum solemnium pervigilio 
ad celebranda religiosius qux recolebant mysteria 
brevibus mutuisque se cohortationibns accende- 
rent, et per adventum a carnibus et sagimine absti- 
nerent. 


mentorum libro. Expositionem Canonis misse et divinorum officio- 

Quibus subnectendam credidimus institutionem rum incerti auctoris nunquam antea editam, et quz 
canonici regularis prioratus S. Laudi Rotomagen- in multis Joanni nostro congruit, tradidit nobis ex 
sis, ex processionali ms. et collectario hujus domus bibliotheca Bigotiana codex ms. annorum 500 ; ejus 
transsumptam. Uterque codex statem  presefert,, auctor est antiquus et in Amalarii lectione adeo ver- 
annorum 160. Ex ea institutione patet annuam Β satus est, ut hujus breviator merito dici possit. 
probationem non fuisse requisitam, sed postquam Breves notas adjecimus quse ejus intelligentiam 
susceptus fuerat candidatus, eum positis vestibus juvarent. Ex hoc codice eam partem expositio- 
secularibus, regulares induisse. Ez erant talaris nis sacrarum vestium hausimus , quam deside- 
tunica, lineum indumentum et caputium : de bir- rari in edito libro supra monuimus ; quam tamen 
reto, et almutia que nunc sinistro brachio imponi- hic exstare passi sumus, neque suo loco avulsam 
tur nulla fit mentio. Deinde fusis nonnullis precibus, contextui Joannis inseruimus, ne dicti codicis series 


professionem emittebat hac verborum forma prz- 
conceptam : Ego frater N. offerens trado me ipsum 
diving pielali in ecclesia B. Laudi serviturum secun- 
dum regulam S. Augustini, et promillo obedientiam 
domno N. priori prefale ecclesie, et. successoribus 
ejus canonice intrantibus. Exinde admissus ad oscu- 
lum prioris et sociorum, jurejurando firmabat se 


ordinis statuta servaturum, et arcana capituli se-. 
cum habiturum, neque cuiquam extraneo patefactu- C 


rum. Ubi observare licet eos tum assiduitatem, seu ut 
vocant, stabilitatem in eadem domo fuisse professos. 

Viam parat hac institutio ad ordinarium, sive vetus 
rituale totius anni ad usum canonicorum regularium 
ejusdem ecelesie, quod in multis scriptori nostro 
consentiens est. Canonici enim regulares, ne parum 
eis nomen congrueret suum, viderenturque minus 
canonibus obsequentes (concil. Venet. a. 405, c. 15; 
Epaon. a. 917, c. 27; Gerund. a. 517 c. ; Bracar. n, 
a. 563, c. 1; Tolet. 1v, a. 633, c, 2; Tolet. x1, c. 3; 
Rotomag. a. 1189, c. 1), quibus cautum erat ut or- 
dinem quem ad celebranda divina officia observant 
metropolitani comprovinciales custodiant, ad dicce- 
sanos ritus se conformabant, idem recitabant offi- 
cium, eosdem psalmos hymnosque concinebant, ad- 
ditis etiam ad finem antiphonarum canoris repeti- 
tionibus quas pneumata vulgo vocant. Summa deni- 
que erat eorum cum cathedralis ecclesie Rotoma- 
gensis canonicis societas atque consensio, ul ex 
variis ordinarii hujus locis perspicuum fiet. Qua- 
dringentorem est annorum codex quod indicant tum 
character quo exaratus est, tum quod cum omnes 
sigillatim ferias recenseat, pratermittit tamen festi- 
vitates SS, Brunonis, Dominici, Francisci, Ludovici 
Francorum regis, imo et corporis Christi diem fe- 
stum, cujus Joco feria quinta post diem Dominicam 
sanctissimz. Trinitati sacram (cui dedicata fuit haec 
ecclesia) officium de feria fleri indicat. Majorem 

LU 


interturbaretur, quam, ut exstat, bona fide represen- 
tare potius habuimus. 

Post hac instrumenta duarum celeberrimarum 
fundationum capellanorum scilicet collegii Alba- 
nensis ex tabulario archiepiscopatus, et collegii 
Clementinorum ut vocant, ex ejus chartophylacio, 
excerpta ideo addidimus, quia divinum officium 


. cantalio eorum semper (Psal. uxx), horumque portio 


est seplies in. die confieri Domino (Psal. cxviu) ef 
psallere nomini Allissimi (Psal. 1x). Primum horum 
collegium Petrum de Colle-Medio Rotomagensem 
primo archiepiscopum eximiis suis statutis notissi- 
mum, dein cardinalem et episcopum Albanensem 
agnovit auctorem anno Domini 1245 ; alterum anno 
1350 erectum Petro Rogerio, qui ex Rotomagensi 
archiepiscopo summus demum pontifex electus est, 
dictusque Clemens VI, gaudet conditore. Capellani 
vero sic ab utroque instituti sunt ut in divinis exse- 
quendis officiis accedant canonicis adjutores, non ut 
canonici, quod forte arbitrantur, ab illis celebran- 
dis se liberos factos putent; cantabiles enim sunt 
iis justificationes Dei in domo sanctificationis ejus 
(Psal. cxvmm; Isai. rxiv;, quibus insistere eo magis 
tenentur, quo jussit eos divina officia per se, non 
per substitutos, obire concilium Tridentinum sess. 
24, De ref., c. 12. Cum insuper Christus eos incre- 
paverit, qui alligaut onera gravia et importabilia, 
imponuntique ea in humeros hominum, que nolunt 
digito movere (Maith. xxm, 4). Inter ea quas in his 
monimentis observanda veniunt non infimum locum 
tenet, quod eo etiam tempore communem in cibo, 
potu, somno cultuque vitam clerici vixerint, quz 
aliquandiu interrupta feliciter restituta fuerat die 1 
Aprilis, anno 1666, et tam sapienter omnia dispo: 
sita ut mensz frugali sacra lectio non deesset ; eam 
tandem mense Decembri anno 1668 diremptam et 
destructam dolemus. 


9| 


LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. — PR.EFATIO EDITORIS. 


92 


Sex preterea sermones, primum de observantia À cat eloquium Dei ignitum vehementer, et depravatos 


qua populi pastores colere debent, et de officio " 
pastorum clericorumque caeterorum; reliquos de- 
mum quinque, qui de munere agunt, quod incumbiL 
pastoribus, docendi populi, perditosque hominum 
mores et scelera arguendi ; de sanctitate qua emi- 
nere sacerdotes, quamque integram et intactam 
custodire debent etiam a tempore suscepti baptisma- 
tis; quibus dotibus virtutibusque ornari, quz vitia 
tum ipsi tum inferioris ordinis clerici vitare tenean- 
tur, quibus a sacerdotio defectibus arceantur, quod 
sacerdotes non verbo solum, sed opere simul et 
exemplo oporteat predicare, scientia praeditos esse 
qua alios doceant, peccata peccantesque gravibus 
verbis sine timore sed cum fiducia increpare, para- 


cleri populique mores castigandi, ac devios a fide 
fratres in unum summi pastoris ovile adducendi 
desiderium ingens. Predictis statutis pretium etiam 
fecit raritas, que gratiam semper inveniens (ut Ter- 
tulliani verbis loquar) concupisceniiam concital ha- 
bendi (lib. 1 De culiu fem., 90); concitavit enim 
vero in viris illius diccesis pietate doctrinaque in- 
signibus, quorum adducti precibus ea hic exhibe- 
mus. 

Ultimum ideo occupant locum ii ritus qui in ca- 
thedrali ecclesia coram D. archiepiscopo celebran- 
tur, quia et tempore posteriores, et vernacule editi 
sunt : constituti fuerant anno Domini 1632, die Mar- 
His sexta Aprilis, capitulo congregato per juramen- 


tos denique esse conveniat ad vitam pro commissa- B tum et domos. Hos ex ejusdem capituli monimentis 


rum sibi ovium salute profundendam, adeo perse- 
cutionem mortemve formidare ab eorum sorte alie- 
num, est. Demum postquam quibus teneantur astricti 
officii sui vinculis edocuit, ad perpendendam impo- 
siti sibi oneris gravitatem his verbis, Considerate 
ergo onus vestrum, auctor hortatur. Quis ille fuerit 
quari potest, cum nomen auctoris pre se non fe- 
rant : Si quid in re dubia conjicere licet, forte 
fuerit lvo Carnotensis episcopus. Nam inter eos de 
quibus loquimur tres alii exstant in nostro codice 
ms. bibliothecze Bigotiane 500 annorum, qui jam 
sub ejus nomine non semel prodierunt; loquendi 
preterea genus idem, dietioque consimilis iis ser- 
monibus quos de rebus ecclesiasticis edidit 1vo, 
presertim sermones de pastoribus cum eo quem 
habuit ille in die festo cathedr S. Petri congruunt. 
Alia quz consonant referre supervacaneum duxi- 
mus, tum ne lectori fastidium pareremus, tum quía 
id facile studiosus experietur. Certe difflteri nemo 
potest quin ii sint alicujus episcopi, loquitur enim 
ad sacerdotes tanquam potestatem habens, et quasi 
rationem de eorum regimine redditurus, quo fit ut 
synodici sermones esse videantur; suum (amen ea 
in re judicium cuique sit liberum per me licet, qui- 
bus ducti argumentis ea opinione teneamur, expo- 
suisse satis habemus. Neminem, opinor, pigebit 
opere in iis legendis poslte, cum nondum editi 
fuerint, monitisque abundent minime contemnen- 
dis. 


excerptos hic tradimus. 

Ex his omnibus, aliisque veteribus, sed editis, 
tum Rotomagensis, tum comprovincialium ecclesia- 
rum libris notas confecimus, quas ii viri quorum 
consiliis non parere religio fuisset, necessarias judi- 
caverunt ad majorem auctoris nostri elucidationem 
(cujus utinam libros de stoia et dedicatione ecclesie, 
necnon manipulo reperire et edere potuissemus, de 
quibus loquitur scripta ad eum epistola Lanfrancus) 
eas Joaunis libro subjecimus iis intertextas, quas 
Joannes Prevotius, nunquam sine honore nominan- 
dus in idem opus e ms. Salicosano codice erutum 
ediderat (ín Collect. concil. Rotomag., p. 78 ;) ut 
autem erudito viro sua laus integra constet, Prevo- 
tianas distinximus his cbaracteribus Pr. dignoscen- 
das, quibus epistolam ejusdem ad D. Franciscum Il 
Rotomagensem archiepiscopum adjunximus. De no- 
stris nihil dicimus, auris enim dicta adjudicat et 
probat ut babetur apud Job (Job xi et xxxiv). Sty- 
lus simplex nihil habet affectati nitoris, sed non 
ideo forte minus rebus sacris exponendis idoneus : 
Quid enim prodest clavis aurea, si aperire quod, vols- 
mus non potest? aut quid. obesi lignea si hoc potest ἢ 
quando mil queremus nisi patere quod clausum est 
(S. AvcusT. lib. rv De doct. Christ., c. 11). Dictio 
certe placuit amicis sive illi examine non fallunt, 
sive charitate falluntur, cupimus autem ut caeteri sic 
censeant. Erunt forte qui minuta nimis et ipso usu 
trita observari querantur ; verum omnia hzc illi 


Expositionem baptismatis et Eucharistie ex eo- Dip dicta non putent suique similibus, sed iis qui 


dem codice ms. subjunximus. 

His qui de disciplina agunt sermonibus, appen- 
dicis instar induximus in animum annecti, posse 
statutum synodale Bajocense anno 1518 sub reve- 
rendo in Christo Patre D. Ludovico de Canossa 
editum, et tunc typis Gothicis excussum ; simulque 
Ebroicense anno 1576 promulgatam a Claudio de 
Sainctes, qui concilio Tridentino interfuerat, necnon 
et provinciali Rotomagensi anno 1981, cujus ca- 
nones in ordinem redegerat, patrisque lingue in 
rudiorum gratiam reddiderat. Virum hunc eximium 
Spiritu Dei ductum fuisse, domusque ejus zelo 
exzstuasse decreta probant, in quibus ubique emi- 


ritus nostros omnino non norunt, suntque tam in 
nostris moribus peregrini, quam a nostro jure sunt 
liberi; cogitent mendicum esse fluviorum cursum 
qui illustrium tantum satiare valet ardorem, memi- 
nerintque apostolum non solum infirmis infirmum, 
sed et omnibus omnia factum. Alii forsan antiquis 
nos nimis inhzrere moribus criminabuntur, sed 


Moribus antiquis res stat Romana virisque 


el ipsa anliquitas, ut habet. commentarius Ambro- 
siastes (in cap. πὶ Epist. II ad. Timoth.), robur est 
novitatis. Veteres porro sic veneramur referimusque 
ritus, ut usitatos quos prescripsere presules nostri 





23 


JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


94 


nunc servemus colamusque ex animo, divini memo- A mine profectus magis queritur lectionis quam nomen 


res oraculi : Non contemnas cum senuerit maler tua 
(Prov. xxm). Si tamen alicubi labi contigerit (ho- 
mines enim sumus, humani nihil a nobis alienum 
putamus), lubet sic cum Hieronymo denuntiare 
(S. Hign., 1. 1 in Mich., c. 2) : A quolibet cupio discere 
quod ignoro, libenier me discipulum ejus profitebor, 
dwnmodo doceat et non detrahat; mihil enim tam 
facile quam otiosum de aliorum labore disputare. 
Unumque votum nostrum erit quod fuit quondam 
S. Augustini : Doleat in me fraternus ammus (ait ille 
Deum alloquens [lib. x Conj., c. 4]) quod dolendum 
doces, animus ille hoc faciat fraternus, non extraneus 
cujus os loquitur vanitatem ; [raternus, ille qui cum 
approbat me gaudet de me, cum aulem improbat me 


auctoris ; et ideo si profectus est in lectione, et habet 
quisquis ille est quod. potest instruere lecturos, quid. ei 
cum vocabulo quod juvare non potest curiosos ? Dein 
studiosi silentii reddens rationes : Prima, inquit, 
veniens a mandato Dei quo pr&cipimur vitare omni- 
bus modis terrestris glorie vanitatem, ne dum hu- 
manc laudis aurulam querimus, premium celeste 
perdamus. Secunda causa : Scilicet ne auctoritatem 
salubribus scriptis persone sw parvitas derogaret, 
omnia enm amodo dicla tanti existimantur, quantus 
est ipse qui dixit. Siquidem tam imbecillia sunt judi- 
cia hujus temporis, ac pene tam nulla, ut qui legunt 
non tam considerent quid legant. quam cujus legant, 
nec tam dictionis vim atque virtutem quam dictatoris 


contristatur pro me, quia sive approbet we, sive im- B cogitent dignitatem. Idcirco igitur scriptor ille abscon- 


probet me, diligit me. Prolixam jam satis prefatio- 
nem non aliis quam Salviani verbis juvat concludere 
(SatviaN. im epist. ad Salonium) : Requiret forsi- 
ian aliquis quis ille auctor sit : potest hoc quidem 
queri, et recte queritur si inquisitio valet ad fructum 
aliquem pervenire. Ceterum si infructuosa est, quid 
necesse est ul laboret curiositas cum profectum curio- 
sitatis non sil habitura cognitio ? In omni enim volu- 


di et latilore omnibus modis voluit, ne scripta que in 
se habent plurimum salubritatis, minora forsitan fie- 
rent per nomen auctoris. Demum his verbis cum eo 
.concludimus, et lectorem precamur sí oret Domi- 
num Deum nosirum, et orando impetret ut libellus 
pro ecclesia Christi conscriptus. tantum apud Deum 
scriptori suo prosit, quantum eum prodesse ipse omni- 
bus cupit. Vale. 





ELENCHUS EORUM QU/£ IN HOC VOLUMINE CONTINENTUR 


Joannis dAbrincensis episcopi liber De officiis eccle- C iion 


siasticis, pag 
Observationes ad eumdem librum, 88. 
Epistola D. Joannis Prevotii de eodem libro ad D. 
Franciscum II Harleum Rolomag. archiep., 151. 
Processio cathedralis ecclesie ad S. Gildardum Do- 
minica in Ramis palmarum, 159. 

Processio an S. Audoenum in festo S. Marci, 163. 

Processio ad S. Eligium feria 2 Rogationum, "165. 

Processio ad S. Gervasium feria 3 Rogationum, 160. 

Processio ad S. Trinitatem de Monte feria 4 Roga- 
tionum, 171. 

Processio in Ascensione Domini, 172. 

Processio in festo Corporis Christi, 173. 

Processio ad S. Audoenum ín festo 'ejusdem sancti, 174. 

Fragmenta ordinarii cathedralis | ecclesie — Rotoma- 
gensis, 179. 

Benedictio chrismatis, 184. 

Mandatum, seu lotio pedum, 188. 

Officium diei Paracesves, 188. 

Exypulsio publice pomnitentium, 193. 

Reconcilialio panitentium, 195. 

Sermo archidiaconi ad. archiep. Rolomag. pro recon- 

cnitentium, 196. 

lis cereo paschali affiza, 198. 

ugdam er ordinario Ecclesie Rotomag. 

μα non observantur, 209. 

Officium infantum in die Innocentium, 202. 

Officium stelle, seu trium regum, cum cantu, 206. 

Officium se 
caniu, 211. 

Ordinatio episcopi, 215. 

Nomina vocandorum et excommunicandorum, 22A. 

Monitio episcopi ad ordinandos, 2?5. 

Benedictio abbatis atis monachorum, . 

Benedictio abbatis canonicorum, 237. 

Benedictio episcopalis in solutione synodi, 944. 


ri Dominice Resurrectionis , 


cum 


d piscopalis ad missam in nocte Nativitatis 


Benedictio, episcopalis ad missam in Sabbato san- 

cto 

Vetus ordo ad. instituendum. canonicum reg. in eccle- 
sia S. Laudi Rotomagensis, 247. 

Ordinarium vetus canonicorum regularium S. Laudi 
Rotomagensis, 254. 

Expositio incerti auctoris. super Canonem misse se- 
cundum Amalarium, 361. 

Ejusdem auctoris expositio divinorum officiorum, 385. 

ndatio .X clericorum collegii de diana in. ecclesia 

cathedrali Rotomag. anno 1245, . 

Fundatio xv1 clericorum boo Clementinorum in 
eadem ecclesia anno 1350, 432. 

Sermo 1 ad populum de honorandis presbyteris. 444. 

Sermo 2 ad pastores Ecclesie, de officio pastorali. 453. 

Sermo 3 ad sacerdotes, 459. 

Sermo 4 ad sacerdotes, 465. 


D Sermo 5 ad sacerdotes, 473. 


Sermo 6 de sacerdote, 481. 
Expositio baptismatis et eucharistie, 488. 
Synodus Bajocensis anno 1518, celebrata per R. P. 
Ludovicum de Canossa, Bajocensem episcopum. 
e 
Synodus Ebroiceusis anno 1576 habita per R. P. 
Claudium | de Sainctes, Ebroicensem episcopum, 


app. 9. 
Epistola ejusdem ad illustrissimum cardinalem Ca- 
rom a Borbonio Rotomagensem | archiepiscopum, 


Forma professionis decani ruralis, app. 59. 
Bulla Urbani pape de ordinibus el residentia, app. 00. 
Littere Gregorü pape X super eodem, app. 61. 
Cérémonies qui s'observent en l'église cathédrale de 
Rouen t en présence de monseigneur l'archevéque, 
app 


LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. — PR/EFATIO EDITORIS. 





SCRIPTORUM VETERUM DE JOANNE TESTIMONIA. 


B. Lanfrancus, Cantuariensis archiepiscopus, in epi- A Joannes itaque de sede Abrincatensi, quam vr an- 


slola ad Joannem 11, Rotomagensem | archiepisco- 

pum. 

Domino merito sanctitatis insigniter efferendo 
Joanni Normannorum archiepiscopo, Lanfrancus 
indignus vocari episcopus, bene ceptis meliora con- 
nectere. Quidquid sanctitas vestra de stola scripsit 
multum mihi placuit, nec unquam displicuit; sed 
quod subjunxit quia ad dedicandam ecclesiam epi- 
Scopus processurus sacris vestibus ex institutione 
episcopalis ordinis debeat esse indutus, atque in 
expositione ipsarum sacrarum vestium casulam po- 
suit, valde stupui, quia tale aliquid me unquam 
vidisse meminisse non potui. Porro quod in dandis 
ordinibus soli subdiacono dari manipulum perhi- 
buistis, ubi hoc acceperitis rogo me vestris litteris 
instruatis ; a quibusdam enim id fieri audio, sed 
utrum id fleri sacris auctoritatibus przecipiatur me- 
minisse non valeo. 


Ordericus Vitalis, Uticensis monachus, ecclesiastice 
Historie, lib. v. 

Hic filius Radulfi, Bajocarum comitis, przsul 
Abrincatensis Ecclesi» fuit, et inde ad archiepisco- 
patum assumptus, x annis tempore Alexandri et 
Gregorii VII paparum claruit. 


Guillelmus Piclaviensis, Lexoviorum archidiaconus, in 
Gestis Guillelmi, ducis Normannorum, et regis An- 
glorum. 


Statuit enim summe idoneos pontiflces, Hugonem 
Lexovii, proprium fratrem Odonem  Bajocarum, 
Joannem Abrincarum. Quorum in electione penes 
judicium ejus probitas ipsorum valuit, non altitudo 
natalium proximorum ipsi. Joannes Radulfi comitis 
fllius, jam pridem laicus ordine, eruditus litteris ; 
clero, imo rectoribus cleri admirandus, innotuerat 
vita religiosa. Non illius desideria specie sacerdotalis 


nis et iut mensibus rexerat, assumptus est; et metro- 
politanus Rotomagensis factus est. Hic ardore vir- 
tutum in verbis et operibus multipliciter fervebat, 
nimioque zelo in vitia, ut Phinees, seviebat. Quantum 
vero ad szculi dignitatem attinet, magns nobilitatis 


* lampade lucebat. Erat enim filius Radulfi comitis 


Bajocensium, qui frater fuerat uterinus Richardi 
senioris ducis Normannorum. Decem itaque annis 
metropolitanum regimen fortiter et diligenter gessit : 
multumque contra impudicos presbyteros pro aufe- 
rendis pellicibus laboravit : a quibus, dum in sy- 
nodo concubinas eis sub anathemate prohiberet, 
lapidibus percussus aufugit, fugiensque de ecclesia : 
Deus, venerunt gentes in. luereditatem tuam ( Psal. 
ὌΧΧΥΠΙ, 1) fortiter clamavit. 


Gesta. archiepiscoporum Rotomagensium, ex mss. 
codicibus S. Marie εἰ S. Audoeni. 


B Defuncto Maurilio Guillelmus, rex Anglorum, Lan- 


francum abbatem Cadomensem, quem postea Can- 
tuariensi metropoli prefecit, Alexandro papse misit, 
postulans ejus clementiam ut ei assensum praeberet 
quatenus ejus auctoritate Joannem, Abrincensem epi- 
scopum, metropolitanz ecclesie preficeret, eique, 
ne aliqua occasione in hoc resisteret, litteris aposto- 
licis mandaret. Ipse vero ejus petitioni, quia devotam 
vidit, acquievit, et litteras inde pontifici misit. Verba 
quz litteris continentur hzc sunt : 

« Alexander episcopus, servus servorum Dei, 
Joanni, Abrincensium venerabili episcopo, apostoli- 
cam benedictionem. Destituta Rotomagensi Ecclesia 

astore, comperimus Sedunensis episcopi, et Lan- 
ranci abbatis relatione, te ex electione principis tui, 
dilectissimi filii nostri Guillelmi, regis Anglorum, 
ob vita et morum probitatem ad majorem sedem 
romovendum, si ex auctoritate sedis apostolica 
uerit assensus, cui Deo auctore presidemus.eNos 


gradus honorem, sed illum vota presulum ambierunt C igitur moti illorum precibus, ob salutem illius ec- 


collegam sibi consecrandum. 


Willelmus, Gemelicensis monachus, Hist. Normann., 
lib. vit, cap. 38. 


Joannes, Abrincatinz urbis praesul, vir ingenuitate 
plurimum conspicuus, sapientia spirituali feliciter 


imbutus, prudentia s:zculari summe pr:editus : se- 


cundum quippe nobilitatem generis, comitis Rodulfi 
ius. 


Ibidem de Rodulfo paire Joannis. 


Accepit autem mulierem quamdam vocabulo Eram- 
bergam, speciosam valde, natam in quadam villa 
Calcini territorii, qu: dicitur Cavilla [Cachevilla]. 
Genuit vero ex ea duos filios, Hugonem postea epi- 
Scopum Bajocensem, et Joannem Abrincatensem, qui 
ad ultimum fuit Rotomageusis archiepiscopus. 


Ordericus Vitalis, eccles. Hist. lib. 1v. 


Post mortem antistitis sui Maurilii Rotomagensis 
Ecclesia Lanfrancum Cadomensem abbatem sibi pre- 
sulem elegit : et rex Guillelmus cum optimatibus 
suts, omnique populo libentissime concessit. Sed vir 
Deo devotus, et humilitati studens, tanti primatus 
sarcinam refutavit, et sibi ad hunc apicem toto co- 
natu Joannem, Abrincatensium praesulem, praeferre 
sategit. Porro ut canonice fleret ista conjugatio, 
Romam adiit, predicte ordinationis licentiam ab 
Alexandro papa impetravit ; sacrum quoque pallium, 
unde et Ipsi et toti Normannis gloriandum erat, cum 
licentia deportavit. 


clesie, et omnium in tuis partibus, volumus. atque 
dilectioni tue apostolica auctoritate precipimus, 
ut quod divina dispensatio de te providit non con- 
tradicas, et electioni tua te obedientem exhibeas. 
Admonemus itaque fraternitatem dulcedinis tua 
[al., dulcedinem fraternitatis tuz.], ut si in modico 
fuisti fidelis, in majori bene operari non desinas, 
populum divini verbi pabulo reficias, ut merearis 
audire illam benignam vocem Domini dicentis : Euge, 
serve bone ei fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, 
supra multa te constituam (Matth. xxv, 23). De c2- 
tero secretiorem animi nostri voluntatem planius 
audies per nostrorum legatorum veridicam relatio- 
nem. » 

Joannes vero ejus apostolica legatione recepta, 
et omnium comprovincialium episcoporum, cun- 
ctorumque etiam ejusdem ecclesi: canonicorum 
electione communi consensu facta, metropolitanam 
adeptus est sedem. Hic vero fuit vir progenie nobilis, 
liberalibus imbutus disciplinis. 

Anno 1061 Joannes episcopus Abrincensis mense 
Septembri. 

Anno 1069 Maurilio succedit Joannes fllius Rodulfi 
comitis fratris Richardi qui prius Abrincensi Eccle- 
sie vi annis et tribus mensibus praefuit, et postea 
rogatu Alexandri papae, concedente Guillelmo, prin- 
cipe Normannorum et rege Anglorum, adeptus est 
cathedram Rotomagensis Ecclesise. 

Anno 1079 obiit Joannes Rotomagensis, archiepi- 
scopus. 


27 JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 98 


Anno ab incarnatione Domini 1079 Joannes archie- A 


piscopus octavo [undecimo] anno regiminis sui de- 
functus est, et in baptisterio basilie:e ad aquilonem 
tumulatus est. Monumentum ejus (1) ex albo lapide 
factum est, in quo hujusmodi epitaphium solerter 
insertum est. 


Metropolita tuus jacet hic, urbs Rotomagensis, 
Culmine de summo quo moriente ruis : 


(I) Hujus nullum hodie videtur vestigium. 


Ecclesie minuuntur opes, sacer ordo tepescit, 
Provida relligio quem sua constituit. 

Hic neglecta diu canonum decreta reformans, 
Instituit caste vivere presbyteros. 

Dona Dei sub eo venalia nulla fuere, 
Huic et opes largas contulit ecclesie. 

Lingua diserta, genus, sapientia, sobria vita 
Huic fuit, exiguus quem tegit iste lapis, 

Nona dies Septembris erat, cum carne JoANNEB 
Ezspoliatus obil : sit sibi vera quies. Amen. 





JOANNIS 
ABRINCENSIS EPISCOPI 
LIBER 


DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS 


AD MAURILIUM ROTOMAGENSEM ARCHIEPISCOPUM 


| (1) Domino vere sancto, et. meritis honorando, P Carthaginense 3 concilium (iv, c. 44 et 45) cano- 


. MauniLIO venerabili (2), sanctzte. Rotomagensis Ec- 
clesiz:e archiepiscopo, (3) JoaNwes Abrincacensis, 
omnium episcoporum meritis inflmus, corpore et 
spiritu totius obedientiz: munus. 

Quoniam tua paternitatis sanctitatem de eccle- 
siasticae dignitatis profectu semper sollicitam, ejus 
lapsu nimio moerore affici, sepissimis inde mecum 
habgis quastionibus comperi ; bocque dolorem tibi 
augmentare ejus reparatione flagranti, quod vires 
ad hoc tuse subtraxerat imbecillitas :gritudinis, 
parvitas mea tu:x sanctissime 2 eptioni suffragari, 
non aliquo fastu succensa, sed pia compassione 
commota appetiit : ut quod negligentium pastorum 
depravatur incuria, tua sanctse religionis repare- 
tur vigilantia. Hinc tua auctoritate fretus sententias 
sanctorum Patrum aggressus, diversarumque Ec- 
clesiarum mores et consuetudines prospectans, et 
ea, quz ad divini cultus officia pertinent, quodque 
in se mystice continent, nihilominus considerans, 
quamdam quasi confectionem ex ea diversitate 
composui, quam omnibus adhuc occultam tus sa- 
gacitatis reprasento exanimi, ut susceptum opu. 
sculum inspicias, et inspiciendo eam, precor, dili- 
gentiam adhibeas, qua te nobis eum esse significes, 
quem in paternitate ac magisterio sat decenter 
exhibes. Tua quippe refert, ut si aliqua sint qua 
valeant paterno affectu velis annuere, si vero econ- 
tra, vigilantis magisterii censura corrigere. Quod si 
utile et ratum tua aictoritate censetur, (4) post- 
quam de metropolitana sede stillare videbimus, ca- 
nonum statuta sequentes, nostre propinare stude- 
bimus. 

Propositum sancte religionis in primis oportet 
clericos in moribus, habitu, et incessu (5) juxta 


nice observare : scilicet, ut clerici coronas, non 
absconsas, sed patentes habeant: (6) variis nec ru- 
beis utantur indumentis, cappis in ecclesia nunquam 
nisi nigris. Unum tempus, et una dies sit semper 
eis radendi. Huic precepto inobediens districtim 
subjaceat correptioni. (7) Quod caput nostrum ex 
apostolica doctrina in superiori parte radimus, 
superfluas temporalesque cogitationes de mente, qua 
per caput exprimitur, resecare jubemur. (8) Per co- 
ronam capillorum, quam in inferiori parte portamus, 
temporalia, sine quibus przsens vita non transigitur, 
concordi ratione regere, et eis ordinata discretione 
uti admonemur. Quod ne capillorum superfluitas 
aures vel oculos cooperiat, sacra religio observat ; 
ne aures cordis vel oculos ad bonum operandum 
sollicitudines et diviti&e hujus seculi impediant, ut 
summopere provideamus, designat. Quod vero (9) 
barbam radimus, per quam virtus corporis deslgna- 
tur, nos mentis feritatem amittere, et juxta Aposto- 
lum (7 Cor. xiv, 20) parvuli in Christo effci debere 
figuramur. 

Hoc ergo expedito, horz noctis et diei juxta ca- 
nonicam institutionem certis temporibus observen- 
tur; et canonici ad ecclesiam 4 devote congregen- 
tur à quibus ita ut scríbitur, per totum anni circu- 
lum ecclesiastica officia agentur. Quia vero quatuor 
elementis subsistentes, Dominum nocte ac die of- 
fendimus, dignum est ut quater nocte et die in 
hymnis, et psalmis, et orationibus Dei omnipoten- 


Dijam, antiquorum exempla sectantes, placare stu- 


deamus; Esdras enim a captivitate Babylonica re- 
versus (// Esdr. ix, 3) populum Israeliticum (10) 
quater nocte et die domino psallere ad ejus míse- 
ricordiam provocandam instituit. Propheta vero 


20 


LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 


30 


David septies in die laudem Domino se dixisse, et À juxta quod Dominus precepit Moysi (Exod. xxix, 


media nocte ad confitendum Domino surrexisse, 
nobis indicit (Psal., cxvui. Has namque horas, 
scilicet Primam, Tertiam, Sextam, Nonam, Vespe- 
Tas et Completorium, Nocturnas et matutinale Of- 
ficium, ad psallendum Domino sancti Patres pre 
ceteris elegerunt. Primam vero, quia (inis est noctis 
et initium diei. H*c hora omni tempore, exceptis 
diebus tribus passionis Domini, et septem diebus 
Pasche, cum oratione Dominica, et Symbolo, et 
Capitulo, et Collecta completur. In hac quia noctem 
cum salute transegimus, pastori nostro gratias de- 
bemus reddere, et quidquid mali quinque sensibus 
corporis contraximus, precibus et lacrymis ejus mi- 
sericordiam 5 postulando delere ; 


id insuper exo- . 


13), (18) incensum super altare a sacerdote offertur : 
sicque, ut in czteris horis, (19) cum oratione Do- 
miniea et precibus, exceptis 7 festis oratione vero 
semper completur. 

(20) Quia vero post Vesperas non statim quiesci- 
mus, sed terrenis operibus et necessitatibus corpo- 
rum, qua absque * omnino exerceri nequeunt, * quid- 
quid in illis deliquimus, per completorium emen- 
damus. In hac quippe hora secundum elementa cor- 
poris nostri, quibus Dominum offendimus, quatuor 
ad placandum Dominum psalmos canimus, quibus, 
post capitulum hymno dicto, (21) hymnum iterum 
justi Simeonis adjicimus, ut a Deo custoditi et illu- 
minati in pace quiescamus. Postea ut in prima, (22) 


rare ut imminenti die ab omnibus malis gregem B oratione Dominica, et Symbolo, et confessione, nos 


suum dignetur defendere, et quinque sensus corpo- 
ris nostri in beneplacito suo dirigere. Idcirco (11) 
quinque psalmos canimus: sed trina sanctz Trini- 
tatis glorificatione connectimus, ut sensus nostri 
ejus flde muniantur. (12) Quibus fidem catholicam 
a B. Athanasio Alexandrino patriarcha expositam 
adjicimus, ut contra omnia adversa visibilia seu in- 
visibilia sit nobis inexpugnabilis clypeus. (13) Ter- 
tiam vero, quia in ea Spiritus sanctus super aposto- 
los descendit ; Sextam, quia in ea Salvatorem no- 
strum crucifixerunt Judei ; Nonam, quia in ea idem 
Salvator in eruce pendens spiritum emisit. In his 
tribus horis (14) bis tres psalmos cum trina glorifi- 
eatione sancte Trinitatis canimus : fidem enim san- 


contra noctis insidias munientes, horam cum pre- 
cibus, et oratione complemus (23) quam lectio pre. 
cedit de exemplis sanctorum Patrum, ad excitandas 
in bono animas fratrum. 

(24) Media nocte, juxta Prophetam (Psal. cxvin), 
ad confitendum Domino surgere debemus. Populum 
enim sedentem in tenebris, et umbra mortis venit 
Christus redimere, natus de virgine, noctis in tem- 
pore, quam etiam sua illustravit resurrectione. In 
hac, quia somno dominante bucusque conticuimus 
Dominum deprecamur, ut labia nostra ad laudem 
suam pronuntiandam 8 aperire dignetur. Post, ut 
in ceterarum primordio horarum, ipsum in nostro 
opere (25) adjutorem invocamus. Postque hymno ad 


ct» Trinitatis mente et corpore tenere ac venerari G eum placandum dicto, (26) duodecim psalmos cani- 


debemus. Has quoque cum responsorio, et versu, 
et (15) oratione Dominica, et precibus, et psalmo, 
Miserere 15ei, Deus, genuflectendo, et oratione com- 
plemus : exceptis festis, in quibus oratio Dominica, 
et preces cum psalmo et genuflexione pretermit- 
tuntur. Finitis his diurnalibus offlciis, (16; noctur- 
nalia succedunt, in quibus Vesperae prima hora 
consistit. 6 In hac, quia finis est diei, et initium 
noctis, ut in prima, quinque psalmos propter quin- 
que sensus corporis canimus: ut quidquid per eos 
in die offendimus, psalmorum deprecatione nobis 
dimittatur; et iidem sensus nostri imminente nocte 
a Domino in beneplacito suo dirigantur. Unusquis- 
que psalmus cum antiphona cantetur, ut instituit 


mus, ut per duodecim horas noctis a Domino ab 
omnibus malis tueamur. Et quia hec custodia per 
sex etaes .mundj necessaria fuit, eosdem psalmos 
Sex anipheis cóputarüs. * Per uptphénas, ut dixi- 
mus, charitas éxprintitur:- Yersu "ad *extitandos ani-- 
3805 τ dicto, el .eratjope Dominica ad mundanda cor- 
jl Jinja, : Nene djctighe à. -Becérdgie" acct]4, tres le- 
etiones leguntur, duarum: unhmquamqauv fesponso- 
rium subsequitur. Lectionibus praedicamus, respon- 
sis bona opera, qua subsequi debent, designantur. 
Sex enim setates tribus temporibus, id est, naturalis 
legis, legis littere, et legis σταῖς concluduntur. 
Quod idem Dominicis diebus et festis per tres no- 
cturnas figuratur. Quod vero in primo nocturno in 


beatus Ignatius patriarcha Antiochenus. Per psal-D Dominicis diebus duodecim psalinos cum trina glo- 


mum, qui alternantibus choris cantatur, bona fra- 
trum opera designantur: per antiphonam, quas ab 
uno incipitur et a ceteris communiter cantatur. 
charitas exprimitur, qua fidelium mentes in unum 
connectuntur. Hinc a sacerdote, qui vicem Christi 
gerit, lectio, id est exhortatio populi, ne deficiant, 
sed in bono opere perseverent, dicetur: quam re- 
spousum, id est bonum exhortati populi opus, et 
hymnus, id est laus Dei. prosequitur : et versu 
dicto (17) hymnus sancte Marie, humilitatis, et 
obedientie, et spei exemplo nos corroborans, Do- 
minicie incarnationis memoriam ad exercendam (idei 
nostre devotionem nobis reducit. Incipiente versus 


rificatione sanctze Trinitatis canimus, quatuor una 
glorificatione, et una antiphona copulamus, duode- 
cim patriarchas, ex quibus Judaicus Dei populus 
propagatus est, ad memoriam reducimus : qui in 
quatuor virtutibus, scilicet prudentia, fortitudine, 
O justitia et temperantia fulgentes, easque Trinita- 
tis fide et charitate connectentes, Domino devote 
servierunt : quorum exemplis debemus instrui. Per 
secundum nocturnum signilicantur hi qui sub lege 
fuerunt eadem fide et charitate muniti. Per tertium, 
hi qui sub gratia fuerunt eisdem virtutibus illumi- 
nati. Per novem lectiones, quibus Te deum lauda- 
mus, scilicet laudem Dei, conjungimus, nos horum 





3l 


JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


32 


trium temporum exempla ità imitari predicatione A sequitur, et dictis precibus, (30) confessione facta 


et opere debere designatur, ut novem angelorum 
ordinibus conjungi mereamur, ut ex nobis deci- 
mus restauretur, qui divinis incessabiliter inhzreat 
laudibus. 

(27) Per Officium matutinale recolimus baptismum 
plebis Israelitice, per quem noster figuratur, qui in 


.vigilia matutina Exodi factus est, dum necatis di- 


vina potentia hostibus, rubrum mare transierunt. 
In hoc eliam Dominicam resurrectionem recolimus, 
quam summo diluculo angeli nuntiaverunt mulieri- 
bus. In hac hora quinque psalmos ad munieudum 
quinque corporis sensus canimus. Post sacerdotis 
lectio, que capitulum vocatur, nos in bono opere 
perseverare hortatur : cui nos obedientes hymnum 


cam precibus ibi pertinentibus, oratione. subjecta ho- 
ra compleatur. (37) Prima (finita in capitulum fra- 
tres conveniant. Martyrologii lectio, legatur, (38) 
ne aliqua sancti festivitas in crastino celebranda (2 
negligenter omittatur. Versu, Pretiosa est in conspe- 
ctu Domini, dicto, beatae Marix, sanctorumque in- 
tercessione postulata, tumque Deo in eorum auxi- 
lio invocato, oratione Dominica completa, cum sa- 
cerdotis oratione, ibi flniatur. Inde recitetur (39) 
lectio regulz  canonicalis, (40) seu pastoralis, (41) 
vel alicujus regularis libri. Deinde culpe examinen- 
tur : examinatio canonicaliter exerceatur. Post ad 
ecclesiam redeant, et missam matutinalem canant. 
In ea he orationes dicantur: prima Fidelium Deus, 


Domino resonamus. [Ὁ Versu quoque excitati, B secunda, Deus, qui inler apostolicos, tertia, Deus 


hymnum Zacharie concinimus, in quo Dominum 
Dos visitasse, et redemptionem per Abraham nobis 
promissam complevisse , collaudando profitemur. 
Versu incepto, juxta quod Dominus Moysi prace- 
pit (Exod. xxix), sacerdos incensum super altare 
adolebit; sicque ut in Vesperis, antiphona can- 
tata, (28) cum oratione Dominica, et precibus, et ora- 
tione finitur. In festis vero oratio Dominica et pre- 
ces non dicuntur. Quo finito ut in cxteris horis Do- 
minus beuedicitur, et ab omnibus sibi grates refe- 
runtur. Aliud quoque mysticum gerit hoc officium. 
Per primum psalmum primitiva de Judzis Ecclesia 
designatur; per secundum de gentibus; per tertium, 
cui unus psalmus sub uma gloria adjicitur, uterque 


venie largitor, post ceterae que fratribus placue- 
rint. 

Signo indicante Tertia cantetur. Missa diei hora 
tertia, excepto jejunii tempore, celebretur. Hora 
enim tertia linguis Judzeorum crucifixus est Chri- 
stus : jejunii tempore hora nona, in qua Christus 
emisit spiritum. Missa vero diei hoc ordine celebre- 
tur. In Primis in ferialibus diebus du: campane 
pulsentur, (42) in festis omnes. Ad Gloria Patri, 
choro introitum a beato Colestino institutum ca- 
nente, sacerdos in vestiario, caterique ministri san- 
tis vestibus juxta ordinem induantur, scilicet alba, 
stola et dalmatica diaconus: alba, et tunica, et ma- 
nipulo subdiaconus : [3 reliqui tantum albis, sci- 


populus, gentilis et Judzus, qui in fine mundi una C.licet. (43) duo acolythi, unus qui cantet graduale, et 


flde, una lege conjungentur. Per quartum, quem 
pueri in camino ardenti cecinerunt, Antichristi tri- 
bulatio, quam uterque pro Christo patietur popu- 
lus. Per tres psa|mas Laudate, qui 58} "108. δίοτία 
conjunguntvf, Gé *eidires: uui ρὸν, fob: Bandel et 
Noe exprimuntdt cun! Cliristo in laude et gloria re- 
gnaturi, (29) Signo ,pulsaote, antequam -taxetut; «ἀξ 
Primam, v&l* qd -onbes ?hofas ἡθοι δὲ diei fratres 
congregenfut ,"*(30)* ubi religiose 11 consistentes, 
non hac aut illac se moventes, nec alicui confabu- 
lantes, neque bini simul, nisi competentibus horis, 
sedentes, (31) et ad Gloria Patri, ad altare se incli- 
nando vertentes, (32) chorum non exeant, majores 
absque decani, minores absque licentia cantoris. 


deferat candelabrum ; alter qui Alleluia , et ferat 
thuribulum. (44) Psalmo dicto, incipiente choro 
Gloria Patri, sacerdos ceterique ministri sic ad al- 
tare procedant. Diaconus precedat presbyterum, 
subdiaconus przcedens diaconum ferat Evangelium, 
(45) ceroferarius cum cereo praecedat subdiaconum, 
portitor thuribuli ceroferarium. Dum ergo ante al- 
tare venerint, subdiaconus Evangelium ponat super 
dextrum cornu altaris, ubi usque ad Evangelium 
manebit. Per altare Jerusalem designatur, in qua 
ab initio adventus Domini evangelica doctrina re- 
sonuit, et inde usque ad publicum exivit, ut scri- 
ptum est : De Sion exibit lez, et verbum Domini de 
Jerusalem (Isa. u, 3). Postea subdiaconus ad sini- 


Qui autem legere perrexerit, non medium chori, D stram sacerdotis transeat, diaconus ad dextram ; 


quousque (33) ante et retro inclinet, transeat; nec 
cum strepitu, sed decenter pergat, ut in incessu et 
habitu eorum religio semper appareat. Qui vero ex 
una parte ad alteram summa quidem necessitate 
ierit, ante tantummodo stans quidem reverenter in- 
clinet. Violator hujus propositi legitimz subjaceat 
correptioni. Hymno dicto psalmi cum antiphona ad 
eos pertinente dicantur: post quos Quicunque vult, 
cum antiphona sanctze Trinitatis cantetur, (34) exce- 
ptis diebus Nativitatis Domini usque ad octavam 
Epiphanis, et diebus Pentecostes. (35) Subsequente 
capitulo Domine miserere, in ferialibus diebus, festi- 
vis autem Regi seculorum, responsorium cum versu 


ubi confessione invicem facta, (46) diaconum et 
subdiaconum osculetur sacerdos ; primum enim Chri- 
stus pacem apostolis dedit, per eos orbi transmisit. 
Postque (47) sacerdos caterique ministri retro co- . 
ram altari breviter orent stantes ordine suo. Deinde 
primum ab oratione surgens inclinanti sibi inclinet 
diacono, diaconus inclinanti subdiacono, subdiaco- 
nus inclinanti sibi choro. [4 Diaconus vero post 
inclinationem utraque altaris cornua deosculans, 
sacerdoti medium altaris osculanti Evangelium oscu- 
landum offerat ; evangelio enim Christus prevari- 
cationis chirographum delens, pacem mundo dedit : 
cujus preconibus utrumque populum, Judaicum 


33 


LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 


34 


quippe et gentilem sibi reconciliavit. Quod altare A operando, promeretur zternam gloriam, quz per 


Sacerdos osculatur, significat gentem Juds»am in 
Jerusalem morantem, quam Christus sibi reconcilia- 
vit ; per evangelium, gentilem populum. Dehinc per- 
git sacerdos ad dextrum cornu altaris : dexteram 
enim Christus semper egit vitam: dextera enim 
vita acquiritur celestis gloria. (48) Diaconus post 
eum eamdem imitando vitam [ fort., viam ] consistat, 
quousque ei sedere innuat. Sessio episcopi juxta 
decreta Urbani pape (epist. de cathedr. episc. iv, 
c. 35), et Carthaginense concilium caeteris celsior 
debet fieri, in qua cathedra pontificalis honorifice 
constituatur ; episcopus enim Grzce, Latine super- 
intendens interpretatur : ideo altior, sicut vinitori, 
ad custodiendam vineam Domini sabaoth ei locus 


Alleluia figuratur ; per tractum, qui nullo respon- 
dente cantatur, et in melodiis suis similitudinem fert 
gemitus, vita contemplativa, in qua perfecti viri 
peccata plorando, soli Deo vacando, morantes, eam- 
dem excellentius quidem gloriam promerentur. Pneu- 
ma sequenliz, quod post Alleluia cantatur, laudem 
eterne [7 gloriz significat, ubi nulla erit necessaria 
verborum locutio, sed sola pura, et in Deo semper in- 
tenta cogitatio. (06) Per tabulas osseas, quas can- 
tores tenent in manibus, fortis bonorum operum 
perseverantia, qua divinis oportet inhzrere laudi- 
bus, designatur. Lectores epistole et Evangelii, et 
cantores gradualis et Alleluia, in festivis diebus in 


, pulpitum ascendant: debent enim pastores et do- 


preparatur, quam, incipiente Kyrie eleison, episco- B ctores predicationem suam juxta prophetam exal- 


pus cum ministris suis ascendat, quorum alii stent, alii 
sedeant. Per eos qui sedent membra Christi desi- 
gnantur in pace quiescentia: per eos qui [8 stant, 
in certamine posita. Gloria in excelsis Deo cum in- 
ceperit, vel orationem dixerit pontifex, ac sacerdos 
ad orientem vertatur ; non quia ibi solum sit Domi- 
nus, qui ubique non locorum spatiis, sed majestatis 
potentia presens est, sed quia ab oriente lux ori- 
tur, qua celere partes illustrantur : sic a Deo 
summum bonum, quo totus orbis illuminatur. Per 
salutationem sacerdotis et responsionem populi eo- 
rum communis et charitativus ostenditur affectus, 
alternatim monens et optans ut in eis semper maneat 
Christus. Quod solus episcopus salutando populum 


tare (Isai. xi, 9), et opera ad instruendum Dei po- 
pulum, ut in eis illud Dominicum impleatur pra- 
ceptum : Luceant opera vesira coram hominibus, 
et glorificent Patrem vestrum, qui in celis est (Matth. 
v. 16). Diaconus cum pulpitum ascendit, celsius 
consistat ceroferariis: Evangelium enim Christi le- 
gem et prophetas przcellit; per thuribuli vero por- 
titorem, qui in eodem loco cum diacono consistit, 
designatur fragrantia doetrinz et magnalium Christi. 
Crucem, quam incipiente Evangelio frontibus no- 
stris imponimus, ad expellendas omnes pravas 
suggestiones facimus, crux enim pellit omnes ad- 
versitates animi. In eadem hora (57) oportet episco- 
pos et abbates baculos de manibus deponere in au- 


Paz Domini dicit, (49) ostendit eum esse vicarium C ditu verbi Domini, et ante Dominum devotos humi- 


Christi, qui resurgens a mortuis, pacem apostolis 
nuntiavit. Ministrorum quantuscumque fuerit nume- 
rus, major pars in dextera, minor in sinistra [f. add. 
parte]: utraque enim benedictio scilicet temporalis 
et zeterna, nobis ἃ Deo est postulanda, licet instan- 
tius sempiterna. Ceroferarii vero usque ad Kyrie 
eleison, (40) ab austro ad aquilonem candelabra 
teneant, quo incepto ibidem dimittant. Per austrum, 
qui est veaotus calidus, Spiritus sancti fervor desi- 
gnatur, qui veri solis ortu, ab oriente ad occiden- 
tem, mundum illuminando, diffunditur. Unus vero 
tertius in medio ponantur, per [6 quem, ubi duo 
vel tres congregati fuerint in nomine Domini, Do- 
minum adesse designatur (Matth. xvni, 20). Per hoc 


liter stare. Tempore [8 quo ministri casulis in- 
duuntur, oratione flnita (58) subdiaconus exuta 
casula Epistolam legat, qua lecta iterum induat, et 
corporale ad altare deferens diacono tribuat: quod 
ille in altari disponat. Inccpto tractu aut Alleluia, 
diaconus casulam exuat, et sub dextro armo super- 
que sinistrum ponat, dexírum post discoopertum 
habeat; brachium enim Domini, quod in lege erat 
absconsum, nobis patefecit Evangelium. Quod (59) 
casula induitur diaconus, significat mysticum sub 
lege tempus ; quod exuitur, figurat tempus sub gra- 
tia, [f. in quo] mysteria revelantur. Propinquante 
Evangelii termino sacerdos thymiama in thuribulo 
ponat, quo (60) incensato altari, ante Evangelium 


quod (51) incepto Kyrie cerei deponuntur, nos, dum D deferatur. Per thuribulum, quod fragrantiam odoris 


Dominum exoramus, contrito corde humiliari opor- 
tere demonstratur. Salutante presbytero populum, 
ibidem teneant. Oratione finita, ab oriente ad occi- 
dentem collocent ; duobus enim Testamentis illumi- 
nantur quatuor partes mundi. (52) Septem candela- 
bra in festis significant septem dona Spiritus sancti. 
(53) Incipiente subdiacono Epistolam, sacerdos juxta 
altare sedeat, et diacono in loco suo sedere innuat: 
(54) subdiaconus vero, excepto tempore ministra- 
tionis sus, in choro maneat. (65) Epistolam respon- 
sorium opportunis temporibus tractus vel Alleluia 
sequuntur. Per responsorium quod alternatim can- 
tatur, activa vita designatur, in qua Ecclesia, bona 


emittit, fama bonorum, qus doctrinam przcessit. 
Diaconus benedictione a sacerdote accepta, ab al- 
tari Evangelium accipiens, (61) super sinistrum 
armum imponat. Per sinistrum enim armum vita 
temporalis designatur, in qua oportet Evangelium 
predicari; et subdiaconus ante eum pulvinar defe- 
rat. Per pulvinar quod praecedit, lex figuratur, quz- 
Evangelium precessit; per plumas qui intus oc- 
cultantur, mysteria, quz? in lege continebantur ; per 
levitatem plumze, precepta [O9 veteris legis levia 
ad comparationem nove: in illa enim dicitur : Non 
occides (Exod. xx. 13), in nova vero, Qui irascitur 
fratri suo, reus erit judicio (Matth. v. 22). Sicque 


39 


JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


30 


(69) precedentibus ceroferario thuribulique latore, Α muntur sancte mulieres, quis patiente Domino, 


cum processione ad pulpitum pergat, et supposito 
Evangelio ac incensato, versus ad aquilonem Evan- 
gelium legat: per aquilonem enim infidelitas gen- 
tium designatur, quibus Evangelium ab apostolis 
igne Spiritus sancti accensís predicatur. (03) Quo 
lecto candelabra exstinguantur: immolatione enim 
veri Agni, typici cessavit immolatio, et cztera my- 
steria, 4: in lege continebantur et prophetis per 
candelabra designatis. (64) Incensum sacerdoti in 
thuribulo offeratur, et Evangelium primum a sub- 
diacono sibi porrectum osculetur, quod post a dia- 
cono osculetur: et in festivis diebus a subdiacono 
omni clero, incenso pracedente, przsentetur. Evan- 
gelio lecto populus a sacerdote salutetur ; offerenda 


fugientibus discipulis, licet timore et moerore pei 
culsz, in his, quz de eo fiebant, erant intendentes; 
sed Domino de cruce deposito ac sepulto, inde re- 
cesserunt, et aromata sepulture paraverunt; ita 
subdiaconi ab eo loco discedant, et corpori ac san- 
guini Christi ministrare satagant, efferentes pate- 
nam per manum diaconi sacerdoti ad frangendum 
in ea corpus Domini. Hoc expleto .sacerdos (71) 
Dominici corporis et sanguinis consecrationem 22 
juxta sanctorum Patrum institutionem puro et hu- 
mili corde compleat. Dum ergo ad Nobis quoque 
peccatoribus venerit, altius vocem suam proferat, 
et pectus suum percutiat. Vocis enim exaltatione per 
centurionem gentilium exprimitur professio; per 


incipiatur , (05) quam finitam versus sequatur. B pectoris tunsionem, Judeorum pectora sua percu- 


Interim vero panis et vini oblatio a subdiacono dia- 
cono, a diacono offeratur presbytero; (66) cantor 
aquam linteo coopertam in festis diacono deferat, 
quam diaconus vino misceat: dulci enim cantoris 
modulatione, populus pia devotione et 20 divino 
amore accenditur, et sic ad Dominum currit, et 
unum corpus in Christo effleilur. Per vinum Chri- 
stus, per aquam populus, per linteum cooperturam 
aqua labor modulationis cantoris, quo liberatur 
populus a cogitationum pravitate: lino enim labor 
exprimitur. Aqua mista vino, populus adunatus 
Christo ; vinum sine aqua Christus est; aqua sine 
vino, populus sine Christo. (07) Aliis diebus mini- 
stret eam acolythus. (68) Sacerdos oblationem ita 


tientium lamentatio. Ubi ergo ad hac verba venerit, 
scilicet, Per quem heec omnia, Domine, semper bond, 
tunc diaconus accedat, et dextera manu dextrum 
cornu corporalis accipiat, cum sacerdote discoope- 
riat. Sacerdos, Per ipsum, dicendo (73), oblata qua- 
tuor partes calicis tangat. Immolatione enim corporis 
Christi redempta sunt quatuor climata mundí. 
Item. (73) oratione finita uterque calicem levent, et 
simul ponant et cooperiant. Inde (74) altare diaco- 
nus osculetur, deinde dexteram sacerdotis scapulam. 
Per scapulam sacerdotis lapis designatur, in quo 
angelus ad sepulcrum resedit. Semper ením angelus 
eredendus est adesse immolationi corporis Christi: 
Per diaconum Joseph exprimitur, per sacerdotem 


componat, ut in dextera parte hostize calicem consti- C Nicomedus ; per elevationem de altari hostiz, depo: 


tuat: a dextro enim latere Domini sanguis defluxit 
et aqua : sieque corporali cooperta (69) incensum 
desuper offerat, οἱ sic diacono prebeat; diaconus 
vero in circuitu altaris deferat, postea sacerdoti, 
deinde ministro reddat, ut clero populoque deferat. 
Preterea accipiens patenam de altari, subdiacono 
porrigat ; (70) subdiaconus vero, si fuerit, acolytho. 
Non licet enim quidquam sacri ab altari auferre 
alicui, nisi diacono, vel sacerdoti. Tunc coram al- 
tari oret inclinatus sacerdos solus, postulando ut 
dignus possit accedere ad altare, et insistere cultibus 
divinis, ne fiat illi quod factum est Bethsamitibus, qui 
temere viderunt arcam Domini (/ Reg. vi, 19). 
Christus enim antequam pateretur, sepe solus per- 


sitio Christi de cruce; per depositionem iterum in 
altari, sepultura Christi. Post qua sacerdos oratio- 
nem Dominicam alta voce proferat. 29 Per exalta- 
tionem Dominice orationis demonstratur nostre 
unitas fraternitatis (S. Cyr. de orat. Dominica): 
Deus enim Pater noster, pacis et concordie magister, 
sic nos unum pro omnibus orare docuil, quomodo in 
uno omnes poríavit. Clero, Sed libera nos a malo, 
respondente, officium consecrationis perficiat. Sed 
libera dicto, diaconus et subdiaconus se erigant, et 
oculos in. Dominici corporis consecrationem inten- 
dant; ait enim evangelista, quia moti ejus a longe 
stabant, sua pectora percutientes (Luc. xxm, 49). 
Ubi ergo ad locum, Da propitius pacem, venerit, qui 


2| in oratione oravit, non pro se, sed prop mantili indutus tenuerat, [add. patenam] subdia- 


noctans 
nobis. Cxeteri vero ministri stent in orattone ordine 


suo. Post quie versus ad populum orare moneat, con- 
versusque ad altare secretam orationem dicat: qua 
completa, Vere dignum, devota mente dulcique voce 
proferat, in cujus fine hymnum, Sancius, sanctus, 
sancius, a beato Sixto institutum chorus respondeat ; 
diaconus et ministri ad Te igitur perseverent retro 
sacerdotem, usque Sed libera nos; inclinati Domi- 
no enim patienti moerore et timore sui compatieban- 
tur apostoli. Per inclinationem diaconorum signili- 
catur maestitia apostolorum ; per subdiaconorum, 
sanctarum mulierum. Subdiaconi vero similiter 
inclinati sint Ín aspectu sacerdotis, per quos expri- 


cono (75), subdiaconus diacono, diaconus sacerdoti 
offerat, in qua sacerdos corpus Domini tripliciter 
dividat, quarum partium unam sacerdos calici im- 
mittens, Par Domini, alta voce dicendo, protinus 
subdat secrete : Fial commistio corporis οἱ sanguinis 
Domini nobis accipientibus in vilam cternam (6). 
Alia se, diaconum subdiaconumque communicet. 
Tertiam viaticum, si opus fuerit in patina usque ad 
finem misse reservetl. Per particulam oblate im- 
misse in calicem ostenditur corpus Christi, quod 
resurrexit a mortuis; per comestam a sacerdote 
vel populo, vivificantem eos in Deo, Christi cum 
discipulis suis post resurrectionem conversatio. 


- LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 38 


Tertiam, que 24 remanet jn altari, vocat sancta Á enim Leonem summum pontificem diluculo missam 


Ecclesia yiaticum morientis; ut ostendatur non eos 
debere deputari morientes, sed dormientes qui in 
Christo moriuntur, dum tali tantoque ductore ad 
eternam vitam perducuntur (77). Si autem opus non 
fuerit, tertiam sacerdos, aut unus ministrorum ac- 
cipiat. Non auteni intincto pane, sed juxta deflnitio- 
nem Toletani coflcilii seorsum corpore, seorsum 
sanguine, sacerdos communicet, excepto populo, 
quem intincto pane, non auctoritate, sed (78) sum- 
ma necessitate timoris sanguinis Christi effusionis 
permittitur communicare. Dum ergo sacerdos mini- 
stris communionem porrigit (79), unumquemque 
primitus osculetur, et post qui communicandus est, 
manu sacerdotis osculata, communionem ab eo acci- 


Ccelebrasse. Missa pro defunctis absque Gloria et - 


Alleluia, et pacis osculo celebretur. Sunt quzdam 
ecclesie, in quibus exceptis depositionibus, solum 
per Kalendas mensium misse festive celebrantur 
mortuorum. Nos vero quotidie, exceptis festis, 
et (85) diebus Pentecostes, pro eis Domino sacrifica- 
mus, anniversarios dies festive recolimus. Vesperas 
et Matutinas absque Deus in adjwtorium, οἱ Domine 
labia, οἱ Gloria Patri, celebramus in depositionibus 
et festis cum novem lectionibus. . 


27 EXCEPTIO. 


In Adventu vero et Septuagesima usque ad diem 
Conse, et quatuor temporum Sabbatis et agendis 


piat. Postremo vero particulam, qua in calice re- B mortuorum festivis(86), diaconus et subdiaconus 


mansit, sacerdos sumat : et post diacono calicem 
ad mundandum, et sumendum quod remansit, por- 
rigat, qui in sinistrum cornu altaris calicem cum 
patena deferat, ubi (80) partem sibi accipiat, et 
partem subdiacono tribuat. Post mundato utroque 
utrique participent. Acolythus vero alterum calicem 
sacerdoti ad mundandos digitos deferat. Subdiaco- 


: nus autem ad mundandum calicem et patenam 25 


diacono serviat. Post mundationem patens et cali- 
cis acolythus utrumque mantili involutum teneat, 
usque ad completionem prim: post communionis, 
suaque czleri ministri officia. Sacerdos, ut supra 
diximus, partito corpore Domini, Pax Domini, alta 
voce proferat (81), a quo unus canonicorum pacem 


induantur casulis ; si autem in eisdem temporibus 
festivitas evenerit, dalmaticis et tunicis; similiter 
in die Cens», et Sabbato Pasch:. In omnibus festis 
induantur duo ceroferarii. Graduale, Aeiuia, vel 
tractum bini et bini cantabunt clerici (87). Gloria 
in excelsis, in festis excepto Adventu, et Quadrage- 
sim: tempore, semper post Kyrie eleison, sacerdos 
ad orientem versus incipiat, quod Telesphorus papa, 
ea qui angelicam* prosequuntur adjiciendo, insti- 
tuit: et Symmachus papa omni die Dominica, et na- 
lalitiis martyrum cantare praecepit (88) ; et sic altare 
incensando, secrete cum ministris dicendo flniat ; 

post qu: in loco suo juxta altare resideat, et dia- 
cono licentiam sedendi tribuat. Hymnum vero prz- 


accipiat, quam in utroque choro majoribus distribuat. C fatum chorus celebriter canendo expleat. Dicto hym- 


Ipsi autem «c:steris ita porrigant ut nullus de loco 
moveatur, sed a superiori accipiat et inferiori tri- 
buat. Unus minorum utriusque chori a majoribus ac- 
cipiat, et juxta preceptum ordinem caeteris distribuat. 
Hoc autem firmiter teneant, juxta apostolum, honore 
invicem pra&venientes (Rom. xu, 10), ut dantes pacem 
et recipientes semper inclinent, per osculum pacis de- 
signatur nostre utilitas fidei (82). Chorus vero psal- 
lat, Agnus Dei, quod Sergius papa tempore confra- 
ctionis corporis Domini cantare precepit, cujus 
Agni immolatio mundum redemit. Quo incopto 
candelabra illuminentur. Agni passione illuminatus 
est mundus (83). Diaconus autem si casula utitur, 
quam sibi, ut supra diximus, cireumdederat, choro, 
Agnus, bis repetente, iterum induat. Sacerdos salu- 
tato populo orationem dicat. Cui iterum salutanti 
populum, diaconus, Π|6, 26 missa, tempore suo 
aut, Benedicamus Domino, succinat (84). Clero re- 


. spondente, Deo gratias, offücium finiat. 


Missa vero, ut predictum est, juxta sanctorum 
instituta Patrum hora tertia celebrauda est : ipsa 
enim hora crucifixus Christus linguis Judzorum ; 
secundum communem consuetudinem potius hora 
sexta, quia in ea passus est manibus persecutorum ; 
tempore jejunii hora nona, quia in eo emisit spiri- 
tum. Qui autem necessitate ante Tertiam vel post 
Nonam non perpetue, sed desiderio sacrificandi mis- 
sam celebrant, non sunt reprehendendi; legitur 


Dtempore, sexta missam sequatur; 


no, sacerdos salutato populo orationem dicat. Ordo 
vero misse supra scriptus' per totum servetur. Sed 
in his diebus (89), Credo in. unum Deum, a sacer- 
dote inceptum cantabitur, scilicet omnibus diebus 
Dominicis, 28 et octo diebus Paschze, et Penteco- 
stes, et Nativitatis Domini, et in die Epiphaniz et 
Ascensionis, et in cunctis sanete Maris festis, 
excepta Annuntiatione, el sancti Joannis Baptiste 
nativitate, omniumque apostolorum, et S. Crucis, 
sanctique Michaelis, et in Omnium Sanctorum festi- 
vitate, οἱ Dedicationis ecclesi. Sabbato Pascha 
vel Pentecostes non cantetur, neque ullis aliis festi- 
vitatibus, sed semper Evangelium salutatio sacerdo- 
tis. subsequatur. Diebus omnibus, excepto jejunii 
(90) nona sua 
hora dicatur. In vesperis, et matutinis plures cam- 
pane sigillatim sonent; postremo ut in missa dus, 
et sic incipiantur vespere. Unusquisque psalmus 
cum antiphona cantetur (901), quos capitulum, de- 
hinc hymnus sequatur, qui nunqftam preetermittaQur. 
Et (92) feriales hymni, nisi iu festis et diebus Pen. 
tecostes, semper cantentur. Dicto versu, Magnificat, 
cum antiphona eantetur, et cum (93) Kyrie eleison, 
et oratione Dominica, flexis genibus, precibus 
finiant : et non solum vespere, sed omnes noctis 
et diei hore, exceptis Pentecostes et festivis die- 
bus. Sacerdos cum caeteris se peccatorem cognoscens 
genuflectat. Quia vero vicem Christi gerit, dum 





39 


JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


40 


29 ad orationem venerit, surgat et orationem ÁcOsten, et a Nativitate usque ad octavam Epipha- 


stando dicat. Stare vero pugnantis est : pugnat ergo 
sacerdos Christi orationibus contra hostem anti- 
quum pro populo sibi commisso. Si autem alicujus 
sancti evenerit festivitas, oratio tantum sine preci- 
bus sufficiat. Et si festum trium lectionum fuerit, 
in matutinis invitatorium et (94) hymnus de sancto 
cantetur, nocturna tota dicatur, versus de sancto 
cum responsoriis, et matutine laudes cum hymno 
absque precibus celebrentur; lectiones vero de hi- 
storia legantur. Missa vero, si denotatum libris offi- 
cialibus ofücium habuerit, de sancto erit; sin au- 
tem, Dominicalis cantabitur; oratio vero, et Aile- 
luia, de sancto dicatur. 

Ab Adventu usque ad Nativitatem in conventu 


nie et omnibus festis, ut a Kalendis Novembris 
usque ad caput jejunii vespere; tantum dicantur post 
vesperas diei, post matutinas laudes vigilia mortuo- 
rum cum matutinis laudibus eorum ; (99) a capite 
jejunii usque ad Kalendas Novembris, vespere et 
vigilia mortuorum post vesperas diei, post matuti- 
num laudes pro defunctis : quod officium post ma- 
tutinas laudes in quarta fería passionis Domini 
finiatur. Ibi vero (100) cum novem lectionibus 
festive celebretur, quia non amplius usque in octa- 
vam Pentecostes dicetur. Hoc idem fiat in vigilia 
Nativitatis Dominice : non enim amplius celebra- 
bitur usque ad octavam Epiphanie. 

32 Prima Dominica Adventus Domini, Sabbato 


memoria tantum S. Marie virginis, omniumque Bin vesperis responsorium : Ecce dies veniunt, dice- 


sanctorum celebretur. A Nativitate usque ad octa—- 
vam Epiphanie tantum sancte Maris. Ab octava 
Epiphanie usque ad caput jejunii (95) memoria 
sancte Marie, angelorum, Joannis Baptiste, sancti 
Petri, Joannis evangelista, sanctorumque apostolo- 
rum et beati Stephani, omnium martyrum, S. 
Martini, omniumque confessorum, sanctarum virgi: 
num, omniumque sanctorum in vesperis 90 et ma- 
tutinis semper recolatur. (96) In missa vero, ex- 
ceptis festis, secunda oratio de omnibus sanctis ; 
tertia pro episcopo; quarta pro cunctis sibi com- 
missis; (907) quinta pro principe et omni populo. In 
missa pro defunctis, prima omnium defunctorum ; 
secunda episcoporum ; tertia fratrum et sororum; 


tur (101) quod altero precedente Sabbato in pro- 
nuntiatione Adventus Domini, a duobus cleris cap- 
pis indutis primitus celeberrime cantabitur. Quod 
in isto quidem Sabbato adventus hymnus Conditor 
alme, subsequitur. Capitulum vero, et versus, et 
antiphona de Adventu dicantur. Ab hac hora usque 
ad octavam Pascha (102) processio ad crucifixum 
nulla flat. Matutioge cum proprio invitatorio, hym- 
nis, et responsoriis, et antiphonis festive celebren- 
tur. Matutinum cum propheticis sex antiphonis, et 
tribus ultimis apostolicis per diversa nocturna dica- 
tur. In primo nocturno liber lsaie incipiatur, qui 
per totum Adventum usque ad Nativitatem lega- 
tur; sed in secundis nocturnis de sermonibus Pa- 


quarta pro commissis. Ab octavis Pentecostes usque (; trum, in tertiis de expositionibus Evangeliorum : 


ad Adventum Domini hec eadem memoria cum 
sancte Crucis veneratione celebrabitur. In his ergo 
temporibus, (98): si in Dominicis festivitas novem 
lectionum alicujus sancti evenerit, vespere, et ma- 
tutine, et missa de sancto celebrabuntur. Vespere 
etiam ipsius sancti de sancto flnientur ; et si in die 
Dominica festivitas trium lectionum evenerit, unde 
officium, vel passio habeatur, invitatorium et hym- 
nus de sancto dicetur; sex lectiones cum totidem 
responsoriis de historia legentur; post tertium 
nocturnum, versu de sancto dicto, Evangelium de 
eodem pronuntietur, et alie lectiones cum matutinis 
laudibus de sancto celebrabuntur; si autem pro- 
prium officium defuerit, Dominicalis missa canta- 


bitur ; oratio vero et Alleluia de sancto celebrabitur. D 


Si novem lectionem evenerit, totum officium de 
sancto complebitur. Ab Adventu ergo usque ad Na- 
tivitatem, 3JÍ et a Septuagesima usque ad Penteco- 
sten, si festum nofem lectionum in Dominicis eve- 
nerit, officium noctis οἱ diei nunquam mutabitur ; 
festivitas vero in crastinum celebranda reservabi- 
tur. Sancti vero de quo tres tantum lectiones cele- 
brantur, si festum in ipsa die evenerit, memoria 
tantum de eo flat. A Paschate usque ad octavam 
Pentecostes memoria tantum sancte Crucis, et S. 
Marie, et Omnium Sanctorum, in vesperis, et ma- 
tutinis fiat. Agenda mortuorum sic per totum an- 
num celebretur, excepto a Pascha usque ad Pente- 


similiter in quarta et sexta feriis, et Sabbato tem- 
poralis jejunii, et vigilia Nativitatis Domini. Si 
festivitas in Dominicis his evenerit, ut supra dixi- 
mus, in crastino celebranda reservetur. In his 
Dominicis, et in his quae sunt a Septuage— 
sima | usque in Pascha, Te Deum laudamus, 
non cantabitur; sed ejus loco nonum respon- 
sorium  repetetur. Ordo  ferialium dierum, 33 
ut supra notavimus, servetur. 1n Dominicis finita 
prima processio sic flat, ut tantum a crucifixo di- 
vertat, in qua antiphonz Adventus processionales, 
aut aliqua responsoria cantentur. 


DE DOMINI NATIVITATE. 


Solemnitas Nativitatis Domini ita celebretur. (103) 
A duobus cantoribus cappatis chorus regatur : (104) 
a quibus, dicto capitulo, responsorium, O Juda, ce- 
lebriter decantetur. Hymno dicto, Veni redemptor, 
antiphona cum trina repetitione super Magnificat, 
cantetur : duobus thuribulis altare incensetur. Ad 
matutinum (105) omnes campane prima noctis vi- 
gilia pulsentur; deinde binz et bin: consonando 
consequentur. (106) Invitatorium a quatuor clericis 
cantetur; hymnus séquatur. Chorum ut in vesperis 
duo regant. Omnia responsoria cantent bini et bini, 
(107) tertium, sextum, nonum cappis induti ; (108) 
in secundo, quinto et octavo, et ad Te Deum lau- 
damus, sed et ad Benedictus, altare incensetur. 


4] LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 


42 


(109) Lectiones primi nocturni de prophetis erunt, A cium finiatur. Matutinale officium ut prioribus dua- 


secundi de sermonibus Patrum, tertii de exposi- 
tione Evangeliorum. (110) Tria Evangelia in cappis, 
incenso , et candelabris precedentibus, 34 pro- 
nuntientur. Finito nono responsorio , (111) major 
ecclesi; sacerdos, si fuerit, dalmatica. indutus et 
casula procedat, et Evangelium genealogice Christi 
secundum Mattheum festive legat; quo lecto, Te 
Deum laudamus, alta voce incipiat, et post (112) 
clerus et populus, brevi mora intercedente, lavatum 
exeat. Deinde clerici sacris vestibus induti (113) 
missam celebrent cum laudibus, et sequentia, quam 
(114) secretarius ecclesi: celebret, secundam vero 
cantor, tertiam presul aut decanus. Ideo in nocte 
angelis missam cantare Telesphorus papa instituit, 


bus noctibus per omnia a presbyteris tamen est 
agendum. Missa diluculo matutinalis celebretur, ut 
authentico Missali demonstratur; et similiter in 
nativitate sancti Joannis Baptista; uterque enim 
ab exordio lucis seipsos obtulerunt Deo sacrificium, 
virginitatis evangelista, abstinenti& Baptista. Major 
missa in cappis, cujus officiales, qui sunt (122) sa- 
cerdotes, utantur casulis. Vesperis ut supra finitis, 
finitur sacerdotale officium. 

(123) Incipiente officio infantum, in omnibus, ut 
a diaconis in suo, agendum, licet, ut in morte Do- 
mini, Te Deum, et Gloria in excelsis, οἱ Alleluia, in 
aliquot ecclesiis ex more antiquo omittatur; quia 
ut Christus occideretur, tot parvuli occidi juben- 


quia in ea natus est Salvator mundi, et quia se-B tur; et illis occisis fit mors Christi secundum zsti- 


ipsum erat oblaturus hostiam sanctam pro totius 
mundi salute, et in ea partum Virginis, in ejus 
laude Gloria in excelsis Deo, cantantes, nuntiave- 
runt pastoribus angeli. Qua peracta, matutinas lau- 
des compleant. Quibus completis (115) cantor an- 
tiphonam, Ecce completa sunt, incipiat; cui oratio 
congruens commemorationis sanctae Marie succedat. 
(116) Incipiente diluculo altera missa eodem modo 
celebretur, ut prima. Lucis vero exordic altera ca- 
nitur, quia, juxta Isaize vaticinium, ipsa die lux orta 
est neva populis sedentibus in tenebris (186. 1x, 2), 
seu propter visitationem pastorum ad presepe Do- 
mini, in quo invenerunt panem angelorum, 35b quo 
refleiuntur animae sanctorum. Post tertiam vero 


mationem Herodis : tamen quia placuit modernis, 
placet et nobis ut cantentur. Subdiaconi et diaconi 
tunicis et 37 dalmaticis utantur, quamvis apud 
quasdam Ecclesias hac die [f. add. usus] casularum 
habeatur. 

(124) In festo sancti Sylvestri sex primz lectio- 
nes de sancto, tres ultimz de nativitate; missa 
matutinalis de sancto; major, nativitatis. Ceteris 
vero diebus usque ad octavum a duobus clericis in 
cappis cantetur invitatorium. Novem psalmi cum 
totidem antiphonis; (122) lectiones tres cum tribus 
responsoriis a binis et binis concinendis. Te Deum 
laudamus cantetur; et misse officium (126) cum 
laudibus et sequentia est agendum. Octave sancti 


semper in Natali Domini fiat processio, qu: ut fue- C Stephani, ut festum Dominicale; (127) sancti Joan- 


rit finita, major missa celebretur. (117) In vesperis 
hymnus : A solis orius, ut in matutinis laudibus ca- 
natur: cui responsorium, Verbum caro, prepona- 
tur. Finitis his vesperis, (118) diaconi diaconalibus 
vestibus induti procedant cum cereis, canentes ali- 
quod responsorium de sancto Stephano, cujus na- 
talis orditur celebratio. Subsequatur antiphono cum 
Gloria Paíri, et oratione dicta compleatur vesper- 
tina synaxis. (119) In matutinis ut precedenti nocte 
pulsentur campana. A quatuor diaconis cappatis 
cantetur invitatorium, conservato catero prece- 
dentis noctis ordine in lectionibus et responsoriis, 
et cantorum numero. Tria tamen respousoría non 
cantentur in cappis. Evangelium pronuntiet diaco- 


nus dalmaticatus, thymiamaterio et cereis prece-D 


dentibus. Duo diaconi in dalmaticis chorum regant, 
qui, altare incensando, Te Deum incipiant. Ante 
nocturnum, et in laudibus cantentur hymni pre- 
senti festo congrui; ad Benedictus, antiphona ter 
repetatur. Missa in cappis celebretur. Qui chorum 
regent, οἱ graduale vel Aleiuia cantabunt : sed et 
Epistolam vel Evangelium legent, utantur dalmati- 
cis. 36 Finitis diaconalibus vesperis, recolatur 
(120) cum antiphona et Gloria Patri, memoria Na- 
tivitatis. 

(121) Deinceps procedentibus sacerdotibus cum 
casulis et cereis, cantando responsorium Im medio 
ecclesic, cum quadam antiphona et oratione, offl- 


PATROL. CXLVH 


nis, ut festum apostoli ; Innocentium, ut dies Do- 
minicalis. (128) Dies Circumcisionis, qui est octavus 
nativitatis, celebretur ut festum sancti Joannis, 
exceptis casulis et missa matutinali. Ideo precipus 
festivitates octo diebus coluntur, quia sex statibus 
vergitur mundus; septima sxtas est usque ad uni- 
versalem resurrectionem requies animarum sancta- 
rum ; Octava, regnum Dei post resurrectionem sem- 
piternam : et ideo octava dies agitur celebrior, quia 
in ipso regno Christi gloria erit sempiterna, et 
ineffabilis exsultatio. Et iterum dum sanctorum fe- 
sta celebramus, in die solemnitatis eorum anima- 
rum requiei 38 congaudemus, in octavo eorum in 
gloria resurrectioni. 

(1290) Dies Epiphanie ut dies Nativitatis celebre- 
tur (130) absque invitatorio. Lectiones primi no- 
cturni de prophetis erunt; secundi, de sermonibus 
Patrum ; tertii, de expositione Ev&ngeliorum. In- 
vitatorium quidem in die Epiphaniae praedecessores 
nostros arbitror non dixisse, ideo quod per prster- 
missionem invitationis ab Herodianis operibus dis- 
crepare videntur; qui ea die ad hoc Scribarum et 
Phariseorum fecit invitationem, ut Dominus noster 
Jesus Christus ab eisdem investigatus, perfide ne- 
caretur; sed (131) non omnino omittitur quin in 
ordine psalmorum recitetur. Szpe enim Christus a 
pia Virgine matre, ac beato Joseph czterisque suis 
ubique fidelibus, licet non palam propter persequen- 

2 


43 JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 44 
tium rabiem, tamen oceulte colebatur. Deus nosler A Dies vero Purificationis sanote Maris festive, ut 


refugium, et sequentes psalmos cum antiphonis al- 
leluiaticis in tertia nocturna cum responsoriis ba- 
ptisterii ideo dicimus, quia in tertio tempore, sci- 
licet gratie, venit Christus. Finito nono responso- 
rio, (132) sacerdos dalmaticatus et casulatus proce- 
dat, et Evangelium genealogie Christi secundum 
Lucam solemniter legat. In Nativitate Domini ejus 
generatio ab Abraham Q9 patre fidei et obedientize, 
usque ad Joseph virum Marie, qus Christum fide 
concepit et peperit, descendendo contexta legitur. 
Christus enim fideles quaerens de sede majestatis ad 
ima descendit, Patrique usque ad mortem obedien- 
do, qui perierant redemit. In baptismo vero ejus, 
ipsius generatio ab Heli filio adoptivo usque ad 


Assumptionis, celebretur, exoeptis vigilia et octavis 
processio ita flat, ut cereis οἱ candelabris positis in 
altera, si fuerit, ecclesia, (138) ad eam rlerus et 
populus antiphonam : Ave gratia, cantando religiose 
pergant ibique candelas ab episcopo vel sacerdote 
sacratas [id est, benedicfas] accipiant. Quibus ae- 
censis, cantor antiphonam, Lumen ad revelationem, 
incipiat; qua finita, Adorna thalamum , cantantes, 
ad matrem ecclesiam per claustrum, aut in circuitu 
ecclesig redeant. Deinde responsorium, Accepi, 
cantantes, ante chorum finiant ; (139) versus sequa- 
tur a duobus clericis cantatus : post repetendo anti- 
phonam chorum intrent, et sic missam cum laudi- 
bus et sequentia festive celebrent. Si autem festi- 


Adam, qui gloriam primum sibi concessam peccando B vitas ipsa evenerit infra Septuagesimam, pro Alle- 


amisit, septuaginta septem generationibus ascen- 
dendo contexta legitur. Septuaginta enim septem 
undenario numero septies dicto colliguntur. Per 
undecim vero, quod est Decalogi transgressio, pec- 
cata, et per septenarium septem dona sancti Spiri- 
tus exprimuntur : per que, originali peccato, quod 
ab Adam contraximus, caeterisque omnibus in ba- 
ptismate deletis, fllii Dei adoptivi efficimur, sicque 
bona operando, fide et obedientia ad eamdem glo- 
riam, quam Adam plasmatus accepit, pervenimus. 
Deinde (133) stelle officium incipiat. Processio au- 
tem ut in die Nativitatis semper eadem die fiat. Re- 
liquis diebus usque ad octavum, officium diurnum 
et noeturnum (134) absque Te Deum laudamus et 


luia, tractus dicatur : sequentia vero sine Alleluia, 
subsequatur. In llypapanti, qu: dicitur prasentatio 
Domini, lumen Domino presentamus, quia in eadem 
die Christus lumen sempiternum a beato 42 Si- 
meone in templo presentatur, per lumen in ma- 
nibus bona opera designantur. 

Dominica Septuagesima ita celebretur, ut in (140) 
precedente Sabbato ad vesperas více hymni can- 
tetur sequentia : Cantemus cuncti. melodum. In ma- 
tutinis (141) invitatorium alleluiatieum ; psalmi cum 
suis antiphonis et responsoriis suis cantentur. (142) 
In primo nocturno heptaticum incipiatur quod usque 
ad primam Dominieam Dominice passionis legatur : 
ita tamen ut in Dominicis tres prima lectiones de eo 


Gloria in excelsis, compleatur. Octavus Dies in cap- Clegantur, in secundo nocturno tres de sermonibus 


pis, ut festum apostoli celebretur. In crastino fe- 
stum 40) sancti Remigii, Hilarii et Felicis celebretur. 

Transactis festis, in Dominicis usque ad Septua- 
gesimam processio ita flat ut ad crucifixum diver- 
tat. Antiphon: processionales, vel responsoría ejus 
temporis cantentur, quz ante chorum flniantur. (135) 
Introeuntibus chorum, cantor antiphonam aut re- 
sponsorium incipiat de sancto, cujus est ecclesia. 
Dominicalibus et ferialibus noctibus Epistolz Pauli 
legantur; responsoria de psalmis cantentur; ex- 
ceptis autem Dominicis et festivis, preces et agenda 
mortuorum agantur. Quia vero dies inter Circum- 
cisionem et Epiphaniam exponere pretermisimus, 
hoc in loco interserere commodum arbitramur. In 


Patrum , in tertio de expositione Evangeliorum. In 
Septuagesima, Te Deum laudamus, celebrato, (143) 
matutine laudes cum alleluiaticis antiphonis et hy- 
mno finiantur. ἃ Septuagesima usque in Pascha 
(144) in matutinis per Dominicas noctes duo psalmi 
mutantur : Miserere mei, Deus, et Confitemini Do- 
mino. Peccata enim nostra plangere oportet, Mise- 
rere mei, Deus, dicendo. Quibus vero cordis plan- 
ctu deletis, charitatis fiducia accensi debemus lau- 
dare Dominum, et invicem hortari Domino confi- 
terí quoniam bonus est. In prima vero in loco Con- 
fllemini, Dominus regnavit. Post matutinum com- 
memoratio sancta Marie, omniumque sanctorum 
item cum alleluiaticis 43 antiphonis tantum flat. 


crastino Circumcisionis Domini celebramus octa- D(145) Post Benedicamus cum  Aileluia pronuntie- 


vum sancti Stephani more Dominicali; in tertia 
die, sancti Joannis, ut festum apostoli ; in quarta, 
sanctorum InHocentium, ut sancti Stephani. (1306) 
Vigilia vero Epiphanie, quam plebes diverse colunt, 
(alii enim jejunant, et alii prandent) nobis jejunan- 
dum congruum videtur : nullam enim celsitudinem 
reverenti:& hujus diei reperimus, quam in omníbus 
diebus Purificationis sancte Mari: (137) in quibus 
per aliquot dies jejunamus. Et quia tanta solemnitas 
4| nobis imminet, in qua se tota Trinitas mundo 
manifestavit, oportet nos purificari. Simplex vero 
jejunium cum bonorum operum fructu vera est pu- 
rificatio mentis. 


tur, nec ultra ad Sabbatum Pasche audiatur, sed 
in ejus loco Laus tibi, Domine, et in missa tractus 
cantetur. Quod ab ipsa die, Te Deum et Gloria ín 
excelsis, οἱ Alleluia, usque ab Pascha intermittitur, 
et in loco Alleluia, quod Hebraicum cseteris linguis 
celsius, Laus tibi, Domine, quod humilius est, dici- 
mus (Greca enim et Latina, ceeteveque lingua ad 
comparationem Hebraicz» pauperes vocantur), affli- 
ctio, quam in his septuaginta diebus contritione et 
humilitate cordis pro peccatis nostris exercere de- 
bemus, qua vera libertate adepta ad hwreditatem 
ccelestis patri; redire mereamur, designatur. Tot 
enim annorum tempore plebs fsraelitica delictorum 


45 LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 46 


penitentia fa captivitate peracta, ad propria rediisse À stri instructionem 46 sectantes, quidquid corporis 
deseribitur. (146) Septuaginta enim dies a Dominica nostri quatuor elementis subsistentis cogitatione et 
que Septuagesima dicitur, usque ad diem Sabbati actu contra Decalogum contraximus, quotidiana 
pest Pascha computantur. Licet enim in Pascha  affictione emendemus. Tot enim diebus secundum 
jugum servitutis nostre Christi morte deletum sit, physiologos humanum corpus intra matris uterum 
tamen non perfectam libertatem usque ad verum adita nativitatis die compaginatur. Tot enim [f., 
Sabbatismum, per quod sempiterna requies desi- dierum] circulo carnem nostram macerando et 
gnatur, consequemur. Dum enim in hoc corpore bona operando, oportet nos unum corpus compagi- 
subsistimus, multis, carnis voluptatibus et szcull mari cum Christo. Quod autem juxta Gregorium (ho- 
curis aggravamur. Quod per ἐμά sex dies Paschz, mil. 16 detemp.) triginta sex dies jejunii in se con- 
in quibus graduale et Alleluia cantamus, flguratur. tinent sex hebdomade, demonstrat [f., add. nos] de- 
Per graduale enim, ut prztulimus, actualis bonorum — cimas dierum anni debere cordis contritione et car- 
operum vita; per Alleluia, terna animarum gloria nis maceratione Deo immolare. Post tempus vero 
bono opere acquisita. Post quam yero ad prefatum beati Gregorii ad complendum numerum Dominici 
Sabbatismum, quod per hoc, in quo absque reé- jejunii (148) quatuor dies a sanctis Patribus sunt 
ponsorio duo Alleluia cantantur, designatur per-B agditi. Quod vero a capite jejunii usque ad Pascha 
veniemus. regnum Dei, in quo duplicem, scilicet — inter Dominicales et feriales quadraginta et sex dies 
corporís et anim: gloriam possidebimus, et per- abstinenti: computantur, signiflcat nos debere 
fecta libertate acquisita, in. celesti Jerusalem, omni tot diebus templum Christi vitiorum impetu in nobis 
servitute et operis onere deposito, cum Christo regé destructum, bonis operibus nos excolendo, restau- 
nostro, in ejus laudibus semper vacantes, perpe- rare, quot diebus templum Domini a Babyloniis de- 
tualiter regnabimus. (147) Ipsa die in processione, structum, a populo Dei restauratum esse perhibe- 
Ecce. charissimi, vel ali& [f. add. antiphonz] con- tur: quadraginta enim et sex annis rezdificatum 
gruentes huic tempori cantentur, et in aliis Domi- est templum. Per Babylonios vitia exprimuntur. In 
niis usque ad diem Quadragesimz. Hi ergo dies capite jejunii (149) legantur 47 sermones Patrum, 
usque ad caput jejunii, ut precedentes, excepto ἃ capite jejunii usque ad diem Coen, ita, exceptis 
Alleluia , celebrentur. Ad vesperas responsorium,  pominicis, servetur. Post mutatinas laudes (150), 
Spes mea, cantetur. Sexagesima (in tertia feria ]audes mortuorum tantum celebrentur. Quibus fi- 
paschalis hebdomadze finitur. Habet vero ipsa quarta pitis (151) septem psalmi, cum litania et orationibus, 
feria quamdam convenientiam cum quarta ztate prostratis fratribus decantentur. Post tertiam vero 
mundi in qua David et Salomon nobilissimi reges Ó missa pro defunctis, post. nonam missa celebretur 


regnaverunt, per quos Christus rex pacificus desi- 
gnatur. Ipsa ztas gloriosa sanctissimi templi zdifi- 
catione designatur. In hác Christus resurgens ex 
45 mortuis, ex duobus populis unum nobilissimum 
Deo Patri templum «zediflcavit. Per Sexagesimam 
afflictio et poenitentia exprimitur. Sexaginta enim 
[f. add. dies) ad viduas, quarum vita in tribulatione 
consistit, referuntur. In tribulatione et afflictione 
carnis nostre peccata nostra poenitere debemus, ut 
omni sorde peccatorum expiati, et. mentis puritate 
sanctisque operibus ornati, unum in Christo tem- 
plum efficiamur. Quinquagesima in die Pasche flni- 
lur : et. ipse est quinquagesimus, quem mystice 
quondam figurabat quinquagesimus, scilicet jubi- 


diei. (152) Prima vero post solis ortum cantetur. 
Capitulum post tertiam reservetur, quod missa ma- 
tutinalis sequatur : et mox (153) sexta dicta parvum 
intervallum fiat. Nona hora sua dicatur, quam missa 
diei sequatur, (154) qua finita vesperze mortuorum 
dicantur; quas sine intervallo subsequatur vesper- 
tinale diei officium. Ante completorium, significante 
campana fratres in ecclesia cougregentur; (195) vi- 
gilia mortuorum agatur; deinde (156) lectio colla- 
tionis recitetur. Iterum pulsante signo completorium 
dicatur. Unamquamque horam diei sequatur pro 
fratribus unus de istis psalmis : 44 Dominum cum 
tribularer ; Levavi; Letaius sum ; Ad le levavi ; Nisi 
quia Dominus; Qui confidunt; In convertendo ; pro 


lkeus, remissionis et libertatis annus. In hac enim D defunctis semper De profundis. (157) In. omnibus 


die, hoste Christi morte triumpbato, ab ejus servitute 
populus Christi est ereptus et verz» libertati reddi- 
tus. Quicunque ergo post baptismum obsequendo 
vitiis, se diabolice iterum subdidit potestati, cordis 
contritione et carnis maceratione commissa deleat, 
et Decalogum quinque sensibus servare studeat, ut 
in die sancte resurrectionis hostili servituti ere- 
ptus -perfectam libertatem consequi mereatur. De 
Quadragesima a die Dominica post Quinquagesimam 
Cenz finitur. Hec vero diversos in se continet sen- 
sus, Primum quia juxta Moysi et Elie [f., add. 
exemplum], id est legis, prophetarum (Exod. xxiv, 
34; 71] Reg. xix), et Jesu Christi redemptoris no- 


horarum precibus semper Aiserere mei, Deus, cui si 
placet (158) unum psalterium psalmorum subjun- 
gatur. In vesperis 48 et matutinisnulla sanctorum 
commemoratio fiat; sed in ejus loco (159) dicatur 
pro.peccatis, scilicet in matutinis : Vivo ego, dicit 
Dominus, et oratio : Exaudi, Domine, supplicum pre- 
ces ;in vesperis antiphona : Quis scit δὶ convertatur, 
quam oratio : Preces nostras, subsequatur, nisi tan- 
fum (160) in vesperis Sabbati et matutinis, vel missa 
Dominice diei, in quibus est sanctorum agenda me- 
moria, quorum festa in preterita evenerint hebdo. 
mada, secundum Laodicensis concilii decreta (can. 
49) que cum aliis quampluribus statuunt aliter in 


47 JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAC, 48 
Quadragesima nulius sancti recolere festa. Sanctaá Amorie euiur Christi tempus gratie inchoavit. Dies 


Dei Genitricis annuntiationem licet Toletana con- 
cilia (x, c. 1) hoc tempore celebrari prohibeant, 
sed anticipandam octava ante Nativitatem Domini 
die decernant, tamen absque vestre prudenti saga- 
citatis censura non audemus huic observationi in- 
serere. : 

In capite jejunii nona dicta clerus et populus ante 
altare, ab unoquoque confessione singulariter facta, 
et poenitentia accepta, 'prosternantur, et sic ab epi- 
scopo vel a majore ecclesiv€ sacerdote absolvantur. 

Post (161) incipiente episcopo antiphonam Immu- 
lemur, (162) cinerem cum aqua benedicta tribuat, 
et sic cum antiphonis vel responsoriis afflictioni con- 
gruis ad quamdam 49 ecclesiam vel oratorium 
pergant : ubi dum pervenerint, flnitis - antiphonis, 
terre se cuncti prosternant, et orationem Domini- 
cam dicant. Sed (163) ante processionem (164) po- 
nitentes ejiciantur. Sicque Miserere mei, Deus, cum 
precibus et oratione finiantur [f., finiant]. 

Hic surgentes duo pueri litaniam incipiant. Hic 
ordo usque ad diem Palmarum quartis et sextis fe- 


riis servetur. In sequenti Sabbato, vel Ramis pal-' 


marum, quibus officia desunt, non hesternz feris, 
sed officium praecedentis Dominice celebretur. 
Primis duabus Quadragesimae hebdomadis, (105) 
hymni in vesperis Ex more docíi mystico in noctur- 
nis et laudibus Summi largitor, et Audi benigne, 
cantentur. In aliis duabus, Ecce tempus, Clarum 
decus, Jesu quadragenarim. Aliis duabus, Vezilla 


Regis, Pange lingua, Lustra ser. Ultimis hebdoma- C 


palmarum ita celebretur. (169) Post tertiam clerici 
cum ramis palmarum ad processionem pergant, 
qua finita officium festive celebretur. Tractum 5! 
quatuor clerici in cappis cantent. Passio Domini 
ipsa die, et tertia et quarta feria, et sexta in omni- 
bus ecclesiis legatur, et in omnibus passionibus, 
excepta sexta ferie (170), Dominus vobiscum dica- 
tur, E( cum spiritu respondeatur ; sed cum dicit 
diaconus Passio Domini, nemo respondeat Gloria 
libi, Domine. Ob hoc ergo ipsa die passio legitur, 
quia in ea Jerosolymam venit propria voluntate 
passurus. Decima enim die primi mensis agnus qui 
immolandus erat in pascha, in veteri lege jussus 
est domum introduci, id est, quinto die ante diem 


B passionis. In quarta feria lectio legatur, quam re- 


sponsorium sequatur, secundam lectionem tractus. 
His duabus lectionibus, dupla mors primi parentis, 
qui simpla Christi morte deleta est, significatur : 
quod hac die, quia in ea mors Christi consilio Ju- 
daorum tractata est, recolitur. Per quinque versus 
tractus, quinque sensuum przvaricationis redemptio 
figuratur, et in passione quo citius Velum templi 
scissum esl dicetur, (171) cortina ante altare depo- 
natur. Ipsa die vespere mortuorum et vigilia non 
dicantur; sed in vesperis ipsa die, ut in festis, 
(172) omnes pulsentur campane: ob reverentiam 
Dominiee cone, et vespere festive celebrentur. 
Post [completorium 52 usque ad Sabbatum Paschae 
non dicatur Gloria Patri. 

In quinta feria in nocturnis primitus campane 


dis omnes hore diei cantentur cum responsoriis sigillatim post (173) omnes simul pulsentur. Ante 
ibidem denotatis. A prima Dominica passionis us- quidem viginti quatuor candele a retro altare in- 
que ad diem Pascha legatur liber Jeremix prophe. cendantur, quae secundum psalmos ac lectiones 
te, Dominicis diebus tantum in primo nocturno. In exstinguantur. In primo nocturno, lectiones de Je- 
quo tempore introitu, neque in tertiis responso- remix lamentationibus legantur ; in secundo de ex- 
riis in fine, Gloria Patri, dicatur, sed ejus loco positione psalmi : Exaudi, Deus, orationem meam, 
responsorium repetatur. Antiphonze processionales : cum deprecor; (174) in tertio Evangelii expositio. 
Cum sederit, Christe, Pater, In die cum venerumus, in Incipiente cantore antiphonam 7Yraditor autem, (175) 
Dominicis 50 quadragesimalibus ad processionem que etiam sola remansit candela exstinguatur, 
eantentur. In quarta feria quarte hebdomade, va- οἱ Benedicius alta voce cantetur; quo flnito, duo 
rietas fit (166) per adjectionem unius lectionis et clerici stantes retro altare, Kyrie eleison incipiant, 
unius responsorii ; ipsa enim die scrutinium fit, in quod ter alta voce pronuntient : duo alii in medio, 


quo fide et moribus instruuntur catechumeni. Ob 


hoc (167) traditur eis oratio Dominica, et symbo- 


in introitu chori sint alii duo. Et flnita prima trina 
Kyrie eleison repetitione, mediis nihil dicentibus, 


lum, quod in sancto Sabbato Paschz debent red-D ultimi, dulci voce. Domine, miserere respondeant. 


dere. (168) In Sabbato quod Palmas precedit, epi- 
scopum aut majorem ecclesi? pedes pauperum la- 
vare ecclesiasticus ordo precepit, et fratrum unum- 


Chorus Christus Dominus usque ad flnenf succinat. 
]tem bini Christe eleison una vice dicant, medii 
Qui passurus advenisti respondeant. Item alia vice 


quemque, si potest, unius pauperis; ipsa enim die primi Christe eleison, medii vero Qui expansis in 
lacrymis Maria lavit pedes Domini, et quod ipsa cruce. Item Kyrie primi medii dicant : Qui prophe- 
fecit in capite, nos in membris debemus facere. (ice prompsisti; ultimi et chorus quod primum. 
Ipsa ergo die quandoquidem ofücium vacat, cante- ltem primi ter 53 simul Kyrie eleison, nihil re- 
tur officium Dominice non hesterns. Per duas heb- spondentibus mediis ; ultimi et chorus quod pri- 
domadas passio Domini celebratur, id est per duo mum. Eodem modo celebrentur matutine cum suis 
tempora : primum per Noe figuratur, et post per lectionibus et responsoriis in die paracesves, et 
Christum completur; et per duo tempora, scilicet sancto Sabbato Paschz. Ex quo vero ultima can- 
legis naturalis et legis litterz, justi licet bona pro- dela ad Benedictus exstinguitur, lumen in ecclesia 
mererentur, usque ad tempus gratie cruciabantur, usque post ignis benedictionem non accendatur. Iu 


49 


LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 


50 


die ccenze psalmi in omnibus horis, absque comple- A scipulis suis. Signiflcatur etiam quod isto biduo non 


torio, (176) alta voce et cum tono cantentur. 1n 
tertia, et sexta, et nona, psalmos suum responso- 
rium sequatur : et (177) dieto versu ab aliquo puero, 
cum silentio fiant omnia quz sequuntur. Ipso die 
hora sexta populus ad ecclesiam conveniat. Si epi- 
scopus fuerit (178) convocatio penitentium, et ab- 
solutio, chrismatis et olei consecratio, juxta episco- 
palem ritum ordinetur : ubi vero defuerit, in pri- 
mis (179) tam elerus quam populus prostrati in 
terra cum lacrymis et gemitu absolutionem crimi- 
num a majori sacerdote accipiant : et post cum 
processione in porticum, Miserere mei, Deus, di- 
cendo, ad novum ignem de petra excussum per- 
gant, quem cum aqua benedicta ac incenso benedi- 


celebratur sacrificium, biduana moeroris afflictio, et 
jejunium apostolorum. Agnus Dei non dicatur ; pax 
non accipiatur : quod etiam sexta feria servetur, 
falso enim pacis osculo traditur. In loco Agnus Dei 
communio Dominus Jesus cantetur. Quo flnito (183) 
sacerdos, manibus tenens 56 calicem, antiphonam 
Calicem salutaris incipiat. Hic sonent omnes cam- 
pans, quae non amplius pulsentur, usque ad Gloria 
in ercelsis, in Sabbato sancto Pasche sed : (184) 
loco earum percutiantur tabule ; et (185) sex 
psalmi sequantur, scilicet : Credidi, Ad Dominum, 
Eripe me; Domine, clamavi; Voce mea, Benedictus, 
cum antiphonis suis. His finitis, sacerdos Cenanti- 
bus incipiat, et dum Magnificat cantatur, altare in- 


cant. (180) Quod in his tribus diebus novus ignisDB censetur, et sic vespere communionis oratione fi- 


de petra excussus in ecclesia accenditur, et inde 
per eztteras domos 54 Christianorum defertur, lux 
deitatis, ας in carne Salvatoris latuerat usque ad 
passionem, et per passionem ac resurrectionem in 
ecclesia, id est in cordibus fidelium resplenduit, 
et post, eisdem novam doctrinam evangelizantibus, 
mundo insonuit, mystice ostenditur; quod in hasta 
fertur, Christus in cruce suspensus; quod in ser- 
pente, idem Christus, qui per serpentem in eremo 
figuratur. Mox ignem accipiat sacerdos in hasta cum 
cereo, revertaturque ad altare, psalmum Dominus 
illuminatio cantando. Sonantibus cunctis campanis 
officium inchoetur, et indutis duobus cantoribus 
cappis, diacono dalmatica, subdiacono tunica, fe- 


niantur. (186) Ipsa die plures hostivw consecrentur, 
quibus clerus et populus communicetur ; (187) et 
medietas hostiarum absque vino in crastino reser- 
vetur, unde (188) iterum communicentur. Ipse vero 
hostie a sacerdote et ministris altaris indutis, cum 
processione, scilicet cum cereis et incenso, super 
quoddam altare honoriflce deportentur, ubi cum 
nitidissimis linteaminibus optime recondantur. Ibi 
semper lumen usque ad ultime candele exstinctio- 
nem in matutinis ardeat. 

Post prandium autem iterum ad ecclesiam omnes 
conveniant, (189) nudantes altaria, cantantes ali- 
quod responsorium, de vino et aqua benedicta 
abluant, (190) sola aqua parietes et pavimenta. Per 


sive celebretur. (181) Si episcopus fuerit, Gloria C ecclesiam qus aqua benedicta abluitur mentes 


in excelsis cantetur; sin autem, non. In hac vero 
die olei consecratio celebratur, et penitentibus 
absolutio tribuitur. Quinta enim :etate venit ad nos 
Christus, oleo letitiz: prz participibus suis unctus, 
querere sibi coheredes, quos eadem unctione un- 


57 fidelium, qui sacra confessione et lacrymarum 
inundantia mundari debent, designantur. Ait enim 
Apostolus : Templum Dei sanctum est quod estis 
vos (1 Cor. τι, 17). Per ablutionem pedum, huma- 
norum mundatio affectuum. Quo acto (191), in 


Clos, regni sui faceret consortes : quod facere eum quadam domo conveniant, et Dominico exemplo 
posse nulli dubium est absque oleo, qui cuncta mandatum faciant. Majores vero, linteis precin- 
ereavit ex nihilo. Sed quia juxta Apostolum (Hebr. cti, Cum Dominus Jesus incipientes, catero- 
ri, 3) ex visibilibus invisibilia intelligantur, per arbo- rum pedes lavent, et linteis tergant, cantantes an- 
rem ole, quz pacis insigne vocatur, et fructum  tiphonas qua ibi pertinent. Similiter aquam mani- 
fert, cujus B5 pinguedine lassi et inflrmi recrean- bus subministrent cum manutergiis. Hoc idem ab 


Ur, et luminis gratia paratur, mysterium geri dis- 
posuit, quo peccatorum vulnere sauciati et virtu- 
tum robore debilitati, saluti zterne restituerentur, 


uno ceterorum et majoribus flat. Quo finito, diaco- 
nus cum processione, dalmatica, ceterisque vesti- 
mentis indutus, cum cereis et incenso accedat, et 


et, fugatis peccatorum tenebris, veram in cordibus Devangelium Ane diem festum voce quidem. lectio- 
pacem ferentes, fidei lumine illuminarentur. Ipsa nis legat. Quo lecto, diaconus taceat, et ita cum 
enim die, veteri legi, quz? peccata puniebat, finem — eadem processione ad portandam charitatem (192) 
dedit, et primum sacrificium corporis et sanguinis in refectorium pergant; et ilerum diaconus evange- 
Sui, quo peccata solvuntur, instituit. Altaria etiam lium ubi dimisit incipiat, οἱ usque ad passionem 
hudantur, quia comprehenso Christo, qui per altare - perlegat. (183, Unicuique fratrum vel episcopus. vel 
figuratur, discipuli reliclo eo fugerunt (Matth. xxvi, decanus, phialam vini exhibeat. Quo expleto, ipse 
50), et timore perculsi triduo latuerunt. Quod vero et diaconus, et czteri ministri resideant, et com- 
ib ipsa die :182) usque missam noctis Dominice, pletorium cum sileotio dicant. (195) Mandatum 
B0n fii sacramentorum consecratio, observatur juxta pauperum mandatum fratrum pr:cedat, quod nullo- 
illud quod Dominus ait : Non bibam de hoc genimine modo pratermittatur, 5G et charitas eis juxta 
lis, usque dum bibam illud novum in regno meo posse impendatur. In his tribus diebus omnís do- 
Mallh. xxvi, 29). Regnum Christi fuit gloria sus  ctirina pastoris, scilicet ; Domine, labia mea ape- 
resurrectionis : et ipsa die manducavit coram di- ries, et Deus ἐπ adjutorium, silebit. Regessit pastor 


* 


δὶ JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. Dg 
noster Christus, arietes gregis jam pastores Eccle- A pulus. Post responsorium : δίονέ ovis nd occisionem, 


sie predestinati disperguntur. Grex Ohristi timore 
perculsus plebeio more Dominum suum venetatur. 
Quod viginti quatuor candele juxta psalmos, et 
lectiones, et hymnum Zacharie, exstinguuntur, apo- 
stolorum nocte ae die mostitiam designat : et ite- 
rum exstinctio trium dierum moesstitiam septuaginta 
duorum discipulorum. 

In sexta feria (195) omnes horm, exceptis matu- 
tini$, in ecclesiam conveniendo cutn silentio dican- 
tur. Post matutinum fratres in claustro, aut, si 
deest, in ecclesia, (190) psalterium cum litania com- 
muniter dicant, quo dicto omnes intra ecclesiam 
cum silentio privatas orationes faciendo usque ad 
offücium sedeant. llora nonáà percutiuntur tabule 


ut in matutinis : omnes et ad ignem benedicendum B 


clerici ut hesterna die pergant cum processione. 
Igne accepto ad ecclesiam redeant, et officium in- 
cipiant. (197) Officium a lectione libri Exodi inchoe- 
tur, tractus sequatur : postea cum genuflexione a 
sacerdote 59 dicatur oratio Deus, a quo et Judas ; 
post sequatur altera Osee lectio, deinde tractus 
Eripe me ; deinde passio Domini secundum Joannem 
legatur, ad quam Dominus vobiscum non dicat dia- 
conus, nec Gloria tibi, Domine, respondeat clerus : 
ipsa enim die omittenda est salutatio ii membris, 
qui a traditore discipulo in capite falsa praecessit. 
Dum autem venerit ad locum ubí dicitur : Partiti 
sunt vestimenta ea, (198) duo diaconi nudent al- 
tare sindonibus, quz? prius sub evangelio fuerant 


cantando, ad [f., locum] aliquem deferant in modum 
sepuleri compositum, ubi recondatur usque in diem 
Dominicum. Quo collocato, antiphona Js pace in 
idipsum, et responsorium Sepulto Domino; cantetur. 
Post (204) ministri crucis casulis induti afferant ad 
altare cum vino non consecrato reservatum corpus 
Domini, ubi a sacerdote incensetur; et ibi tantum 
Oremus : Prüceptis salularibus, usque Sed libera 
nos à malo, a sacerdote dicatur. Pax Domini GÍ ta- 
eeatur, pacis enim osculo traditur Christus, Postea 
(200) a majore ad minorem omnes communicentur. 
Post tabulis percussis vesperas sigillatim dicant, 
et sic (206) ad refectionem panís et aqua pergant. 
Ad completorium redeant, quod sigillatim dicant. 
In Sabbato sancto omnis ecelesia cum altaribus 
paretur. Omnes hore diei ut Parasceve cum si- 
Jlentio celebrentur. In his tribus diebus Gloria 
Pairi non cantatur, qua triduana in his sepultura 
Domini celebratur; per mortem enim designatur 
humiliatio, per gloriam exaltatio. Quia vero in Do- 
minica, 411 per noctem tertia dies sepulture Do- 
mini computatur, propter gloriam resurrectionis 
non potest sepultura Domini celebrari, tertia cele- 
bratio constituitur a sanctis Patribus in die Gang 
Domini, iB qua se pro omnibus suis passurumi 
apostolis innotuit, quia carnem suam ad vescendum 
in crastino passuram, sanguinem quoque effunden- 
dum simul eis tradidit. (207) Nona hora diei (208) 
percussis tabulis ad ecclesiam concurrat populus. 


posita. Altare significat Dominum, sindones aposto- G Et sic clerus cum processione ad ignem benedicen- 


los, qui comprehensum Dominum relinquentes fu- 
gerunt. More autem lectionis passio legatur, (199) 
excepta voce Domini qux in aliis dicatur, qua finita 
major sacerdos solemnes orationes [f., dicat]. Ora- 
vit enim Christus in passione sua pro persecutori« 
bus suis, dicens : Pater, dimitte illis (Luc. xxxn, 
34); et in eis orationibus genuflectatur, excepta 
[f., excepto] Judzorum, qui falsa genuflexione Do- 
minum illuserunt. Quibus expletis (200) duo sacer- 
dotes, casulis indutí, antiphonam Popule meus can- 
tantes, velatam crucem afferant : quibus alii duo, 
cappis induti, iin medio choro stantes, Graecos 
versus Αγιος respondeant, omnesque alii Sanctus 
dicant, quod ter repetunt. Hoc ter repetito, GO sa- 


dum pergat; et eo benedicto atque incensato, ce- 
reus unus accendatur, qui ab epíscopo aut à sacer- 
dote, cum diacono 62 in quadam hasta, in cujus 
summitate effigies serpentis habeatur, (200) can- 
tante clero : Domínus elt]; 
. ὁ Vita sua ( Híc desunt haud pauca), 
id est, gaudium anime et gloria incorruptibilis 
corporis : albe enim vestes gloriam resurrectionis 
designant. (210) Alba licet baptizatis uti, chrismall 
non nisi sacerdotes |f., in] cultibus, quidem divinis. 
Post lumen datur in manibus, per. quod Spiritus 
sanctus accipitur, quo bona operari mereatur. Per 
albedinem vestis munditia mentis designatur. Per 
lumen quod manibus accipitur, bona opera figuran- 


cerdos veniens ante crucem antiphonam, Ecce lignum, Dtur. (211) Quod per septem dies albe vestes et 


incipiens, crucem discooperiat, quam mox ut vide- 
rint lacrymabili corde prostrati in terra adorent. 
Post sacerdos et subdiaconus se prosternentes ad- 
orent crucem, post illos omnis clerus, dehinc popu- 
lus. Adoratio omnium íta fiat, ut (201) uniuscujus- 
que venter in terra hzreat ; dum enim juxta Augu- 
stinum in psalmo xim: genuflectitur, adhuc restat 
quod humilietur; qui autem sic humiliatur ut totus 
in terra hzreat, nihil in eo amplius humilitatis 
restat. Quo peracto crucifixus in commemoratione 
sanguinis et aqua fluentis de latere Redemptoris, 
(202) vino et aqua lavetur, (203) de quo post sa- 
cram communionem chorus [f., clerus] bibat et po- 


chrismales portantur, cursus hujus vite, in quo 
semper bono opere candidi esse debemus, exprimi- 
tur : de quo Salomon ait : Omni tempore vestimenta 
tua sint. candida, el oleum de capite tuo non deficiat 
(Eccle. 1x, 8). Per oleum charitas designatur. Sex 
enim statibus mundus vergitur ; requies animarum 
septima :tas computatur. (2129) Per octavam qua 
vestes deponuntur, regnum Dei, in quo charitas 
ezteraque bona opera cessabunt, designatur, et 
beata immortalitate vestiemur. Post (213) duobus 
aliis Sancta, Maria, intercede pro nobis, tertiam lita- 
niam incipientibus, ad chorum redeat clerus : in cu- 
jus fine Agnus Dei cantetur, et eic G3 omnes ceret 





b3 LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 


flumihentur: quia per Agnum Dei illuminatus est Atres psalmi eum antiphonis subsequantur. (221) Dia- 


mundus. Post versus Suscipe deprecationem nostram, 
cum Gloria Petri dicatur, et iterum Agnus Dei 
repetatur. Deinde Kyrie eleison sequatur : (214) 
post Gioria in excelsis, altare incensetur, et pul- 
santibus omnibus campanis alta voce finiatur, 
Oratione preterea dicta et lectione lecta (215), duo 
cappati in pulpito Aüeluia , Confilemini , celebre 
cantent. Quo finito, duo seniorum in albis tractum, 
Laudate Dominum cantent. Per hoc Sabbatum, et 
Alleiwia, quod sequitur tractus, prima vita, quie non 
fuit sterna, sed lapsa est in wrumna, designatur. 
Per Alleluia enim gloria, et per tractum lamentatio 
figutatur; per graduale, quod Alleisia sequitur, sex 
eiates hujus mundi, in quibus bona operatione sic 
ad smternam vitam pervenitur; per octavum Sab- 
bati, in quo duo Alleluia cantantur, quibus duplex 
corporis et animw gloria designatur, octava beati- 
tudo, que absque m«ororis consequentía :terna 
manebit, exprimitur. Evangelio lecto, nec Credo, 
nec offerenda dicantur. Dicto Dominus vobiscum a 
sacerdote, respondet chorus: Ef cum spiritu ; dicto 
etlam, Oremus super oblata, et Vere dignum, totum 
officium missa solito celebretur. Dum ergo sacerdos 
Pas Q4 Domini dixerit, pax non accipiatur. 
Agnus Dei, nec communio sequitur; sed (210) com- 
municato elero et populo vespere cum uno psalmo, 
Laudate Dominum omnes, οἱ cum antiphona aileluía- 
tica dicantur. Post sacerdos antiphonam Vespere 
autem incipiat, et. (217) Magniflcal cantato, et al- 


conus dalmaticatus evangelicam lectionem pronun- 
tiet. Alii duo in cappis alias duas lectiones legant. 
(222) Unumquodque responsorium a binis clericis 
indutis cantetur. (223) Post tertium responsorium 
officium sepulcri celebretur. Quo peracto, Te Deum 
laudamus, altari incensato, cantetur et post unum- 
quodque responsorium incensetur. Post matutinse 
laudes cum quinque psalmis, et suis antiphonis, et 
capitulo, et Benediclus, cum trina antiphon repeti- 
tione celebrentur. (224) Finita oratione cantores 
benedicant Dominum cum gratiis. Prima, tertia, 
sexta, nona et completorium, cum psalmis, et gra- 
duali, et oratione dicantur. (225) Post capitulum 
66 spargendo aquam benedictam antiphona Vidi 


Baquam dicatur. (220) Tertia cantata processio per 


claustrum, et in circuitu ecclesie flat, et responso- 
rium, Maria Magdalene, aut aliqua processionalis 
antiphona ,diei cantetur, deinde Sedit angelus, ita 
ut ante cruciflxum finiatur, ubi versus cantetur : 
quo finito, ad chorum, Christus resurgens, canentes 
redeant, et (227) officium diei celeberrime com- 
pleant. Vespertinale officium ita celebretur. Primum 
ministri Ecclesi induantur, et post (228) cum pro- 
cessione, scilicet cum cruce et incenso, cereis et 
textu ante crucifixum veniant, et ibl absque Deus 
in adjutorium, (229) per Kyrie eleison, vesperas in- 
cipiant, et cantato ter Kyrie eleison, et Christe elei- 
805, dum iterum Kyrie eleison inccperint, ad cho- 
rum redeant, et tres ibi psalmos cum antiphona 


tari incensato, officium cum oratione post commue Calleluiatica dicant. Post duo clerici graduale canant, 


nionem finiat. Quod in Sabbato Paschae non incen- 
sum, sed thymiama secundum ordinem Romanum 
offertur, aromata quse a mulieribus parata sunt 
significantur. Quod offerenda, nec Agnus Dei can- 
latur, silentium mulierum, qui pavore perculse 
Dominicam resurrectionem latenter nuntiaverunt, 
designatur. Sanctus vero, scilicet angelorum cantus 
dicitur quia Domini resurrectionem non tacuerunt, 
sed aperta voce predixerunt mulieribus. Diaconus 
Ile missa est dicat, chorus Deo gratias respondeat. 
(218) Hoc peracto quoddam responsorium ad hoc 
pertinens cum versu cantetur, et post incensum 
benedicatur. (219) Post prandium redeant ad com- 
pletorium, quod per, Deus in adjutorium, incipia- 


Qui vero chorum rexerint Alleluia diel psallant, 
Dicto versu, Magnificat, cum trina repetitione antl- 
phone celebretur, et dicta oratione, (230) Benedi- 
camus, Domino ab his qui Aileluia cantarunt dica- 
tur. Post incepta a cantore alleluiatica antiphona, 
(231) psalmum Laudate, pueri, Dominum, cantan- 
tes ad fontes pergant : ibi dicto graduali absque 
versu, pueri G7 Alleluia, Laudate, pueri, canant. 
Per Baptismum enim quem ín fonte suscipimus, ad 
bonum opus quod per responsorium exprimitur, 
pervenimus ; per bonum opus ad gloriam, quz per 
Alleluia designatur. Versum responsi propter nul- 
lam significationem, sed pro vitando fastidio solum 
vitamus. Per Laudale, pueri, Dominum, quod in 


tr, et tres. psalmi : Cum invocarem, 1n te, Domine, D eundo ad fontes dicitur, baptismus recolitur. Per In 


Ecce nunc, cantatis absque capitulo et versu ut in 
vesperis, N'unc dimittis, cum antiphona alleluiatica 
antetur, et oratione dicta finiatur. 


65 ORDO PASCILE. 


(920) Decima hora noctis pauci clerici induti 
veniant, et crucifixum cum incenso et thymiamate 
levantes, antiphonamque Surrerit Dominus de se- 
pslero [f., cantantes], loco suo honorifice consti- 
tuant. Post cunctis campanis sonantibus, januas 
ecclesie aperfant, et matutinas incipiant. Matuti- 
Dale officium duo cantores induti cappis regant. In- 
vitatorium a quatuor clerícis cappatis cantetur, quod 


exiiu Israel canticum Israelitic:e plebis, transitus 
maris Rubri, quo liberata est de potestate Pharao- 
nis, per quod iterum baptismus figuratur. Per Pha- 
raonem enim diabolus exprimitur, per mare Rubrum 
baptismus : per baptismum enim de potestate dia- 
boli liberamur. 

Hi vero sex dies paschales, in quibus responso- 
rium cum Alleluia canimus, tempus Christianorum 
designant, in quibus bona opera agimus quibus ad 
gloriam perveniamus. Per Sabbatum et tempus 
quod sequitür usque ad Pentecosten, in quo absque 
responsorio duo Alleluia canimus, regnum Dei, in 
quo absque ullo tempore duplici gloria, scilicet cor- 





55 JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 66 
poris et anima, glorificabimur; et iterum per sex A des cum una antiphona Angelus autem Domini, et 


dies in quibus responsorium cantatur, sex states in 
quibus bona operantur; per septimum et octavum, 
requies animarum, et regnum 68 Dei, in quibus 
jam non operabimur, sed laude et gloria perírue- 
mur. Quo finito, dicta oratione, 1n eritu Israel cum 
alleluiatica antiphona canentes, ad cruciflkum re- 
deant. Ibi iterum Alleluia, Redemptionem misit Do- 
minus, vel Christus resurgens, a duobus clericis 
cantato, oratio dicatur. (232) Huic antiphonam Luz 
perpetua concinentes, et chorum intrantes, officium 
cum oratione de sanctis, et Benedicamus Domino 
finiant. Hic ordo per totam hebdomadam usque ad 
Sabbatum in albis servetur : et in matutinis cante- 
tur Te Deum laudamus : et post Benedicius, ad cru- 


cifixum processio fiat, in qua Christus resurgens B Pasche, 


cantetur : versus ante crucifixum, Dicant nunc Judei, 
et oratio de cruce dicatur. Inde, ut in vesperis, znti- 
phonam Luz perpetua canentes, chorum ingre- 
diantur, et cum oratione et Benedicamus officium 
compleatur. Omnes isti (233) dies septem in cappis 
cum laudibus et sequentia , excepta processione 
misse, uno modo festive celebrentur. Sed in Sab- 
bato in Albis loco gradalis alterum Alleluia cante- 
tur; et in vesperis Deus in adjutorium, et quinque 
psalmi, capitulum, responsorium, Surrerit Dominus 
de sepulcro, et hymnus Chorus move Jerusalem 
dicatur; et (234) ad crucifixum post vesperas, non 
ad 69 fontem fiat processio, in qua de resurrectione 
cantetur. Completorium ipsa die cum psalmis suis, 
et hymno, et Nunc dimiltis, et (235) oratione Domi- 
nica et symbolo celebretur. (236 Dies octavus, ut 
primus celebretur; sed omnes hore diei cum capi- 
'tulis et versibus ibi pertinentibus, ut per totum an- 
num, dicentur, et in vesperis Deus in adjutorium. 
Officium diei gradali carebit, sed duo Alleluia habe- 
bit. In ipsa die et in omnibus Sabbatis, in vesperis 
quinque psalmis cantatis, (237) responsorium, Sur- 
rexit Dominus de sepulcro, a duobus cantetur, hym- 
nus Chorus nov? sequatur, ei sic cantato Magnifi- 
cai, offícium cum Benedicamus Domino compleatur. 
In aliis Dominicis absque responsorio hymnus Ad 
cenam dicatur. Eodem modo hore diei omnes ab 
hac usque ad Pentecosten celebrentur. Completo- 
rium cum suis psalmis et hymno Jesu redemptor 


seculi, et antiphona alleluiatica ad Nunc dimiltis, D 


cantetur. In omnibus dominicis usque ad Penteco- 
sten (238) unaquaeque nocturna cum una antiphona 
alleluiatica dicatur; (239) sex lectiones de Apoca- 
lypsi legantur, et tres de resurrectione. Si autem in 
his sanctorum Patrum statutis minime resisti aliqui- 
bus videtur, propter noctium brevitatem, ad evitan- 
dum fastidium, 70 in nocturnis novem tantum 
psalmos psallere concedimus. Quia octodecim exi- 
stunt, novem una Dominica, et novem dicantur 
alia. (240) Nonum [deesse videtur, responsorium] ob 
honorem resurrectionis a duobus clericis cantetur. 
Quo flnito, sacerdos altare incensando, Te Deum 
audamus incipiat, et hoc dicto (241) matutipe ἴφὰ- 


capitulo, et hymno Aurora lucis, οἱ Benedicius, et 
antiphona Ef valde mane, et oratione finiantur. 
Post, ut in hebdomada paschae, processio ad cruci- 
fixum flat. Chrislus resurgens, cum versu prefato 
cantetur. Et in Vesperis Sabbatorum, et (242) in 
Dominicis matutinis, ab ipsa die usque ad Domini- 
cam ante Nativitatem semper fiat processio, in qua 
ante Pentecosten cantetur de resurrectione, post 
Pentecosten de cruce. Officium diei (243) sine tro- 
pis, et laudibus, et gradali, (244) cum duobus Aüe- 
luia, et sequentia celebretur. Missa matutinalis sit 
resurrectionis : cui autem placuerit, Dominicalis ; 
major vero semper resurrectionis. Cantus processio- 
nalis sit resurrectionis, et crucis. Post octavam 
(245) quandiu responsorium Dignus es 
cantatur, Apocalypsis legatur. Quo finito canonica- 
les epistola usque ad diem Ascensionis sequantur. 
(246) 7| Per dies feriales in nocturna sex psalmos 
(cum trino Gloria Patri, et una antiphona psallant 
et tres lectiones cum responsoriis ejusdem temporis 
legantur. Missam Dominicalem per totam hebdo- 
madam canant, nisi festa sanctorum occurrerint. 
(247) Unum tantum AJ/eluia cantetur ob jucundam 
animarum requiem, qua tantum fruuntur ante uni- 
versalem resurrectionem : in festis duo, ad memo- 
riam post judicium non tantum animarum, sed 
eterne glorie etiam corporum. Si autem evene- 
rint, ut in alio tempore celebrentur, minora cum 
tribus, majora cum novem lectionibus. Si autem in 


Cpominicis hujus temporis festivitas evenerit, in 


crastino celebranda reservetur. Offlcium generale 
pro defunctis, ut. przediximus, nisi in alicujus depo- 
sitione aut anniversario non celebretur. Litania ma- 
jor si infra octo dies Pascha evenerit, nullum jeju- 
nium, nulla abstinentia, nec aliqua ejus mentio fiat, 


. nisi festiva tantum processio. (248) Si autem alio 


tempore evenerit, omues, exceptis parvulis et iu- 
firmis, jejunent ; et missa cantata, post sextam cum 
processione (249) ad ecclesiam sancti Petri sancti 
Audoeni pergant, in qua sacerdos cum caeteris mi- 
nistris sit absque casula indutus. Rogationales anti- 
phong cantentur : 72 quo dum pervenerint, re- 
sponsorium aut antiphonam de sancto dicant, et ora- 
tione a sacerdote finita, idem Kyrie eleison incipiat, 
et oratione Dominica ab omnibus cum silentio dicta, 
preces cum Miserere mei, Deus, subsequantur : qua 
finita ad ecclesiam, aliquam litaniam cantantes, 
redeant; et, (250) nona dicta, comestum pergant. 
(251) Simili modo dies Rogationum celebrentur. Si 
autem in diebus Rogationum sanctorum, quorum 
ofüicium habetur, festivitas evenerit, post primam 
missa de eis cantetur. 

Inventio sancte Crucis ita celebretur. Invitato- 
rium et tres ultimz lectiones de cruce dicantur, 
cum matutinis laudibus. (252) Sex prime lectiones 
cum totidem responsoriis de sanctis dicantur, quo- 
rum ipsa die festivitas celebratur. Tertia responso- 
ria de istis, et tria de cruce [f., a] binis clericis can- 


—— US NEP RR m 





57 


LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 


tentur. Officium cum laudibus et sequentia festive A tur, et oratione sacerdotis, cum Aenedicamws, a 


celebretur. (253) Processio ad crucem in vesperis, 
et matutinis, et missa fiat. 

Ascensio Domini ita veneretur. (254, In vesperis 
cantor chorum regat; duo clerici cappati responso- 
rium canant, qui cantaverint chorum regant. Hym- 
nus sequatur. Magnificat cum trina antiphong re- 
petitione 73 finiatur. Oratione dicta, vespere cum 
Benedicamus fjniantur. Processio ad missam tan- 
tum fiat. In matutinis omnes campane ut in Pescha 
pulsentur, invitatorium a quatuor clericis cappatis 
cantetur; hymnus sequatur; novem psalmi cum to- 
tidem antiphonis, novem lectiones cum totidem 
respousoriis celebrentur. Unumquodque responso- 
rium bini clerici canant. Secundo, quinto, octavo, 


succentoribus dicto finiantur. (260) Post vesperas et 
matutinas ipsa die memoriam resurrectionis per- 
agant ad crucifixum. 


DE PENTECOSTE, QUALITER CELEBRETUR. 


In solemnitate Pentecostes totum officium noctis 
et diei ut in die Paschz, absque officio sepulcri, si- 
ne gradali et fontis processione servetur. Μ 58:5 
autem cum hymnis et responsoriis dicantur. Cele- 
bratio hebdomade flat, ut paschalis septimana. 
(261) Dies octavus, ut primus celeberrime agatur, 
et idem officium noctis et diei ex toto compleatur. 
Hi qui ab episcopo accipiunt manus impositionem, 
septem diebus debent observare chrismatis unctio- 


et ad Te Deum laudamus altare incensetur. Matuti- p nem; est enim septiformis grati: Spiritus sanctus, 


ne laudes cum hymno, et trina antiphonz repeti- 
tione ad Benedictus, cum . Benedicamus (iniantur. 
(255) Post terliam processio flat. Postea omnes pro 
posse ecclesi: ornati officium cum laudibus et se- 
quentia celebrent. Vesperas ut in vigilia agant. Hu- 
jus solemnitatis octavus dies non celeberrime, ut 
Pasche, colitur, sed tantum...... [f. deest ut fe- 
stum apostoli] celebrabitur : qu:& non solum octo, 
sed decem diebus recolitur, ad instar apostolorum, 
qui post ascensionem Domini semper in ccelum 
mentibus intenti, adventum prastolabantur Spiri- 
tus sancii. Siquidem omnibus his octo diebus, Te 
Deum laudamus, et Gloria: in. excelsis Deo, et duo 
Alleluia cantabuntur. Ab Ascensionis die usque ad 


et ejus celebritas atque mysterium jure septem 
diebus colitur. Hoc tantum distat inter Pascha et 
Pentecosten, quod in matutinis Pasche nullus 
hymnus, in hoc duo cantantur. Et 76 hora tertia 
sonantibus cunctis campanis. Post Deus in adjuto- 
rium, (262) hymnus a tribus clericis cappatis altare 
incensantibus inchoetur; ecclesia tota illuminetur, 
et clerici omnes pro posse ecclesie induantur, et 
donec hymnus cantatur, (263) flores diversi coloris 
ad instar charismatum Spiritus sancti desursum 
immittantur, et sic tota hora festive celebretur. 
Processio ipso die flat ut in die Pascha. In crastino 
et per totam hebdomadam [f., si] (264) alicujus 
sancti festivitas evenerit, de sancto cantetur. Sin 


Dominicam in qua (256) historia, Deus omnium,(; autem, matutine dicantur cum psalmis [f. lectioni- 


cantatur, (257) Actus apostolorum 74 legantur, 
deinde libri Regum sequantur. 

In vigilia Pentecostes ut in Sabbato Pascha, abs- 
que cerei benedictione, et vesperis in missa cele- 
bretur. (258) Octava hora diei populus ad ecclesiam 
conveniat. Prima lectio Tentavit Deus major legat. 
Hanc ideo sequitur cantus, quia per fldem, quae [f. 
add. pre) csteris [f. add. in] Abraham laudatur, 
sempiterna letitia acquiritur. Tractus, Cantemus 
Domino, a duobus clericis cantetur; post sacerdos 
orationem, JDeus, qui in Abrahe famuli, dicat : et 
secundam lectionem, “μά Israel, aliquis major le- 
gat. Tractus Alleude celum, ut primus, cantetur : 
quem oratio, Deus qui nobis per propheiarum ora, 


bus et] responsoriis. (266) Missa in tertia feria de 
angelis, et in ceteris diebus misse institute in li- 
bro officiali. Proxima Dominica cum novem psalmis 
et antiphonis, cum novem lectionibus et responso- 
riis celebretur in honore sancte Trinitatis, eadem 
celsitudine qua dies ascensionis; sed (266) Epistola 
legatur Vidi osiium, et Erat homo er Phariscis 
Evangelium. In crastino (267) incipiatur Regum 
cum suis responsoriis historia, et Paralipomenon, 
quz legatur usque ad Kalendas Augusti : et per 
totam hebdomadam cantetur missa Dominicalis. A 
Kalendis ipsis liber Ecclesiastes usque ad decimum 
octavum Kalendas Septembris. Ab ipso die liber 77 
Job usque ad Kalendas : et a Kalendis Septembris 


sequatur. ltem legatur Apprehendent septem, tertia Dusque ad medium mensem (208) liber Tobim et 


lectio : et post tractu, Vinea facia, cantato, dicatur 
Deus qui nos ad. celebrandam presentem. Finita ora- 
tione, quarta vero lectio Δαν! Moyses legatur. 
Tractus Sicul cervus, et oratio postea, Omnipotens 
sempilerne, Deus, qui hanc solemnitatem, sequatur. 
Post totum officium ut in Sabbato [f. sancto] per- 
agatur; sed et Agnus Dei, et communio cantetur, et 
(259) pax accipiatur. In vesperis cantor indutus 
chorum regat, responsorium a duobus clericis cap. 
patis, scilicet Apparuerunt 75b cantetur, et iidem 
succentores postea habeantur. Psalmi quinque cum 
una antiphona contentur, dicto capitulo et hymno 
Magnificat cum trina antiphone repetitione cante- 


Esdre. Ab ipsa die, usque ad Kalendas Oclobris 
Esther et Judith, et ab ipsis Kalendis liber Macha- 
bzorum usque ad Kalendas Novembris : a quibus 
usque ad adventum Ezechiel, Daniel et duodecim 
prophetarum. Ab ipso tempore, quo celebratio sanc- 
te Trinitatis, usque ad Adventum Domini, in Domi- 
nicis et ferialibus diebus ordo ecclesiasticus serve- 
tur ut supra inter octavum [scil. diem] Epiphanize 
et Septuagesimam prznotavimus, excepto quod post 
vesperas cantetur vigilia mortuorum, et (269) post 
matutinas tantum laudes defunctorum. Ad proces- 
sionem crucis de cruce cantetur (270) in vesperis 
Sabbati, et Dominicalibus matutinis : ubi finita 


59 


JOANNIS ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


60 


ejusdem oratiohe, memoria, sicut placuerit, celebre- À corporum afünitatem, sunt nobis eorum festa oele- 


tur resurrectionis : et processio diei a crucifixo non 
divertat ; sed finita processionali antiphona, cantor 
antiphonam aut responsorium incipiat, quod ante 
crucem finiat. Inde revertentes ad chorum, sancti, 
cujus ecclesia fuerit, antiphona cantetur, et sic ter- 
tía dicatur et officium diei compleatur. 

Quatuor tempora ut tempus Quadragesime 6816. 
brentur. In Sabbato autem quando 78 ordines dan- 
tur, cantor chorum regat. Ad unamquamque ora- 
tionem, preter ultimam, diaconus Fleclamus genua 
dicat, scilicet lectionem trium puerorum, qui 80- 
ἢ Deum adorantes, coram statua Nabuchodono- 
sor genu flectere réspuerunt. (271) Ultimam bene- 
dictio non sequitur (272) propter Dominieg noctis 


branda. In primis festa beatz ac glorioss virginis 
genitricis Dei Mariz celeberrimo studio decet vene- 
rari, sed precipue illud, quo Dominus noster Jesus 
Christus secum eam in suum clarissimum solium 
transvexit. In vigilia hora nona missa festive cum 
una cappa in choro celebretur. Onhis jejunet popu- 
lus. In hac igitur festivitate (270) in vesperis bins 
et bing pulsentur campana. In vespertinis psalmis 
quinque antiphonsg cantentur. Capitulo dicto (277) 
responsorium duo cappati canant, et lidem ex utra- 
que parte chorum regant cum cantore, donec Do- 


finum benedicant, Hymnus dicatur; cum duobus 


thuribulis altare incensetur. Magnificat cum trina 
antiphone repetitione dicatur. In matutinorum ini- 


honorem, in qua ipsa die offlcium misse completur. Btio omnes campanz pulsentur. Quatuor clerici invi- 


Quia vero quatuor elementis, scilicet igne, aere, 
lerra et aqua subsistimus, dignum est ut Quatuor 
Temporum jejunii maceratione omnia corporis vitia 
temporum varietatis administratione in nobis pul- 
lulantia resecemus. Et tribus diebus unumquodque 
jejunium colimus; quia toto corde, tota anima, tota 
virtute, quibus sanctam Trinitatem, unum Deum, 
eo docente, diligere Jubemur, nos hls quatuor ele- 
mentís subsistentes ín beneplacito suo regere debe- 
mus. Quod quia non absque re fit quod primum pri- 
ma Sabbati primi mensis, secundum secunda Sab- 
bati quarti, tertium tertia Sabbati septimi celebra- 
- tur; quarlum vero non ín quarta Sabbati decimi, 
in qua Nativitas Domini celebratur, sed ob ejus 


tatorium cantent, binl unumquodque responsorium. 
(218) Diaconus cappa indutus cum processione pergat 
ad pronuntiandum evangelium : secundo, et quinto, 
et octavo [add. responsorio], et ad Te Deum laudamus 
altare incensetur. In noct. et mat. hymni dicantur. 
Ad Benedictus antiphona ter repetatur. Post tertiam 
8| ad processionem in claustro, aut ubi defuerit, 
in circuitu ecclesi: pergant. Officium misse festive 
celebretur. (279) Omnes clericl pro posse ecclesise 
induantur, et missa cum laude et sequentia festive 
celebretur. (280) Clerus, et cui ex populo placuerit, 
communicetur. Diei vespere fiant ut vigiliee. Omnes 
ergo dies usque ad octavum more Dormninicali cele- 
brentur, excepto quod (281) in nocturnis quatuor 


reverentiam in precedenti colitur, ut in divinis C lectiones legantur. Te Deum laudamus cantetur. 


Banctorum Patrum paginis reperitur, ad evitandum 
fastidium nostro operi Inserere 70 omissimus. In 
his itaque temporibus, in Sabbatis post nonam, (273) 
in míssa vespertinali quidem hora, qu: pars est 
Dominica resurrectionis, ἃ beato Leone summo 
pontifice, ceterisque sanctis Patribus, ordinum con- 
secratio fleri constítuitur, que jejunis a jejunantibus 
conferatur. (274) Ante nonam vero fleri sacra au- 
ctoritate prohibetur. Et iterum unumquodque tem. 
pus tribus diebus jejunamus, quod tribus consistit 
mensibus. (275) In die vero Dominica episcoporum 
ordinatio celebretur. In ipsa enim creatus et redem- 
ptus est mundus; in ipsa super apostolos descendit 
Spiritus sanctus. Unumquodque gradale unus cleri- 


Dies octavus ut apostolica festa celebretur. Eodem 
modo et nativitas ejusdem, et puriflcatio, et annun- 
tiatio, et sancti, cujus ecclesia fuerit, et (982) 
omnium sanctorum : sed et ali» ejus festivitates 
absque vigiliis et octavis, et sancti ejusdem vigilia, 
si confessor fuerit, omnium sanctorum, octavis. In 
crastino omnium sanctorum flat festiva celebratio 
omnium mortuorum, in qua (283) non dicatur 
hymnus aut invitatorium. Bini clerici cantent unum- 
quodque responsorium : (284) duo regant chorum, 
duo cappati gradale, quatuor cantent tractum. Ma- 
tutine, et (285) horz diei nullomodo pretermittan- 
tur, sed has ferialiter dictas agenda mortuorum 
festiva sequatur. Prima dicta, tres psalmi, scilicet 


cus anie altare canat. Responsorium, Benedicite, eL D Ad Dominum 82 cum tribularer, Levavi, Laetatus 


tractus a binis clericis cantetur, et in flne misss, 
Humiliate capita, non dicatur. Quatuor Temporum 
In quarta feria dus lectiones leguntur; quoniam hi 
quí ordinandi sunt, ut notitiam legis et propheta- 
rum habeant, admoneri debent, et secundum aposto- 
lum fulgere doctrina et sermone (1 Tím. v, 17). 


DE FESTIVITATIBUS. SANCTORUM. 


Oportet nos festivitates sanctorum discernere qua- 
liter celebrentur, ne sint nobis fastidioss, si super- 
flue agimus; aut sí nimis reticemus, eorum Juvami- 
ne careamus. 8ÜO Quibus quamvis una in regno Dei 
sit glori, tamen secundum ordinis primatum, aut 


sum, in tono dicantur, et versu dicto, Kyrie eleison 
cantetur. Oratione Dominica finita cum primo tan- 
tum cap. Requiem cternam, oratio sequatur. Eodem 
modo in cseteris horis, exceptis [f. vesperis] et ma- 
tutinis. In tertia, Ad te levavi, Nisi quia Dominus, 
Qui confidunt, versiculus erit : A porta inferi. In sexta, 
In convertendo, Nisi Dominus «cdificaverit, Beati 
omnes, y. Non intres in judicium. In nona, Sepe 
ezxpugnaverunt, De profundis, Domine, non. est, versi- 
culus : Jn. temoria clerna. (280) In completorio, 
Deus misereatur, Deus in adjutorium, Domine, exaudi 
orationem meam, auribus, versiculus : Requiem cter- 
nam. 


61 ' LIBER DE OFFICIIB8 EGOLESIASTICIS. 


(2987) Festivitas nativitatis sancti Joannis Bapti-Àcium duobus cantoribus celebretur. Ministri ita 


sta, et passiones apostolorum Petri et. Pauli, et 
Andree, et in monte Gargano themoria beati Mi- 
chaelis, et sancti Martini depositio, uno todo cele» 
brentur. In his solemnitatibus campane bine et 
bine pulsentur: quinque psalmi in vesperis cum 
una antiphona tantum cantentur. Responsorium duo 
cappati canant, qui postea chorum regant, donec 
Dominum benedicdnt. Cum uno thuribulo altare in- 
censetur. (288) Invitatorium iu matutinis a tribus 
clericis cantetur. Responsoria bini et bini cantent, 
in nocturnis et laudibus 8:3 hymnus cantetur. Pro« 
eessio non flat. Unaquaque die usque ad octavum, 
nisi major festivas interciderit, de illis cantetur, 
et tota matutina dicatur. (280) Dies octavus ut dies 
Dominica celebretur, 

Solemnitates ceterorum apostolorum, et evange- 
listarum, et exaltationis sancta: crucis, et decollatio 
sancti Joannis, et (290) dedicatio sancti Michaelis in 
Mari, et ad Vincula sancti Petri; et conversio sancti 
Pauli, et sanctorum martyrum Laurentii, Mauritil, 
Dionysii, Nicasii, sanctorumque confessorum ; ordi- 
natio Gregorii, Augustini, Hieronymi, Nicolai, Gil- 
daldi; translatio saneti Benedicti, equali ordine ce- 
lebrentur. In horum festivitatibus (291) in vesperis 
et matutinis chorus non regatur. Responsorium a 
duobus clericis cappatis cantetur. Ad Te Deum lau- 
damus, οἱ ad Benedictus, altare incensetur. Invita- 
torium duo cappati canant : unumquodque tertium 
responsorium a binis cantetur : (292) officium cum 


induantur. Diaconus dalmatica , Gb subdiaconus 
tunica, duo in albis, qui candelabra, et unus, qui 
thüribulum deferat. Gradale duo in albis canant, et 
duo cum cappis Alleluia. 

Quia vero de divinis mysteriis tractavimus, opor- 
tet discernere quibus sacris indumentis ministraturi 
induantur. Amictus igilur primum est indumentum 
quod ideo collo cireumdamus, quatenus vox, qus 
per eollum egreditur, ab omni prava locutione mu- 
niatur : ut juxta Prophetam cor nostrum custodia- 
mus, né in lingua nostra delinquamus. Secundum, 
camisia linea, quz» alba, vel poderis, vel talaris nun- 
cupatur...... nodum corporis arcta totum corpus 
absque...... quem nimio labore perducitur, mendis 


B et corporis munditia designatur, qu: multo jejunil, 


et vigiliarum, et orationum, bonorumque operum 
exercitio acquiritur. Per stricturam...... cor, cun- 
ctaque membra corporis...... talarem vero longitu- 
dinem...... consummationem, per rugarum devita- 
tlonem, quibus...... complexiones...... puritas fidel 
catholicz, per...... Per stolam, quz dicitur orarium, 
jugum Domini suave, et onus ejus leve, per quod 
designatur....., stolz puritas...... Per longitudinem 
usque ad pedes virtus 86 humilitatis. Per balteum 
quo lumbi restringuntur, castitas designatur...... 
Deinde sequitur tunica, de qua dixit Dominus ad 
Aaron : Facies tíbi tunicam hyacinthinam. | (Exod. 
xxvi, 31). Heec vero sub dalmatica indultur, et...... 
nominatur. Hyacltithus vero rarus est, nec densitate 


laudibus et sequentia celebretur : et quotidie usque C obtensus, nec rutilat zequaliter : sereno enim ccelo 


ad octavum eorum tantum memoria recitetur. In 
octavo die, nisi alicujus sancti festivitas evenerit, de 
ipsis cantetur, et matutina dicatur. Hx sanctorum 
festivitates, qua more Dominicali 84 celebrantur, 
excepto quod (293) matutina non dicatur : Silves« 
tri, Sebastiani, Vincentii, Agnetis, Czcili?, Agathe, 
cathedra sancti Petri, Gervasii ;: translatio sancti 
Stephani, Remigii, Georgil, Leodegarii, (204) Ro- 
mani, Audoeni, Brictii, Lucie virginis, et ali: que 
placuerint, et omnium sanctorum pontificum qui huic 
Ecclesie prefuerunt. 


DE DIE DOMINICO. 
Dies Dominicus ita celebretur. In sabbato psalmis 


fit perspicuus, et pallidus est, varius, et quasi zethe- 
rei coloris. Per »thereum et varium colorem designat 
vitam sacerdotalem, que supernis solum incessanter 
intenta desideriis, conversationem juxta Apostolum 
debet semper habere in coelis (Philipp. 11, 20). Per 
coloris mutationem fraternam compassionem , ut 
Apostolus alt, Gaudere cum gaudenlibus (Rom. xu, 15). 
Quod propria est pontifici, significat rationem subli- 
mium non patere nisl perfectis. Per hoc quod est 
vestis interior, οἱ non cingitur, virtutes anima soli 
Deo cognitas sine intermisslone semper habendas. 
Per dalmaticam vero, qua candld...... [f., candida 
est, et) lineis coccinels ante et retro a summo usque 
deorsum decoratur...... munditia cum utriusque 


diei cum antiphonis suis cantatis, οἱ dicto capi- D Testamenti predicatione, et Dei proximique dilectio- 


tulo (296) responsorium a duobus clericis absque 
cappis cantetur, quod hymnus sequatur. Et ad 
Magnificat, altare incensetur. In matutinis invitato- 
rium a duobus absque cappis cantetur, quod hymnus 
sequatur; Te Deum laudamus, excepto adventu et 
quadragesima , dicatur. Hymnus in nocturnis et 
laudibus dicatur, (206) In matutinis, exceptis prze- 
fatis temporibus, una tantum antiphona cantetur ; 
post prímam processio flat, ut predictum est. Offi- 


ne, designatur, quibus fulgere debent sacerdotes 
atque diaconi. Per duodecim flmbrias, quas uirz- 
quelinee 87 in se continent, duodecim rami vir- 
tutum , qui ex charitatis radice...... : quos etiam 
Apostolus enumerat, dicens : Charilas  paliens, 
benigna est (1 Cor.xur, 4), et reliqua. Tertia vero 
linea, qua..... 

Reliqua desiderantur in codice Salicosano (Gall. de 

Satulceues), unde hec excerpla sunt. 





JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


64 





OBSERVATIONES 


AD LIBRUM 


DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS 


88 (1) Domino vere sancto, et meritis honorando, À majores proferri possunt, Carolus Calvus Francorum 


Maurilio. Operis &tas statim ex iuscriptione deprehen- 
ditur. Cum enim Joannes noster Abrincenses infulas 
ante annum Christi 1061 non inierit, ut superius 
observavimus, Maurilius autem in pontificatu annum 
1067 haud excesserit, extra dubium est librum qui 
superstisti dicatus est, intra illius septennii tempus 
scriptum fuisse. De Maurilio note sanctitatis anti- 
stite (qui primarium Deipare templum perfecit et 
dicavit) preter ea quae exstant apud vulgatos aucto- 
res, Guillelmum Picetavinum in gestis Guillelmi du- 
cis, Willelmum Gemeticensem l. vi: Hist. Norman., 
c. 24 et 38; Ordericum Vitalem eecles. Hist. l. 1v 
et v. Willelmum Malmesburiensem De gestis regum 
Angl. lib. ri, et alios, consulendá sunt gesta archi- 
episcoporum Rotomagensium ex ms. codice eburneo 
ecclesi: metropolitan ; quibus, quod hac parte 
prolixiora sint, omissis, duo notatu digna huic loco 
inseruisse non pigeat. 1l. In antiquo libro pontificali 
ejusdem ecclesixz formulam exstare professionis fidei 
de veritate carnis et sanguinis Christi in Eucharistia 
contra Berengarium ejusque successores in concilio 
provinciali, presidente huic sancte sedi (verba sunt 
formula) venerabilis memorie Maurilio, latam, quam 
integram hic describere supervacaneum duximus, 
quod religiosissimi D. archiepiscopi beneficio, una 
cum doctissimis ejus scriptis in lucem jam pro- 
dierit. 89 2. Locum illum; qui Maurilii primum 
deinde Guillelmi cardinalis de Stotevilla, sepulcro 
quondam illustris, nunc mutata rerum facie vacuus 
in navi basilicze visitur, clero Rotomagensi semper 
venerationi fuisse, hacque de causa solere statis 
diebus thurificari. Ejus autem rei ratio non modo ex 
antistitis sanctitate petenda est, cujus ille tantam 
posteris opinionem reliquit, ut locus is vulgo S. Mau- 
riii tumba diceretur : verum etiam ex antiqua tra- 
ditione, qua sibi persuasum habuere majores nostri 
altare maximum antiquitus ibidem fuisse constitu- 
tum, ut aperte indieant littere canonicorum Roto- 
magensium ad eumdem cardinalem, quarum exem- 
plar in ecclesi; scriniis asservatur. JoANNES PnE- 
VOST. 

(2) Sancte Rotomagensis ecclesie. Familiaris reli- 
giose antiquitati loquendi modus, cujus tot exempla 
passim occurrunt in sacrarum zdium monumentis, 
maxime vero domesticis, ut czcutire videantur in- 
meridie qui id improbent aut nesciant. Ne longius 
evagemur, hujus veritatis testes omni exceptione 


rex in diplomate pro rebus ejusdem ecclesise : Ri- 
culfus venerabilis Rotomagensis archiepiscopus detu- 
lit. serenitati nostr& preceptum avi nostri dive me- 
morie domni imperatoris Karoli, in quo continebatur, 
quod ad  pelitionem sancte | recordationis domni 
archiepiscopi — Remigii, predecessoris sui, quasdam 
villas viris sancig sue metropolis ecclesie  Rotoma- 
gensis canoniciá in aula S. Marie Domino deser- 
vientibus, etc., delegasset. Ricardus Normannis dux 
in charta pro monasterio Fiscannensi : Accilis toítus 
nosire dicmcesis episcopis, Roberlo scilicet sancte Ro 
tomagensis ecclesie archiepiscopo, necnon el Radulfo 
sancte Bajocensis ecclesie praesule, etc. Robertus 
Normannie dux cognomento magnificus, et Rober- 
tus Rotomagensis archiepiscopus in charta de rebus 
ejusdem ecclesie : Placuit nobis res sancie ecclesie 
Rolomagensis, que capitalis οἱ metropolis est. regni 
nostri, etc., confirmare. Philippus I Francorum rex 
in diplomate archivi archiepiscopalis dato anno 
Christi 1091 : Concedo abbatiam S Mellonis de 
Pontisara domno Willelmo | Rotomagensi archiepi- 
&copo, el omnibus successoribus suis, el. dono in feu- 
dum, ut eam de me et successoribus meis perpeluo 
teneant. αὐ honorem et exaltationem 9 sancte Ro- 
tomagensis ecclesie. Ludovicus XII rex in litteris con- 
cessionis duorum modiorum salis in gratiam canonico- 
rum Rotomagensium datis Blasiis anno Christi 1506 : 
His denique temporibus huic sancie ecclesi — Roto- 
magensi pra&est, volente Deo creatore, Georgius de 
Ambasia nosler consanguineus carissimus, | sancte 
sedis apostolice et Romane ecclesie cardinalis, lega- 
(usque de latere nobis probatissimus, nostrique imperii 
patricius et consiliarius fidelissimus. Pn. 

(3) Joannes Abrincacensis. Sic Bajocacensis, et 
Parisiacensis, pro Bajocensi et Parisiensi passim 
ejus evi scriptoribus. Rectius forte Abrincatensis, ut 
apud Ordericumr/ecclesiast. hist. lib. 111, 1v, viu et xu. 
Porro de Joanne, preter testimonia superius ad libri 
limen allata vide eumdem Ordericum lib. iv et v, et 
Mattheum West monasteriensem ad annum Christi 
1073 et 1079, quibus adderem anonymum S. Audoeni 
monachum, nisi Joanni parum equus videretur. Pn. 

(4) Postquam de metropolitana sede stillare vide- 
bimus. Concilium  Rotomagense celebratum sub 
Waltero de Constantiis archiepiscopo A. C. juxta 
veterem Gallis caleulum 1189, 3 idus Februarii 
can. 1 : Antiquorum Paírum — nosirorum — vestigüs 


05 


NOTA AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


66 


adiuerentes in primis decernimus, ul omnes su[fraga- A (ulares. Item. statuimus, quod quicumque ad missam, 


met ecclesi mosire in legendo et psallendo usum 
hujus sacrosancie ecclesie — metropolitan — imiten- 
lur. PR. 

(5) Item concilium Toletanum xi, can. 3. 

Juxia Carthaginense concilium. Quartum scilicet, can. 
44 et 45, quorum alter ad tonsuram, alter ad habitum 
pertinet. Prioris mentem ne quis suo arbitrio interpre- 
taretur, placuit concilio 1v Toletano tonsure formam 
disertis verbis ita presscribere can. 41 : Omnes clerici, 
vel lectores sicul ἰουϊ et sacerdotes, detonso superius 
toto capite, inferius solam circuli coronam relinquant : 
non sicut hucusque in Gallicie parlibus facere lecto- 
res videniur, qui prolizis, ut laici, comis, in solo ca- 
pilis apice modicum circulum — tondent. — Ritus enim 


evangelium οἱ epistolam, in labula scriptus fuerit, 
tonsuram ac barbam se radi faciat : alioquin in officio 
suo nequeat ad allare, donec rasus fuerit, minisirare : 
decernentes ui hoc statulum, et omnia alia edita in 
hoc capitulo generali , iter illa statuta numerentur, 
quce quilibel canonicus in sua receptione jural servare. 
Plura de tonsura Isidorus De ecclesiast. offic. 92 
lib. 11, cap. 4; Albinus Flaccus Alcuinus, lib. De 
div. offic. ; Amalarius item De ecclesiast. offic., lib. 
n, cap. 5; Rabanus Maurus De institut. clericorum 
lib. 1, cap. 3; Rupertus, abbas Tuitiensis, De div. 
oflic., lib. i1, cap. 25 ; concilium Agathense can. 20 ; 
Stephanus ]I papa in responsis in Carisiaco villa ad 
aunum Christi 754, can. 18; concilium Aquisgra- 


isti in Hispania hucusque herelicorum fuit. Unde Bneuse A. C. 816, lib. 1, qui est de institutione cano- 


oportei ut pro amputando ecclesie scandalo, hoc 
signum dedecoris auferatur, et una sit tonsura, vel 
habitus, sicut totius Hispani& est usus. Qui autem 
hoc non custodierit, fidei catholice reus erit. Astipu- 
latur huic instituto omnium fere locorum et tempo- 
rum consensus, 9| ut mirum non sit, si tam se- 
vere in ejus contemptores ecclesiastice leges anim- 
adverterint. Testantur id antiqua provincie nostre 
decreta, atque in primis concilium Rotomagense sub 
Waltero can. 5: Sacerdotes et clerici coronas habeant 
patulas εἰ decentem  crinium. circumferentiam. Istius 
constitutionis (ransgressores ab ecclesiasticis beneficiis 
suspendantur. Qui vero beneficia non habuerint , et 
ila comam  nutrierint, privilegio careant clericali. 


nicorum, cap. 1; Coyacense anno Christi 1050; 
West-monasteriense anno Christi 1175 ; Eboracense 
anno Christi 1105; Oxoniense anno Christi 1222; 
Londinense anno Christi 1237; Ravenn. 1, anno 
Christi 1286, rubr. 3; Ravenn. ΠῚ, anno Christi 
1314, rubr. 10; Ravenn. iv, anno Christi 1317, 
rubr. 4; ac demum Patrum «state Rotomagense 
anno Christi 1581, tit. De episc. el capiti., 8 7, et tit. 
De curat. οἱ aliorum offic., 8 9, et Remense anno 
Christi 1385 tit. De clericis in gen. $ 18. Pn. 

(0) Variis nec rubeis utantur indumentis. Piuri- 
mis conciliorum decretis idem fuit prohibitum. Unde 
autem heteromallon rubeum in cappis hiemalibus 
canonicorum sumpserit exordium non liquet, huic 


Praecepta nova Petri de Colle-medio archiepiscopi, C enim instituto repugnat. 


qui sedere copit anno Christi 1237 : Cum in tonsura 
εἰ mazime habily differre debeant a laicis sacerdotes, 
in quibus plures invenimus istis temporibus delinquen- 
les, precipimus quod omnes coronam magnam ha- 
beant, el tonsuram altam et bene rotundam. Et qui in 
his de cetero invenietur culpabilis, gravius punietur. 
Concilium apud Pontem-Audomari habitum anno 
Christi 1207 [sedente archiepiscopo Odone Rigaltio], 
clericos, etiam uxoratos, ad deferendum tonsuram 
et habitum clerico congruentem trinis monitionibus 
adigi precipit, et addit: Denique si post premissas 
moniliones aliqui clerici in apostasia tonsur& el ha- 
bitus permanserint et. conlingat quod. pro suis excessi- 
bus a secularibus judicibus capiantur, ἐπ criminibus 


(7) Quod capul nostrum ex apostolica doclrina in 
superiori parte radimus. Primis ^emporibus radere 
caput minus usitatum fuisse videtur quam tondere, 
nam S. Ilieronymus in caput xiv Ezechielis ait 
Perspicue demonstratur ne rasis capitibus sicul. sacer- 
dotes cultoresque 1sidis εἰ Serapis non esse debere; 
hujusque usus moralem rationem affert S. Gregorius 
lib, τι Pastoralis, cap. 7, et lib. 1 Regist., ep. 24. 
Ex apostolica autem doctrina dicitur descendere, 
sive quia tonsuram gestamus exemplo S. Petri, ut 
habet ordo Romanus ; isque ita in memoriam Domi- 
nice passionis attonsus est, ut legitur apud Bedam 
lib. v. Hist., c. 22, sive quia eam Petrus instituit. 
ut tradunt Gregorius Turonensis lib. 1 De mirac., 


comprehensi; non precipiemus eos per censuras eccle-]) cap. 28, concilium Triburiense can. 20, et Gemma 


siasticas liberari. Eadem fere sanxit concilium aliud 
ibidem anno Christi 1279 (Collect. conciliorum Ro- 
tomag. pag. 276) celehratum. Tepescente demum 
disciplina, cononici Rotomagnenses in capitulo gene- 
rali anno Christi 1311 hsec de tonsura et habitu 
statuerunt : Ut quanto ecclesia nostra ceteras mobili- 
tate precellit, sic ejus ecclesiastici servitores majori 
honestate a. ceteris distinguantur : statuimus ut uni- 
versi canonici, capellani, et clerici chori mosiri tonsu- 
ram amodo deferant congruentent; in quantitate, fere 
similem lonsure puerorum de altari, α quibus circa 
hoc antique consuetudinis servatur honestas. Nec 
quisquam predictorum amodo consuitios deferat so- 


anima lib. 1, c. 195. 

(8) Per coronam capiliorum, quam in inferiori parte 
portamus. Hinc planum est clericos circulum cri- 
nium. in modum corone olim deferre solitos, sicut 
hodie gestant Franciscani. Idem quoque praecipitur 
in synodo Ebroicensi a. 1576, cap. 3, de vita et ho- 
nestate curatorum et aliorum ecclesiasticorum, art. 3, 
et in Rituali seu Manuali Rotomagensi 93 1651 
edito, part. 1, pag. 383, in hunc moduni: Clerici 
professionis sug memores Dominice corone signum 
in capite religiose deferant ac nunquam dimittant. Qui 
secus fecerint, tanquam ecclesiastice desertores mili- 
(im, sacrorumque canonum contemptores districte, 








6 


cum dedecore ejiciantur ; item ut capillorum pars 
inferior in corone speciem. pracidatur, ita. ut oculi el 
aures pateant. Ibidem pag. 400. 

(9) Barbam radimus. De rasura barbe vide Ordi- 
nem Romanum, et Rituale Rotomagense ibidem. 

(10) Quater nocte ei die. Alludit haud dubie ad id 
quod legimus lib. t Esdre, c. 0, Legerunt ín volu- 
mine legis Domini Dei sui quater in die, et quater 
confilebantur ; sed quod psalleretur quater in nocte, 
neque exstat in Hebraica veritate, neque in editione 
LXX Interpretum, neque in latina vulgata. Quapro- 
pter hanc additionem videtur Joannes noster mu- 
tuatus ab Amalario lib. 1v De ecclesiast. officiis c. 3, 
eamque Amalarius desumpsisse ex Beda in Esdram, 
quem ibi laudat. 

(11) Quinque psalmos canimus, sed (rina sancte 
Trinitatis glorificatione  conneclimus. Per quinque 
psalmos cum trina glorificatione intellige psalmum t: 
Deus in nomine, et quatuor octonaria seu divisiones 
psalmi: Beaii immaculati, quas divisiones etiam- 
num sub duplici glorificatione canimus, cui consonat 
Gemma anim lib. 1, c. 60 et 61. Quod etiam vide - 
tur in Psalterio Rotomagensi anno 1507, in alio item 
psalterio Parisiis anno 1540 apud Franciscum Re- 
gnault, in diurnali Lexoviensi anno 1542, in Brevia- 
rio Parisiensi anno 1557, et in Breviario Abrincensi 
an. 1592 editis. Fortasse tum temporis in Ecclesia 
Rotomagensi feriales psalmi non recitabantur ad 
horam primam, ut videtur in Breviariis Parisiensi et 


Abrincensi supradictis: alioqui non quinque, sed C 


sex essent numerandi. 

(19) Quibus fidem catholicam α B. Athanasio expo- 
sitam adjicimus. Symbolum S. Athanasii in Ecclesia 
Rotomagensi per totum annum, nullo excepto die, 
olim decantabatur, ut videtur in ordinario ms. ad 
usum Rotomagensis ecclesie, ex bibliotheca clarís- 
simi et eruditissimi viri D. Emerici Bigot ; cui etiam 
consonat Gemma animz lib, 11, c. ὅθ, his verbis: 
Fidem, Quicumque vult, quotidie ad primam iterat 
(ecclesia) 94. quam Athanasius Alexandrinus episco- 
pus rogaiu Theodosü imperatoris edidit. ltem in 
Breviario Rotomageusi anno 1401 edito per totum 
annum etiam in feriis dicitur. Habetur quoque in 
Psalterio Rotomagensi an. 1507 et 1586, in Diurnali 


is 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 68 
correciioni subjaceanl, οἱ αὖ eoclesiasticis. conventibus A. 


(14) Bis tres psalmos. Idem hic accipe quod supra, 
id est, psalmi hujus per octo versus sex divi- 
siones. 


(15) Oratione Dominica, et precibus, et psalmo, 
MiSERERE MEI Deus, genuflectendo. Hxc habentur in 
Breviario Rotomagensi edito anno 1491, in Psalteriis 
Rotomag. A. 1507 et 1580, in Breviario Rotomagensi 
anno 1578, in Diurnali Lexoviensi anno 1542, in 
Breviariis Parisiensi, Abrincensi, Fontebraldensis 
ordinis an. 1586, et in Diurnali Carthusianorum. 
Hzc tamen in Ecclesia Rotomagensi non servantur, 
exceptis feriis : Adventus, Quadragesima , quatuor 
Temporum et jejunii, in quibus non dicitur psalmus 
Miserere, nisi in Vesperis. 

(16) Nocturnalia succedunt, in quibus Vespere. 
Apud antiquos Vesperas ad noctem pertinuisse, οἱ 
ejus initio recitari solitas constat, imprimis ex S, 
Hieronymo ad L:etam: Assuescat, inquit, accensa, 
lucerna. reddere sacrificium vesperlinum, Isidorus lib. 
vi Origin., c. De officiis: Vesperlinym officium esi 
in noclis inilio. Concilium Emeritense can. 2 : Ve« 
speriino tempore post lumen oblatum dicitur. vespertj» 
num; et innumeris aliis scriptoribus tum Grecis 
tum Latinis, apud eminentissimum cardinalem Bona 
De divina psalmodia c. 10, sect. 5. Unde officium 
vespertinum a concilio Toletano 1, cant, 9, dictum 
est lucernarium, ἃ 95 sancto Basilio cap. 29 lib, 
De Spiritu sancto, jJwcernaria gratiarum actio; a 
Cassiano lih. πὶ De institut. renuntiant. c. 3, jucer- 
nalis hora. Et licet ante noctem Vesperas agi vo- 
luerit sanctus Benedictus c. 4] Regule, idque jam 
suo tempore in usu positum fuigse testetur Amalarius 
De ordine antiphon. cap. 6, ut ante solis occuhitum 
celebraretur vespertinale officium, illud tamen ad 
noctis initium quando ad dormitionem accedimus 
retulit Hugo Victorinus lib. u De offic. ecelesiast., 
c. 5, etiam Joanne nostro posterior. 


(17) Hymnus sancie Marie. Per hymnum sancte 
Mariz intellige canticum Magnificat : 1ta enim apud 
Amalarium lib. 4, c. 7, de vespertinali synaxi pre 
eodem cantico usurpatur. 


(18) Incensum — super | altare offertur. Sic quoque 
ibidem Amalarius: Infendat summus sacerdos qui 
vicem tenet. Aaron in. ecclesia, quia debeat incensum 


Lexoviensi anno 1542, in Breviario Rotomagensi sub D offerre Domino super aliare; post hoc sequilur] hym- 


cardinali Carolo Borbonio Rotomagensi archiepiscopo 
anno 1578 editis, et ut Diurnali Carthusianorum le- 
gitur quotidie ad Primam; item in Breviariis Pari- 
siensi et Abrincensi prefatis, quod symbolum D. 
Franciscus de Harlay 1 in Breviario Rotomagensi ad 
Dominicas de tempore redegit. 

(13) Teriiam vero. Alia preterea rationem de 
Tertiz, Sext: Noneque officiis offert Isidorus De 
ecclesiat. offic. lib. 1, cap. 19. Horam, |inquit, ter- 
tiam, sextam, et nonam Daniel et tres pueri suppli« 
cationibus devoverunt, scilicel ut ab ortu diei in lem- 
pus precationis (res ΠΟΥ porrecie Trinitatis nobis 
reverentiam declararent. Pn. 


nus sancte Marie. Et Guillelmus Durandus Ration. 
div. offic. 1. v, c. 9, de vesperis. Item Rituale Roto- 
magense anno 1651, p. 1, pag. 392. Altare juzía 
consueludinem | ecclesie cathedralis thurificatur extra 
missam a celebrante cappa induto, genuflezo, triplici 
ductu cum osculatione in. omni quidem officio, excepto 
simplici et feriali ad Benedictus εἰ Magnificat ; 
(postea ab acolytho celebrans et chorus) in triplici 
vero, etiam ad hymnum: Te Deum, ab eodem cele- 
brawje, οἱ ante primam lectionem homilie a diacono, 
el ín nocle. nativitatis Domini ante ociavam etiam et 
nonam lectionem ab eis qui lecturi. sunt, — similiter 
cappa indulis εἰ genuftexis ; qui ritus in ecclesia 


o6 


NOTA8 AD LIBRUM DE OPFIG. ECCLES. 


70 


cathedrali οἱ quampluribus civitatis Rotomagensis Α siepe nuncupatur. Mafulini officium | appellant. quod 


parochialibus ecclesiis observatur. 

(19) Cum oratione Dominica el precibus, erceptis 
festis. 1ta apud Carthusianos, antiqua Breviaria et 
Psaiteria Rotomagensis ecclesia, necnon Lexovien- 
sis, Parisiensis, et Abrincensis. Nunc autem, ut supra 
monuimus, non dicuntur preces nisi in feriis Adven- 
fus, Quadragesima et diebus jejunii. 

(20) Quia vero post vesperas. Ex hoc loco apparet 
Jeannis δου Completorium separatim a vespertino 
officio persolvi consuevisse. Quem sincere antiqui- 
tatis usum 96 optandum esset in collegiis canoni- 
corum et per urbanos saltem titulos restitui. PR. 

(21) Hymnum justi Simeonis. Scilicet canticum 
Nune dimittis, hymnus enim pro cantico a sacrorum 


vocamus Laudes, ait Radulfus Tungrensis proposit. 
14. Hujus tamen yocis apud auetorem nostrum 'ame 
bigua est significatio, nam in ordine diei Pascha per 
officium matuinale nocturnum intelligit. Matulinale, 
inquit, officium duo cantores cappis induti regant. In- 
vilatorium a quatuor, etc. Post matutine Laudes, ubi 
Laudes ab oflicio matutinali distinguit; initio autem 
operis matutinale ofücium sumit pro Laudibus, illud 
enim perspicue sejungit a nocturno, et ceteris aliis 
omnibus horis quas ibi sigillatim recenset: quam 
acceplionem, qua& omnium maxime propria est judi- 
cio eminentissimi cardinalis Bona c. 5 Divin. psal- 
mod., sect. 1, et ad antiquorum mentem accommo- 
data, hoc loco retinet. 


rituum interpretibus aliquando usurpatur, ut supraB (28) Cum oratione Dominica et precibus. Ita et in 


declaravimus, quod etiam de hymno Zacharise in- 
telligas. 

(23) Oratione Dominica, et. Symbolo el confessione 
$05 funienles. Exceptis triplicibus, duplicibus, et 
intra oetavas. 

(83) Quam lectio precedit de exemplis sanctorum 
Pairum. Idem habetur in Ordinario Rotomagensi ms. 
per totam quadragesimam. Ita quoque sanctus Bene- 
dictus in Regula cap. 42, quod à monachis sancti 
Benedicti religiose observatur ; legitur enim sive de 
gestis ipsorum, sive de operibus. 

(84) Media nocte ad confitendum Domino surgere 
debemus. Sic 8. Hieronymus in epitaphio sancte 
Paule : Mane, hora lertia, sezía, nona : vespere, 


Ecclesia Rotomagensi ante sexaginta annos id obser- 
vabatur, ut patet ex Breviarii an. 1491, 1578, et 
Psalteriis Rotomag. an. 1507 et 1586; item in Pari- 
sjensi, Lexoviensi et Abrincensi Ecclesiis olim reci- 
tabantur, ut constat ex Diurnali Lexoviensi an. 
1942, et antiquis Breviariis Parisiensi et Abrin- 
censi. 

(29) Signo pulsante. Concilium Aquisgranense c. 
3l: Mox enim ui auditum fuerit signum, festinato 
omnes ad ecclesiam conveniant, quam non. pompatice 
aut inhoneste, vel. incomposite, sed. cum revereniia et 
Dei timore ingrediantur. Vide epilogum ejusdem con- 
cilii c. 45. Pg. 

(30) Ubi religiose consistentes, non hac aut illac 


sociis medio , per ordinem psalterium. cantabant. Et C 86 moventes nec. aliqui. confabulantes. Hic attendant 


sanctus Athanasius lib. De virginitate : Media nocte 
surgito, et laudato Dominum Deum tuum. Item sanctus 
Augustinus serm. δ de tempore : Rogo vos, ad vigi- 
las maturius surgite. S. Isidorus De ecclesiasticis 
offleiis lib. τ, c. 22 de vigiliis, Radulfus decanus Tun- 
grensis De canonum observantia proposit. 14, aliique 
divinorum officiorum expositores. 

(96) Adjutorem invocamus ; postque hymno diclo. 
Signifleare videtur statim post versum : Deus in adju- 
torium, dici hymnum, et omitti solitum invitatorium 
jn officio feriali, cujus usus, si ita tulit, ratio me fu- 
git ; scribit enim Durandus Ration. 1. v, c. 3, et l. v1, 
e. 72, non omitti Invitatorium, nisi in officio Epi- 
phanis, tridui ante Pascha, et offüccio defunctorum 
quando funus non est presens, secutus antiquos de 
sacris officiis tractatores ordinem Romanum, Alcui- 
num De Coena Domini, Amalarium l. tv, c. 21, Hono- 
rium 1. π|, Gem. anime, c. 88. 

(36) Duodecim psalmos canimus. Quod observat Ec- 
clesia Rotomagensis in feriis extra tempus paschale. 
In Dominicis vero diebus duodecim psalmi canun- 
tur in primo nocturno, quorum cuilibet versus : 
Gloria Pairi subjungitur, licet apud Joannem no- 
strum quatuor psalmi una 97 glorificatione copu- 
lentur; cui consonat Guill. Durandus Ration. divin. 
effic. lib. v, c. 3. 

(27) Per offcium Maiutinale. Intellige laudes, eo 
enim nomine ab offleiorum divinorum expositoribus 


clerici quanta modestia in Ecclesia Dei consistere de- 
beant, sic enim statuit concilium Aquisgranense anno 
816, c. 131 : Omnes igitur ab otiosis sermocinalioni- 
bus auditum pariter castigent οἱ linguam ; in. ecclesia 
cum limore el veneratione síantes , aut. orent, aut 
cantent, aut. audiant. Et Grodogangus Metensis epi- 
scopus in Regula canonicorum, c. 26 : Moz audilo 
signo omnes canonici festinent ad. ecclesiam ; el. mon 
pompalice, aui inhonesle, vel incomposile, sed cum 
Dei timore ingrediantur eam : mec cum baculis au 
fustibus in. choro, exceptis debilibus, 98 sed religiose 
illis standum el psallendum est. Postea ipse conqueri- 
tur quod clerici negotiis secularibus se implicantes 
ad divinum officium peragendum viderentur inepti. 


D Moz, inquit, ui ecclesiam ad divinum officium. per- 


agendum intraverint, ita fatigati videntur, ut nec ora- 
lioni vacare, nec ad psallendum stare valeant; sed 
polius sedentes, non divinis, sed vanis solent instare 
loquelis. Et statuta antiqua capituli cathedralis ec- 
clesi& Parisiensis : Ibi simplices et erecti stent, ca- 
veant a confabulatione, cachinno οἱ risu, psallant gra- 
viler et modesie coram Deo, memores eorum facta 
aliis minoribus ministris exemplum fore. Plura de 
psalmodia et cultu Dei statuit concilium Basileense 
sess. 21, αὶ 3, 4 et 6. De confabulatione autem et 
divagatione in ecclesia vide concilium Rotomagense 
anno 1522 habitum, sedente Georgio II de Ambasia, 
tit. 1, cui consonat Rituale Rotomagense an. 1651 p. I, 





71 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


T2 


pag. 387 : Infra chorum nulla fiant colloquia , non À dicuntur, nec fit confessio in festis triplicibus, du- 


sint qui risu, aliove incomposito, seu minus modesto 
aciu, rem divinam turbent : non qui cum ceterorum 
scandalo dormiant, vel lilleras, aut alias scripturas 
legant : non qui privatim. officium vel alias orationes 
recitent, etc. 

(31) Et ad Gloria Patri, ad allare se inclinando 
vertentes. Idem precipit Rituale Rotomagense an. 
1651, p. 1, p. 388. Ita tamen ut surgant ad. y. Glo- 
ria Patri οἱ Sicut erat, in principio horarum, et in 
fine invitatorii, psalmorum et canticorum, et ad. eum- 
dem versum Gloria Patri in fine responsoriorum. 
Quod ex parte servatur in ecclesia cathedrali, stant 
enim omnes, vel surgunt quotiescumque cantatur : 
Gloria Patri, soli vero de minima sede vertunt se ad 


plicibus, nec infra octavas. 

(37) Prima finita in capitulum fratres conveniant. 
Regula canonica S. Grodogangi episcopi Metensis de 
hora prima. Hoc ezrypleto conveniunt ad capitulum 
quolidie, el ex ἰδία institutione, quam propler illorum 
ulililatem Deo auxiliante fecimus, in. unoquoque die 
aliquod capitulum relegant, preler diem Dominicum, 
et quariam, el sextam feriam οἱ solemnitates sancto- 
rum, in. quibus relegani iractaius, et alias homilias, 
vel quod. edificel. audientes, etc. Et episcopus, vel ar- 
chidiaconus, vel qui in loco illorum praeesse videtur, 
ibidem quod jubere habet, jubeat, et quod. corrigere, 
corrigat, et quod 1 OO faciendum sit, ordinare stu- 
deat. Posi lectionem recitantur ctas mensis el lune, el 


altare : at in plurimis urbis et dicecesis parochialibus B sanclorum, quorum festa crastinus excipiet dies, etc. 


ecclesiis vertunt se et inclinant omnes. 


(32) Chorum non exeant, majores absque decani, 
minores absque licentia cantoris. Idem Rituale Roto- 
magense : Quandiu celebratur officium, nullus e choro 
discedere pra&sumat, misi officii causa, vel urgente 
gravi necessitate. Nunc in cathedrali ecclesia quilibet 
canonicus injussu decani vel cantoris pro suo placito 
egredi potest post primi psalmi recitationem ; verum 
(excepto pane quem sic percipit ad matutinum) omnes 
fere alias distributiones amittit, nisi regrediatur in 
chorum antequam officium absolvatur. 


99 (33) Ante et retro inclinet. Sic etiam Rituale 
Rotomagense, an. 1651, Profunde inclina versus 


allare, et faciunt. reverentiam ante el retro. Item in( debel immutari. Postea $ 


veteri ordine ad recipiendum canonicum cathedralis 
ecclesi: Parisiensis : Factis versus orientem, deinde 
versus occidentem debilis inclinalionibus. In ecclesia 
autem cathedrali Rotomagensi fit reverentia versus 
altare et chorum alterius partis. Id sic intelligendum 
puto. Ante allare et reiro, scilicet ante crucifixum 
in navi constitutum, vel ante decanum qui prope ja- 
nuam consistebat, ut solet in festis triplicibus. Eo 
enim modo a monachis Grandimontensibus observatur 
hec inclinatio, quz etiam in antiquioribus consue- 
tudinibus Cluniacensis monasterii sepissime legitur. 
Spicil. t. IV. . | 


(34) Exceptis diebus Nativitatis Domini et Pente- 
costes. Quibus temporibus antiphona de tempore 


Concilium Aquisgranense A. C. 816, l. τ, cap. 123 
De institutione canonicorum : Uf quolidie ad colla- 
lionem veniant, ubi el hanc institutionem el. aliarum 
Scriplurarum sanctarum  lecliones perlegant, el pro 
admissis veniam postulent, εἰ senlentiam pro quali- 
(ate admissi suscipiant; ubi etiam de communi 
profectu ei utilitate Ecclesie pertractent. Consuetu- 
dines Ecclesie — Rotomagensis scripta tempore 
Ricardi de Constantiis decani ante annos 400 ex 
veteri codice ejusdem Ecclesie : Jn capitulo finita 
lectione prout decet, debet legi tabula, que debet 
ordinari el. conscribi secundum exigeniiam temporis, 
et prout convenit singulis dignilalibus εἱ ordinibus 
canonicorum et servienlium in choro, que postea non 
! olet fieri compotum , et 
iunc et ibi solent. recipi excusationes canonice, vel 
reprobari ; ibi eliam faciende sunt gratie vel a de- 
cano, vel ab hebdomadario, si que sint facienda. 
Post hec solent. recitari marantie et. offense. diei el 
horarum praecedentium, et ibi puniri. Item qualibet 
die Veneris debent convenire omnes canonici in ca- 
pitulo hora capituli, el ibi finitis premissis debent 
traclare negotia Ecclesig : nec se debent absentare 
canonici, neque traclatum impedire, nisi finitis negotiis, 
vel licentia accepta a decano, vel hebdomadario, si de- 
canum abesse contigerit. Et ibi debent observari honor, 
honestas, commodum Ecclesie, sine simulatione et. per- 
&onarum acceptione, el absque fidelitatis el conscientia- 
rum l&sione. Et qui non venerit, vel sine licenlia reces- 


paschali sumebatur, sicut habetur in breviariis Ro- D cesserit, panem unius diei amittat. PR. 


tomag. an. 1491 et 1578, et psalteriis an. 1507 et 
᾿ 1586, in quibus legitur : Nota quod per totum annum 
dicitur ad Quicunque aliqua antiphona de suprascri- 
plis exceplo tempore paschali; et in Diurnali Lexo- 
viensi an. 1542 : In tempore paschali post psalmos et 
Quicunque antiphona, Alleluia : Non enim hic agitur 
de symbolo Quicunque, quod ex ordinario Rotoma- 
gensi MS. et istis Breviariis οἱ Psalteriis per totum 
annum etiam in feriis habetur. 

(35) Subsequente capitulo : Domine miserere, in e- 
rialibus diebus. Nunc autem in feriis per annum dici- 
tur capitulum : Pacem et veritatem. 

(30) Confessione facta cum precibus. Preces non 


ltem statuta antiqua Ecclesie Parisiensis : Inde 
ad capilulum progrediuniur, ubi gestis sanctorum el 
diptychis defunclorum perlectis fiunt preces pro eo- 
rum requie. Postea, ter petito Dei adjutorio, subjun- 
gilur versus cum collecia, et lector, data benedictione, 
legit. canonem seu caput regule quod omnes cum 
Summa reverentia | auscultant sedentes ; — iterumque 
data ab hebdomadario benedictione secedunt... Omni- 
bus sextis feriis audiat capitulum defectus chori in 
hebdomada, et delinquentes examinentur, εἰ errata 
corrigantur. Ordinarium Rotomagense MS. ex bi- 
bliotheca Bigotiana, pag. 5. Dehinc in capitulo, el ibi 
audiatur leclio de Martyrologio. Y Pretiosa est in 


73 


NOTAE AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


74 


conspectu Domini. Mors sanctorum [Ol ejus. Ora- ἃ misse cantari instituit, de quibus Gregorius papa an- 


tio : Sancta Maria, etc. Per Dominum. Amen. Deus 
in adjutorium ter dicatur : Gloria Patri. Sicut erat, 
Kyrie eleison. Christe eleison. Kyrie eleison. Pater 
noster. Et ne nos. Et veniat super. Et respice in 
servos. Et sit splendor. Oremus : Omnipotens sem- 
piterne Deus dirige. Dominus vobiscum. Benedica- 


tiphonas ad  iniroitum misse modulando composuit. 
Unde adhuc primus versus ejusdem psalmi canitur, 
qui totus olim ad introitum decantabatur. 

(45) Ceroferarius. Qui apud Grecos acolythus 
nuncupatur, sicut testantur Alcuinus, cap. De ton- 
sura clericorum, et Amalarius Fortunatus De eccle- 


mus. Dehinc legatur obitus si fueril, et. dicatur De —siasticis officiis, lib. 1. cap. 10; Ivo. quoque Carno- 
profundis, et preces ibi pertinentes, ut in Obitario tensis, serm. 2 De vita ordinandorum. ltem Gemma 
ποία. Quo peracto puer dicat : Jube, domne, be- anims lib. 1, De antiq. ritu miss., cap. 178. 
nedicere. Benedictio : Iu. viam mandatorum suorum (46) Diaconum εἰ subdiacomum osculelur sacerdos. 
dirigat nos omnipotens Deus. Amen. Sequatur lectio "Nunc autem in confessione inclinat se tantum ad 
de sermonibus vite clericorum. illos, nec osculatur. Is tamen antiquus est ministros 
(38) Ne aliqua sancti fesüivitas in. crastino cele-  osculandi ritus, cujus meminere ordo Romanus in 
branda omittatur. Sic Rituale Rotomagense an. 1651], | quatuor ordinibus misse, Amalarius, lib. 11 De offic. 
p. 1, pag. 402 et 439. ltem Grodogangus in regula? ecclesiast., c. 0; Honorius lib. 1; Gem. anime, c. 7; 
canonicorum, c. 18 de hora prima : Quotidie ad ca- Hugo Victor, in Speculo eccles., c. 7, ideo (ut opi- 
piulum omnes clericos venire conslituimus, ut anima — nor) quod cum Tertulliano, I. De orat., cap. 10, 
verbum Dei audiat; et episcopus, vel. archidiaconus — nefas ducerent ad sacrificium pacis accedere sine 
ibidem quod jubere habet, jubeat, el quod corrigere, pace; ad quod ut paratiores et idonei magis accede- 





corrigal, et quod faciendum sit ordinare studeat. 
Posi leclionem recitaniur cias mensis et lun, quo- 
rum fesia crastinus excipiel dies. Et Petrus de Ho- 
nestis in regula canonicorum : Cum [fratres post 
Primam in capitulo sane conveniunt, lector petita 
benedictione, mensis terminum, ciatem. lune, feriam 
sequenlis diei eL festa more solito pronuntietl. Unde 
mirum videri potest quod in quibusdam Ecclesiis in 
quibus Martyrologium legitur, ejusdem diei festum 
annuntietur; cum decantatis primis Vesperis, No- 
cturnis, Laudibus et Prima, jam majori ex parte offi- 
cium fuerit celebratum. 

(39) Leclio regule canonicalis. Scilicet Grodogangi 
Metensis episcopi, vel concilii Aquisgranensis. 

(40) Seu pastoralis. Videlicet S. Gregorii pape Li- 
bri pastoralis cure ad Joannem episcopum civitatis 
Ravenng. 

(41) Vel alicujus regularis libri. De sententiis 
sanctorum Patrum, de Vita clericorum post Marty- 
rologium Rotomagense editis, aut de sermonibus 
eorumdem hic agitur. In Ordinario enim ms. cathe- 
dralis.ecclesie legitur : Et sit lectio de sermonibus 
Vite clericorum; aliquando : Legatur de residuo ez- 
positionis, id est, homiliae. 

(42) In festis omnes. In festis solemnioribus omnes 
campane, in duplicibus et semiduplicibus tres tan- 
tum pulsantur. 

(O2 (43) Duo acolythi, unus qui cantet graduale, 
εἰ deferat. candelabrum, aller qui alleluia, ef ferat 
thuribulum. Sic quoque Rituale Rotomagense an. 1651, 
pag. 399. Qua vero de causa quidam ritum illum 
improbent ignoro, cum in nostris habeatur institutis. 
Hlinc etiam patet per ferias olim in Ecclesia Roto- 
mageusi tantum fuisse ceroferarium unum in cele- 
bratione misse; nunc autem duo toto anni tem- 
pore. 

(44) Psalmo dicto. Id est, versu ex psalmis de- 
sumpto; sic enim testatur Honorius, 1. 1. Gem. 
anime, c. 87 : Celestinus papa psalmos ad. introitum 


PaTROL. CXLVII. 


rent signum reconciliationis premittebant : quod 
indicat Missale Ecclesie& Sarisberiensis editum Pa- 
risiis anno 1555, in quo habetur : Deinde osculatur 
diaconum et subdiaconum, dicens : Habete osculum 
pacis et dilectionis, ut apti sitis sancto altari ad pet 
ficiendum officia divina. 

(47) Sacerdos ceterique minisiri relro coram altari 
orent, etc. Hxc non sunt hodierni usus in Ecclesia 
Rotomagensi. 

(48) Diaconus post eum eamdem imitando viam 
consisíat quousque ei sedere innuat. Hoc statuerat 
concilium Laodicenum can. 20, et Rituale Rotoma- 
gense an. 1651, p. 1, pag. 3908. Nec 8ἰαπίε presbylero 
diaconus au subdiaconus | O3 contra sanctos cano- 
nes sedere presumat, sed presbyter sedens innuat eis 
ul. sedeant. 

(49) Ostendit eum esse vicarium Christi. Eadem 
ratione Amalarius, lib. τ, De eccles. offic., cap. 5 : 
Introitus episcopi ad missam, qui vicarius est. Christi, 
ipsius adventum nobis ad memoriam reduci ; et cap. 
10 de sede episcopali : Episcopus, quia vicarius est 
Christi in. omnibus memoratis superius, debet et hic 
ad memoriam mobis inthronizare Chrisli: ascensionem 
et sedem. Sic Christi vicarii sacerdotes apud Hor- 
misdam papam, epist. 60. Pn. 

(60) Ab austro ad. aquilonem candelabra teneant. 
]ta Alcuinus, De celebratione miss: : Canftore inci- 
piede Kyrie eleison collocantur cerei in crdine a 
parte australi ad septentrionem αὖ acolytho, osten- 
dente hoc facto quod miserius sit Dominus  omnipo- 
iene mundo in meridie et septentrione. Nunc vero 
ponuntur ad orientem in Ecclesia Rotomagensi, 
excepto Evangelii tempore. 

(51) Incepto Kyrie cerei deponuntur. Ita. ordines 
passim, et Amalarius, libro 11, cap. 7. Pa. 

[tem rituale Rotomagense, pag. 444. 

(52) Septem candelabra. Septenarium hunc cero- 
ferariorum numerum ex Apocalypsi petitum (de quo 
videndus Ordo Romanus) miramur apud nos in 


3 


75 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


76 


missis pontificalibus exolevisse, ubi vqualis diaco- A c. 232. Et Hugo a S. Victore, De special. miss. obser- 


norum et subdiaconorum numerus perseverat, in usu 
olim fulsse constat ex veteri Libro pontificali disertis 
hisce verbis : In die ordinationis episcopi, manissime 
pulsetur οἱ cantetur Prima : posi quam eatur ad. capi- 
tulum ibique a decano, archidiacono, cantore ei can- 
cellario ordinentur qui debent procedere ministri, sicut 
in majoribus mos est festivitatibus : hoc est, duo 
acolythi cum  thuribulis, duo subdiaconi cum cru- 
cibus, septem  acolyihi cum candelabris et cereis, se- 
plem subdiaconi cum Evangeliorum libris, seplem dia- 
eoni cum sanctis reliquiis, duodecim presbyteri. induti 
planetis, etc. Pn. 
De septenario acolythorum numero in missis pon- 
tificalibus legendum Rituale Rotomagense anno 1651 


vat., 1. 1n, c. 9 sic loquitur : In diebus autem  Ad- 
ventus Domini et. Quadragesimae ministri non. utuntur 
hujusmodi vestibus (scilicet dalmatica et tunica) sed 
casulis. Tamen quando proprium officium assumunt 
casulis se exuunt, quia in (OB proprio officio, id est 
legendo Epistolam vel Evangelium, eos qui ad. pre- 
dicandum a Domino missi sun! repraesentat. Casula 
aulem (alia significat opera que in ilinere observari 
non possuni; significat enim per latitudinem suam 
charitatis amplitudinem. Hec autem. exigitur οἱ in 
loquendo propter quod collo circumdatur, in. operando 
quia super utrumque brachium replicatur, et in cogi- 
tando quoniam pectus inde legitur, et in portando 
aliorum onera eo quod humeri inde ambiuntur. Quee 


editum, p. t, pag. 444. Et Gemma animse, lib. 1, c. B in cathedrali Rotomagensi in Dominicis Adventus et 


4, sic habet : Postquam campane sonaverint. ponti: 
fex ornatus procedit, quem septem acolythi cum lumi- 
nibus preeunt. Hunc ritum restituendum censet Ri- 
tuale Rotomagense an. 1651, p. 1, pag. 502. 

(O4 (53) Inciptente subdiacono epistolam, sacer- 
dos juxia altare sedent. Sicut et hodie fit apud Car- 
thusianos, quo in loco celebrans audit Epistolam, 
Graduale, Alleluia et Evangellum. Ex quibus con. 
stat novissime omnino hunc morem introductum, 
ut sacerdos celebraus legere teneatur ea qum ἃ 
diacono aut subdiacono leguntur, aut quae a choro 
succinuntur. 

(84) Subdiaconus ezceplo tempore  minisirationis 
sum in choro maneat. Id apud Carthusienses mona- 


Quadragesims observantur, preterquam in Domi- 
nica Palmarum, ín qua ministri utuntur dalmatica 
et tunica, ut in Rituali Rotomagensi, an. 1651, p. 1, 
pag. 451 et 466, et in Missali Rotomag., an. 1668, 
De ritu celebrandi missam, prescribitur. 

(59) Casula induitur diaconus. Casula non tantum 
diaconorum et subdiaconorum in ministerio altaris 
peculiare vestimentum, verum etiam omnium cleri- 
corum olím commune erat ornamentum, teste Àma- 
lario, l. u De ecclesiast. offic., cap. 19, De casula : 
Casula vero que pertinet generaliter ad. omnes clericos, 
debet significare opera qua pertinent ad omnes. Item 
ordo Romanus in Cena Domini : Statim duo acoly- 
thi parati cum nigris casulis incipiant exspoliare altaria 


chos non tantum a subdiacono observatur, verum C usquedum flnitur Vespera, postea tollantur. Quibus 


etiam ἃ diacono, qui ubi primum in ministerio alta- 
ris non desideratur, ad locum suum in choro rever- 
titur, et cum aliis misse decantat officium. 

(66) Epistolam, responsorium, tractus, vel alleluia 
sequuntur. Per responsorium intelligas graduale, 
sic a Joanne et aliis divinorum officiorum exposito- 
ribus nuücupatum, quod Epistolae respondeat. 

(66) Per tabulas osseas. De his tabulis vide Ama- 
larium, De ecclesiast. offic. lib. rr, cap. 16. Pn. 

(57) Oportet episcopos et abbates bacwulos de mani- 
bus deponere. idem docet Amalarius, lib. 1:1, De 
ecclesiast. offic., cap. 18 : Usque ad istud officium 
baculis sustentabamur; modo, ut oporlet servos ante 
Dominum stare, humiliter stamus deponentes baculos 


consonat Ivo Carnotensis, lib. De rebus ecclesiaati- 
cis, serm. De signiflcationibus indumentorum sacer- 
dotalium. 

(60) Incensato altari. Altare non incensatur im- 
mediate ante lectionem Evangelii, nec defertur pui- 
vinar a subdiacono ante diaconum ad legendum 
Evangelium, licet idem habeatur apud, Guill. Duran- 
dum Ration. div. offc., lib. rv, c. 24 De Evan- 
gelio. 

(01) Super sinistrum armum imponat. Id est, supra 
sinistram pectoris partem. Idem legitur apud- Ama- 
larium, 1. ΠῚ, c. 18 : Diaconus portat. Evangelium in 
sinisiro brachio, etc. 

(01) Precedentibus ceroferario thuribulique latore, 


e manibus. lllud a cantore cathedralis ecclesie Roto- D cum processione. Id est, in modum processionis. Unus 


magensís observatur. 

(68) Subdiaconus exula casula Epistolam legat. De 
ista casula quam vocamus planetam plicatam sic 
habet Ordinarium Rotomagense ms. pag. 3 : In 
Dominicis autem Advenius Domini οἱ in. Dominicis a 
Sepiuagesima usque αὐ Pascha, sint ad. missam dia- 
conus et subdiaconus in casulis, et ad. Epistolam tol- 
lat. subdiaconus casulam, lecta. Epislola induat eam. 
Et diaconus ad Evangelium  exuat  casulam, ei 46 
more stole in sinistro humero palliet, sicque maneat 
usque in fine misse. Et Amalarius, 1. iu, c. 15: 
Ministri casula se exuunt, quando lectoris sive can- 
toris officium assumunt. Item. Gemma anime 1. 1, 


autem (ut legimus supra) olim erat in misse cele- 
bratione per ferias ceroferarius in Ecclesia Rotoma- 
gensi, cujus vestigium videtur in nostro Rituali, p. 
1, pag. 444. 

(603) Quo leclo candelabra erstinguantur. ldem 
docet Amalarius, lib. ni. De ecclesiast. offic., c. 18 : 
Evangelio reposito post lectionem in loco suo cerei 
exstinguuntur, quia, finita 1 OG predicatione Evan- 
gelii, lez et prophetia cessabunt. Amalario astipulatur 
G. Durandus, Ratiun., l. 1v, c. 24, et expositio míis- 
se subsequens ex ms. codice Bigotiano deprompta. 
Nunc autem remanent accensi per totum misse olfl- 
cium, quo finito celebrans et ministri in sacristiam 





TI 


NOTJE£ AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


18 


recedunt, preeuntibus duobus ceroferariis cum ce- À corpus Christi ante consecrationem ; sed post comse- 


reis ardentibus. 

(64) Incensum sacerdoti in thuribulo offeratur. 1d 
est, incepnsetur : quod de thuriflcatione altaris non 
est intelligendum. 

(05) Quam finilam versus sequatur. Ordinarium 
ecclesie metropolitanae : Síatutum est in. Ecclesia 
Rotomagensi per totum annum versus offerendarum 
secundum suum ordinem cantare, et sub anathemate 
jussum ne dimillantur propter. cleri negligentiam, nisi 
presbyter fuerit promptus ad : Per omnia. 

(66) Cantor aquam linteo coopertam in festis dia- 
cono deferat. idem Alcuinus in libro De divin. Ofli- 
ciis hisce verbis edocet : Cantores more levitarum, 
qui omnia necessaria tabernaculi providebant, quc- 


crationem dico tibi quod jam corpus est Christi. Ad 
posteriorem de quo hic sermo, referenda sunt verba 
illa S. Laurentii ex libro. τ Officiorum ejusdem 
Ambrosii, cap. 41: Cui commisisti Dominici san- 
guinis consecrationem , cui consummandorum  consor- 
tium sacramentorum. Sic enim constanter legendum 
est hoc loco, et in actis ejusdem S. Laurentil, ex 
antiquis codicibus, non sanguinis dispensationem , ut 
perperam habent recentiores, Nam Dominici san- 
guinis consecratio, id est, cum parte oblatz in calicé 
commistio, diaconi custodie et ministerio commit- 
tebatur. Quod munus consummandorum consortium 
sacramenlorum aptissime ibidem appellatur. Pn. 

Et concilium Aquisgranense habitum A. D. 846, 


runt aquam ad fontem, et servant eam coopertam usque B p. 335, edit. Sirmondi, cap. 7 : Sine ipsis sacerdos 


ad iempus sacrificii, et sic eam mundam offerunt. 
Gemma anime simillter de antiquo ritu missarum 
]. 1, c. 38, De cantoribus: Unus cantor oblatam cum 
favone ei vinum. cum. ampulla offert, alter aquam 
vino admiscendam praebet. ld non est hodierni usus. 

(67) Aliis diebus ministret eam acolythus. In hac 
nostra dicces! tam in feriis et Dominicis, quam fe- 
stivis diebus ab acolytho offertur. 

(68) Sacerdos oblationem ita componat. Micrologus, 
De eccles. observat., cap. 10. Oblata in corporali 
posita, calir ad dezirum latus oblata ponatur, quasi 
sanguinem Domini suscepturus, quem de latere Domi- 
nico proftuxisse credimus. 

(69) Incensum desuper offerat. Juxta decretum 


nomen habet, officium non habel, nam swcut in sacer- 
dole consecralio, ita et. in ministro dispensatio sacra- 
menli est, etc. Eadem lsidorus, lib. 11 De offlc. 
ecclesiast., cap. 8. 

(72) Oblata quatuor paries calicis tangat. 1dem 
habetur apud Ivonem Carnotensem, epist. 233, et in 
Ordine Romano, in antiquo ordine misse : Pontifez 
ὁ lalere tangit calicem duas faciens cruces. Tres nunc 
formantur cruces; monent autem rubricarum Missalis 
commentatores cavendum, (O8 ne oblata labium 
calicis tangat hostia, ne fragmenta inde flant, et 
inter alios Bartholomeus Gavantus ibi. 

(75) Oralione finita uterque calicem levent, et simul 
ponant οἱ cooperiant. Hodie diaconus non levat ca- 


concilii Rotomagensis sub Joanne lI, archiep. Roto- C licem, sed tantum discooperit, et post elevationem 


mag., c. 1 : Ut tempore quo Evangelium legitur, fini- 
toque o[fertorio super oblationem incensum in mortem 
videlicet Redemploris nostri ponatur , decrevimus. In 
ecclesia cathedrali incensatls oblatis et altari, in- 
censato etiam sacerdote, in circuitu altaris defert 
diaconus, qui incensatis regum tumulis et altari san- 
ctz Marie acolytho reddit thuribulum, qui nec cle- 
rum nec populum thuriflcat. 

(07 (70) Subdiaconus vero, si fuerit, acolytho. Eo- 
dem modo Ordo Romanus, de officio misse : Quando 
inchoat canonem venit acolythus sub humero habens 
sindonem ἐπ collo ligatam, tenens patenam ante pectus 
suum in parte dextera usque ad medium canonem. Et 
Gemma animz2 de antiq. ritu miss., c. 48 : Acolythus 


cooperit. Olim calix levabatur a sacerdote et diacono, 
simul et deponebatur; verum non solus calix, sed 
etiam hostia in patena calici superposita, ut planum 
est ex Ivone Carnotensi, epist. 233. Adverte autem 
apud auctorem nostrum nihil legi de elevatione cor- 
poris et sanguinis Christi seorsim, ut hodie fit simul 
atque panis et vinum consecrata sunt, ut a populo 
cireumastante adorentuf : quem ritum non puto 
adeo esse antiquum, cum nec in Sacramentario S. 
Gregorii, nec in Sacramentariis excussis, nec apud Pa- 
melium reperiatur, quemadmodum nec in veteribus 
Ordinibus Romanis, neque apud Alcuinum, Amalarium 
Walafridum, Rabanum, neque in expositione misse 
inferius edita, nec apud Micrologum, qui elevationis 


infra canonem patenam involutam (ἐπεί, quam hic D corporis, quae fit simul cum calice antequam oratio 


subdiaconus defert. Hunc ritum observat Parisiensis 
Ecclesía ; verum in Ecclesia Rotomagensi, non aco- 
lythus, sed patenam tenet subdiaconus. 

Cl) Dominici corporis et sanguinis consecratio- 
mem. Consecrationis nomen duobus modis apud 
liturgicos accipltur, vel pro conversione panis et 
vini in Christi corpus et sanguinem, vel pro ipsa, 
ut mystice loquamur, corporis et sanguinis commi- 
stione. Priori sensu intelligendus est sanctus Ambro- 
síus, lib. rv, De sacramentis, cap. 4, cum ait : Quo- 
smodo potest, qui panis est, corpus esse Christi ? conse- 
cratiene.  Consecratio igitur quibus verbis est, et cujus 
sermonibus ? Domini Jesu. Et paulo post : Non erat 


Dominica recitetur, mentionem facit. 

(74) Altare diaconus osculetur , deinde dezteram 
sacerdotis scapulam. Hxc non observantur in Roto- 
magensi Ecclesia. 

(15) Subdiaconus diacono. Hunc ritum retinet Ec- 
clesia Rotomagensis, sed Gemma animse, lib. 1, cap. 48 
sic habet : Acolythus infst canonem patenam involutam 
tenet , quam hic subdiaconus defert : subdiaconus 
praebet archidiacono, quam ipse osculatam uni de dia- 
conibus ad (enendam, οἱ corpus Domini in ea confrin- 
gendum porrigit. 

(76) Alia se diaconum subdiaconumque communi- 
cet. Eadem enim hostia diaconus, subdiaconus et 


79 


populus communicabantur , 
stratur. 

(77) Si autem opus non fueril , lertiam sacerdos, 
aut unus minisirorum accipiat. Qui enim sacris alta- 
ribus olim ministrabant sacramenti hujus participa- 
tione digni judicabantur. Quod autem ad laudationem 
Toletani concilii spectat, Joannes noster videtur hic 
memoria lapsus, non enim in Toletano, sed in Brac- 
charensi concilio 11 exstat haec prohibitio. 

(78) Summa necessilale limoris sanguinis Chrisli 
effusionis. Digna Mauriliani seculi religione cautio : 
sed minus probata [O9 intinctionis consuetudo, 
quam vitandam monet Micrologus, cap. 19, ac paulo 
post abrogavit concilium Arvernense A. C. 1095, 
dum sanxit ut corpus Dominicum et. sanguis Dominicus 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 
ut inferius demon- A ult. ; Gemma anim:e, lib. 1, De antiquo ritu miss., 


80 


c. 90 De canone, et c. 62 De pace Domini ; Joannes 
Belethus in sua divinorum officiorum explicatione, 
c. 48; G. Durandus Mimatensis episcopus, lib. iv, 
Ration. div. ofüc., c. 53 De pacis osculo. Item 
Joannes Stephanus Durantus, De ritibus Ecclesie 
catholice, lib. 11, c. 54 De osculo pacis, expositio 
misse ex vetusto codice; et Odo Cameracensis epi- 
scopus in Expositione canonis : Finis et. consummatio 
sacrificii fit de pace, μὲ maneamus in pace ; unde et in 
consummalione sacrificii osculum pacis sumimus, quo 
el. nosíirum in sacrificio assensum participatione offe- 
rimus, el quod debeamus in pace manere, significamus. 
Quibus consonant Ordinarium Rotomagense ms. plu- 
ribus in locis, Missale Parisiense ms. 300 circiter 


singulatim acciperelur. Diutius viguit abusus ille apud p annorum, in cujus canone, post Agnus Dci, sic legi- 


Anglos, nam in concilio Westmonasteriensi A. C. 1175 
inhibetur, ne quis quasi pro complemento communionis 
intinctam alicui eucharistiam tradal. PR. 

(79) Unumquemque primitus osculetur, etc. Ordo 
Romanus De officio misse et vetus ms. Benedictio- 
nale bibliothecze cathedralis Rotomagensis huic loco 
concordant: Presbyleri ergo et diaconi osculando 
episcopum corpus Chrisli αὖ eo manibus accipiant, 
subdiaconi autem osculando manum episcopi ore acci- 
piant corpus Chrisli ab eo. 

(80) Partem sibi accipiat, el partem | subdiacono 
tribuat. Sic Ordo Romanus et vetus ms. Benedictio- 
pale ibidem : Ipse autem diaconus tenens calicem et 
fistulam stet ante episcopum, usquedum ex sanguine el 


tur : Paz tibi, frater, el omnibus Christifidelibus. Mis- 
salia Rotomagensis Ecclesi; A. C. 1910, 1527, 1576 
et 1604, et Rituale Rotomagense sub Carolo Borbo- 
nio an. 1586 in canone misse: Hic capiat pacem si 
capi debeat, dicendo : Pax tibi, frater, et Ecclesiz 
sancte Dei. Missale autem Ecclesi: Sarisberiensis 
in Anglia anno 1555 editum in canone sic habet: 
Hic deosculatur sacerdos corporalia in dextera parle 
el. summitaiem calicis, e poslea diacono dicat : Pax 
tibi et Ecclesie Dei. Responsio : Et cum spiritu tuo. 
Diaconus a dextris sacerdotis ab eo pacem recipiat, 
et subdiacono porrigat : deinde ad gradum chori ipse 
diaconus pacem portet rectoribus chori, et ipsi pacem 
choro porient uterque sue parli, incipiens a. majori- 


corpore Christi quantum voluerit. sumat, el. calicem et (, bus. In festis vero et feriis quando chorus non regitur, 


fistulam | subdiacono commendet ; εἰ eidem diacono 
nimis caule procurandum est, ne quid in calice aut 
patena. sanguinis vel corporis Christi remaneat. Hec 
et sequentia non usitantur in Rotomagensi Ecclesia. 

(81) 4 quo unus canonicorum pacem accipiat, quam in 
utroque choro majoribus distribuat, etc. Osculum pacis 
olim in fine sacrificii dabatur, ut appareret populum 
ad omnia qus in sacris mysteriis aguntur et in Ec- 
clesia celebrantur przbuisse consensum. In Ordine 
enim Romano De officio misse hc leguntur : Ez- 


pleia. benedictione (scilicet episcopali post Da propi- : 


lius pacem) veniens presbyler accipiat pacem ab epi- 
scopo eamdem celeris oblaturus. Item Alcuinus, De 
divinis officiis, tit. De celebratione misse: Impre- 


paz a diacono choro apportaiur per duos extremos dec 
secunda forma. Rituale vero Rotomagense an. 4651, 
p. 1, pag. 400 : Preterea eadem auctoritate archiepi- 
scopali cauium est, ut in. omnibus missis (preterquam 
pro defunctis) post. orationem : Domine Jesu Christe 
qui dixisti, etc., paz detur. In ea vero danda in missis 
solemnibus servelur ordo a. memorato Joanne II in 
Libro rituali (quem. ante annos 570 ipse tum. Abrin- 
censis episcopus venerabili Maurilio archiepiscopo et 
decessori suo obtulit) ita prescriplus : Sacerdos, etc. 
Item Missale Rotomagense anno 1668, De ritu Cele- 
brandi missam. liujus quoque mystici pacis osculi 
meminerunt prisci Patres: ||| Auctor libri De 
Ecclesiastica hierarchia, cap. De communione; Justi- 


cata igitur pace incipiens ἃ sacerdote dal sibi mutuo yj nus martyr, Apolog., 2, circa finem ; Tertullianus, 


omnis Ecclesia osculum pacis, ul omnibus vera pace 
unitis fiat in eis locus Dei; et libro De significatione 
vestimentorum : Ab his personis dantur oscula muluo 
in ecclesia, qug nullius titillationem libidinose sugge- 
slionis cogunt excitare. Idem docet Amalarius, lib. i1 
De ecclesiast. ofüc., cap. 32 De osculo pacis ; Carolus 
Magnus, lib. 1 Capitular. apud Ansegisum, cap. 53. 
In Decretalibus Innocentii papa : Ut paz detur ab om- 
nibus confeclis Christi sacramentis. Item Walafridus 
Strabo, De rebus ecclesiasticis, c. 22 : Pacem anle 
communionem dari Innocentius (| O papa decretis 
suis instituit. Micrologus De eccles. observat., c. 18, 
Radulfus Tungrensis, De canonum observ., proposit. 


lib. De Orat. : S. Gregorius Nazianzenus, orat. 3 De 
pace; S. Chrysostomus, lib 1 De compunciione 
cordis, homil. 3; De proditione Juda ad finem, et 
homil. $1 ad populum Antiochenum ; S. Hieronymus 
ad Theoph. Alexandrinum ; S. Augustinus in serm. 
De vigilia Pasche ; S. Paulinus Nolanus episcopus, 
Carm. ad Cyther. et Isidorus Hispalensis De divinis 
offüciis, cap. 15. Suprascriptis testimoniis videtur 
osculum vel instrumentum pacis in missz sacrificio 
dandum, ut in pluribus ecclesiis parochialibus dic- 
cesis Rotomagensis observatur : quem ritum in ec- 
clesia cathedrali Rotomagensi inusitatum utpote 
antiquum et laudabilem multi de capitulo revocari 


8l NOT/£ AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


82 


in votis habuerunt, sed nondum restitutus est. À ventus et Quadragesim: Gloria in excelsis non decan- - 


(82) Chorus psallat Agnus Dei, quod Sergius papa 
lempore confractionis corporis Domini cantare prece- 
pit. Sic Alcuinus, lib. De divin. offic. et Amalarius, 
l. ut, De eccelesiast. officiis, c. 33 hisce verbis : Ser- 
gius papa constituit. ut Agnus Dei cantaretur, sicut 
scriplum est in. Geslis pontificalibus. Hic statuit ul 
lempore confractionis Dominici. corporis Agnus Dei a 
. €lero et populo decantetur. Item  Walafridus Strabo 
De rebus ecclesiast. c. 23, Micrologus De eccles. 
observat., c. 18, et Gemma animz, 1. 1, c. 90. 

(83) Diaconus si casula. utitur, iterum induat. Idem 
Gemma anim, l. 1, c. 231 De diaconi casula : Per- 
acto minislerio diaconus casula induilur. Idem Rituale 
Rotomagense anno 1651 editum indicat, p. 1, pag. 
466. 

(84) Clero respondente Deo gratias officium finiat. 
Hinc notandum in fine misse nec benedictionem 
super populum dari, nec Evangelium Joannis olim 
legi consuevisse, sicut nec hodie apud Carthusianos : 
quod etiam sequentia indicant. Gemma anims, 1. t, 
0. 3. Ite missa est, licentia; Deo gratias, interjectio 
gratulandi. His quippe peractis populus grates Deo 
reddit, el ad propria redit. In Missalibus vero Roto- 
magensis Ecclesie an. 1516, 1527 et 1676, habetur 
benedictio, sed non Evangelium Joannis, et in Mis- 
sali Rotomag., an. 1604, sub Carolo a Borbonia ha- 
betur : Vertit se ad populum, et ei benedicit manu, 
interim exuitur casula dicendo : Dominus vobiscum, 
el Evangelium secundum Joannem. In | |2 Missali au- 


tabatur, ut hinc patet, et ex Alcuino, lib. De divin. 
offic., tit. De Purificatione S. Mariz : Ipsa die non 
caMatur Gloria in. excelsis Deo, si infra Septuagesi- 
mam evenerit ; et ex Missalibus ad usum Rotoma- 
gensis Ecclesize an. 1518, 1516, 1527, 1576 et 1004, 
in quibus legitur in festo Purificationis : Gloria in 
excelsis, nisi Septuagesima fuerit. 

(88) Et sic allare inceusando. [186 thurificatio no- 
stra adhuc etate flebat a diacono genuflexo. Pn. 

In nostra diccesi incensatur altare dum a choro 
cantatur Kyrie eleison, quod notat Guill. Durandus, 
Ration. div. ofüc., I. 1v, c. 10 Post datum osculum 
episcopus seu sacerdos accipiens de manu diaconi thu- 
ribulum sacrum incensat altare. Item Rituale Roto- 


B magense, p. 1, pag. 393. In omnibus festis (exceptis 


simplicibus) in Ecclesia Rotomagensi, dum cantatur 
Gloria in excelsis, ab acolytho thurificatur chorus. 

| (3 (89) Credo in unum cantabitur, scilicet omni- 
bus diebus Dominicis, etc. Sic fere Ordinarium Roto- 
magense a 200 circiter annis conscriptum, ex biblio- 
theca Bigotiana. 

(90) Nona hora sua dicatur. Scilicet tertía post 
meridiem hora, quod observat ecclesia metropolitana 
Rotomagensis, exceptis jejunii diebus, in quibus 
hec hora ut in monasteriis ante meridiem anticipa- 
tur. 

(91) Quos capitulum, dehinc hymnus sequatur. Hic 
non fit mentio responsorii : Tu exsurgens, Domine, 
quod canitur per totum Adventum in Dominicis et 


tem Parisiensi ms. 300 circiter annorum, in veteri Ro- C feriis, et assignatur in Ordinario Rotomagensi ms., 


mano 200 et in Missali Ecclesiw€ Sarisberiensis an. 
1555, nec benedictio nec Evangelium habentur, sed 
tantum, Placeat tibi, sancta Trinitas. Missale Sari- 
sberiense prescribit : Placeat tibi sancta Trinitas, 
qua finita erigat se sacerdos signans se in facie sua, 
dicens : In nomine Patris, etc. Et sic inclinatione 
facta, eo ordine quo prius accesserunt. ad. altare in 
principio misse, sic induti cum ceroferariis et. ceteris 
minisiris redeant ; et. statim post Deo gratias incipia- 
lur in choro hora nona, quando post missam dicitur ; 
sacerdos vero ín redeundo dicat Evangelium : In prin- 
cipio. 

(85) Diebus Penlecostes. Id est, tempore paschalis 
Quinquagesimz. Sic Amalarius, lib. rv, cap. 29 et 
46, et alii. Pn. 

(86) Diaconus et subdiaconus induantur casulis. 
Joannis tempore casule diaconi et subdiaconi vi- 


dentur in usu fuisse per ferias Adventus et Quadra-. 


gesimz, nunc autem in Dominicis tantum ejusdem 
temporis; et in feriis agendis mortuorum, et Sabba- 
tis Quatuor Temporum utuntur alba, manipulo et 
stola, ut etiam legitur in Ordinario Rotomagensi 
ms., pag. 3 : In feriis predicti temporis sint in albis 
ad missam, οἱ in vigiliis sanctorum, εἰ jejuniis Qua- 
fvor Temporum, Septembris, Adventus εἰ Quadra- 
gesima. 

(87) Gloria in excelsis in fesiis, excepto Adventu et 
Quadragesime tempore. Olim in festis tempore Ad- 


p. 5, in Breviariis ad usum Rotomagensis Ecclesiz, 
an. 1401 et 1578 editis, et in novissimis. Fortasse 
tempore Joannis in nostra provincia nondum fuerat 
decantatum ; nec ubique (ut testatur Aimalarius libro 
De ordine antiphon., c. 80) decantabatur, sed tantum 
in quibusdam peculiaribus ecclesiis. 

(92) Feriales hymni semper cantentur. Nunc canta- 
tur per ferias Adventus ad Vesperas hvmnus : Con- 
ditor, ut notatur in antiquo Diurnali Lexoviensi, et 
in Breviariis Rotomag., an. 1491, 1578 et in novis- 
simis. 

(93, Kyrie eleison et oratione Dominica, flexis ge- 
nibus, precibus finiant. Idem habetur in Breviariis 
Rotomag., an. 1491, 1578, et in psalteriis an. 1507 et 
1586, et in Breviariis Parisiensi an. 1557, οἱ Abrin- 
censi 1592, in quibus dicuntur preces in singulis 
horis per ferias, sed et in Ordinario Rotomagensi 
ins., pag. 6 legitur : Feria secunda (Adventus scili- 
cet) ad Primam hymnus: Jam lucis : Ant. Veni. 
Psal. Deus in nomine, etc., Ant. Gloria tibi, Trinitas. 
Quicunque. Capitulum : Domine miserere. Responso- 
rium : Jesu Christe, non dicantur, sed dicto capitulo 
sequatur versus : Exsurge, Domine : ad Kyrie eleison 
sint prostrati. Pater noster, ei dicantur preces, eic. 
[n capitulo sicul prenotatur. 

(04) Hymnus de sancto cantelur, etc. Nunc de eo 
flt tantum commemoratio in primis Vesperis, Laudi- 
bus et missa. 


83 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMA6. 


84 


(95) Memoria S. Marie, angelorum, Joannis Ba-A Cappa enim cantorum .proprium est ornamentum, 


plista, etc. Hzc memori:x non flunt in Ecclesia Roto- 
magensi, sed tantum de cruce, de sancta Maria, de 
patrono, de sancto Romauo et de pace. 

(96) In missa vero, etc. Non quinque ut hic, sed 
tres ut plurimum orationes uunc precipiuntur in 
missa de feria, | [4 totidemque in missa pro defun- 
ctis, non quatuor, ut hic notatur. 

(97) Quinta pro principe. Hoc apostoli preceptum 
de obsecrationibus et orationibus pro regibus facien- 
dis constantissime prz cseteris semper tenuit Eccle- 
sia Rotomagensis, regum lactata uberibus, et regum 
mater. Hinc illud Hugonis III archiepiscopi ad Ludo- 
vicum VII Franci: regem, epist. 202, De rebus Franc., 
tom. IV script. Hist. Franc. : Novit Deus, quod in 


quod olim habebat caputium quo caput tegeretur, 
sicut apud Honorium, l. 1 Gem. animi, c. 226, de 
cappa legitur : Cappa propria vestis est cantorum. 
Per hanc vestem sanctam conversatio premonsiratur, 
ideo a singulis ordinibus portatur : hec in. supremo 
habet caputium quod designat supernum | gaudium. 
Hodie istud caputium in humeros descendit, nec in 
capite defertur. — 

(104) 4 quibus responsorium O Juda decantetur. 
Olim a duobus hoc responsorium  decantabatur, 
postea ad tres numerus excrevit, ut constat ex Or- 
dinario Rotomagensi ms., pag. 16: Tres de majori- 
bus in cappis. B. O Juda et Jerusalem. Antiphona 
cum irina repetitione. Antiph. Ecce jam venit. Psal. 


omnibus synodis, ecclesiarum  consecrationibus, con- B Magnificat psalmodizetur de sexto (nunc de O tantum) 


venlibus, missis, memoriam vestri facimus in oralioni- 
bus nosiris quoniam vos plurimum diligimus. Hinc 
Rotrodus, Hugonis successor, apud Petrum Blesensem 
canonicum Rotomagensem, epist. 28 De eodem Lu- 
dovico. Aecordetur (inquit! dominus rez Francorum 
Rotomagensem Ecclesiam suam esse, qua pro illo 
assidue, lanquam pro rege suo unico, specialiter inter- 
pellat. Hinc etiam in Ordinario ejusdem Eeclesiz 
identidem praescribitur, ut si D. archiepiscopus cele- 
bret, fiat memoria papz et regis. Hinc denique in 
eadem missa archiepiscopali solemnis illa canonico- 
rum ad cantum, Christus vincit, acclamatio. NN. regi 
Francorum paz, salus et victoria. Pn. 

(08) Si ín Dominicis festivitas 9 lectionum alicujus 


et quinto (ono : interim alaria incenseniur a duobus 
presbyteris in cappis, εἰ postea a duobus pueris cho- 
rus. Numerus cappatorum qui responsorium in fe- 
stis triplicibus canunt a ternario ad quaternarium 
numerum hodie extenditur. 

(104) Omnes campane prima noctis vigilia pulsen-- 
tur. Olim tres in nocte vigilia, ut testatur Honorius 
Augustodunensis in libro Gem. anims, De antiquo 
ritu miss., lib. i, c. 1, 2, 7 et 11. Prima enim vigi- 
lia decima circiter hora serotina agebatur, secunda 
media nocte, tertia una circiter hora ante dilucu- 
lum. Tres vigilias sic indicat S. Hieronymus in epi- 
stola ad Eustochium, de custodia virginitatis : Nocti- 
bus bis terque surgendum ; et G. Durandus, Ration- 


sancti evenerit, etc. Hzec in nostra dioecesi non obser- C div. offic. lib. v, c. 3, De Nocturnis, perspicue om- 


vantur, nisi sit festum duplex aut triplex. 

(90) 4 capile jejunii usque αὐ Kal. Nov. Vespere et 
Vigilie mortuorum post Vesperas diei, etc. 1n ecclesia 
cathedrali per Quadragesimam "Vigilie mortuorum 
immediate ante Completorium una cum Laudibus 
persolvuntur tertiz post meridiem hora. 

(100) Cum novem lectionibus [estive celebretur. 
In metropolitana ecclesia officium defunctorum sub 
una tantum nocturna celebratur, preterquam in die 
depositionis defuncti, ut in Rituali Rotomagensi no- 
tatur. 

(101) Quod allero precedente Sabbato cantabitur. 
Responsorium Ecce dies Dominica praecedente Ad- 
ventum in statione processionis ante crucifixum ca- 


nino eas demonstrat disertis hisce verbis : Scien- 
dum est quod in primitiva Ecclesia minisiri Ecclesie 
ter de nocle interpellatim  surgebant ad. divinum offi- 
cium celebrandum. Surgebant enim primo circa pri- 
mum somnum, quando vulgus solet ire dormitum ; 
secundo circa mediam noctem ; tertio paululum ante 
diem : sic ordinantes officium, ul nocturne finite el 
lectiones cum suis || responsorüs perlecte esseni 
priusquam lucescere ; apparente vero aurora pulsa- 
tis campanis canlabant : Te Deum laudamus, et ma- 
lutinas Laudes. Ad primum mnocíiurnum pontifex εἰ 
ministri Ecclesie surgebant, qug sine invilatorio 
caniabatur, pro eo quia nullus ad hanc invitabatur. 
El vocabatur vigilia, quia habuit initium a pastoribus 


nitur, non autem Sabbato precedenti ad Vesperas, D vigilias noctis super greges suos servantibus. In pra- 


ut hic describetur, sed in Ordinario Rotomagensi 
ms. nulla fit mentio. 

(102) Processio ad crucifizum mulla fiat, Scilicet 
in Sabbatis; nunc tamen in cathedrali ecclesia flt 
processio post Vesperas [[b Sabbati per totum 
annum, in qua canitur responsorium : Sancía et 
immaculata virginitas, cui prosa : Inviolata, subjun- 
gitur, et psalmus : De profundis, musice, ex funda- 
tione domini de Grigneuseville, (licet musica in luctu 
importuna sit narratio) quze fundatio facta est pro 
Sabbatis Adventus et Quadragesimz, aliis vero 
temporibus pro primis Sabbatis cujusque mensís. 

(103) A4 duobus cantoribus cappatis chorus regatur. 


cipuis tamen solemnitatibus populus tota nocte in Dei 
laudibus persisiebat ; sed. illud. sublatum est, el jeju- 
tium loco illius vigilie ordinatum. Ad secundum 
noclurnum surgebant ministri simul el. conjugali, tam 
mulieres quam viri : que cum invitatorio dicebatur, 
ad significandum angelos invitantes pastores ad viden- 
dum regem malum. Ad terlium surgebant omnes com- 
muniler ; sed postea algescente charitate, cum omnes 
lam minisiri Ecclesie quam populus surgere ad no- 
clurnum officium pigritarent, slatutum est. ul. omnes 
media nocte surgerent, οἱ totum noctis officium con- 
tinue cantaretur, et plures adhuc illa hora. surgunt (ut 
fit in ecclesia cathedrali Parisiensi, et in plurimis 


8b 


NOTE AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


86 


monasteriis) . Quia vero quidem nocturnis deliciis plus A irrepsit librarii error, qui lavatum exeat, pro salut«- 


quam Dei servitiis vacantes institutionem | hujusmodi 
non servabant, consequenter siaiutum esL ul. saltem 
lempore ultimi nocturni omnes surgant. Rursus in 
memoriam dici devolionis anliquorum (67 in nocte 
surgentiuu tres noclurnos dicimus, qui et inde nomen 
el originem  habuerunl. [n ecclesia vero cathedrali 
Rotomagensi in festis solemnioribus offlcium noctur- 
num cum Laudibus hora quarta matutina cum di- 
midia, in aliis triplicibus quinta, in duplicibus et 
semiduplicibus quinta cum dimidia, in simplicibus 
aulem et feriis sexta persolvitur. 

(106) Invitatorium a quatuor clericis cantetur. In- 
vitatorium a quatuor clericis, scilicet cappis indutis, 
canitur, ut habet Ordinarium Rotomagense ms., p. 


tum eat, scripserit ; hujus enim salutationis ad pre- 
sepe mentio fit in officialibus libris et in Ordinario 
Rotomagensi ms. in hunc modum : Finito Te Deum, 
peragatur officium pastorum hoc modo secundum 
Roiomagensem usum. Presepe sit paratum retro al- 
lare, el imago sancte Marie sil in. eo posita. In pri- 
mis quidam puer anle chorum in excelso in. similite- 
dine angeli Nativitatem Domini nuniians ad quinque 
canonicos quindecim marcarum et librarum, vel ad 
eorum vicarios de secunda sede ; pastores intrantes per 
magnum ostium chori, per »edium chori transeuntes, 
ad locum in quo paratum est [18 praesepe accedant 
cantantes hunc versum : Pax in terris, etc. Saluleu 
pastores Virginem... Tunc viso puero pastores adorent 


17: Ad matutinum. invitatlorium quatuor de majoribus Beum , Finita missa, sacerdos qui missam  cantaverit 


in cappis : Christus natus est Psal. Veuite. 

(107) Tertium, sextum, nonum cappis induli. Ter- 
tium et sextum respons. a tribus cappatis canuntur, 
nonum autem a quatuor qui cantaverint invita- 
torium. 

(108) In secundo, quinto et octavo. Ordinarium 
Ecclesix€ in rubrica de Matutinis festorum triplicium: 
Altaria incensentur et chorus ad secundam, et quin- 
iam, et octavam  lecíiones, οἱ allare ad  Evange- 
lium. Pn. 

| (7 In ecclesia cathedrali et in aliis parochiali- 
bus ecclesiis dicecesis Rotomagensis, ad responso- 
ria nunquam thurificatur chorus in nocturnis. 

(109) Lectiones primi nocturni de prophetis erunt 


verlat se versus pastores, et dical : Quem vidistis, 
pastores? dicite, annuntiate nobis in terris quis 
apparuit. Pastores respondeani : Natum vidimus, etc., 

(113) Missam celebrent, quam secretarius ecclesie 
celebrel, secundam cantor, terliam presul aut deca- 
nus. Sic quoque Ordinarium Rotomagense ms. tri- 
bus diversis presbyteris tres missas assignat, non 
eidem (ut vulgo fit in ecclesiis parochialibus). Domi- 
nus archiepiscopus si presens fueril cantet. missam, 
quí decanus. Sequalur missa de luce quam cantet 
unus de sinistro choro... (Post processionem) archi- 
episcopus cum septem diaconis el lotidem subdiaconis 
et aliis ministris caniel missam. Similiter a tribus 
diversis presbyteris tres misse debent decantari 


Scilicet de prophetia Isaie, ut habetur in antiquis C apud Carthusianos, ex eap. 5 Statut. antiq. 


Breviariis ad usum Rotomagensis Ecclesie , que 
etiamnum leguntur hac in nocte sine titulo. Notan- 
dum autem quod in ecclesia cathedrali Rotomagensi 
toto anni tempore, etiam astivali, defertur lucerna 
ardens a puero precedente acolythum qui defert le- 
ctionarium : quod nocturnas vigilias de nocte dicen- 
das demonstrat. 

(110) Tria Evangelia in cappis, incenso οἱ candela- 
bris precedentibus pronuntientur. Que omnia obser- 
vantur in Rotomagensi Ecclesia, et incensatur altare 
antequam quisque legat Evangelium, ut praescribit 
Ordinarium -Rotomagense ms., pag. 17 : Septima le- 
clio, oclava el nona cum candelabris οἱ thuribulo, et 
incenselur majus allare. 


(114) Secretarius ecclesie. Qui et custos apud 
Rotomagenses et sacrista, nunc autem usitatiori et 
ab Isidori tempore in sacra jam adscito nomine the- 
saurarius dicitur. Pn. 

(112) Cantor antiphonam : Ecce completa sunt, in- 
cipia. Ordinarium Rotomagense ms. Benedicamus 
cantetur a pastoribus, Verbum Patris hodie; quo 
finito pastores canieni hanc antiphonam in pulpito : 
Ecce completa; archiepiscopus vel sacerdos dicat 
versum : Post partum. Oratio : Deus qui salutis. Be- 
nedicamus, íres pueri. Had:c sublata sunt in Ecclesia 
Rotomagensi. 

(116) Incipiente diluculo allera missa eodem modo 
celebretur. Nunc vero more duplici celebratur in ec- 


(111) Major Ecclesie sacerdos dalmaiica indutus et D clesia cathedrali, que, Laudibus peractis, ibi statim 


casula. Eo die sicut in Epiphania, non dalmatica, sed 
casula tantum induitur sacerdos, comitante subdia- 
cono, ut notat Ordinarium Rotomag. ms., p. 17: Finita 
prosa quidam sacerdos revestitus omnibus indumentis 
sacerdotalibus, cum ipso subdiaconus (unica revestitus, 
caniel ante. allare Evangelium: Liber generationis. 
Finilo Evangelio dominus archiepiscopus, aut deca- 
nus, vel alius de majoribus de dextero choro, incipiat 
anie aliare cum candelabris οἱ thuribulo: Te Deum. 

(112) Clerus el populus lavatum. exeat. De ista 
lotione nihil reperio in Ordinario et in libris officia- 
libus ms. ad usum HRotomagensis Ecclesie, nec 
apud officiorum divinorum interpretes. Hic forte 


decantatur, in parochialibus vero ecclesiis oriente 
sole. - 

(117) In Vesperis hymnus: A solis ortus. Hodie 
canitur in primis Vesperis hymnus: Veni, Redem- 
plor, ut habetur in Ordinario Rotom. ms. et in vetu- 
stis Breviariis et Psalteriis. 

(118) Diaconis diaconalibus veslibus induti. Itunc 
diaconorum et sequentes presbyterorum et puero- 
rum ritus fusius explicat Ordinarium ecclesi: metro- 
politang, ubi inter eztera iu festo S. Stephani pre- 
scribitur, ut in processione (si festum in Dominica 
evenerit) diaconi in cappis sericis sini in superiori 
parle processionis versus poriam S. Romani, ei om- 


87 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 88 


nes [19 αἰδὲ sini. cappis suis nigris versus. pulpitum: Ὁ eosdem ritus processionales describit Ordinarium 


et ita flal a sacerdotibus et pueris in die S. Joannis et 
SS. Innocentiun. Item ut ad. missam omnes diaconi 
in cappis in medio chori chorum regant ; ut. diaconus 
legat epistolam : Stephanus plenus, et in loco ubi di- 
citur : Clamavit voce magna dicens, duo diaconi can- 
teni prosam : Stat ut agnus inter lupos. Tres diaconi : 
Sederunt principes. * Adjuva me, Ut omnes dia- 
coni cantent : Alleluia. y Ecce video culos, in me- 
dio chori in modum corone, etc. ; denique ut lecto 
Evangelio pronuntiet quidam diaconus in cantu: 
Credo in unum Deum Pn. 

Diaconi procedant cum cereis. Scilicet ad altare S. 
Stephani, ut habetur in Ordinario Rotomagensi ms., 
p. 20: Finitis Vesperis, omnes diaconi ecclesie in 


Rotomagense ms. 

(120) Cum antiphona et Gloria Patri, memoria 
Nativitatis. In Ecclesia Rotomagensi fll memoria Na- 
tivitatis cum antiphona, versu et oratione, sublato 
versu Gloria Paíri. 

(121) Deinceps procedentibus sacerdotibus. Magna 
S. Joannis antiquitus apud nostrates presbyteros 
veneratio: cujus variz rationes peti possunt ex 
variis ejus praerogativis, quas sacerdotali ordini 
admodum conveniunt. Sed hzc potissimum arridet, 
quod solus inter apostolos senioris nomen epistolis 
suis prefixerit. De missa matutinali in nativitate S. 
Joannis Baptist: vide Amalarium De officiis eccle- 
siasticis, lib. it, cap. 38. Pn. 


superliciis, tenentes cereos ardentes in manibus veniant B. Hec autem missa peculiaris erat et omnino diversa 
per chorum cum processione bini et bini usque ad ab ea que post tertiam celebratur, ut ex Missali 
allare S. Stephani, canlando responsorium : Sancte Parisiensi ms. 300 circiter annorum planum est, et 
Dei pretiose. Tres diaconi cantent versum : Ut tuo. ex veteri Ordinario ms. canonicorum regularium S. 
Quo finito incipiatur antiphona : Beatus Stephanus, Laudi Rotomagensis. 
levita. Tres diaconi 3 Gloria, etc. Oratio: Omnipo- (122) Sacerdotes wlantwr casulis. Quantum ist: 
tens sempiterne Deus. 7n reditu, ant. Nesciens mater, casulz a nostris differrent colligi potest ex Rabano 
vel responsorium de S. Maria ad placitum, et finiatur 1.1, De institut. cleric., c. 21, De casula. Septimum 
in choro. Dwo diaconi cantent y Post partum , vel (inquit) sacerdotale indumenium est , quod casulam 
Speciosa. Oremus. Deus qui salutis. Benedicamus vocant: dicia est aulem per diminutionem a casa, eo 
ad placitum. Hujus processionis usus sublatus est quod tolum hominem legat : Greci planetam nominant. 
in Rotomagensi Ecclesia; eam tamen sic describit Cui consonat Gemma anim:», De antiq. ritu miss., 
Processionale Bajocense anno 1624 editum: Finitis |]. 1, c. 207. De casula. Casule antiquitus erant rotun- 
ultimis Vesperis diei istius (scilicet Nativitatis Domiui) ἀξ, et limbus earum super brachia errabundus totum 
petit processio fontes per superiorem exitum chori; corpus circumibat. Hujusmodi dux in sacristia 
subdiaconus aulem [estive indutus brachium | sancti C ecclesise cathedralis Rotomagensis asservantur casu- 
Stephani cum  sindone sericea, et ea rubea, deferl 1.5, de materia quidem plicabili (ut indicat Rituale 
cantaturque responsorium sequens: Lapides torrentis, mRotomagense) quarum altera 12| quz est violacei 
etc. Hec tantum. in. ecclesia. cathedrali observantur. coloris utitur celebrans in Sabbato sancto Pasche, 
Prosa : Collos vidit, etc. Deinde incipit archichorista αἱ vigilia Pentecostes, dum leguntur prophetis ; alte- 
antiphonam sequentem : infunde, etc.; postmodum ram vero coloris albi induit sacerdos cantaturus 
progreditur processio in navim ecclesie, cantando — genealogiam in festis Natalis Domini et Epiphanis, 
responsorium : Felix namque, cum versu et Gloria ut venerandz hujus antiquitatis usus omnino non 
Patri, et prosa : Inviolata. In reditu ἢ Descendit  depereat. Eapropter Rituale Rotomagense precipit 
sine versu. In eodem Processionali Bajocensi haben- ut sacrarum vestium ea forma servetur, quam Patrum 
tur processiones tribus sequentibus diebus post Ve- institutio, οἱ cathedralis ecclesie veneranda prescri- 
speras et Tertiam. In veteri vero Ordinario, seu pif antiquitas, videlicet ut casule seu planete in tan- 
Ceremoníali ms. canonicorum regularium S. Laudi (om hinc inde amplitudinem exlendantur, ut brachia 
Rotomagensis ordinis S. Augustini, post Vesperas et tota sallem obtegant ; ideoque ex. commoda et plicabili 
Laudes. materiam fiant, ul. facile per fünbrias levari possint, nec 
(119) In matutinis οἱ precedenti. nocte. pulsentur D celeprantem impediant. p. 1, pag. 386. Hsec. retulisse 
campana. | 20 Festum S. Stephani nunc more duplici | sufficiat, ut inde discant qui ecclesiasticis ornamentis 
celebratur; invitatorium a duobus cappatis canitur provident hodiernum usum non tenere, sed potius 
qui chorum regunt in nocturnis et Laudibus. Se- ecclesiasticis legibus obtemperare, et ad veterem 
quentes ceremoniz scilicet in festis S. Stephani, S. formam ea reducere. 
Joannis evangelista, et sanctorum Innocentium pe- (123) Incipiente officio infantum. 1d est puerorum. 
nitus obsolevere. Non incongruum tamen nobis vide- Sic Carthaginenses lectores infantuli apud Victorem 
tur referre quz: in Ordinario ms. habentur in hac  vitensem lib. ut, et in Martyrologio ad πὶ Idus Julii. 
festivitate. Dum nona lectio legetu* omnes diacomi De officio infantum, quod diutius in. Ecclesia viguit. 
pergant ad vestiarium, qua finita exeant de vestiario — plura Ordinarium hac die, (Pn.) quod post obser- 
cum cereis ardentibus cantando & O martyrum Gemma, — vationes ex eodem Ordinario Rotomagensi ms. de- 
et ante allare ad modum corone cum versu el prosa — scribimus. 
a tribus diaconibus finiatur : quo finito incipiatur Te (124) In festo S. Silvestri 6 prime lectiones de san- 
Deum, etc., ut supra. In festo S. Joannis evangelist:? (4o, tres ultime de Nativitate. 1dem habetur in Bre- 


89 


NOT/£ AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


90 


viariis Rotomag. a 14901 et 1578, quibus Ordina- A mam antiphonam dicitur. In Breviario Dominicano- 


rium Rotomagense ms. concordat de lectionibus 
pariter et missis, οἱ Ordinarium ms. canonicorum 
regularium S. Laudi Rotomagensis. Nunc tres primz 
lectiones de Epistola ad Romanos, tres secundi no- 
eturni de Vita sancti Silvestri, et tres tertii nocturni 
de expositione in Evangelium : Sint lumbi; et vice 
versa missa matutinalis de Nativitate, major de S. 
Silvestro celebratur. 

(125) Lectiones tres cum tribus responsoriis. Hodie 
novem in Breviario Rotomagensi lectiones cum toti- 
dem responsoriis leguntur. 

(126) Cum Laudibus et sequentia. Sequentia et 
Laudes ex hac missa sunt ablatz. 

(127) Sancti Joannis octave ul festum | apostoli, 


rum : In tertio nocturno antiphona : Venite adore- 
mus, etc. Psalmus ipse. Et in Ordinario ms. canoni- 
corum S. Laudi Rotomagensis : In tertio nocturno 
anliphona : Venite, psalmus ipse, stando psallatur 
lotus. 

(132) Sacerdos dalmaticatus οἱ casulatus procedat. 
Sic legitur [293 in ordinario Rotomagensi ms. p. 33: 
Finito nono responsorio sacerdos revestitus sacerdota- 
libus vestibus cantet hoc Evangelium ante altare, et 
subdiaconus cum eo, sicut nolalur in Nativitate Do 
mini : Factum est. cum baptizaretur. Finito Evan- 
gelio incipiat archiepiscopus, vel sacerdos hebdoma- 
darius ante allare cum candelabris et thuribulo psal. 
Te Deum. 


Nune ut festum Dominicale recolitur, sicutet octave B (133) Stelle officium incipiat. Per offlcium intellige 


sancti Stephani et sanctorum Innocentium. 

(128) Dies circumcisionis — celebretur ut festum 
S. Joannis. More 122 triplicis 9 classis celebratur 
in Ecclesia Rotomagensi. Ad Vesperas duo cappis 
induti chorum regunt, responsorium a quatuor in 
cappis decantatur, et duo de majoribus thurificant 
altare. Similiter ad Matutinum quatuor in cappis 
invitatorium canunt et nonum responsorium; et per 
Nocturnas et Laudes chorum regunt. Ad missam 
cantor in cappa intonat introitum, duo cappati de 
secunda sede graduale, quatuor de majori sede 
eappis induti AJeluia cum versu succinunt. In se- 
cundis Vesperis omnia ut in primis, sed ab uno tan- 
tum celebrante altare thurificatur. 


spectaculum, seu (ut vocabant) mysterium, quo ap- 
paritionis stelle et adorationis magorum historia 
populo exhibebatur. Eodem sensu accipiendum est 
officium sepulcri, de quo inferius in ordine Paschz. 
Hec et alia sequiorum temporum inventa, quae 
diutius apud majores nostros perseverasse docet 
Ordinarium, castigatior etas jure postea abrogavit, 
ne saeri ritus in ludos scenicos et ineptias deflue- 
rent. Pn. 

In Ordinario Rotomagensi ms. vocatur officium 
trium regum ; post Tertiam olim fleri solitum; illud 
subjungimus officio infantum. 

(134) Absque Te Deum laudamus et Gloria in ex- 
celsis. Hodie dicuntur in diccesi Rotomagensis, 


(129) Dies Epiphanie ut dies Nativitatis celebre- C sicut fleri solet intra octavas. 


fur. Excepto quod iu septima tantum lectione altare 
thurificatur. 

(130) Absque invitatorio. Idem docet Alcuinus, 
lib. De div. ofüc., tit. De Epiphania : 7n hac die 
(inquit) unum omiltimus ex his que in Nativitate Do- 
mini celebramus, hoc est íinvilatorium. Idem cum 
Alcuino Amalarius lib. rv De Eccles. observat., c. 33, 
et libro De ordine antiphon., c. 21. Item Microlo- 
gus, c. 40 : 7n Epiphania ad Nocturnas juxta Roma- 
"um Ordinem invitatorium  reticemus, ut a dolosa 
invilatione Herodis discrepemus. Eo die invitato- 
rium non legitur apud Honorium Gem. animz, nec 
apud Belethum, lib. De div. offic. c. 37, nec apud 
Durandum; libro enim sexto, c. 16, De festo Epi- 
phanim ait : Invitatorium etiam non dicitur propter 
quatuor raliones. Et in Breviario Dominicanorum : 
In Epiphania ad Matutinum non. dicatur — invitato- 
rium neque hymnus. Item in Ordinario ms. canoni- 
corum reg. S. Laudi Rotomagensis : Ad Maliutinum 
invilatorium et. hymnus non. dicuntur. Nunc vero 
invitatorium dicitur, quod a 200 circiter annis in 
Ecclesia Rotomagensi institutum legitur ex Ordina- 
rio ms. Bigotiano, p. 33. 

(131; Non omnino omiltitur, qui in ordine psalmo- 
rwn recitetur. Consonat quod legere est apud Du- 
randum loco supra citato : Licet ergo hac die non 
dicatur invilatorium, tamen psalmus invitatorius, scili- 
ctt : Venite exsultemus, in tertio nocturno ad. septi- 


(135) Iniroeuntibus chorum cantor anl. aut & in- 
cipiat de sanclo cujus est ecclesia. His Dominicis va- 
cantibus ad introitum chori dicitur & Te laudant, 
vel Confirmatum est, aut. Nesciens maler, ut notatur 
in Ordinario ms., vel etiam de sancto patrono, ut 
habetur in Processionali Rotomagensi, aut aliqua 
antiphona de beata virgine Maria. 

(136) Vigilia vero Epiphania. Hanc de vigili illius 
jejunio Joannis sententiam olim apud nos tenuisse, 
processu vero temporis religiosum morem abusu, an 
indulgentia, exolevisse, vel inde constat, quod ea- 
dem fere legere sit in Ordinario, cum quodam ta- 
men temperamento : [Im crastino, vigilia  Epipha- 
nie quam plebes diverse colunt, alteri prandent, alteri 
jejunant, nobis autem jejunando colere congruum vi- 
delur. Quia enim tanta solemnitas nobis eminet in 
qua se lota Trinitas mundo pramanifestavit, oportet 
nos anle. purificari : ] sed. Ecclesia Rolomqgensis non 
λοιπαί propter solemnitatem Nativitalis Domini. Pn. 

(137) In quibus per aliquot dies jejunamus. Hinc appa- 
ret in Ecclesia Rotomagensi olim jejunium per aliquot 
dies ante [24 puriflcationem in usu fuisse posi- 
tum; cujus etsi vestigium nullibi apud expositores 
divinorum ofticiorum deprehenderimus, nec in Or- 
dinariis nostris et officialibus libris mss., legitur 
tamen in Missali Parisiensi ms. 300 annorum, et 
in veteri Breviario ordinis Fontebraldensis : Vigilia 
Purificationis; quod ad jejunium proxime accedit. 


91 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


92 


(148) Ad eam clerus ei populus pergant. llodie ad Α respuitur, licet in Processionali Rotomagensi note- 


aliam ecclesiam non pergit clerus, sed in motu pro- 
cessionis canitur hzc antiphona : Ave, gratia plena. 

(139) Versus sequatur α duobus clericis caniatus. 
Nunc a quatuor in pulpito canitur; quod in omni- 
bus festis triplicibus observatur. 

(140) Precedente Sabbato ad Vesperas vici hymni 
cantelur sequentia : Cantemus cuncti melodum, Ejus 
loco in Sabbatis dicitur hymnus : O luz, beata Tri- 
nias, in Vesperis, usque ad Sabbatum ante Domi- 
nicam primam Quadragesima, quod etiam przscri- 
bit Ordinarium Rotomag. ms., p. 46. 

(141) Invitatorium alleluiaticum. Invitatorium sine 
Alleluia canitur, cessat enim in Vesperis Sabbati 
precedentis. 


tur, et in Ordinario ms., p. 47, in hunc modum : 
Sequitur processio ἢ Ubi est Abel, cum versu et 
regressu. In stalione. Ecce, charissimi, dies. Versus 
in pulpito : Ecce mater nostra. Ut videatis. Ad im- 
(roitum chori ὃ Igitur perfecti sunt, cum versu el 
regressu (in cathedrali finitur in navi ecclesie, nec 
intrat in chorum clerus). Quibus finitis Dominus ar- 
chiepiscopus faciat sermonem ad populum, el post 
cantetur Terlia. 

(148) Quatuor dies a sanctis Patribus sunt. additi. 
Ut testantur Amalarius, l. 1 De ecclesiast. officiis, 
c. 7, De jejunio, et Guill. Durandus Ration. divin. 
offic., l. vi, e. 28. 

(149) Legantur sermones Patrum. Seu homiliz, 


(142) In primo nocturno  heptaticum | incipiatur. B vel expositiones Patrum in Evangelia qua leguntur 


Ordinarium ms. Ecclesie Rotomagensis : In Septua- 
gesima incipiatur liber Genesis, et legatur tam ipse 
quam celeri libri legales usque ad passionem Domini ; 
scilicet ber Exodi, liber Levitici, liber Numeri, liber 
Deuteronomii, liber Josue, liber Judicum, liber Ruih, 
per hebdomadam tres lectiones : in. secundo nocturno 
ires lectiones de sermone; in tertio nocturno tres le- 
cliones de expositionibus. Breviarium Rotomagense 
an. 1491, p. 1 : A principio Septuagesime usque ad 
passionem Domini legitur de libris Moysi. Josue, Ju- 
dicum, et Ruth, per ferias tres lectiones. In Rotoma- 
gensi dioecesi nunc legitur de libro Genesis usque ad 
Cineres; per totam Quadragesimam leguntur ex- 
positiones Patrum in Evangelia : in Dominicis vero 


per ferias Quadragesime. 

(150) Laudes mortuorum tanium celebrentur. Idem 
legere est apud Radulfum Tungreusem libro De ca- 
nonum observantia, proposit. 20 : Generalis (inquit) 
piurium usus est, ut. Vespere εἰ vigilie dicantur die 
precedenti, οἱ Laudes die. sequenti. post. Matutinas. 
Sed post nocturnum pro defunctis, dicuntur pro 
iisdem Laudes in ecclesia cathedrali ante Comple- 
torium. 

(151) Seplem psalmi cum lilania. Non dicuntur bac 
die post Laudes septem psalmi panitentiales, sed 
post Nonam sine litania. In Quadragesima vero qua- 
libet feria quarta dicuntur [26 quindecim psalmi 
graduales Laudibus peractis, feria sexta psalmi pc- 


legitur in primo nocturno de libro Genesis et de li- C nitentiales septem cum litania et precibus, dum- 


bro Exodi. 

(143) Matuting laudes cum alleluiaticis antiphonis. 
Hodie a Vesperis Sabbati ante Septuagesimam can- 
tato ultimo Benedicamus Domino, et Deo gratias cum 
duplici Alleluia in quocumque officio usque ad 
Pascha Alleluia dimittitur; Te Deum, Gloria in ez- 
celsis, οἱ Ite missa esi non dicuntur, nisi in festis 
per Quadragesimam. Idem praescribit Ordinarium 
ms. 

125 (144) In Matutinis. Scilicet Laudibus : Laudes 
enim Matutinum vocabantur, ut liquet ex sacrorum 
rituum expositoribus; nos vero Nocturnas et Lau- 
des quia conjuncta fuerunt uno nomine Matutinum 
vocamus. 


modo officium sic de feria. 

(152) Prima post solis ortum cantetur. Horam 
indicat hymnus : Jam lucis orto sidere, eic., sed in 
ecclesia calhedrali hora octava Matutina cum di- 
midia canitur. 

(153) Sexta dicla parvum intervallum fial. Diebus 
jejunii et Quadragesimae nullum fit intervallum, sed 
statim dicitur Nona, qua sua hora dicenda est (ut 
notat Joannes Abrincensis). Qua autem sit hora qua 
Nona dicenda sit, vix ullus antiquarius ignorat : est 
enim tertia pomeridiana : ipsa hora dicitur Nona in 
ecclesia cathedrali, sed diebus jejunii quatuor horis 
anticipatur, scilicet una antemeridiana. In Quadra- 
gesima expleta Nona qua& tertia post meridiem hora 


(145) Post, Benedicamus cum Alleluia. ld ipsa D cantabatur, postea missa, et Vespere psallebantur, 


Joannis ztate correctum fuit ab Alexandro II papa, 
qui Allelvia in Sabbajo ad Vesperam jussit dimitti 
ante Septgagesimam, ut docet Micrologus De eccles. 
observat., cap. 47. Dn. 

(1460) Septuaginta enim dies. De mystica hac dierum 
signiflcatione vide Alcuinum, libro De divinis offi- 
ciis, ejusque et Caroli Magui epistolas; Amalarium, 
lib. 1, cap. 1, 2, 3 et 4; Rabanum Maurum, De 
institut. cler., lib. it, cap. 34; Hugonem de S. Vi- 
ctore. De special. miss. obsetvat., lib. ni, cap. 
16. Pr. 

(147 Ipsa die in processione. Ecce clarissimi. Hoc 
responsorium in pluribus Ecclesiis ob longitudinem 


quibus expletis clerus et populus ad refectionem, 
eamque unicam, pergebaut, ut testantur S. Basilius, 
orat. 1, De jejunio; S. Joanues Chrysostomus, ho- 
mil. 10 in Genesim; S. Augustinus, serm. 06 de 
temp.; S. Ambrosius, serm. 33; S. Bernardus, 
serm. 3 in Quadragesima; Micrologus De rebus 
ecclesiasticis, c. 49, et concilium Rotomagense A. 
C. 1072, presidente Joanne II, canone 20 idem pre- 
cipit : Statum est. ul nullus in. Quadragesima pran- 
deat antequam hora nona peracia vespertina incipiat, 
non enim jejunat qui ante manducat. Hoc de jejunio 
decretum religiosissime servant monachi Benedi- 
clini abbatie S. Cyranni, unica refectione con- 


93 NOT.£ AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


94 


tenti ab Exaltatione S. Crucis usque ad Quadrage- A majores cum septem pealmis et orationibus supradictis, 


simam hora nona, scilicet tertia post meridiem ; in 
Quadragesima vero post Vesperas, scilicet sexta 
vespertina. ' 

(194) Qua finita Vespere mortuorum dicantur, etc. 
Sic quoque Ordinarium Rotomagense ms. Iu agen- 
dis mortuorum ila fiat. singulis diebus : Ante Vespe- 
ras dicatur : Placebo, exceptis Sabbalis el festis tri- 
plicibus. Hanc consuetudinem semper  retinuerat 
ecclesia cathedralis Rotomagensis usque ad annum 
preteritum, quo Vesperas diei anteposuit Vesperis 
defunctorum, quz» immutatio facta est pro quadra- 
gesimali tantum tempore propter nimietatem offi- 
ejorum. 

(155) Vigilia mortuorum agatur. Hic concordat 


ei ad Per Dominum surgant omnes. 

(159) Dieatur pro peccalis in Matutinis : Vivo 
ego, etc. Hzc 128 sublata sunt in Ecclesia Ro- 
tomagensi, tam in Laudibus matutinis quam in 
Vesperis. 

(160) In Vesperis Sabbati, etc., sanctorum agenda 
est memoria. Nulla olim tempore quadragesimali 
festivitas, sed in Vesperis Sabbati et Dominica die 
sanctorum agebatur memoria quorum festa eveni- 
rent in hebdomada, sicut statuerat concilium Lao- 
dicenum, c. 49 : Non oportet in Quadragesima nata- 
litia martyrum celebrare, sed eorum in Sabbato εἰ 
Dominica tantum memoriam feri. 

(161) Incipiente episcopo antiphonam : Immute- 


Ordinarium ms., in quo sic legitur p. 53: Post B mur. Eam cantor hodie inchoat quam chorus pro- 


prandium sequitur vigilia mortuorum. 

127 (156) Lectio collationis recitetur. Collatio 
ista per totam Quadragesimam  recitabatur ante 
Completorium, ut legitur in Ordinario ms., pag. 53 
et 90. In his qualuor diebus (scilicet a capite jejunii 
usque ad Dominicam 1 Quadragesima) lectio legatur 
aste Completorium. De dialogo Gregorii, etc. Sic te- 
»cas usque ad Camam Domini. Item feria 2 Qua- 
dragesimz, ante Completorium usque ad. Ramos pal- 
marum legantur exposiliones per ferias ; et in Domi- 
nicis Quadragesime : legatur leclio de residuo expo- 
silionis ejusdem diei. Hxc spiritualis collatio in clero 
et populo postea in corporalem collationem sive ce- 
nulam transmutata est, de qua vide Francolinum, 
De tempore horarum canonicarum, c. 38, n. 10. 

(157) In omnibus horarum precibus semper Mise- 
rere mei Deus. Idem exstat in Breviariis A. 14191 
et 1578, in Psalteriis A. 1507 et 1586 ; quibus asti- 
pulatur Durandus, Ration. divin. offic., 1. vi, c. 32 
De Dominica 1 Quadragesim:e : Hoc tempore dicitur 
regulariler octies in canonicis horis psalmus ille pe- 
nienlialis, Miserere mei, Deus. In Ecclesia autem 
Hotomagensi ille psalmus dicitur tantum in Vespe- 
ris feriarum Adventus, Quadragesims, et IV Tem- 
porum, nec dicuntur psalmi illic assignati per horas, 
sed dicto capitulo dicuntur preces ut in Breviario 
Rotomagensi, quibus oratio diei cum versu Benedi- 
camus Domino in flne subjungitur. 

(158) Unum psalterium psalmorum | subjungatur. 


sequitur. 

(162) Cinerem cum aqua benedicta tribuat. Idem 
praescribit vetus Ordinarium ms. canonicorum re- 
gularium sancti Laudi Rotomagensis, in feria quarta 
Cigerum. Non aspergitur hodie aqua benedicta in 
cinerum impositione. Cineres benedicti in signum 
penitentie imponuntur, quia olim in cinere et ci- 
licio poenitentia agebatur (de quibus instruendus 
est a pastoribus populus) in cujus testimonium Ecclesia 
hac die canit antiphonam : Immulemur habitu ín 
cinere οἱ cilicio; et in cathedrali, Rotomagensi 
ecclesia in ejectione publice penitentium a diacono 
hastili appensum portatur cilicium, juxta illud Du- 
randi Ration., lib. vii, cap. 35 : Cinis et cilicium 


C arma suni. ponitlentium. De expulsione poenitentium 


videndus sermo egregius lvonis Carnotensis epi- 
scopi, De capite jejunii, inter ipsius opera jam 
editus. 

(163) Anle processionem. Qux expulsis poeniten- 
tibus fit ad altare S. Stephani in eadem ecclesia, 
cantando responsorium ; cum autem processio per- 
venerit ad capellam S. Stephani, omnibus genu- 
flexis (olim etiam prostratis, ut ex veteri Ceremo- 
niali ms. constat) dicuntur preces et orationes, ut 
in feria secunda Rogationum : quibus finitis litaniz 
breves integre a duobus de secunda sede cantatur 
choro respondente, qui ordo 4 et 6 feriis usque ad 
feriam sextam in parasceve exclusive servatur. 
quarta feria ad altare S. Stephani, sexta ad altare 


Hic quemdam psalmorum numerum intellige, nonD S. Joannis. 


integrum psalterium, quod indicat Radulfus Tun- 
grensis libro De canonum observ., propos. 21, in 
hunc modum : Εἰ quia sancta Quadragesima sancti 
Patres voluerunt officium — Ecclesie cum | aliis. bonis 
operibus omnimode augmentari, ideo in augmentum 
divini culus ejusdem — lemporis, diebus ferialibus 
Quadragesimz el novem lectionibus vacantibus, dicta 
prima legitur psallerium hoc. modo. Recepta cum pro- 
siratione venia, incipit sacerdos : Deus in adjutorium ; 
Gloria; Laus tibi; deinde quotidie leguntur decem 
psalmi de psalterio bini, et bini sub uno Gloria; post 
wfimum, Laus tibi; versus, Intret ; deinde litania 
lola : qua dicía omnibus prostratis dicuntur preces 


(164) Ponitentes ejiciantur. Hzc Durandus, Ra- 
tion., lib vi, c. 28 : Penitenles namque lunc ab 
Ecclesia cum processione εἰ cruce ejiciuntur, et. in 
die Come in eadem recipiuntur. De ejectione autem 
publice peenitentium et convocatione in | 29 Eccle- 
sia Rotomagensi, vide quid prescribat Ordinarium 
ms. post nostras observationes. 

(165) Hymni in Vesperis : Ex more docti mysti- 
co, etc. lidem hymni habentur in Breviariis Roto- 
mag., an. 1491, 1578, et in Psalteriis an. 1507 et 
1586; sed quotidie in Vesperis usque ad primas 
Vesperas Dominice Passionis, exceptis festis, 'dici- 
tur hymnus : Audi, benigne conditor, et ad  Matuti- 


95 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


96 


num hymnus : Ez more docti; ad Laudes vero : A Placebo, sed festive pulsetur sicut in Dominica ob 


Jam Christe sol justitia. 

(1660) Per adjectionem unius lectionis et unius 
responsorii. Per responsorium intelligas graduale, 
ut jam diximus. Idem legit Amalarius, ]. 1, De ec- 
cles. offic., c. 8, De secunda varietate 4 hebdomad:e 
quadragesims : 7m quarta feria quarte sepiimane 
varietas est per adjectionem unius leclionis et unius 
responsorii. Eadem die agitur scrutinium — tertium 


quod mazimum est inler septem scrutinia..... Eadem 
die instruuntur de auctoribus οἱ initiis quatuor Evan- 
geliorum. 


(107) Traditur eis oratio Dominica el symbolum, 
quod, etc. Amalarius ibidem : Eadem die percipiunt 
orationem Dominicam et symbolum αὐ reddendum 
in Sabbato sancto Pasche. dem docet, 
Durandus, Ration., divin. offic., 1. vi, c. 46, De 
quarta fería quarte hebdomadz. 

(168) In Sabbato quod palmas pra&cedit pedes 
pauperum lavare ecclesiasticus Ordo pracepil. Hinc 
in Sacramentario et Antiphonario vetus diei in- 
scriptio : Sabbato vacat, dominus papa eleemosy- 
nam dat. Qua de re consule Amalarium, l. 1, c. 9, 
et Rupertum abbatem Tuitiensem, De div. offic. l. v, 
c. 6. Pn. 

His subscribit Durandus, Ration. divin. offlc., 
l. vi, c. 66, De Sabbato ante Palmas : 7n hoc enim 
Sabbato intendere consuevit dominus papa pauperi- 
bus Christi dando eleemosynam, εἰ mandatum  cele- 
brando. Item Gemma anima, 1. ni, c. 71. 


Guill. B 


reverentiam | Dominice Cone, οἱ festive cantetur. et 
antiphone super psalmos cum neuma finiantur. — Ant. 
Beatus vir. Psal. Nisi Dominus zdiflcaverit, etc., 
secundum ordinem, el duo de secunda sede in. cappis 
nigris de serico regant chorum; (nunc autem in 
cappis violacei coloris) duo de majori sede in cap- 
pis. R Circumdederunt, et ad Magnificat altare 
et chorus thuriflcantur. Benedicamus ab uno ut in 
semiduplicibus canitur. Item in veteri libro of- 
filciali ms. ad usum Ecclesizt Rotomagensis legitur : 
In Vesperis omnes campana ult in novem lectionibus 
pulsentur ob reverentiam — Dominice Cena. idem 
prescribit Ordinarium ms. canonicorum S. Laudi 
Rotomagensis. 

(173) Omnes simul pulsentur. Liber officialis Ro- 
tomagensis ms. ex bibliotheca Bigotiana: Im quinta 
feria, in noclurno. primitus campana sigillatim, post 
omnes simul pulsentur. Idem quod supra. 

(V76) In tertio Evangelii expositio. Non legitur 
de expositione Evangelii, sed de Epistola 1 B. Pauli 
ad Corinth., c. x1. 

(175) Que sola remansit candela | exstinguatur. 
Ita Ordinarium ms., p. 75. Psalmus Benedictus 
[estive | cantetur, εἰ candela. qu& sola remanserat 
ezstinguatur. Idem Liber officialis Rotomagensis ms. 
et addit : ΕΖ quo vero ulfima candela ad Benedictus 
exstinguitur, lumen in ecclesia usque post ignis bene- 
dicionem non  accendatur. His tamen diebus in Ec- 
clesia Rotomagensi in arca reservatur ut postea re- 


(169) Post Tertiam, clerici cum ramis palmarum C veletur, quemadmodum |3] apud Durandum legitur 


ad processionem pergant. Hic altum silentium de 
processione ad S. Gildardum, in qua defertur a 
duobus presbyteris corpus Christi in feretro re- 
conditum : cujus institutionis licet fixum tempus 
statui non possit, saltem legitur idem ritus in De- 
cretis B. Lanfranci Ordinar., c. 1, sect. 4, et in ve- 
teri Ordinario ms. canonicorum S. Laudi Rotoma- 
gensis. Hujus processionis ritum post observationes 
ex ordinario Rotomagensi ms. describimus. 

[390 (170) Dominus vobiscum dicatur. lta ordi- 
narla mss., libri officiales mss. et Missalia quedam , 
jam vero nulla die ad pássionem dicitur Dominus 
vobiscum. 

(171). Cortina ante altare deponatur. Idem pre. 


Ration. div. offic. 1. vi, c. 72. Candela autem que 
in medio est non. exstinguitur, sed in fenestra vel 
arca accensa servatur occulte, ut postea reveleiur, et 
ecclesiam illuminet, In breviariis vero Rotomag., 
an. 1491 et 1378. Et candela qu& remanserat abs- 
condatur. | 

(176) Alla voce canlentur. Nunc vespere voce 
mediocri recitari solent, ex ordine divini officii, 
sicut hore canonice, exceptis Nocturnis et Laudi- 
bus. 

(177) Dicto versu ab aliquo puero. Versus subjun- 
gitur a choro, nec dicitur a puero nisi post Laudes 
in fine troporum. Responsorium autem post psal- 
mos, de quo apud Joannem fit mentio, legitur in 


scribit Ordinarium ms., canonicorum S. Laudi Ro- DOrdinario ms. canonicorum regularium S. Laudi 


tomag. Ita quoque Ordinarium ms., p. 74 : Ad pas- 
8ionem Domini corlina pendens inter chorum et al- 
lare non moveatur usque ad : Et velum templi 
scissum est, et tunc trahatur ab utraque parte et 
scindalur per medium, οἱ amplius non reponatur. 
Hec in ecelesia cathedrali Rotomagensi obser- 
vantur. 

(172) Omnes pulsentur campane.: In. ecclesia ca- 
thedrali more semiduplici, ut in Sabbatis Vesper 
celebrantur, nec omnes campans sonant, sed tres 
tantum, ut in Dominicis; et duo cappati chorum 
regunt, sicut in duplicibus; in quibus concordat 
Ordinarium ms., p. 74 : Ad Vesperas non dicatur : 


Rotomagensis. | 

(178) Convocatio panitentium. Veterem hanc et 
salutarem observationem Ecclesia Rotomagensis hac- 
tenus constantissime tenuit. Ceterum notare libet 
ex Ordinario, duplicem olim hac die absolutionem 
dari consuevisse, alteram populo post matutinas 
Laudes, altera flnita Nona poenitentibus, qu: re- 
conciliationi et sermoni subjungebatur. De convo- 
catione et absolutione peenitentium vide Ordinem 
Romanum, Alcuinum, lib. De div. offic., De Cena 
Domini, Amalarium, lib. 1, c. 12 et Rupertum, lib. 
v, C. 19, Pa. 

(179) Tam clerus quam populus prostrati absolu. 


97 


lione. accipiau. Duplex hac die absolutio ex Ordi- A 


nario ms. habetur: prima cleri et populi post Lau- 
des, altera publice peenitentium post Nonam, sic 
enim legitur, p. 76 : Puer unus alta voce dicat : Mor- 
tem autem crucis. Tunc chorus cum silentio dicat : 
Paler noster. Sed libera. Amen. Psalmus Miserere 
mei, Deus. Oratio : Respice qusesumus, Domine, 
quilibel per se Amen tantum. Tunc aperiatur lucer- 
πα. Hoc finilo septem psalmi pomnitentiales dicantur. 
Antiphona : Ne reminiscaris. Psalmus : Domine, ne in 
furore, ei ceteri psalmi, Kyrie eleison, Christe elei- 
son. Kyrie eieison. Pater noster. Et ne nos. y Mitte 
eis, Domine. * Convertere, Domine. Y Fiat mise- 
ricordia. * Domine Deus virtutum. Y Domine, 
exaudi. * Dominus vobiscum. Oratio : Adesto Do- 


NOT4 AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


(184) Loco earwa percuiantur tabule. la Alcui- 
nus in libro De div. offic., tit. De Cena Domini : 
Reticetlur sonus signorum aique campanarum, pro 
hoc enim humilior sonus lignorum ad congregandum 
populum assumitur. Item Amalarius De Cena Domi- 
ni : Nec mon eliam allitudo signorum qu& fiebat. etiam 
per vasa &rea deponitur, et lignorum usus. usquequa- 
que humilior eris sono mecessario pulsatur wt con- 
veniat populus ad ecclesiam. Item Rupertus, Div. 
offic,, |. v, c. 20 : Ligneo malleolo in tabula suspenso 
el personante , populumque ad ecclesiam invilante 
[33 significamus. Item Joannes Belethus, De divi- 
nis officiis, c. 100: Ad officium Tenebrarum non cam- 
panis pulsandum est, sed ligneis tabulis; et Guill. 
Durandus, Ration. div. offlc., 1. vi, c. 71 : Et mon 


mine, supplicationibus. Oratio: Deus qui humani. B ulterius pulsant. campanis, fil tamen signum cum ta- 


Alia oralio : Domine, sancte Pater. Postea dominus 
archiepiscopus, vel ejus vicarius populum absolvat : 
Absolvimus vos vice beati Petri. Postea cos bene- 
dicat. Secundam absolutionem qus est ponitentium 
[32. ex eodem Ordinario ms. exhibemus post ob- 
Servationes nostras una cum sermone archidiaconi 
ad archiepiscopum Rotomagensem, pro reconcilia- 
lione publice penitentium nondum edito, ex veteri 
ms. codice bibliothecz cathedralis ecclesi; Roto- 
magensis 700 annorum. 

(180 Quod in his tribus diebus novus ignis ac- 
cenditur. De triduano ignis accendendi ritu le- 
gendus Ordo Romanus, et Rupertus, lib. v, cap. 
28. PR. 


bula,..... ligni quidem usus humilior eris sono hoc 
ostendit, et inde Ecclesia Orientalis usum. adhuc tenet 
lignorum, el ut populus humilior reddatur. Quibus 
concordat Missale Romanum 200 circiter annorum, 
et 1658 in die Coene : Facto signo cum tabula con- 
veniunt. 

(185) Sez psalmi. Hodie canuntur tantum quin- 
que, et pretermittitur Benedictus ; sed Vesper: al- 
tera oratione a communione diversa concluduntur. 
In ecclesia cathedrali chorus regitur a duobus can- 
toribus de secunda sede in cappis violacei coloris, 
et ad Magnificat altare thurificatur triplici ductu a 
celebrante cappa induto, qui et Vesperas oratione 
complet. 


lgnis ille benediclus in ecclesia cathedrali, et in C (186) Ipsa die clerus οἱ populus communicetur. 


quibusquam parochiis Sabbato sancto populo distri- 
buitur, ut ex eo ignis in Christianorum domibus ac- 
cendatur. De quo vide Ordinarium ms. canonicorum 
S. Laudi Rotomagensis. 

(181) Si episcopus fuerit, Gloria in excelsis can- 
lelur; sin. autem non. Idem docet Durandus. Ra- 
tion. div. offlc., l. vi, c. 75, De officio misse ipsius 
quintz feris. Item Ordinarium Rotomagense ms. 
Ista. die in parochiali ecclesia. Gloria in excelsis non 
dicatur. Hodie tamen dicitur in omnibus ecclesiis 


parochialibus diccesis Rotomagensis. In ecclesia ca- . 


thedrali fit in missa consecratio chrismatis, cujus 
ritum et czeremonias describimus ex Ordinariis mss. 
ecclesie cathedralis Rotomag. et Bigot. post proces- 
siones solemnes. 

(182) Usque missam noctis Dominice. Hec enim 
missa qua Sabbato sancto dicitur, Juxta sacrorum 
canonum et Patrum decreta in nocte dicenda foret, 
cum ad noctem Dominice, resurrectionis perti- 
neat. 

(183) Sacerdos manibus tenens calicem, ant. Cali- 
cem incipiat. Sic constanter legitur in Libro officiali 
ms. et in Missalibus ad usum Ecclesie. Rotoma- 
gensis an. 1513, 1616, 10527, 1538, 1576 et 1604. 
Deinde dicantur Vespere demissa voce, presbyter ἰ6- 
aens calicem in manibus incipiat hanc antiphonam : 
Calicem, etc. Hodie ab uno e majoribus chori in- 
choatur. 


Idem in Ordinario ms, et in Rituali Rotomagensi, 
an. 1651, p. 1, pag. 100, precipitur ut feria quinta 
in Cena Domini omuis clerus, eliam presbyteri de 
manu presidentis seu praepositi iu missa solemni 
communionem accipiant, memores inslilulionis sacre 
mense, in qua Dominus discipulos manu propria sui 
corporis compoles fecii; et in Missali Romano 200 
annorum : Deinde fratres. immediate communicant, 
el poslea complelur missa. 

(187) Medielas hostiarum absque vino in crastino 
reservetur. Ordo Romanus : Missa expleta, communi- 
cent. ordine conslitulo, et.servent de sancía usque in 
crasiinum. Alcuinus, De Coena Domini. De eodem 
vero die legitur in Ordinibus, quod reservandum sil 


D de corpore Domini ad communicandum in crastinum. 


Consonant qua legere est apud utrumque, ad feriam 
60 Parasceves, omnes scilicet ea die communicare 
cum silentio. Amalarius tamen, lib. 1, cap. 13 ex 
responsione Romani archidiaconi, observat contra- 
riam fuisse Romanz Ecclesi: praxim. In ea (inquit) 
slatione, ubi apostolicus saluwat crucem, nemo ibi 
communicat. Pn. ᾿ 

(188) Iterum  communicentur. Obtinuerat is usus 
ante Joannem, nam et Theodulfus Aurelianensis 
episcopus : Zn Coena Domini (inquit) et in Parasceve, 
in vigilia Pasche, et in die resurrectionis Domini, 
penitus αὖ omnibus. communicandum. Capitul., c. 41; 
viguitque post cum, nam Joannes [34 Belethus 


99 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


100 


libro De div. offic., c. 99, dicit ab omnibus reli- A cessionali Rotomagensi anni 1588 in hunc modum : 


giosis, quibus necessitas est, communicari. Ordi- 
narium autem ms. canonicorum regul. S. Laudi 
Rotomagensis : His quatuor diebus mullus se, nisi 
rationabili causa, a communione debet subtrahere. 

(189) Nudantes altaria. De nudatione altarium 
usque ad Sabbatum sanctum legendus Ordo Ro- 
manus De Cena Domini; Amalarius, 1. 1, De ec- 
clesiast. offic., c. De Cena Domini ; Gemma anime 
De antiq. ritu miss., 1. m, c. 85, etc. Quapropter 
qui his diebus privatas missas celebrant presbyteri, 
videant quam parum veteri instituto et ecclesiasticae 
hoc congruat disciplins. 

(190) Sola aqua parietes et. pavimenta. Quod pa- 
rietes et pavimentum aqua lavari debeant docet 
Alcuinus, libr. De div. offic.,in Cena Domini : Eo- 
dem die altaria templi οἱ parietes sive pavimenta ec- 
clesie lavantur. Alcuino astipulantur Joannes Bele- 
thus De div. offic. c. 103, et G. Durandus, 1l. vi, c. 
76. In Ecclesia vero Rotomagensi altaria tantum 
vino et aqua lavantur. 

(191) In quadam domo conveniant, el Dominico 
ezemplo mandatum faciant. Yn navi ecclesie man- 
datum flt pauperum nec hodie clericorum. De man- 
dato pauperum sic przcipit synodus autumnalls an. 
1641, art. 4: Ut feria quinta in Cena Domini man- 
datum Dominicum in singulis (si fleri potest) eccle- 
siis, mazime vero in congregalionibus clericorum et 
monachorum, religiose peragatur , pauperum pedes 
lavando, tergendo, deosculando, eisque minisirando 


Post prandium mandatum pauperum fiat, οἱ shanda- 
(um clericorum ita celebretur. Sacerdos indulus alba 
cum diacono el subdiacono Dominico exemplo manda- 
tum servat, εἰ quantum placuerit de majoribus ἐπ 
albis pedes ceterorum lavent. Perspicue omnino et 
fuse de duplici mandato disserit Ordinarium cano- 
nicorum sàncti Laudi Rotomagensis, feria quinta 
in Cena Domini. 

(195) Omnes hore, exceplis matutinis. Ordinarium 
ecclesi: metropolitauz : Hore hujus diei cum silentio 
in quatuor angulis chori dicantur more Judeorum, de 
morte Domini consilium capientium. Pn. 

Sic Liber officialis Rotomagensis ms. 

(190) Psalterium cum litania communiter dicant. 
Per psalterium hic intelligi possunt septem psalmi 
peenitentiales cum litania, qui qualibet sexta feria 
per Quadragesimam post Laudes recitari solent, 
vel forsan psalterium psalmorum, de quo supra 
egimus. Forte satius dixerimus integrum psalte- 
rium, sic enim praescribit Ordinarium canonicorum 
S. Laudi Rotomagensis : Ipsa die singuli simul to- 
tum er ordine psallerium in claustro dicant. 

(197) A lectione libri Exodi inchoetur. Nunc inci- 
pit à lectione Osee. 

(198) Duo diaconi nudent altare sindonibws. Ordi- 
narium Rotomagense et Liber officialis mss. : Duo 
clerici nudent. altare. sindonibus, et Ordinarium mss. 
S. Laudi Rotomag. Ordo Romanus : Dwo acolythi. 
Missalia Ecclesie Rotomagensis an. 1516, 1587, 


cum omni humilitate, sicut ἐπ hac. sancta metropoli- C 1538 οἱ 1576. Hic subtrahantur due mappe a dua- 


tana ecclesia, omnium nostre provincie ecclesiarum 
maire ac magistra, laudabiliter observatur. Advertant 
autem sacerdotes hanc pedum lotionem non posse 
omitti cum mandatum sit Dominicum, et a Domino 
institutum, ideoque ab omnibus, precipue pasto- 
ribus, exemplo Dominico fldeliter est peragen- 
dum. 

(192) In refectorium pergant. ldem legitur in Or. 
dinario ms. canonicorum S. Laudi. Verum cum ho- 
die in ecclesia cathedrali commune non habeatur 
refectorium, in capitulum pergunt, ut prescribit 
Ordinarium ms. et Processionale Rotomagense, et 
ibi legitur Evangelium Joannis a principio cap. xu 
usque ad flnem xiv. 


(1903) Unicuique fratrum episcopus phialam | vini D corpus nostrum hureal terre, ...... 


ezhibeal. Vide |85 post observationes ea qux de 
mandato prescribunt Ordinaria mss. Ecclesi Ro- 
tomag. et canonicorum S. Laudi. 

(194) Mandatum pauperum — mandatum — fratrum 
pricedat. Duplex enim in Ecclesia Rotomagensi 
olim mandatum, ut legitur in Ordinario et in Libro 
offüciali Rotomag. mss.; et apud Rupertum, De div. 
offic., 1l. v, c. 22. De mandato pauperum, et in Mis- 
sali Romano 200 annorum : Post nudationem aila- 
rium, hora competenti facto signo cum tabula conve- 
niunt fratres ad faciendum | mandatum , majores 
abluunt pedes minoribus, tergunt εἰ osculaiur. De 
mandato pauperum et clericorum fit mentio ín Pro- 


bus partibus altaris desuper posite. Hodie non ex- 
trahuntur in diccesi Rotomagensi. 

136 .(199) Excepta voce Domini que * in alis 
dicatur. Restituendus hic locus ex Ordinario et 
duobus libris officialibus mss. ad usum Ecclesie 
Rotomagensis, in qulbus legitur : Diaconus in alba 
ante altare legat. Passionem more lectionis, excepta 
voce Domini que more Evangelii legatur. 

(200) Duo sacerdotes casulis induti, etc. Hec et 
sequentia eodem tenore continentur in Ordinario 
Rotomagensi post observationes nostras. 

(201) Uniuscujusque venter in terra haereat. Sic 
Alcuinus lib. De divin. offic. tit. De feria sexta que 
et Parasceve : Quando hane crucem adoramus omne 
proslernimur cor- 
pore anie crucem menie ante Dominum. Item Ama- 
larius, De ecclesiast. officils, |. 1, c. 14. De adora- 
tione sancte crucis, et Guíll. Durandus, Ration. 
div. offic. 1. v1, c. 77. De die Parasceves. Idem quo- 
que habetur iu Ordinario et libris officialibus Roto- 
mag. mss. in officio dici Parasceves. Vide Ordina- 
rium ms. canonicorum regularium S. Laudi Rotoma- 
gensis in eadem feria sexta. 

(202) Víno et aqua lavetur. Hujus lotionis mentio 
fit in Ordinario et in libris officiali Rotomag. mss. 
bibliothecee Bigotiane, in quibus sic legitur : Cho- 
rwe finiat antiphonam, qua cantata cruz parwwla in 
commemoratione sanguinis el aque fluentis de latere 


101 


munionem sacram clerus bibat et. populus, et ad opus 
infirmorum reservelur, et in Processionali Rotoma- 
gensi an. 1588 : Cruce adorata a. clero et populo, la- 
vetur vino et aqua, et tollatur in altum, et cantetur hec 
antiphona sequens : Super omnia, etc. 

(203) De quo post sacram communionem clerus 
bibat et populus. Secus apud alios teste Micrologo, 
qui notat ex Ordinis Romani prescripto in Para- 
rasceve vinum non consecratum cum Dominica ora- 
tione et Dominici corporis immisslone consecrari 
(rectius dixisset sanctificari) ut populus plene possit 
communicare. Pn. 

(204) Ministri crucis casulis induti, etc. Hc et 
sequentia in Libro officiali Rotomag. ms. habentur 


NOTA AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 
Redemptoris aqua οἱ vino lavetur, de quo post. com- A 


102 


(208) Percussis tabulis. Quibus utuntur in plerisque 
parochialibus ecclesiis, sed in cathedrali porta ec- 
clesizt malleo ligneo percutiuntur. 

(209) Cantante clero : Dominus. Qui sequitur hia- 
tus suppleri potest ex ordinario ecclesie metropoli- 
tanz, in quo hac die multa notatu digna prescri- 
buntur. In his, ut benedictus ignis non exzstinguatur, 
donec benedictus cereus eo | 88 accendatur : sil vero 
juzia Romanum Ordinem alius cereus, qui a benedicto 
cereo illuminatus, ad. fontes per septem dies deferatur, 
el loco instituto ín fontes mitlatur. Addit Ordinarium : 
Per cereum Christi designatur humanitas : lumen in 
cera, divinitas virginea carne obumbrata : ignis in cereo 
novus ardens, nova doctrina a Christo in apostolos, ab 
apostolis in mundum resplendens. Item ut dum lectiones 


iisdem plane verbis. Vide post observationes Ordi- B et litania. cantabuntur, presbyteri catechizent infantes. 


narium de Officio hujus diei. 

(2065) A majore ad minorem omnes communicen- 
tw. In Ordinario ms. et in Missalibus Rotomag. 
1513, 1516, 1527, 1538, 1576 et 1604 hac leguntur : 
Commtunicelur qui voluerit | 37 sicut. hesterna. die. 
In Ordine Romano : Communicent omnes cum silentio. 
In Libro officiali Rotomag. ms. : Communicet et om- 
nes fratres sine osculo pacis. ἴῃ Ordinario canonico- 
rum S. Laudi Rotomagensis : Se et ceteros cum silentio 
communicet. 

(900) Ad refectionem panis el aque pergant. Hzc 
jejunii severa observatio, quz in Ordinario et Libro 
officiali Rotomag. mss. habetur, non tantum apud 
nostrates viguit, verum etiam in aliis regionibus, ut 
ex Ordine Romano, et Alcuino constat ; 
lib. De div. offic., tit. De Cena Domini scribit : Ab 
hac mocie usque Ad. Sabbatum nonnulli servi Dei imi- 
taules apostolos jejuni permaneni; aliqui vero con- 
lenti sunt. pane tantum et. herbis ; atque leguminibus, 
sew sicera. Idem confirmat Durandus, Ration. div. 
oflüc., lib. vi, cap. 77. De Parasceve, ubi ait: /n 
Parasceve uno solo cibo vescimur. Ordinarium vero 
ms. canonicorum regularium S. Laudi Rotoma- 
gensis : In mensa nonnisi panis et aqua, et herbe 
crede apponawur. Post prandium autem non sigii- 
latim Completorium, sed in communi mediocri voce 
cantatur, sícut et in die Cone Domini. 

(207) Nona hora diei. Concllium Rotomagense 
sub Joanne nostro celebratum A. C. (juxta Orde- 
rici calculum) 1072, can. 21 : 
Sabbato Pasche officium ante Nonam non incipiatur. 
Ad noctem enim Dominice resurreclionis respicit, ob 
cujus reverentiam Gloria in excelsis Deo, et Alleluia 
cantatur, quod. etiam in officii initio, cerei scilicet bene- 
dictione, monsiralur. Idem paulo post inculcatum est 
in concilio Arvernensi. Pn. 

Idem docet Durandus, Raton. divin. offic. lib. 
vi, €. 78. Verum Hugo a S. Victore, De speciali 
miss. observat., l. 1t, ὁ. 21, hodiernum morem im- 
probat. Vere (inquit) antiqui jam fere transacto die 
Sabbati officium hoc celebrabant , sed. modernorum 
debilitas ad epulas [estinans lempus praevenit. consti- 
(utum. 


Item ut si nullus infans fuerit ad. baptizandum, non 
mittatur de chrismate ei oleo in fontes; si autem fuerit, 
tunc wittlatur. PR. 

Eadem omnino leguntur in Libro officiali ms. ad 
usum Ecclesi: Rotomagensis ex bibliotheca Bigo- 
tiana. 

Hic notandum occurrit quod annus ab Incarna- 
tlone Domini in cereo paschali inscribi debet, cujus 
inscriptionis meminere, Rupertus Tuitiensis, lib. vi 
De divin. offüc., cap. 29; Honorius, Gem. animz, 
De antiq. tit. miss., lib. 1n, cap. 102; B. Lanfran- 
eus in Decretis pag. 2066 ; Guillelmus Durandus, 
Ration., |. vi, c. 80, et Joannes Belethus, libro De 
div. ofüe., c. 108, ín eum, qui sequitur, modum : 


sic enim C Annotatur quidem in cereo paschali annus ab Incar- 


natione Domini, inscribuntur quoque cereo paschali 
indicio, vel &ra, atque epacta. II&c in Ecclesia ca- 
thedrali tantummodo serventur, in qua tabula pa- 
schali a cancellario inscribitur, et cereo paschali 
affigitur, quam suo loco dabimus pro anno presenti 
1678 ex eodem cereo cathedralis ecclesi& deprom- 
ptam. 

(210) Alba licet baptizatis uti. Sic Alcuinus, in 
epistola ad Oduinum presbyterum, et Rabanus Mau- 
rus, lib r De institut. cleric.; cap. 20. ltem Gemma 
animz, lib. 1, c. 243 : Baplizati autem ideo vestes 
albas portant, quia amissam. innocentiam. se recepisse 
insinuant. 

(211) Quod per seplem dies albe vestes portantur. 


liem statutum est ut D Alcuinus, libro De divin. offic., tit. De Sabbato sancti 


Pasche : Omni autem die usque in octavas ad mis- 
sam veniant et. communicent. ltem Rabanus, l. n, De 
instit. cleric., e. 39 : Septem dies albas vocitumus 
propler eos qui in sancta. nocle baptizati albis per to- 
tam hebdomadam uluntur vestibus, el per septem dies 
in angelico castitatis habitu, et luminibus celestis 
claritatis, sanctis assistere sacrificiis solent. Item pre- 
cipit concilium Rotomagense sub Malgerto an. 1050 
celebratum, | 39 can. 19 : Ui baptizati in eadem ec- 
clesia in qua regenerationis gratiam acceperunt, et in 
qua parochiani existunt per oclavos dies in Albis repre- 
sentetur cum cereis ardentibus. 

(212) Per octavam qua vestes deponuntur. Sic Alcui- 


103 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


104 


nus, de Sabbato in Albis : Hodie albati qui in Sabbato A, (218) Hoc peracto quoddam responsorium cantetur. 


sancio baptizati fuerunt, vestibus albis exuuntur. Ama- 
larius, de Sabbato in Albis, cap. 51 : Qui in Christo 
sunt et sunt agni novelli, et hodie revertuntur ad. fontes 
ul exuant se albis. 

(213) Duobus aliis terliam lilaniam incipientibus. 
llodie hxc litania a tribus cappatis de majori sede 
canitur in choro finienda, ut ex Ordinario et libris 
officialibus Rotomag. mss. colligitur : prima vero a 
septem pueris, secunda a quinque clericis de se- 
eunda sede in superpelliceis; qu: tres litaniz; de- 
scribuntur in Ordine Romano et a sacrorum rituum 
expositoribus. 

(214) Post Gloria in excelsis, allare incensetur. 
Ordinarium : Interim archiepiscopus, vel sacerdos cum 


Nullum responsorium canitur, sed dicto Deo gratias, 
quisque domum revertitur, ut notat Ordinarium 
Rotomagense ms. [16 missa est festive dicatur, et 
benediclioue accepta recedant ; et Ordinarium ms. 
canonicorum S. Laudi Hotomagensis : Dicto 116 
missa est a diacono, missa el Vespere pariter fi- 
niantur. 

(2190) Post prandium. Prandium appellat non 
meridianam comestionem, sed unicam. Primis Ec- 
clesiz: temporibus huic celebritati tota nox impen- 
debatur. Decrescente postea baptizandorum multitu- 
dine, officium et noctis initium contrahi cepit, quod 
Vespere, prandium, et Completorium subsequeban- 
tur. Rome serior fuit Vesperarum quam prandii in- 


diacono el subdiacono, candelabris et thuribulis veniat, B troductio. Nam anonymus Romani Ordinis scriptor 


el. confessione humiliter dicta alle incipiat : Gloria in 
-excelsis Deo, absque iropis ; ei prosiernal se omnis 
chorus. 

Et addit : Et interim omnes campane  pulsentur, et 
dehinc per omnes abbatias οἱ parochias totius civitalis. 
Secus apud nos, nam (ut supra diximus) altare thu- 
ridcatur dum Kyrie eleison a choro cantatur; et 
chorus, dum Gloria in excelsis dicitur, ab acolytho 
incensatur. 

(215) Duo cappati in pulpiio Alleluia, Confitemini 
celebre cantent. Joanni consonat Liber officialis ms. 
ad usum Ecclesie Rotomagensis. Sed in ecclesia 
cathedrali Alleluia cum versu a duobus canonicis 
cantoribus qui cantaverint litaniam ip cappis canitur 


(quisquis ille fuit) observat sua szetate, in hac nocte 
de vespertinali synaxi apud Romanos nihil actum, 
neque ante missam, neque post missam; et paulo 
post subdit, eodem die domnum papam et ceteros 
Romanos ova manducare, et formaticum , id est 
caseum. PR. 

(220) Decima hora moclis, etc. Illud sublatum est 
in Ecclesia Rotomagensi. 

(221) Diaconus dalmaticatus evangelicam leclionem 
pronunlient. Nunc cappatus, incensato altari, cande- 
labris et thuribulo pracedentibus, pronuntiat Evan- 
gelium. 

(222) Unumquodque responsorium a binis clericis 
indutis cantetur. | 41 In ,Ecclesia Rotomagensi ho- 


in pulpito, alii duo canonici de majori quoque sede C die primum et secundum respons. a tribus in cappis 


cappis induti tractum ante altare succinunt, et lecto 
Evangelio in sacristiam recedunt. 

(216) Communicato clero ei populo. Ordinarium : 
Communicalis presbyleris. εἰ aliis quibus placuerit , 
Vespere sic incipiantur ; et Liber officialis Rotoma- 
gensis ms. : Communicalo clero et populo, etc. Mira- 
mur nonnullos recentiores a Patrum institutis adeo 
abhorrere, ut sacram communionem in hac missa, 
quod nocturna sit, populo dari non probent. Certe 
religiosa illa consuetudo, si alio unquam tempore, 
hac potissimum nocte observanda videtur, qua my- 
sticum Christianorum Pascha colitur. Pn. 

[40 Quod Rabanus, De institut. clericorum, 1. 
n, c. 38, non solum omnibus licitum, sed etiam 


canuntur, tertium vero a quatuor qui cantaverint 
invitatorium, quod in festis triplicibus temporis pa- 
schalis observatur. 

(223) Post terlium responsorium officium sepulcri 
celebretur. De officio sepulcri fuse disserit Joannes 
Belethus, lib. De div. offic.. c. 113, et Guill. Duran- 
dus, lib. vi, c. 87 ; et concordant cum nostro sepul- 
cri officio, quod videas in fine post nostras observa- 
tiones. 

(224) Finita oratione. Hic inserenda videtur pro- 
cessio ad crucifixum, quam mirum hac die vel tunc 
in usu non fuisse, vel certe a Joanne, qui similium 
ad sequentes die meminit, pretermissam. Eam de- 
scribit Ordinarium, docetque solemni benedictione 


quasi necessarium ostendit : Post baptismum vero et D terminari consuevisse. Hoc finito (inquit) benedicam- 


litanias sequitur sancta missarum celebratio, el commu- 
nicalio corporis el sanguinis Domini, cujus participa- 
lione quicumque fidelium se hac nocte abslinueril, nescio 
quomodo dicam illum Christianum, exceptis his qui pro 
capitalibus criminibus excommunicati. penitentiam ge- 
runt. |tem Missalia Rotomagensis Ecclesiz an. 1516, 
1527, 1538 et 1576. Communicalis quibus placuerit, 
Vespere sic incipiantur, etc. 

(217) Magnificat cantato et altari incensato. Idem 
habetur in Libro officiali Rotomagensi ms. sed hodie 
nec altare nec chorus thuriflcatur, ut etíam prwscribit 
Missale Ecclesi: Sarisberiensis in Anglía, an. 1955. 
Non thurificetur allare neque chorus. 


(ur ab archiepiscopo, si praesens fuerit; el osculelur 
omnes fratres, dicens ad singulos : Resurrexit Do- 
minus. PR. 

Hunc ritum in Graecia tam clerus quam populus 
religiose tenet, quisque enim in die sancto Pasche 
sic salutem dicit : Χριστος ἀνέστι. 

(2925) Post capitulum. Sic quoque Ordinarium 
Rotomagense ms. Dehinc in capitulo, et ibi legatur 
leclio de martyrologio ab uno puero, el sequatur y 
Pretiosa est in conspectu Domini. Oratio Sancta 
María, isti sancti, et omnes alii, e(c. Per omnia 
saecula seculorum. Amen. Tum posíea legatur ab 
uno canonico diacono de expositione Evangelii. 


106 


NOTJ£ AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 


106 


1090) Teriia cantata processio per claustrum. À et diaconibus ad sanctum Joannem in Ecclesia majore 


Processionem sic disponit Ordinarium Rotomagense 
ms. Sequitur processio per atrium in cappis, sacerdos 
εἰ diaconus in. Albis, et. subdiaconus tunicam habeat 
cum cruce, candelabris εἰ signis. Cantor incipiat : 
Maria Magdalene, cum versu ef regressu; quo fito 
tres de majori sede cantent : Salve, festa dies, usque 
ad síationem. In statione cantor incipiat ἢ Sedit an- 
gelus. Tres de majoribus (nunc quaiwor) in pulpito 
y Crucifixum in cruce [al., carne]. Nolite. Ad ἐπ» 
iroitum chori dominus archiepiscopus, si presens fue- 
ril, $i non, cantor, incipiat : Christus resurgens, cum 
y Dicant nunc Judei; quo finito dominus archiepi- 
scopus, si prasens fuerit, benedicat populum, et statim 
incipiatur missa. Εἰ dominus archiepiscopus, si pr&- 


ad locum crucifixi, incipiant, Kyrie eleison, οἱ veniunt 
usque ad altare : ascendentibus diaconibus in pogium, 
[4.3 episcopi οἱ presbyteri statuuntur. in locis suis, 
εἰ schole& ante altare. Finito Kyrie eleison, innuit 
archidiaconus primo schole; et ille inclinans se illi, 
incipiat Alleluia cum psalmo : Dixit Dominus Domino 
meo, etc. Alcuinus lib. De divin. offlc. Eadem die 
ad Vesperas ad sanctum Joannem congregatur ma- 
turius universus gradus ecclesiasticus in. ecclesia ma- 
jr? in loco qui vocatur crucifirio : ibique inchoat 
schola : Kyrie eleison, et eo concentu perveniunt 
usque ad altare, etc. Pn. 

(230) Benedicamus Domino ab his qui Alleluia 
cantarunt dicatur. Nunc a tribus de secunda sede in 


sens fuerit, habeal secum septem diaconos et Lotidem B superpilliceis. 


subdiaconos  revestitos, 142 — de quibus duodecim 
sil de secunda sede,etc. Ad processionem omnes de 
choro sint in cappis cum celebrante, diaconus dal- 
matica indutus, et subdiaconus tunica, cujus vice 
acolythus crucem defert tunica indutus. 

(227) Officium diei celeberrime compleant. Ordi- 
narium sape laudatum : Archiepiscopus, δὲ praesens 
fuerit, faciat benedictionem — super populum — ante 
Agnus Dei. Finito Agnus Dei, omnes qui volwerint, 
communicent. PR. 

Tres benedictiones episcopales olim in missa fleri 
solitas describimus ex ms. Pontificali bibliothecze 
cathedralis Rotomagensis, quas in missis pontifica- 
libus revocari optat rituale Rotomagense, p. 1, p. 503. 


(231) Psalmum : Laudate, pueri, Dominum, 
cantantes ad fontes pergant. Iste processionis ritus 
laudabiliter observatur in cathedrali et plurimis 
parochialibus ecclesiis hujus civitatis, qui in ordi- 
nario ms., p. 88, describitur disertis hisce verbis : 
Unus de majoribus incipiat : Alleluia, et. unus de re- 
gentibus chorum incipiat : Laudate, pueri, Domi- 
num, laudate nomen Domini, Alleluia. Sit nomen 
Domini benedictum, etc. Alleluia : et sic cantando 
psalmum eat processio ad fontes cum diacono el sub- 
diacono, et ampulle a duobus presbyteris albatis, et 
cereo benedicto, quem ferat unus diaconus (dalmati- 
catus) de secunda sede, et chorus psalmum  finiat, 
et dicat Alleluia quatuor et Hzc dies sine Alleluia, 


(228) Cum processione, etc. In his omnibus con- G et versu. Et post cantetur ante altare S. Joannis : 


cordat Ordinarium Rotomagense ms. ; sic autem ha- 
bet in die Paschse, pag. 88. Ad Vesperas ires de 
majori sede in cappis cantent ad processionem : Salve, 
festa dies, cum diacono et subdiacono revestitis, 
cruce, candelabris , thuribulis el signis ; descendat pro- 
cessio per dexiram alam ecclesie, usque ad occidenta- 
lem portam ecclesie, et processione ordinata in πανὶ 
ecclesice unus de cantoribus incipiat : Kyrie eleison, 
el processio ad chorum redeat cantando : Christe 
eleison ; et finito Kyrie eleison, incipiatur ab uno de 
majori sede ant. Alleluia. Illi qui cantaverint ad. pro- 
cessionem : Salve, festa dies, regant chorum, el 
unus ex illis incipiat in dextro choro psal. Dixit Do- 
minus, psal. Confitebor, psal. Beatus vir. Ant. Alle- 


Alleluia, y Laudate, pueri et reiteretur Alleluia ; 
quo finito sacerdos dicat : Oremus. Deus, qui eccle- 
siam tuam. Per Christum Dominum. Festive unus de 
majori sede incipiat : Alleluia, et unus de regentibus 
chorum psal. In exitu Israel de /Egypto, Alleluia, y 
Facta est Judza sanctiflcatio ejus, elc. Alleluia, alle- 
luia ; » Mare vidit et fugit, etc., alleluia, alleluia, alle- 
luia. Et sic ad finem perducatur , et in fine. psalmi 
dicatur : Gloria Patri, Alleluia. Sicut erat, Alleluia, 
alleluia. Surrexit Dominus de sepulcro, Alleluia, alle- 
luia, alleluia. Et cantando psalmum descendat processio 
per aliam alam ecclesie ad. occidentalem portam ec- 
clesie ; el processione in navi ecclesie statuta , et 
ullimo versu psalmi finito, tres (nunc, duo) de majori 


luia quatuor. Eadem legere est in libro officiati Ro- D sede in pulpito cantent Alleluia, * Redemptionem, 


tomagensi ms. ; et apud Durandum Ration., lib. vi, 
c. 89. De ista processione ante Vesperas, et de 
yyrie eleison, nihil hodie fit in Ecclesia Rotomagensi, 
licet habeantur in Breviariis ad usum Rotomagensis 
Ecclesiz;: an. 149] et 1578 editis; et in Breviario 
Dominicanorum : Ad Vesperas non dicatur : Deus 
in adjutorium, sed dicio Pater noster, sic incipianiur : 
kyrie eleison, elc. 
(229) Per Kyrie eleison Vesperas incipiant. Pius 
ille ritus, quem germane antiquitatis ignorantia 
nostro demum saeculo abolevit, e Romanis fontibus 
ad nos emanaverat. Ordo Romanus : JDie sancto 
Pasche fomwenienie schola (emporius cum — episcopis 


PATROL. CXLVII. 


non reiteretur Alleluia in fine; quo finito sacerdos 
dicat versum : Dicite in nationibus. Oremus. Deus, 
qui pro nobis Filium. Sequatur memoria ibidem 
beale Marie aniiphona : Paradisi porta. y Post 
partum. Oremus. Gratiam tuam [44 qusesumus, 
Domine. Ad iníroitum chori memoria omnium sanc- 
lorum, antiphona : Lux perpetua. Si diligeretis y 
Vox letitie. Oremus. Vide, Domine, infirmitates. 
Tres pueri : Benedicamus Domino, Alleluia. Idem 
quoque habetur in Breviariis Rotomag. an. 1491 et 
1978, et in Processionali Rotomagensi pag. 168 et 
seq. Hujus antiquissimi ritus mentio fit in Ordine 
Romano, apud Alcuinum, G. Durandum, in ordina- 


4 


107 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


108 


rio ms. canonicorum S. Laudi Rotomagensis, etc. ; A de resurrectione. Hinc apparet olim in Rotomagensi 


eumque improbare non possunt, qui baptismi me- 
moriam in hominum animis indeletam servari cu- 
piunt. . 

(232) Hwic antiphonam : Lux perpetua, comci- 
nenies. Tempore paschali in processione ad crucifi- 
fixum nulla apud Joannem nostrum habetur sancte 
Marie memoria, neque in Ordinario ms. canonico- 
rum S. Laudi : reperitur tamen in Ordinario et offi- 
cialibus libris mss. et Processionalibus, nec non 
Breviariis ad usum Ecclesiv€ Rotomagensis. 

(233) Dies seplem in cappis, etc. In ecclesia cathe- 
drali Sabbato in Albis ad missam quinque pueri albis 
induti, sive cappis, non ita pridem regebant chorum. 
Idem legitur in Ordinario ms. p. 93. Ad missam nulla 


Ecclesia tres nocturnas dici solitas, 418 reperiuntur 
in Ordinario ms. canonicorum S. Laudi Rotomagen- 
Sis ; eas adhuc retinet Romana Ecclesia, multa quo- 
que cathedrales ecclesiz. De lectione Apocalypsis 
concordat Ordinarium Rotomagense ms. Nos vero 
legimus de Actibus apostolorum (exceptis Dominicis) 
usque ad hebdomadam tertiam, in qua legitur liber 
Apocalypsis, postea canonice epistolae usque ad vi- 
giliam Ascensionis. 

(240) Nonum α duobus clericis cantetur. Scilicet de 
majori sede in superpellicejs tantum, quod in Eccle- 
sia Rotomagensi servatur in tertio responsorio per 
Dominicas temporis paschalis. 

(241) Maliuling Laudes cum una antiphona : An- 


cappa in choro, sed quinque pueri in albis regant B gelus. Ad Laudes in Dominicis usque ad Ascen- 


chorum. Officium : Eduxit populum suum. Psalmus : 
Confitemini Domino et invocate. Quinque pueri pre- 
dict cantent : Kyrie eleison, Rex genitor et Gloria 
in excelsis, prosam : Omnipotens genitor; quinque 
pueri cantent prosam, et. chorus respondeal residuum. 
Oratio : Concede, quaesumus, omnipotens Deus. 
Nulla memoria, nisi ut prenotatur. Epistola : Depo- 
nentes omnem. Alleluia. y Hiec dies. Quinque pueri 
in pulpito : Alleluia. * Laudate, pueri; sequitur alius 
versus : Sit nomen Domini. Hoc finito quinque pueri 
incipiant in pulpito : Jubilans concrepa, et chorus 
respondeal neuma. In Ecclesia cathedrali hodie omnia 
flunt ut in duplicibus. 

(234) Ad crucifixum post Vesperas fiat. processio. 
Idem processionis ritus describitur in Ordinario ms. 
sancti Laudi. Fit hodie in dioecesi Rotomagensi post 
Vesperas processio, in qua non portatur crux, sed 
candelabra et thuribulum, juxta Ordinarium Roto- 
magense ms. et dum cantatur ἢ Dignus es, Domine, 
crucifixus a celebrante cappa induto et genuflexo 
triplici ductu thurificatur. Duo in pulpito canunt y 
O quam. Dicitur versus et oratio de cruce, et post 
memoriam [45b B. Marie, ad introitum chori 
dicitur antiphona de sanctis cum versu et ora- 
tione. 

(235) Oratione Dominica et symbolo. In comple- 
torio per octavam non dicitur oratio Dominica nec 
symbolum ; sed post Nunc dimillis decantata anti- 
phona oratio dicitur, et dicto Benedicamus, Comple- 
torium finitur. 


(236) Dies octavus ut primus celebretur. Non eodem - 


modo, sed more duplici colitur. 

(237) Responsorium Surrexit, a duobus cantetur, 
scilicet in cappis, qui chorum regant. 

(238) Unaqueque nocturna cum una anliphona. Ex 
his et sequentibus patet, apud majores nostros tem- 
pore paschali Dominicarum et festorum officium tri- 
bus nocturnis constitisse. Ut secus postea fieret, 
perficit brevitatis ratio, non discipline : quod valde 
improbatur a Guillelmo Durando, 1. v1, Ration. div. 
offic., cap. 89, et Radulfo decano Tungrensi, libro De 
canonum observantia, propositione 10. Pn. 

(2339) Sez lectiones de Apocalypsi legantur, e. tres 


sionem psalmi dicuntur sub una antiphona : Aile- 
luia. 

(242) In Dominicis matwlinis semper fiat processio. 
In Dominicis usque ad Ascensionem tantum fit pro- 
cessio in Laudibus, ceteris Dominicis nulla in Lau- 
dibus, sed immediate ante Tertiam post aspersionem 
aqua. 

(243) Sine tropis εἰ Laudibus. Quid sint tropi docet 
Durandus |46 lib. iv, Ration., c. v, et post eum 
Pamelius in fine tomi II Liturgicon Eccl. Lat. Ad 
hanc cantus speciem referende sunt litaniz (ut vo- 
cant) prosate, ut Ayrie, fons bonilatis. Quod Ad 
Laudes attinet, varia est ejus nominis apud liturgicos 
acceptio. Plerumque enim sumitur pro Allelwia, ut 
apud Isidorum, lib. 1 De eccl. offic., cap. 13, qui 
sensus huic loco non convenit, ubi agitur de officio 
quod celebratur cum Αἰ δία, sed sine Laudibus. 
Itaque cum hic troporum, Laudumque simul occur- 
rat mentio, reclius per Laudes hujusmodi intellige- 
mus cantum aliquem ecclesiasticum tropis afünem. 
Nam et Durandus loco predicto tropos appellat Lau- 
des ad introitum convertibiles. Conjecture facem 
prefert anonymus S. Audoeni monachus in Historia 
Joannis nostri ad calcem gestorum archiepiscopo- 
rum Rotomag. his verbis : Fínitis itaque Kyrie elei- 
son cum duobus rhythmis, id est nostro judicio tro- 
pis eracto gloria in excelsis Deo, quod inceptum ab 
abbate Ricardo Sigiensi (Sagiensi) chorus celeberrime 
fuerat exsecutus cum Laudibus, id vero totum. expende- 
batur in prastolatione archipresulis. Quo. ex loco col- 
ligitur Laudes illas, in missis solemnibus hymno 
Gloria in eecelsis interseri, vel certe subjungi con- 
suevisse : quem quidem hymnum in missa Sabbati 
sancti absque tropis decantatum, paulo ante obser- 
vavimus ex Ordinario. Ejus generis erat prosa Quem 
cives colici, qua juxta idem Ordinarium, in nocte 
Natalis Domini a clerjcis pastores agentibus, post 
hyumnum przedictum cantabatur : itemque O gloria 
sanctorum, ibidem in festo sancti Stephani. Denique 
Laudum nomine forte censeri posset insignis ille 
cantus, Christus vincit, de quo supra. Pn. 

(244) Cum duobus Alleluia e£. sequentia. Sequentia 
non dicitur, sed quatuor Alleluia canuntur. 


109 NOTE AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 110 


(245) Quandiu ἢ Dignus es camíaiwr, Apocalypsis Abus frangebatur hora nona jejunium, ut constat ex 
legatur. In. Breviariis Rotomog. an. 1491 et 1578  Micrologo, c. 49, De capite jejunii, et pluribus aliis. 
post octavam Pasche legitur Apocalypsis, quibus (251) Simii modo dies Rogalionum celebrentur. 
concinit Ordinarium ms., p. 2 : Post octavam Pasche — De jejunio Rogationum sic loquitur Rabanus, lib. 11, 
incipitur Hber Apocalypsis, et legantur de eo ires De institut. cleric., cap. 4: Ame hanc ergo diem 
lectiones per hebdomadam usque ad Dominicam in — Ascensionis Domini mos esi ecclesiarum | Occidentis 
qua caniatur : Jubilate Deo. Im crastino incipiaaiur — per tres dies proximos jejunium exercere οἱ litanias 
Epistole canonice, οἱ legantur de ipsis quotidie ires — agere, el. hoc congrue. Vide Amalarium, lib. 1, cap. 
lectiones per ferias usque ad vigiliam Ascensionis Do- 31, De litania majori. 

mim. Et Micrologus, De ecclesiast. observat., cap. (952) Sez prime lecliones de sanctis dicantur. Ea- 
04 : In octava Pasche historiam ; |47 Dignus 68, dem plane habentur in libro officiali Rotomagensi 


Domine, et Apocalypsin juxta ordinem incipimus. 

(240) Per dies feriales in nocturna sex psalmos. 
Tempore paschali tres tantum dicuntur psalmi per 
ferias. 


(247) Unum tantum Alleluia cantetur. [ἃ quoque B 


Micrologus, De eccles. observat., c. 55, et 6. Du- 
randus, Ration. divin. offic., 1. vi, c. 89. Sed in 
Ecclesia Rotomagensi in officio tam de Tempore 
quam de Sanctis a Pascha usque ad Pentecosten 
canuntur quatuor Alleluia, exceptis Rogationibus et 
vigilia Pentecostes. 

(248) δὲ alio tempore evenerit, omnes exceptis par- 
ris jejunent. Hoc indicat Ordinarium ms. biblio- 
thece Bigotiange : Jtem si evenerit in die octava, me- 
moria αὐ utrasque Vesperas, Matutinum el missam, et 
in crastino reservelur cum jejunio. Ilem si evenerit in 
Sabbatis aut Dominicis resurrectionis, processio et 
jejunium ἐπ crastinum — reserventur ; in Ordinario 
autem ms. cathedralis ecclesie : Missa de jejunio 


canlabitur, ei omnes jejunabunt. Hinc duo notanda C 


occurrunt : primum quod olim Ecclesia Rotoma- 
gensis jejunium observaret in festo S. Marci, quando 
non concurrebat cum octava. Pascha, aut Domini- 
cis tempore paschali. Secundum quod omnes exce- 
ptis pueris et infirmis jejunarent. Simile reperitur 
mandatum prefixum initio Breviarii Rotomag., an. 
1978, οἱ Abrincensis, an. 15902, De observatione je- 
jumii : Sacerdotes ecclesiarum — precipiant omnibus 
elalem  adultam habentibus instituta jejunia obser- 
*ari, ut jejunium Quadragesimae, etc. Et omnia pre- 
dicta prohibeant expresse, et sub. pena peccati mor- 
talis, MMlud vero jejunium postea in abstinentiam a 
carnibus fuit mutatum, similiter in diebus Roga- 
tionum. 

(249) Ad ecclesiam S. Petri, S, Audoeni. Hunc 
Dorem etiamnum servat ecclesia metropolitana. De 
aniquitate et dignitate ecclesi;& S. Audoeni vide 
Surium in Vita ejusdem sancti ad 24 Augusti ; Du- 
donem, De moribus et actis Norman., lib. τι; Wil- 
lemum Gemetic., lib. n, cap. 18 ; Ordericum, initio 
libri wx et lib. vir, pag. 710. Pn. 

Mem ín Charta Riculfi Rotomagensis archiepi- 
SCopi legitur : Coenobium D. Petri, almique Audoeni ; 
Processu vero témporis unicum nomen S. Audoeni, 
cjus corpus hac in ecclesia fuit tumulatum, sortita 
"sl. Hujus processionis ritum vide post notas. 

(2500 |4B Nona dicta comesium pergant. Exce- 
μία enim Quadragesime tempore, aliis jejunii die- 


ms.; nunc autem una nocturna dicitur, in qua 
prima lectio de expositione Evangelii, secunda et 
tertia de cruce; fit memoria martyrum in primis 
Vesperis, Laudibus et missa. 

(253) Processio ad crucem in Vesperis et Matuti- 
nis, et missa fiat. Processio nulla fit, nisi sit Domi- 
nica, scilicet ante Tertiam, nec Laudes neque se- 
quentia in aliquo officio canuntur. 

(254) In. Vesperis cantor chorum regat. Hujus diei 
officium in omnibus pene est immutatum ; nunc 
enim duo cantores cappati choruun regunt, quatuor 
alii de majori sede item cappis induti, istis receden- 
tibus in vestiarium, responsorium canunt. Olim tres 
nocturne vigilia, hodie una tantum dicitur, scilicet 
tres psalmi cum tribus antiphonuis, et in cappis tres 
lectiones de expositione Evangelii leguntur, cum 
totidem responsoriis, quorum primum et secundum 
a tribus in cappis, tertium a quatuor regentibus 
chorum decantatnr. 

(2550) Post Tertiam processio fiat. Ordinarium 
Rotomagense ms. post Tertiam processionem imme- 
diate constituit, p. 109. Ad Primam Jam lucis, etc. 
Dehinc eatur in capitulum (ms., capilulo], et ibi le- 
gatur ab uno diacono de majori sede de residuo exposi- 
fionis Evangelii. Pulselur processio festive. Sequitur 
ad Tertiam hymnus : Nunc sancte. Sequilur proces- 
sio, etc. Tanta est eo die in cathedrali ecclesia re- 
rum confusio, propter populi affluentiam, ut Tertia, 
Sexta, Nona et postea missa solemnis usque ad 
quartam aut quintam horam pomeridianam diffe- 
rantur, qua circiter hora reus e carcere educitur. 
Unus cantor in cappa misse officium inchoat quod 
musici prosequuntur, pauci enim canonici et pauci 
capellani [49 intersunt, quia viri et feminz illo- 


Drum sedes occupant ; sic quisque per ecclesiam va- 


gatur, et ecclesia strepitu ét tumultu resonat, ac 
gladiis evaginatis οἱ armis more castrorum resplen- 
det. Finita missa statim dicuntur Vespere, ut qua- 
dragesimali tempore. 

(250) Historia : Deus omnium. Hxc vox in scri- 
ptoribus de rebus sacris aliquando psalmum signifi- 
cat, ut 1. μι, De Gemma anime, c. 19. Hisioriam : 
Domine, ne in furore tuo, pro ponilenlia canimus ; 
aliquando lectionem, ut Gemma anima, l. 1v, c. 118, 
De adventu Domini. Historia, Clama in fortitudine, 
non ad Quatuor Tempora, sed ad proximam septima- 
nam Nalalis Domini pertinet ; aliquando vero re- 
sponsoria et antiphonas, sic enim habet Radulfus 


111 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


119 


de Rivo proposit. 12. Premotetur (inquit) quod an- Α Seplem presbyteri : 3 Tu septiformis. Chorus : Ac- 


tiphonce et. responsoria ad. unum diem vel observatio- 
nem pertinentia vocantur historia. Sed sepissime pro 
responsoriis accipitur : apud Micrologum, De eccle- 
siast. observat, c. 54. In ociava Pasche historiam : 
Dignus es, Domine, íncipimus; apud Radulfum, De 
Rivo, lib. De can. observ., proposit. 16. Simili modo 
servatur Historia : Dignus es, et historia : Si oblitus. 
In Ordinario vero Rotomagtnsi historia frequenter 
pro responsoriis usurpatur, in quo etiam legitur : 
Et responsorium de historia, Deus omnium. Idem 
sepe videtur in Ordinario canonicorum S. Laudi 
Rotomagensis. 

(257) Actus apostolorum legantur. Yta quoque Or- 
dinarium Rotomagense ms., p. 2 : In crastino Ascen- 


cende lumen. Presbyteri : * Hostem repellas. Cho- 
rus : y Per te sciamus. Presbyteri : Sit laus Patri. 
Finito hymno preabytleri versis vullibus ad chorum 
(incensando) incipiant antiphonam : Accipite Spiri- 
tum sanctum, et lotam finiant, ei canlor festive in- 
cipiat psalmum : Legem pone, et presbyteri. interim 
iMer se privatim. Tertiam dicant, qua. finita recedant. 
Et feria secunda et per hebdomadam : Ad Tertiam 
sacerdos missam canialurus cum diacono el subdia- 
cono reveslilis (amictu, alba et stola) incipiat in 
choro ante formam : Deus, in adjutorium, cum duo- 
bus thuribulis, οἱ caudelabris, οἱ simul incipiant : 
Veni Creator, inmcensando quandiu versus a parte 
dicla cantabitur, οἱ sinister chorus finiat dictum ver- 


sionis Domini incipiantur Actus apostolorum, et le- B sum, dexler chorus alium versum cantet, el sic finia- 


gantur de ipsis pcr hebdomadam tres lectiones usque 
ad vigiliam Pentecostes. Item in Breviariis 1491 et 
1578 leganiur usque ad vigiliam Pentecostes quotidie 
tres lecliones de Actibus apostolorum, excepta Domi- 
nica οἱ die octava. Nunc per octavas Ascensionis et 
Pentecostes leguntur Patrum expositiones in Evan- 
gelia. 

(258) Octava hora diei populus ad ecclesiam con- 
veniat. Scilicet secunda post meridiem, hodie vero 
quarta hora die scilicet. decima matutina. Ordo 
lectionum et tractuum in quibusdam immutatus est, 
cztera ut in Sabbato sancto Pasche, excepta bene- 
dictione ignis et cerei. 

(259) Pax accipiatur. Ordinarium  Rotomagense 


lur hymnus, el sic fiat per hebdomadam allernalim. 
Ant. Repleti sunt. Cantor incipiat psalmum : Legem 
pone, et. sacerdos cum | diacono et subdiacono sedeant 
super formam chori. Finita antiphona dicat sacer- 
dos capitulum : Dum complerentur. & Spiritus Do- 
mini, etc. Sacerdos dicat : Dominus vobiscum. 
Oremus. [5] Deus, qui hodierna die, etc. Finita ter- 
lia recedant, et cantor incipiat. officium misse. lisdem 
fere verbis hac leguntur in libro officiali Rotoma- 
gensi ms. bibliothecz Bigotianz. 

(263.) Flores diversi coloris immittantur. Liber offi- 
cialis prefatus : Dum hymnus cantatur altare incen- 
setur, luminaria accendantur, signa  pulsentur, et fto- 
res de diversis coloribus ad. instar charismatum sancti 


ms., p. 113 : Sanctus et Agnus festive, et par datur. C Spiritus desuper chorum sparsim mittantur. A decem 


Vide quz diximus de osculo pacis in observationi- 
bus de officio misse. 

(260) [50 Post Vesperas et Matutinas ipsa die 
memoriam  resurreclionis peragant ad  crucifizum. 
Nulla post Vesperas et Matutinas hodie processio ad 
crucifixum, in qua fiat memoria resurrectionis, et 
in Ordinario Rotomagensi ms. legitur : Nulla me- 
moria. Reperitur tamen hzc processio in Breviario 
Fiscannensi an. 1627 in primis Vesperis. 

(261) Dies octavus ut primus celeberrime agatur. 
Nunc autem ritu triplici 2 classis in honore SS. 
Trinitatis colitur. 

(262) Hymnus a (ribus clericis cappaltis alare in- 
censantibus inchoelur. Aliter ecclesize metropolitanz 


Ordinarium et praxis, nam ternarius numerus ad y) 


septenarium jam excrevit non cappatorum, sed ca- 
sulatorum. Pn. 

Hodie in Ecclesia Rotomagensi a septem casulatis 
et altare incensantibus inchoatur hymnus, qui ad 
ipsis et a choro alternatim perficitur, ut in Ordina- 
rio ms., p. 114, habetur : Septem presbyteri de majori 
sede cum seplem thuribulis casula induti ante altare 
veniant cum diacono et subdiacono revestitis (dalma- 
tica et tunica) οἱ medius presbyterorum incipiat. 
Deus in adjutorium, et simul incipiant hymnum : 
Veni, creator Spiritus, et íunc pulsentur omnes 


campana, et dicant. totum versum flexis genibus $n- . 


censando altare. Chorus : * Qui paracletus diceris 


aut circiter annis mos iste tam in cathedrali quam 
in parochialibus ecclesiis non immerito obsolevit, 
qui in Ordinario ms., p. 114, sic describitur : Sequi- 
tur Tertia, εἰ dum incipitur. Veni, Creator, projicien- 
(ur per familiares thesaurarii existentes in deambula- 
foriis inferioribus turribus ante crucifízum, scilicel in- 
ferius, et quantum. polerunt infra chorum folia quer- 
cuum, nebule et siuppie ardentes in. magna quantitate, 
et ad Gloria in excelsis misse emittent volare versus 
chorum aves parvas el mediocres, el non magnas, cum 
nebulis ligatis ad (ibiam in competenti numero, et con- 
linuabuntur premissa usque ad. Evangelium : et luec 
omnia fient ad expensam thesaurarii οἱ capituli equis 
portionibus. 

(264! Si alicujus sancli festivitas evenerit, de sancto 
cantetur. Per octavam Pentecostes, si sanctorum 
festivitas evenerit, post octavam transfertur. 

(265) Missa in tertia feria de angelis. Hodie non 
dicitur de angelis, sed propria quz in Missalibus Ro- 
tomageusis dicecesis assignatur. 

(260) Epistola legatur : Vidi ostium, et Erat homo 
ex Phariseis Evangelium. Idem habetur in libro offi- 
ciali Rotomagensi ms. bibliothecze Bigotians, et in 
Missalibus Rotomagensi Ecclesiz: an. 1516, 1527, 
1538 et 1576. Hodie legitur Epistola beati Pauli ad 
Romanos, c. x1: O altitudo, etc., et Evangelium se- 
cundum Mattheum, c. 28 : Dixit Jesus discipulis suis : 
Data est mihi omnis potestas, 


13 NOTA AD LIBRUM DE OFFIC. ECCLES. 114 


(967) Incipiatur Regum historia et Paralipomenon. A rariis, pergat ad modum processionis, incensato 
Libri Paralipomenon non leguntur in Ecclesia Roto- — altari. Primus thuriferarius incedit, post duo cero- 
magensi, sed tantum quatuor libri Regnum usque ad  ferarii, quos sequitur diaconus cappa indutus qui 
Dominicam proximiorem Kalend. Augusti. lecturus est Evangelium in pulpito; quod in omni- 

(268) Liber Tobie et Esdre. Esdras non legitur, bus festis triplicibus, tam primz quam secunde 
sed solummodo liber ΤΟΙ in tertia Septembris classis, observatur.-In secundo autem, quinto, et 
hebdomada, in quarta vero et quinta Judith et octavo responsoriis non incensatur altare, neque 
Esther. chorus. 

(200) Posi matutinas lantum Laudes defunctorum. (2190) Omnes clericis pro posse ecclesie induantur. 
[n Ecclesia 1b 2 cathedrali post nocturnum dicun- ᾿Αἀ processionem hodie et in festis solemnioribus 
tur ante Completorium. omnes cappis induuntur pro posse ecclesie ; imme- 

(270) In Vesperis Abbati οἱ Dominicalibus matuli- rito vero nonnulli in ea colorum varietatem impro- 
nis de cruce cantetur. In Ordinario ms. canonicorum — bant, cum ecclesia, licet ditissima, tot ejusdem co- 
S. Laudi: Ab octavo Pentecostes usque ad Adventum — loris ornamenta suppeditare non possit quod sunt 
Domini in omnibus Vesperis et Matutinis fiat memoria — clerici. Attendant illi quod sponsa Christi circumdata 
de sancia cruce, nisi in. duplicibus festis. Ad proces D sit varietate, et, sicut Dàvid propheta regius testatur 
sionem post Vesperas Sabbati nibil de cruce canitur, (Psal. xiv) in fimbriis aureis. circumamicta varieta- 
sed de beata Virgine Maria, licet in ordinario Roto- tibus. . 
mag. ms. legatur: Sequaftur processio, antiphona ; (280) Clerus, et cui ex populo placuerit, commu- 
0 crux splendidior. y Omnis terra. Oratio: Deus qui  nicetur. Antiqua Ecclesi: regula et praxis est ut 
unigen. In Matutinis autem Dominicalibus nulla fit post communionem cleri populus communicetur ; 
processio extra tempus paschale, nisi intelligas quas jam plurimis parochiatibus ecclesiis abrogata 
eam qua post aspersionem aqua fit immediate ante est. Qua tandem ratione, mihi non compertum est. 
Tertiam. - (281) In. Nocturnis quatuor lectiones leganur. Tres 

(271) Ultimam benedictio non sequitur. 1d est, ora- solummodo in .ecclesia Rotomagensi per octavas 
tio super populum, qux ulterior ultima benedictio leguntur lectiones : ordinarium quoque ms. tres tan- 
dicitur Amaldario, lib. n1, cap. 37. Pn. tum numerat, item breviaria an. 1491 et 1578, etc. 

(212) Propler Dominice noctis honorem. Hinc con- Prima lectio dicitur de expositione in Evangelium, 
stat missam in Sabbatis Quatuor Temporum sub secunda et tertia de Sermonibus Patrum. 

Vespera fuisse celebratam : ob officii enim prolixita- (282) Omnium sanctorum. Hc festivitas eodem 
tem et sacram ordinationem missa sepe usque ad ^ modo quo assumptio celebratur, excepto eo quod 
noctem Dominicz protendebatur ; quapropter officio sequitur ex Ordinario Rotomagensi ms., p. 254 : In 
vacabant isti dies, et officium Dominice in missa isto festo dicuntur benedictiones proprie. Príma leclio, 
desumebatur, ut notant divinorum officiorum expo- secunda, tertia, septima, octava, et nona legantur in 


sitores. cappis, cetere in superpelliciis. Omnes lecliones de 
(273) In missa vespertinali quidem hora. Videlicet majori sede. Primum responsorium, secundum, ter- 
circa quintam aut sextam horam post meridiem. lium, sertum, el nonum in cappis cantelur. Dominus 


(274) Ante nonam fieri sacra auctoritate prohibetur. — archiepiscopus legat primam lectionem. Primum re- 
In hodiernis ordinationibus non flt ordinum collatio sponsorium tres de majoribus in cappis. Secundum 
antequam Nona dicatur, sed sex aut septem horis responsorium dominus archiepiscopus, cum eo decanus 
None officium anticipatur. Admonitionem in ordina- ef cantor in cappis Tertium responsorium tres de 
lionibus clericorum fleri solitam post notas ex ms. majoribus in cappis. I& secwndo nocturno, tres de 
codice exhibemus. majoribus in cappis (rubeis) & O constantia marty- 

(275) In die vero Dominica episcoporum ordinatio rum. 
celebretur. Hujus ordinationis ritum post observatic-,. (283) [584 Non dicatur hymnus aut invitatorium. 
Dese ms. codice cathedralis eeclesie 700 annorum '' Ordinarium Rotomagense ms. Maiutine ita. incipian- 
eruimus. tur. Duo de majori sede regant chorum ul in Vesperis. 

(276) In. Vesperis binc et binc pulsentur campane. — Ant. Dirige. Psal. Verba mea, eic. et in Breviariis 
Hac die ad Vesperas omnes sicut in Matutinis cam-  Rotomag. an. 1491 et 1578 hzc leguntur : Ad Matu- 
pana pulsantur. (inas, antiphona. Dirige. Non legitur invitatorium 

(277) Responsorium duo cappati canant. Responso- apud Joannem Belethum, c. 161 de Celebratione 
rium a quatuor in cappis, sicut invitatorium et officii mortuorum, nec apud G. Durandum, nec apud 
Donum responsorium in Matutinis, canitur; nec Honorium Augustodun.; libro enim rv Gem. anims, 
cantor in Vesperis, sed duos cantores in cappis ad 6. 116, sic lego : In officio mortuorum imitamur offi- 
psalmos regunt chorum. In Matutinis tertium et sex- cia morlis vel sepullure Domini, ideoque invitatorium 
lum respons. a tribus in cappis canuntur. non cantatur, οἱ benedictiones ad lectiones non. dan- 

278) Diaconus cappa indutus cum processione per- tur. Item nec in rituali Lexoviensi an. 166] habetur 
gai ad pronuntiandum |53 Evangelium. Cum pro- invitatorium in die commemorationis omnium de- 
cessione, id est, cum thuriferario et duobus cerofe- functorum et in depositione defuncti, nec in Brevia- 


115 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


116 


rio Parisiensi an. 1557, et manuali item Parisiensi ἃ — (202) Officium cum Laudibus el Sequentia celebre- 


1581, nec in ordinario ms. canonicorum regularium 
S. Laudi Rotomagensis. Hoc invitatorium D. Fran- 
ciscus a Joyosa Rotomagensis archiepiscopus in Ma- 
nuali Rotomag., an. 1612, primus instituit, et suc- 
cessor ejus D. Franciscus de Harlay 1 in Breviario 
Rotomagensi anno 1618 edito. 

(284) Duo regani chorum. Cantor chorum regit: a 
duobus in cappis Graduale canitur, a duobus item 
cappatis Tractus ; sed in ecclesia cathedrali a qua- 
tuor cantatur, quia in ea more triplici missa celebra- 
tur. 

(985) Hore diei nullomodo pretermittantur. Hinc 
et inferius apparet quod tunc in Ecclesia Rotoma- 
gensi preter officium mortuorum officium de die 
diceretur, ut in Breviario Romano hodie observatur; 
quod etiam confirmant verba sequentía : Has ferialiter 
dicas agenda mortuorum festiva sequatur. 

(286) In Completorio. De secundis Vesperis et 
Completorio mortuorum nulla fit mentio in ordinariis 
mss., Dec ullum breviarium Rotomagense assignat. 

(287) Festivitas nalivitatis S. Joannis Baptiste, etc. 
Festivitates S. Joannis Baptiste, et passionis SS. Pe- 
tri et Pauli, et S. Michaelis in mense Septembri ritu 
triplici 2 classis per totam diccesim celebrantur, ut 
festum SS. Trinitatis. 

(288) Invitalorium in Matulinis a tribus clericis 
cantetur. In festis triplicibus a quatuor, in duplicibus 
et semiduplicibus a duobus in cappis in medio chori, 
in simplicibus et feriis ab uno in stallo suo in super- 
pellicio canitur iavitatorium, [5.5 nunquam a tri- 
bus in Ecclesia Rotomagensi. . 

(280) Dies octavus ut Dominica celebretur. Nunc 
ritu duplici colitur. 

(200) Dedicatio sancli Michaelis in mari. Qua et 
festivitas S. Michaelis in periculo maris, in antiquo 
ecclesia metropolitanze Martyrologio nuncupatur die 
16 Octobris. Ejus autem veneratio etiam ad exteros 
transiit. In concilio enim Oxoniensi apud Anglos 
celebrato an. Christi 1922 recensetur inter festa a 
rectoribus Ecclesiarum et capellanis in obsequio di- 
vino et laude celebranda cum interdictione minorum 
operum servilium. Pn. 

(201) In Vesperis οἱ Matutinis chorus non regatur. 
In his Vesperis et Matutinis chorus a duobus cappis 
indutis regitur, sedad Te Deum altare non incensatur. 


D 


lur. De istis Laudibus nihil fit in Ecclesia Rotoma- 
gensi, Sequentias tantum in festis triplicibus retinuit 
cathedralis ecclesia. 

(293) Matulina non dicatur. Ofücium nocturnum 
pariter et diurnum de istis sanctis agitur in dicecesi 
Rotomagensi. 

(204) Romani, Audeoni. Cum auctoris scopus fue- 
rit librum hunc non in unius metropoleos sed totius 
provincie usum exscribere, nemo miretur si przci- 
puos Ecclesie nostre tutelares in infimam sanctorum 
classem redegerit, multaque preterea vel omiserit, 
vel obiter perstrinxerit, ad peculiares ejusdem eccle- 
sie cerimonias pertinentia, quorum notitia peti po- 
test ex Ordinario. Cujusmodi sunt solemnes Domi- 


B nice Palmarum, et ascensionis processiones, ac 


S. Audoeni festivitas, Joannis tempore (ut ex ejus 

Historia constat) celeberrima : Quod hic consulto 
- notatum voluimus, ne quis inde sugillandorum rituum 
nostrorum occasionem arripiat. Ps. 

Festum S. Romani civitatis Rotomagensis patroni 
et archiepiscopi ritu triplici in ecclesia observatur, 
non item in populo qui totus negotiationi et deam- 
bulationi hac die incumbit, ita ut ecclesia jure merito 
lugeat eo quod non sini qui veniant ad. solemnitatem. 
Concilium Rotomagense anno 158], presidente Ca- 
rolo Borbonio archiepiscopo Rotomagensi et S. Ro- 
mane Ecclesie cardinali, de cultu divino in genere, 
art. 4 et seq. de istis nundinis et mercatibus publicis 
in diebus festis maxime conqueritur, et rebelles [56 
excommunicatione plectit. Festum vero S. Audoeni 
Rotomagensis item archipresulis ritu duplici cele- 
bratur per totam diccesim, solemniter autem et 
triplici more in ecclesia S. Audoeni propria canonici 
cathedralis ecclesic& celebrant, ad quam eo die fit 
processio ex cathedrali ecclesia, qua post observa- 
tiones nostras in ordine processionum est ex- 
trema. 

(205) Responsorium a duobus clericis absque cappis 
cantetur. In Sabbatis per annum quando in Vesperis 
habetur responsorium, scilicet in Adventu, et a Se- 
ptuagesima usque ad Trinjtatem, a duobus in cappis 
canitur, similiter in omnibus Dominicis invitatorium. 

(200) In Maiulinis una lantum antiphona cantetur. 
Nunc antiphone novem super psalmos canuntur, 
excepto tempore paschali. 


"n ACTA VETERA 118 





RELIGIOSISSIMO PATRI ET DOMINO 
D. FRANCISCO II 


ARCHIEPISCOPO ROTOMAGENSI, NORMANNLE PRIMATI 


157 Opportune prorsus accidit, religiosissime presul, ut dum restituendo pristino sacrorum rituum splen- 
dori impensius providentia tua invigilat, ex improviso manibus nostris occurreret liber De ecclesiasticis offi- 
ciis, ab annís circiter sexcentis, Joannis tum Abrincensis episcopi, qui postmodum metropoli tuz prxfoit, 
singulari diligentia scriptus, et venerabili Maurilio decessori suo in provincivt usum oblatus. Hunc :etati no- 
strz: divino munere sepositum e Salicosani ccenobii solitudine, ubi diutius nec sine damno delituerat, tandem 
aliquando, nominis tui auspiciis, in publicum revocamus eo majori fiducia quo potiori jure rem Ecclesie 
tus origine institutoque propriam, celsitudini tu: non tam dicari quam vindicari oporteat. Antistitis pal- 
lium una cum corpore sacra lex humari jubet, ejusque usu successoribus interdicit. Longe alia est scripto- 
rum operumque ratio qua superstite fama fructuque transeunt ad posteros, ac tenebris et silentio quan- 


tumvis sepulta reviviscunt. Ejus generis est liber iste, cujus notitiam vel inde |58 gratiorem fore speramus 
quod multa contineat, que partim in Ecclesia tua religiose hactenus observantur, partim haud ita pridem 
subito quodam vicissitudinis z:estu magis abrepta quam abolita, multorum adhuc animis herent nulloque 
negotio repeti possunt, prorsus ut appareat optimum hunc sincerz antiquitatis testem ac vindicem divinitus, 
quasi e diuturno somno, excitari, qui publicis cleri studiis facem preferat, tuzeque in primis sollicitudini 
emerita magisterii auctoritate cooperetur. Excipiat igitur pietas tua, religiosissime presul, Joannem in 
exiguo mutiloque codice redivivum, et clericorum manibus evectum in sedis ac honoris partem postliminio 
restituat. Quidquid vero opellz& nostre praeclaris ejus lucubrationibus accessit, ita placide spectet ut patro- 
dni tui gratia quantum decessori ad gloriam tantum nobis virium ad studía ac disciplinam additum 
ateamur. 

Celsitudini tue addictissimi, GEkoncius RupEt, Jacosus MaLET, et JoANNES LE Pmrvosr, Ecclesie tuse 
canonici. 





ACTA VETERA 
QUORUM IN NOTIS FACTA EST MENTIO 


Sequuntur processiones solemnes que per annum, fieri solent in. ecclesia, cathedrali 
Rotomagensi, ex Ordinario ms. ad usum ejusdem ecclesia. 


(Ex ms. codice Bigotiano.) 


PROCESSIO AD S. GILDARDUM Amorum, et dicantur orationes Deus, qui dispersa 
congregas , per omnia secula seculorum. Amen, 

DOMINICA IN RAMIS PALMARUM. 4Eterne Deus (more prefationis) cujus Filius pro sa- 

lute. Postea dominus archiepiscopus vel sacerdos 

(59 In ramis palmarum. Finitis Matutinis deferatur super ramos aquam benedictam aspergat, et hsc 
corpus Domini ad locum destinatum [a/., determina- oratio sequitur : Deus, qui per oliv& ramos. His itaque 
tum! in feretro a duobus sacerdotibus de secundà peractis distribuantur rami, et cantor incipiat : Pueri 
sede in albis, et sint duodecim famuli circa feretrum — Hebreorum tollentes. Alia ant. : Pueri Hebreorum 
portantes duodecim torchias quas debet dominus vestimenta. Hoc finito pergat processio ad locum 
archiepiscopus ; et duo de prefata [a/., prima] sede destinatum [al., determinatum], cantore incipiente 
ferant duas torchias chori, et associant corpus Do- Cum audisset turba, Υ Εἰ cum appropinquasset. 
mini usque ad atrium Sancti Gildardi..... Ordo in Sequitur ant. Fratres, hoc enim senlite. Sequantur 
ramis palmarum. Tertia cantata (2) clerus et populus [6] alie antiphone ad placitum cantoris quan- 
lotius civitatis ad matrem ecclesiam |6O conve- tum necesse fuerit. Ant. Cum audisset populus. Alia 
hiant, et processione ordinata cum cruce discooperta ant. Prima «autem. Alia ant. Cum appropinquaret 
et candelabris ad altare crucis, in quo benedictio Dominus. Cum autem ventum fuerit ad locum ubi 
palmarum flet, pergat; et cantor incipiat ant. Anie statio debet fleri, fiat sermo ad populum. Quo finito 
ier dies solemnitatis. Sequitur alia antiphona Ante quinque de secunda sede cantent in albis hos ver- 
sez dies Pasche. Finita antiphona, dicat archiepi- τῷ sus ante feretrum ubi corpus Domini fuerit portatum 
Scopus vel sacerdos super ramos orationem Actiones ^ (al. add. ad illum locum] privatim ante lucem illius 
Mos(ras, quesumus, Domine. Finita oratione subdia- diei, Y En rez venit. Quo finito, dominus archiepi- 
Conus revestitus, verso vultu ad populum, in pulpito scopus vel sacerdos, cantor, diaconus et subdiaco- 
legat quasi lectionem cum titulo Dicite, filie Sion. nus cum choro de statione sua flectendo genua dria: 
Qua finita cantor incipiat 8 Circumdederunt, Y respondeant] Salve, quem Jesum, incensando. Quin- 
Quoniam. Quo finito Evangelium a diacono dal- que clerici * Hic est qui de Edom venit. Dominus 
maticato legatur in pulpito Cum appropinquasset archiepiscopus, eantor, diaconus et subdiaconus, et 
Jesus. (Al., add. quo lecto] Sequitur benedictio ra- chorus Salve, luz mundi, incensando et flectendo 
genua. Quinque predicti clerici. 3 Hic est ille qui 

(2) Nunc solius ecclesi: cathedralis. ut agnus. Interim sicut prius dominus archiepisco- 


119 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


120 


pus, cantor, et alii Salve, wostra salus. Quo finito, A revestitis, et pergant ad locum consuetum, et ibi can- 


dominus archiepiscopus, cantor, diaconus et subdia- 
conus vertant se ad feretrum, et incensent corpus 
Domini honorifice, cantore incipiente cum domino 
archiepiscopo et revestitis, incensando, et ter re- 
petatur, et chorus ducat ad finem Dignus es, Do- 
mine. Alia antiphona Hosanna filio David. Hoc fi- 
nito processio redeat, cantore incipiente antipho- 


nam Ceperunt omnes turbe. |62 Sequantur re- 
spons. Dominus Jesus, v Convenerunt, R Cum «u- 
dissel turba, Y Et dum appropinquaret. Cum autem 
processio ad portam civitatis ordinata (al., orna- 
tam] venerit, sex pueri turrim ascendant (3), et hos 
versus festive cantent Gloria, laus et honor. Dominus 
archiepiscopns vel sacerdos, cantor, cum revestitis 
incensando incipiat Gloria, laus, flectendo genua, et 
chorus ducat ad (inem. Item sex pueri Υ Israel es 
lu rez. Chorus, flexis genibus, dominus archiepi- 
scopus, cantor et alii Gloria, laus, ut prius. Item 
pueri * Cetus in ercelsis, dominus archiepiscopus, 
vel sacerdos, et alii ut. prius. Item pueri y Plebs 


Hebraea ; Gloria, laus, ut supra. Hoc finito dominus 


archiepiscopus vel sacerdos, cum ([al., add. cantor] 


revestitis incipiat ant., et omnes flectant genua, et 
chorus finiat : Jn nomine Jesu. Qua finita cantor 


incipiat ἣ Ingrediente Domino , Υ Cum audisset. 


tetur missa de jejunio. Et in motione processionis 
cantor incipiat ant. Propitius esto, demum alia, si ne- 
cesse fuerit : In nomine Domini. Quibus cantatis can- 
tetur & vel ant. de sanctis, per quorum parochias pro- 
cessio transierit, ad placitum cantoris; et post dicantur 
septem psalmi pcenitentiales, quibus finitis dicatur 
ant. Ne reminiscaris. Et post dicatur de jejunio offi- 
cium Exzaudivit de templo, etc., sicut in feria secunda 
Rogationum habetur, et post missam flat processio 
ante altare cum precibus et orationibus ibi pertinen- 
tibus. Deinde incipiatur a tribus de secunda sede 
hzc litania : Domine, defende nos, et chorus respon- 
deat Domine, defende. Cantores, Sancta Maria, etc., 


per [65 litaniam usquedum veniant ad ecclesiam. 


PROCESSIO AD S. ELIGIUM. 
FERIA SECUNDA ΙΝ ROGATIONIBUS 


B Finita Sexta paretur processio, in qua clerus et po- 


pulus totius civitatis cum feretris, crucibus (5), signis 
et vexillis ecclesiasticis ad metropolitanam et matrem 
ecclesiam convenire tenentur. Ad quam sic confluen- 
tibus, honeste extrahantur feretra et sanctuaria reli- 
quiarum portabilia de thesauro ecclesiv, et deferatur 
successive et per ordinem usque ad chorum quodlibet 


Et intret processio urbem. Sequitur ἢ Cogilaverunt feretrum per duos sacerdotes [al. capellanos] commu- 


autem, y Testimonium. Ad introitum atrii cantor in- 
cipiat Collegerunt pontifices. Quatuor presbyteri de 
majori sede cum rubeis et viridibus cappis (4) induti 
ante januas ecclesi:€ cantent hunc versum Unus au- 
lem ez ipsis ; chorus Ne forte. lloc finito, intret pro- 
cessio ecclesiam, et feretrum, in quo corpus Domini 
fuerit, ante portas ecclesi: ἃ duobus [63 presby- 
teris in transversum ablatum teneatur, et clerus et 
populus subintrent. Hoc finito, statim discooperiatur 


crucifixus, et dominus archiepiscopus vel sacerdos, 


cantor, diaconus et subdiaconus incipiant, flectendo C 


genua, Ave, rez nosler, el chorus similiter, Ave, rex 
noster. Dominus archiepiscopus et alii dicant Ave, 
rer nosler. Et chorus Ave, rez, nosler, et totam 
deinceps finiat antiphonam Fili David. Qua finita 
quatuor diaconi de secunda sede nigris cappis induti 
in pulpito retro crucifixum versis vultibus ad se 
ipsos cantent hoc resp. Circumdederunt, cum versu 
et regressu. Quo finito, ad introitum chori cantor 
iucipiat ant. Principes sacerdolum, et cantando intret 
processio chorum. Sequitur alia ant., si necesse 
fuerit, Mulla turba Jud&orum, qua finita, dominus 
archiepiscopus, si praesens fuerit, benedicat popu- 
lum, et incipiatur missa. 

PROCESSIO AD S. AUDOENUM 

IN FESTO 8. MARCI EYANGELIST.E. 


Ad Sextam ant. In velamento, etc. Interim prepa- 
retur processio, et nota quod si evenerit infra octa- 


niam percipientes de secunda sede scriptos in tabula 
ad placitum scriptoris, revestitos albis, et super alta- 
ria chori situeutur feretra, [(6) quorum capellanorum 
quilibet inde sex denarios percipiet de bursa domini 
archiepiscopi pro qualibet die ipsarum processionum, 
exceptis illis qui portabunt feretrum sanct: Annz, et 
etiam debent habere quilibet unum par chirothecarum 
a fratribus confratriarum;] et in cujuslibet feretri 
exitu de thesauro cantor incipiat alte antiphonam 
propriam tali sanctuario, qus per assistentes capella- 
nos continue cantabitur associando feretrum cum 


fratribus confratriarum, qui tenentur 166 interesse, 
usque ad introitum chori; ac per hebdomadarium vel 
dictarium revestitum omnibus sacerdotalibus vesti- 
mentis [a/., indumentis] prater casulam, cum thuri- 
bulo, a puero altaris sibi tradito, incensum offeratur 
cuilibet feretro ab exitu thesauri usque ad introitum 
chori, concomitautibus diacono et subdiacono simili- 
ter revestitis, cum duobus pueris perferentibus ar- 
dentes cereos in candelabris usque ad primum ascen- 
sum altaris, juxta introitum chori de latere dextro, ct 
ibidem pueris cum candelabris quiescentibus, per 
alium puerum offeratur collectarium sacerdoti, qui 
alte dicat ibidem versiculum et collectam appropria- 
tam tali sanctuario, finiendo basse Per Christum Do- 
minum nosirum. Quibus sic expletis, pro primo feretro, 
similiter fiat pro quolibet altero, tali ordine servato 
quod primo educatur feretrum corporis et capitis S. 
Severi, secundo feretro Omnium Sanctorum, tertio 


vam Pasche, ita celebretur. In. motu processionisD sanctae Anne, quarto beata» Maris, quinto sancti Ro- 


in eundo ad aliquam ecclesíam cantetur a tribus de 


majori sede de his versibus, quantum opus [64 
fuerit, Salve, festa dies. Cum vero perventum fuerit 
ad ecclesiam nulla ibi cantetur missa, sed cantetur 
de sancto ecclesix:: vy vel ant. cum versu et oratio- 
ne ; qua flnita, redeat processio per portam orienta- 
lem, et cantetur a tribus de secunda sede litania 
Domine, defende nos. Si alia dies fuerit, cantor in- 
cipiat ant. Exsurge, et dicatur a sacerdote * Ostende 
nobis, Domine; oratio Ascendant ad te. Demum mo- 
veatur processio a choro ordinata cum cruce, cande- 
labris et sighis, presbytero, diacono et subdiacono 


Nunc in vicine domus cubiculum ascendunt. 
4) Hodie, cappis nigris. 
5) Qus ut plurimum alaicis deferuntur, in pro- 
brum cleri. 


mani. Quibus peractis, cantor in sua cathedra chori 
incipiat alte antiph. Exsurge, Domine; Psal. Deus, at- 
ribus; Ant. Exsurge. Sacerdos rcvestitus in choro ante 
aquilam, cum diacono et subdiacono revestitis, cum 
cruce et candelabris, dicat Y Ostende nobis. Oratio As- 


cendant ad te, Domine. Hoc 167 finito, moveat pro- 
cessio, et eat ad locum destinatum per portale San- 
cti Stephani, et deferatur quodlibet feretrum per 
duos sacerdotes [al., capcllanos] predictos usque 
portale ecclesie, et de portali usque ad introitum 
ecclesiz:: ad quam vadit processio, deportetur (7) per 
fratres contratrix. In quo introitu iterum sacerdotes 
recipiant feretrum, et introducant intra ipsam eccle- 
siam, etsituentur in suis locis consuetis; et ante 


m Ms. cathedralis ecclesix addit. 
7) Hodie a clericis in albis. 


121 ACTA VETERA. 122 


quodlibet feretrum  pricedant duo (8) clerici A devotione; et chorus respondeat, οἱ cantetur usque 
e predicta [al. prima] sede cum cereis accensis et ad Sanctum Nicolaum de Bello Visu (12). Cum autem 
candelabris confratriarum qu: venerint de domibus processio venerit ad introitum atrii Sancti Nicolai 
ipsarum confratriarum, cum ipsis fratribus usque dimittatur litania, et cantor incipiat hoc responso- 
ad ecclesiam, preter duos, qui recipiant cereos οἱ rium : Quadam die, et transeundo per antedictam 
candelabra in ipsa ecclesia, et prz::cedant ante fere- — ecclesiam cantetur. Finito responsorio, sacerdos di- 
trum beate Marie. Et in progressu processionis cat versum Ora pro nmobis, beale Nicolae. Oratio 


cantor incedat in medio processionis inter capella- 
nos, [ (9) et przcedant ipsum curati Sancti Dionysii 
et Sancti Vigoris in habitu ecclesie cum virgis 
excoriatis (10) ad custodiendum ordinem capellano- 
rum. Qui curati similiter cum processione rever- 
tuntur, et in progressu predicto cantor] incipiat in 
choro antiphonam Propitius esto, et de aliis anti- 
phonis cantetur, secundum quod tempus poposcit, 
et secundum ordinem prescriptum per istam feriam, 


et de responsoriis et antiphonis 168 sanctorum 
per quorum parochias processio transibit. Prius- 
quam processio veniat per istos tres dies ad loca 
consueta, per tres dies procedentes monachi prius 
cantent responsorium vel ant. de sancto ecclesiae 
cum versu et oratione, et chorus immediate post eos 
cantet similiter, et oratione dicta fiat sermo ad po- 
pulum; quo facto dicantur preces ante altare cum 
prostratione. Quibus finitis, in regressu tres clerici de 
secunda sede incipiant litaniam istam Salvator mun- 
di, salva nos. Et sic veniant ad ecclesiam cantando, 
et chorus respondeat Kyrie eleison. Cum autem 
processio venerit ad ecclesiam sancti Salvatoris, 
ibi subsistat, et cum monachi cantaverint, statim 
canonicis et clericis simul aggregatis in atrium prz- 
dictz: ecclesie, incipiat cantor hanc antiphonam : 


Deus, qui bealum Nicolaum. Finita oratione, recedat 
processio, cantore incipiente hoc responsorium : £x 
ejus tumba. Finito responsorio, tres de secunda 
sede sumant litaniam, ubi tres de majori sede di- 
miserunt, et. cantent usque ad portam magni Pon- 
tis (13), et ibi flet statio sicut ad Sanctum Salvato- 
rem ; et postquam monachi (14) cantaverint, cantor 
incipiat ant. Isl sunt viri sancti, et ibi dicat sacerdos 
versum et orationem, ut supra ad Sanctum Salva- 
torem. Dehiuc separetur processio sicut heri, et 
cantores litaniam resumant Audoene Dei, etc., et in 
choro finiatur. 


. PROCESSIO AD S. NICASIUM. 
FERIA QUARTA IN ROGATIONIBUS. 
Olim ad S. Trinitatem de Monte. 


17| Tertia die in Rogationibus omnes conve- 
niant ut. supra, et moveat processio, et eat ad mon- 
tem Sanct Catherine (Gallice nunc, Mont Sainte- 
Catherine) , et exeat per portale Sancti Joannis, 
cantore incipiente antiphonam Exsurge, Domine, etc., 
ut supra. Quo finito, cantor incipiat antiphonam 
Surgile, sancti. Ant. Miserere. Ant. Mulla sunt, et 
de aliis, quantum necesse fuerit. Sequuntur septem 
psalmi. Intrante processione ecclesiam Sancti Mi- 


Isii etenim maximo; ünita antiphona, sacerdos dicat chaelis cantor incipiat z Te sanctum Dominum, et 
versum Ezsulent justi. Oratio Propitiare nobis. sacerdos dicat versum et orationem. Finita oratione 
Finita oratione, separetur processio, et resumant moram ad placitum faciat. Quo facto, cantor iuci- 


cantores litaniam ubi dimiserant : cum autem pro- 
cessio venerit ad ecclesiam litania finiatur in cho - 


piat & de S. Michaele Princeps sancte, et exeant. 
Finito responsorio, dicantur quindecim psalmi. Qui- 


ro. [(11) Nota quod in qualibet die trium dierum (C; bus finitis incipiat caritor post monachos & Honor, 


processionis religiosi sancti Audoeni tenentur mit- 
lere per suos servitores ad domum cantoris ecclesiae 


Rotomagensis, vel ejus locum tenentis, [69 hora 
prandii, unum panem magnum, unum galonem boni 
vini, honestum ferculum piscium, et unum magnum 
flaconem de pinguedine lactis, sicque jn duobus pri- 
mis diebus reportantur vasa, οἱ in tertia die dimit- 
tuntur, et pertinent cantori.] 


PROCESSIO AD S. GERVASIUM. 
FERIA TERTIA IN ROGATIONIBUS. 


Secunda die in Rogationibus conveniant omnes 
ad matrem ecclesiam ut in feria secunda, et incipiat 
cantor ant. Exsurge Domine, etc., ut supra. Interim 
incensentur sanctuaria, et conveniat processio, sicut 
hesterna die, et eat processio ad locum consuetum, 
et exeat per portale Sancti Romani, cantore inci- 


piente antiphonam De Jerusalem ereunt. Alia anti- D 


phona Cum Jjucundilate, et de csleris antiphonis, 
quantum necesse fuerit, et cantetur ad placitum can- 
toris de sanctis per quorum ecclesias transibit pro- 
cessio. Sequuntur septem psalmi : cum processio 
venerit ad locum consuetum cantetur a nostris, im- 
mediate post monachos, de sancto ecclesie, 8. Con- 
cede. Sacerdos versum et orationem dicat, ut debet, 
et post flat sermo ad populum. Quo facto, dicantur 
preces cum prostratione; quibus finitis, cantor in- 


cipiat responsorium de sanctis |[7O ἃ O constantia 
mariyrum et recedant finito responsorio. Tres de 
majori sede incipiant litaniam Humili prece et sincera 


(8) Nunc duo laici superpelliciis induti. 
m Ms. cathedralis ecclesi: addit. 

τ Hoc,non est in usu. 

(11) Ms. cathedralis ecclesize addit. 


vir(us, et ibi, finita oratione, fiat sermo ad populum, 
quo peracto dicantur preces cum prostratione, qui- 
bus finitis recedat processio cantore incipiente & 
Summe Trinitati; quo finito, cantor incipiat ἢ Re- 
gnum mundi. Quo fluito, incipiatur hec sequens li- 
tania a tribus de majori sede Ardua spes mundi, et 
cantent eam quousque processio veniat 172 in 
bivium sancti Michaelis. Tunc dimittatur predicta 
litania, et tres presbyteri de secunda sede incipiant 
istam litaniam : Rez, Kyrie; chorus reiteret. Item 
iidem : Sancta Maria. Item tres diaconi de secunda 
sede: Rer virginum. Tres vero subdiaconi de eadem 
sede: Servis tuis, el sic deducant usque ad San- 
ctum Macutum (Gallice Saint-Maclou), et ibi flat 
statio; et cum cantaverint monachi, et oratione 
dicta, cantor incipiat in atrio Sancti Macutt anti- 
phonam Gaudent in celis (15). Qua finita, et oratione 
dicta, separetur processio, et recedant, cantore in- 
cipiente & In circuitu tuo, cum versu et regressu ; 
quo finito, cantores litaniam resumant, et cantetur 
ut prius usque ad portale versus Magdalenam. In 
introitu ecclesi: cantor incipiat hanc antiphonam : 
Salvator mundi, et finiatur in choro. 


PROCESSIO IN ASCENSIONE DOMINI. 


Sequitur processio ; per portam orientalem exeat, 
et eat ad veterem turrim (Gallice /a Vieille-Tour). 1n 
primis cantor incipiat & Tempus est ut revertar, y 
Pacem relinquo, et de aliis responsoriis cum versibus 


(12) Gallice de Beauregard in ccemeterio S. Mauri 
nuncupato. 
13) In loco qui hodie Gallice vocatur Lacrosse. 
14) Hic non monachi, sed eorum vice musici S. 
Maclovii antiphonam musice canunt. 
(15) Hodie cantatur, O quam gloriosum est . 


123 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


124 


suis, quantum placuerit. Hoc expleto tres de majo- A tent ante feretrum, quod in medio navis in trans- 


ribus cantent hos versus: Salve, festa dies, quous- 


- que [793 venerint ad locum in quo consuetum est 
catenatum solvi. Et redeundo cantores cantent hunc 
versum : Solve catenatos, et alios versus, donec ve- 
niant ad occidentales portas ecclesizv, ubi duo pre- 
sbyteri canonici albis induti in turre, versis vultibus 
ad populum, incipiant & Viri Galilei, et totum ft 
niant. Quo finito, dominus archiepiscopus, vel sa- 
cerdos, cantor cum revestitis incipiant Tw, rez glo- 
rie, Christe. Dexter ehorus Tu patris sempiternus es 
Filius; sinister chorus, Tu ad liberandum. Et sic 
cantent vicissim usque, «íerna fac, dominus archi- 
episcopus et alii; cantor incipiat O rez glorie, Do- 
mine vtriulum. Finita antiphona intret processio ec- 
clesiam, et feretrum sancti Romani ante januas 
ecclesi:& a duobus sacerdotibus in albis in transver- 
sum teneatur, et populus subintret, cantore inc- 
piente » Omnis pulchritudo, cum versu et regres- 
su, et ascendant processio ad chorum. Finito re- 
sponsorio, incipitur missa. 
PROCESSIO POST TERTIAM. 
IN FESTO CORPORIS CHRISTI. 


Sequitur processio in cappis per atrium, et porte- 
tur feretrum in quo sit corpus Christi honorifice a 
duobus sacerdotibus indutis casulis albis, et cum 


illis quatuor 174 pueri in albis qui incensent fere- 
trum.[ (16) Et alii ἀπὸ clerici qui portent duas tor- 
chias cere circa feretrum. | Movente processione 
cantor incipiat y Homo quidam fecit, w Venite. Fi- 
nito responsorio, tres de majoribus cantent Salve, 
festa dies, Qua Deus in cibum. In statione Verbum 
caro factum est (vel Ego sum panis) tres de majo- 
ribus in pulpito * In principio erat. Plenum gralia. 
Quo finito, sacerdos cum diacono et cantore can- 

16) Ms. cathedralis ecclesia addit. 

17) Non repetitur, sed chorus prosequitur. 


18) Hac die antiquus ecclesie Rotomag. retine- 
tur usus. 


versum teneatur, hos versus sequentes, incensando 
etiflectendo genua. y Ave, verum corpus matum. 
Chorus idem repetat (17), flexis genibus, Υ Vere pas- 
sum. Chorus idem Cujus latus. Chorus idem. 
Quibus finitis, ad introitum chori incipitur antipho- 
na O quam suavis es(! Finita antiphona, benedi- 
ctio domini archiepiscopi, si presens fuerit. Sequitur 
missa, etc. 


PROCESSIO AD S. AUDOENUM. 


IN FESTO S. ÁÀUDOENI ROTOMAG. ARCHIEP. 


Sequitur processio apud Sanctum Audoenum, et 
ibi dicantur Vespere de sancto Audoeno festive. 
Antiph. Similabo. Psalmi (18) feriales. Ant. Con- 
fessor Domini. Ant. Iste esi qui ante. Anti. Amavit 
eum. Ant. Jusíum deduxit. Capitulum Ecce sacer- 
o3. Ry Miles Christi. Hymnus 186 confessor. * Ora 


0175 pro nobis, beate. Ant. Suscipe nostra, cum 
trina repetitione. Psal. Magnificat. Oratio de Com- 
muni. Finitis Vesperis, redeat processio ad cccle- 
siam. Et in crastinum eat processio apud Sanctum 
Audoenum, sicut in Vesperis, finita Sexta, post ma- 
jorem missam (19), et sint omnes cum monachis in 
processione, et missa in cappis. [(20) Et debent 
solvere dominis de capitulo abbas et Conventus San- 
cti Audoeni per procuratorem centum solidos de 
uibus quilibet canonicus presens debet percipere 
uos solidos, et septem religiosi de Sancto Laudo 
quitibet duos solidos, et pueri chori quinque soli- 
os; residuum debet distribui inter capellanos 
communiam percipientes ; et etiam pueri altaris de- 
bent percipere vas, in quo portatur aqua benedicta, 
plenum bono vino de cellario Sancti Audoeni. ] Post 
missam redeat processio ad ecclesiam, et in pace 
recedant, et inde ad refectionem. 


(19) Qua dicitur de S. Bartholomeo in cathedrali 
ecclesia. - 
(20) Ms. cathedralis ecclesix addit. 





FRAGMENTA QUJEDAM 


Ex Ordinario ms. cathedralis ecclesie Rotomag. desumpta. 


Dominica 1 Adventus, ad Matulinum. 


Tres de secunda sede m, Aspíiciens a longe, et de- 


bent habere quilibet unum | 76 galonem vini (21) 
de cellario archiepiscopi. 

Nono die nativitatem Domini precedente cantari 
incipiantur antiphonae quae per O inchoant, quas 
preces non subsequantur, non tamen commemora- 


tiones dimittantur. Prima a cancellario ecclesie in- . 


cipiatur, si presens fuerit ; si non, ab uno de majori- 
bus non tenente dignitatem de sinistra parte; et sic de 
dextra parte flat. Secunda antiphona a decano ec- 
clesio incipiatur. Tertia antiphona a cantore eccle- 
sie incipiatur. Quarta antiphona a sacrista ecclesise 
lucipiatyr? Quinta antiphona ab archidiacono Vul- 
cassini Francie incipiatur. Sexta antiphona ab ar- 
chidiacono majori. Septima antiphona ad placitum 
cantoris a parte hebdomadarii. Et dominus archi- 
episcopus incipiat O virgo virginum ; el omnes anti- 
p 


ons cum bina repetitione ; et post Completorium D 


eant ad loca consueta, sive in capitulo, et ibi inci- 
piatur : O; quo finito, moderate bibant, et in pace 
recedant. Amen. 

Et nota, ex quo incipientur antiphone iste : O, 


2) Nunc solidos. 
22) Nunc, violacea. 


Cincensentur altaria et chorus dum cantabitur Ma- 


gnificat. 
Vigilia Nativitatis Domini. 
Expositio Evangelii legatur a diacono in cappa 
alba (22) in pulpito cum candelabris (77 et thuri- 


bulo Cum esset desponsata. Psal. Benedictus. Interim 
incensentur altaria et chorus. 


In Nativitate Domini. 


Tres lectiones legantur de Prophetia, et tres le- 
ctiones de Sermone, et tres lectiones de Expositione. 
Tres prima lectiones de secunda sede, caetera secun- 
dum ordinem de majori sede; nonam dominus ar- 
chiepiscopus. Primum responsorium et secundum 
bini et bini de secunda sede, tertium responsorium 
tres de secunda sede in cappis ; quartum et quintum 
responsorium bini et bini de majori sede, sextum 
responsorium dominus archiepiscopus, cum eo de- 


canus et cantor in cappis;.septimum et octavum 


responsorium bini et bini de majori sede, nonum 
responsorium tres de majoribus in cappis. Tres uilti- 
mz lectiones sint in cappis: et sic in aliis triplici- 
bus. y 1 Hodie nobis, stet omnis chorus dum 
versus cantabitur Gloria in excelsis. 


In Septuagesima, ad missam. 
Responsorium (id esí, graduale) duo de secunda 


125 


ACTA VETERA. 


126 


sede in pulpito et in albis Adjutor in opportunitatibus. Aet sic flat in omnibus festis triplicibus, dum tamen 
y 


iam non in finem. Et debent habere quilibet 
unum galonem vini (23) de cellario domini archi- 
episcopl. 
Ad Vesperas. 

178 Istud sequens responsorium cantetur ad 
Vesperas usque ad Quadragesimam, exceptis Sab- 
batis et novem lectionum festis. [ἢ Dominica unus 
de secunda sede, per ferias unus de prima (id est 
infima) sede, Spes mea. 

Feria quaría Cinerum. 

Nota, post Completorium aspergatur aqua bene- 
dicta a decano vel dietario, et sic fiat usque ad ce- 
nam Domini, exceptis Dominicis diebus. 

Dominica 1 Quadragesima , ad. missam. 

Tractus quatuor canonici, duo de majori sede et 
duo de secunda sede in (24) albis ante altare, Qui 
habitat , bini et bini cantent versum suum ; omnes 
simul incipiant, et ad tinem omnes simul : Longitu- 
dine, et sic finiatur. 

Feria τι, infra hebdomadam primam Quadragesima. 

Ordo iste przscriptus cum osculo sedium a singu- 
lis a capite jejunii in ista secunda feria de horis, 
antiphonis, capitulis teneatur usque ad passionem 
Domini, et osculum sedium usque ad Vesperas ccena 


Domini. 
Sabbato Quatuor Temporum. 


. In hac missa ad orationem epistole non dicatur 
Flectamus genua, ob reverentiam S. Pauli, et quatuor 


primz lectiones de | 79 majori sede legantur, et 
quinta lectio de secunda sede, Angelus Domini. Et 
quatuor responsoria de prima sede in albis ante 
aquilam, et tractus Laudate, duo de majori sede in 
albis (25) ante altare, et ad quinque primas oratio- 
nes non dicatur Dominus vobiscum, sed Oremus. 

΄ Dominica u Quadragesima, ad. missam. 

Duo pueri in pulpito incipiant De necessilalibus, 
et chorus hunc versum finiat. Duo pueri cantent 
tantum versum secundum Ad ie, Domine, et chorus 
finem versus. Duo pueri incipiant Etenim universi, 
et finiatur a choro. Sequatur alius tractus. Quatuor 
canonici, duo de majori sede et duo de secunda 
cantant tractum Zenedicam Dominum, ante altare in 
albis (26). | 

Dominica Palmarum, ad. missam. 


Responsorium duo de secunda sede in albis: Te- 
nuisli manum. ἡ Quam bonus non reiteretur. Et de- 
bent habere quilibet unum galonem vini (27) a cella- 
rio domini archiepiscopi. Tractum quatuor canonici 
aute altare, duo de majori sede et duo de secunda 
sede in albis (28) Deus, Deus meus, respice. 

In Ascensione Domini. 


Invitatorium quatuor de majoribus qui per Matu- p 


tinas chorum regant, duo majores | 8O vel antiquio- 
res per Nocturnas, et alii duo ad Laudes. 


In festo Pentecostes, ad 1 Vesperas. 


Psal. Magnificat: Interim majus altare incensetur 
a domino archiepiscopo; si presens fuerit, οἱ post 
revertatur in cathedram suam, et incensentur sepul- 
turz regum et altare beat: Mariz a duobus presby- 
teris canonicis, et in redeundo incensentur ab ipsis 
canonicis dominus archiepiscopus et dominus deca- 
nus, et postea incensetur chorus a duobus pueris ; 

δὶ Nunc 5 sol. 

24) Nunc in cappis. 

25) Nunc in cappíis. 

26) In capis. 

(27) Nunc 5 sol 

(28) In cappis. 


archiepiscopus celebraverit servitium. Tres de se- 
cunda sede : Benedicamus Domino. 
In Matutinis. 

Legantur tres lectiones de Expositione : Si quis 
diligit me, et sint in cappis diversorum colorum. Ad 
primam lectionem candelabra et thuribulum. Omnia 
responsoria in cappis; primum responsorium tres 
de secunda sede, secundum responsorium tres de 
tertia sede, tertium responsorium (29) tres de ma- 
joribus. 

Ad missam. 

Si archiepiscopus fuerit, secum habeat septem 
diaconos et totidem subdiaconos, de quibus duodecim 
sint de secunda sede, et debent predicti duodecim 


prandere cum [81 domino archiepiscopo, vel habere 
quilibet duos (30) solidos de bursa praedicti domini; 
et Christus vincii. cantetur à duobus canonicis, et 
debent habere quilibet (31) quinque solidos de bursa 
domini archiepiscopi, quos ipsemet debet tradere 
predictis canonicis propria manu. Sin autem, major 
onore presbyter peragat officium. 
In festo S. Trinitatis, ad missam. 


Finito Evangelio, Credo in unum dicatur, interim 
textus (32) deferatur a subdiacono ad decanum prz- 
cedente thuribulo a diacono. Si decanus non fuerit, 
subdiaconus deferat per chorum osculandum, puero 
incensante ; et sic fiat in omnibus festis, in quibus 
Credo in unum dicitur. 

In festo Corporis Christi, ad Matutinum. 

Tres primz lectiones de secunda sede, alize lectio- 
nes de majori sede et archiepiscopus legat nonam 
lectionem in cathedra sua, si presens fuerit. 


In festo Purificationis, ad missam. 
Unusquisque ardentem cereum teneat, quem post 


C Evangelium offerat. 


In Assumptione B. V. Marie, ad Maltulinum. 

Incipiatur festive Te Deum laudamus, et incensetur 
altare a sacerdote, et duo pueri sint ante altare te- 
nentes duo candelabra, et sic fiat in omnibus festis 
triplicibus. 

In Commemoratione omnium defunctorum, ad. Ve- 

speras. 

182 Psal. Magnificat, incensetur majus altare et 

chorus (leg. celebrans] tantum. 


Per annum, qualibet die, ad Completorium. 


Si decanus presens fuerit, decano dicatur Confiteor 
ab utroque choro. 

Ordo matutini Officii. 

In Dominicis usque ad Pascha invitatorium duo 
de secunda sede ; antiphone de nocturnis de majori 
sede, et in singulis nocturnis ultima eujuslibet noc- 
turne cum neuma finiatur. Tres prima lectiones de 
prima sede. Quarta lectio et quinta de secunda sede, 
ceterz lectiones de majori sede. Responsoria eodem 
ordine celebrentur. Hic ordo servetur per Dominicas. 

Ad Laudes. 

Quinque antiphonz de Laudibus de secunda sede 
incipiantur, et ultima cum neuma finiatur per omnes 
Dominicas. Benedicamus, unus puer a parte hebdo- 
madarii per totum annum. 

Ad Horas canonicas. 
Nota, omnes antiphona de Horis etiam in Domini- 


(20) Nunc 4 cantores. 

(30) Nunc D sol. uU . 

(31) Prandent cum domino archiepiscopo, diaconus 
et subdiaconus et 5 cantores, canonici cum eis. 

(32) Id est, liber Evangeliorum. 


127 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


128 


cis et festivis diebus de secunda sede incipiantur, et A Benedictus et  Magnifical, [add. et Nunc dimittis] 


cum neuma finiantur. 
Ad Vesperas. 

Omnes antiphone de secunda sede incipiantur, 
[83 et cum neuma finiantur per omnes Dominicas. 
In feriis, per annum. 

Invitatorium unus de secunda sede. Antiphonx de 
nocturno de prima sede, ultima cum neuma. Primum 
responsorium per omnes ferias de prima sede, se- 
cundum responsorium de secunda sede, et tertium 
responsorium de majori sede. 

Per omnes ferias antiphone de Laudibus de prima 
sede. 

Omnes antiphone de feriis et trium lectionum 
festis, de Nocturnis, Laudibus, Horis, Vesperis, et 
Completorio sunt de prima sede, exceptis antiphonis 


(33) Nunc cum neuma dicitur. 


qua de majori sede incipiantur, et cum neuma fl- 
niantur; ultima de Nocturnis et ultima de Laudibus, 
et omnes antiphonz de Horis cum neuma, excepta 
sola antiphona Deus, eraudi, que est sine neuma 
(33); et due ad Completorium, prima cum neuma, 
ultima sine neuma finiatur. 


In Sabbatis. 


In Sabbatis usque ad Adventum Domini fiat servi- 
tium de Sancta Maria, nisi festum novem. lectionum, 
vel octave solemnes, vel Quatuor Tempora his diebus 
evenerint ; propter festa trium lectionum non dimit- 


tatur, et Vespere sexte feri sint de beata [84 
Maria, hoc modo : Ant. Gloriosa genitriz, Psal. Con- 
Rtebor, et czeteri psalmi de die, etc. 
Ad Matutinum. 
Nonum responsorium duo (in superpelliciis) de 
majori sede. 





BENEDICTIO 


CHRISMATIS 


FERIA QUINTA IN COENA DOMINI 
(Ex Ordinario mss. ecclesie cath. Rotomag. et Biblioth. Bigotianc.) 


Duodecim presbyteri suburbani cum decano Chri- B Domini consecratio flet, decanus Christianitatis (35: 


stianitatis sint par:ti cum archiepiscopo cunctis sa- 
cerdotalibus vestimentis, a quibus chrisma et oleum 
cum archiepiscopo consecretur; et plures hostiz in 
hac die consecrentur de quibus in crastinum com- 
municetur, et ipse hosti: qui remanserint honorifice 
post missam reserventur. Post Sancius vadant duode- 
cim presbyteri urbani revestiti omnibus indumentis 
sacerdotalibus cum decano Christianitatis per ostium 
sinistre partis chori ad capellam Sancti Joannis pro 
oleo inflrmorum, et redeant in choro per magnum 
ostium. Quo consecrato reportetur in locum suum. 
Et dicatur Te igitur, clementissime, usque Per quem 
hec omnia, Domine, semper bona creas. Hic duodecim 
presbyteri cum sex diaconis et sex subdiaconis (34), 
et sex clerivis de prima sede, quorum duo duas cru- 
ces ferant, et alii duo duo thuribula, et alii duo duo 


candelabra |85 inter duas cruces. Plures presbyteri 
revestiti chrismale oleum ferant, et inter duo thuri- 
bula alii presbyteri oleum catechumenorum ferant, 
et ita processio ordinata exeat per sinistrum ostium 
chori ; et eat ad capellam Sancti Joannis, et redeat 
ante majus altare per medium chori, et positum sit 
super processionem unum pallium quod portent qua- 
tuor presbyteri, et duo diaconi revestiti [cappis albis) 
cantent hos versus ante processionem O Zedemptor, 
sume carmen. Et respondeant sequentes cum stola : 
Q Redemptor. Interim dum corporis et sanguinís 


(34) Hac non observantur in Ecclesia Rotomag. 





revestitus ampullam olei infirmorum coram altari 
teneat, quam prasentet archiepiscopo, et archiepi- 
scopus cum duodecim presbyteris dicat : Exorcizo te, 
ita ut ab illis audiatur. Sequitur Emitte, Domine, Spi- 
ritum Paracletum de colis. Finito Pater noster, archie- 
piscopus cum duodecim presbyteris cathedram epi- 
Scopalem retro altare ascendat, et tunc ordinentur 
circa eum duodecim presbyteri, cruces, candelabra, 
et thuribula. Hoc finito, archiepiscopus vertat se ad 
orientem, et intret in consecrationem principalis 
chrismatis, et primo misceat balsamum cum oleo, 
deinde ter halet, et dicat : E-xorcizo te, creatura olei. 


Deinde alta voce: [86 Per omnia secula seculorum. 
Amen. Prfatio : Qui in. principio inter cetera. Woc 
finito, archiepiscopus nudum chrisma sic salutet : 
Ave, sanctum. chrisma, ter. Similiter alii sacerdotes 
salutent sic. Hoc finito, oleum benedicatur : Exorcizo 
te, creatura olei. Alia oratio : Deus incrementorum. 
Hoc finito, archiepiscopus nudum oleum sic salutet : 
Ave, sanclum oleum, ter. Similiter et alii sacerdotes 
salutent sic. Hoc finito reportetur chrisma et oleum 
sanctum ad locum in quo dividi debet, diaconis can- 
tantibus in redeundo sicut in eundo, processione 
ordinata sicut venerat, ceteris respondentibus O 
Redemptor. Moc finito, archiepiscopus lavet manus 
suas, et dicat Per omnia secula s&culorum. Amen. 
Pax Domini sit semper vobiscum, etc. 


(35) ld est, decanus curatorum urbis. 





SEQUUNTUR QU/EDAM NOTATU DIGNA, 


Excerpta ex eodem ms. Ordinario ad usum cathedralis ecclesie Rotomagensis. 
(Ex eodem mss. Bigot.) 


MANDATUM, SEU LOTIO PEDUM, 
"FERIA QUINTA IN COENA DOMINI 


Post prandium, Mandatum pauperum flat, et Man- 
datum clericorum ita celebretur. Dominus archiepi- 
scopus indutus alba cum diacono et subdiacono, et 
ceroferariis, ad navim ecclesi: pergant, et Dominico 


D|87 exemplo Mandatum íaciant, et quantum pla- 


cuerit ex majoribus in albis pedes czeterorum lavent. 
Et debet dominus archiepiscopus facere distribui 
cuilibet canonico presenti et custodi vestiarii unum 
linteum (Gallice devantel) , unam concham (Gallice 
galte, unam ollam terre, unum scyphum de salice, 
et habeat quilibet canonicus unum clericum de prz- 


-- 


129 ACTA VETERA. 130 


dicta [al., prima| sede in superpellicio ad hauriendum A et. pro perfidis Judeis. lic non dicatur Flectamus 
ar sumendum] sibi de vino et aqua pro pauperibus. genua. Omnipolens, sempilerne, Deus, qui etiam Ju- 
nterim cantore incipiente Dominus Jesus, Mandatum — daicam. Per. Oremus et pro paganis, ul Deus omni- 
novum. Psal. Beati immaculati. Ant. Si ego Dominus. — polens auferat. Flectamus genua, Levate. Omnipotens, 
Psal. Beati qui scrutantur. Ant. Pos(quam surremit sempiterne Deus, qui non vis mortem. Quibus finitis, 
Dominus. Deus misereatur, et Vos vocatis me. * tollat casulam dominus archiepiscopus, vel sacerdos, 
Exemplum enim. Ant. In hoc cognoscent. Ant. In et pergat cum diacono et subdiacono; illis sedentibus 


diebus illis. Psal. Miserere. Y Remitiuntur ei peccata. 
Ant. Maria ergo unzit pedes. Benedixisti. Ant. Dili- 
gamus nos. y Εἰ hoc mandatum. Ant. Ubi fralres in 
unum. Y Ubi esl charitus. Psal. Miserere mei. Ant. 
Domine, tu mihi lavas. Venit ad Simonem. Ant. 
Domine, non tantum. Y Quod. ergo facio. Quo finito, 
eant in capitulum [ms. capitulo[, et ibi diaconus alba 
et stola indutus, cum cereis et thuribulo legat, more 
lectionis, Ante diem festum. Alii diaconi vel sacer- 
dotes legant et juvent eum quousque veniant ad 


Surgite, eamus hinc. Tunc nebule cum 188 vino 
distribuantur. Quo flnito [al., facto] redeant ad 
chorum, et sequenti modo Completorium cum silentio 
dicant. 

FERIA SEXTA IN PARASCEVE. 


Finita Nona, ad ignem benedicendum pergant ver- 
sificando sub silentio : Miserere mei, Deus, sicut 
in quinta feria, quo benedicto redeant ad chorum 
versificando psal. Dominus illuminalio. Hoc finito, 
dominus archiepiscopus, vel sacerdos omnibus 
vestimentis consacerdotalibus indutus cum diacono et 
subdiacono in albis accedat ad altare, et incipiatur 
ita servitium. Lectio legatur sine titulo ad aquilam, 
unus canonicus de secunda sede legat Im tribulatione. 
Duo de secunda sede in albis ante aquilam tractum 
Domine, audivi. Demum [αἰ. add. quo finito] sequatur 
Dominus vobiscum, Oremus, Flectamus genua, Levate. 
Deus a quo et Judas. Per omnia secula seculorum ; 
dicto /4;ien, tum subdiaconus in albis legat lectionem 
sine titulo et more lectionis ante aquilam Dixit 
Dominus ad Moysen. Quatuor canonici, duo de ma- 
jori sede, et duo de secunda, bini et bini versum 
suum, et sint in albis, ante altare cantent tractum 
Eripe me, Domine. Diaconus in alba (manipulo et 
stola) ante altare legat passionem more lectionis, 


excepta [89 voce Domini, qu: more Evangelii le- 
gatur. Dominus vobiscum non dicatur, nec Gloria 
tibi, Domine respondeatur, et ita incipiatur. Passio 
Domini aostri Jesus Christi secundum Joannem. Egres- 
sus est Jesus, etc. Cum autem ventum fuerit ad 
locum ubi dicitur : Partiti sunt vestimenta, duo cle- 
rici nudent altare sindonibus quz prius super altare 
fuerant positz. Altare autem significat Dominum; 
sindones, apostolos qui comprehensum Jesum omnes 
lal., relinquentes] fugerunt. Et cum venerit ad locum 
δὶ dicitur : Ef inclinato capite tradidit spiritum, 
omnes prosternant se ad terram. Finita passione di- 
cantur orationes solemnes sine intervallo, et casula 
non tollatur, et pro Judzis non flectantur genua. Ad 
primam orationem non dicatur: Flectamus genua, 
Levate, nec Per Dominum. Ad m orationem dicatur : 
Flectamus genua, Levate, et Per Dominum. Incipiunt 
sic : Oremus. Dileclissimi nobis pro. ecclesia. Oremus 
Omnipotens, sempiterne Deus, qui Gloriam tuam. Ore- 
mus el pro bealissimo papa mosiro. Fleclamus genua. 
Omnipolens sempilerne Deus, in cujus manu. Per. 
Oremus et pro catechumenis nostris, ut Deus οἱ Domi- 
nus noster. Flectamus genua. Omnipotens sempiterne 
Deus, moslorum consolaiio. Per. Oremus et pro hzre- 
ticis. Flectamus genua, Levate. Omnipotens, sem- 


piterne |9O Deus, qui salvas omnes. Per. Oremus 


(36) Ita apud Joannem Abrinc. p. 60, licet apud 
Augustinum paulo aliter habeatur. 

6 Hodie nec defertur crux ad sepulcrum, nec 
lavatur. Al., deest. 


nudis pedibus super formam chori, duo sacerdotes 
nigris casulis induti velatam crucem retro altare 
teneant, et supplici voce dicant Popule meus. Duo 
diaconi ante aquilam nudi pedes, nigris cappis induti 
respondeant, flectendo genua, Agios, o Theos. Domi- 
nus archiepiscopus et alii sicut prius, Sanctus Deus. 
Tunc duo presbyteri crucem ante altare teneant, et 
dicant Quid ultra debui facere. Diaconi, sicut prius, 
Agios, o Theos. Dominus archiepiscopus et alii, sicut 
prius, Sancius Deus. Hoc flnito, dominus archiepi- 
scopus, vel sacerdos, crucem cum baculo disooope- 
riat genibus flexis, dicens Ecce lignum crucis, et 
chorus prosternat se in terram et finiat antiphonam. 
Psalmus : Beati immaculati. Chorus reiteret antipho- 
nam Ecce lignum. Tunc crux adoretur prius ἃ domi- 
no archiepiscopo, postea ab aliis secundum ordinem. 


Adoratio [91 omnium ita fiat ut uniuscujusque ven- 
ler in terra haereat (36), dum enim (juxta Augustinum 
in psalmo xLmnr genuflectitur, restat. adhuc quod 
humilielur. Qui aulem sic humiliatur ut tolus in 
terra haereat, nihil amplius in eo humilitatis restat. 
Et oblatio facta ad adorationem crucis distribuatur 
duobus qui cantaverint Popule meus, et illis duobus 
qui cantaverint Agios, Ὁ 4018 portionibus. Dum adora- 
tur crux cantor incipiat ant. Crucem tuam adoramus. 
Psal. Deus misereatur. ltem alia antiphona : Tuam 
crucem. Item alia: Adoremus crucis signaculum. Dum 
fabricator. Item ant. O admirabile pretium. Item 
hymnus dicatur Cruz fidelis. Pange lingua. Cruz 

lis. Item, si necesse fuerit, dicatur hymnus Lustra 


C sez. His finitis, et cruce adorata a clero et populo, 


crucifixus in commemoratione sanguinis et aque 
fluentis de latere Redemptoris vino et aqua lavetur 
(37); et dum lavatus fuerit tollatur in altum, et 
cantetur ant. Super omnia ligna. Finita antiphona 
deferat dominus archiepiscopus aut sacerdos, et cum 
eo duo presbyteri qui cantaverint : Popule meus, 
crucifixum ad sepulcrum, cantore incipiente [ms. 
cath. : Quo finito deferatur crucitixus ad sepulcrum a 
duobus presbyteris, qui cantaverint]| y Sicul ovis ad 
occisionem, cum versu et regressu. Quo collocato, 
dicatur antiphona In pace in idipsum dormiam. Postea 


archiepiscopus [G2 aut sacerdos lavet ostium se- 
pulcri, et humili voce incipiat m Sepulto Domino. 
Quibus finitis, dominus archiepiscopus vel sacerdos 
induat casulam nigri coloris, et lotis manibus, cum 
magna reverentia ad sacrarium pergat, priecedentibus 
thuribulis, candelabris et torchiis, et corpus Domini 
ab heri servatum afferat super altare, et reponantur 
vinum et aqua in calice, sicut in aliis diebus con- 
suetum est, et prius ante altare faciat confessionem 
(38), dicendo Confiteor, etc. Quo facto accedat ad 
altare, et parum moratus humili voce dicat (39) 
Oremus : Preceplis salutaribus, etc. Pater noster. 
Chorus respondeat Sed libera nos α malo. Dominus 
archiepiscopus, vel sacerdos, demissa voce et priva- 
tim dicat Amen. Libera nos, quesumus, Domine. Ad 
Per eumdem Dominum faciat fractionem; qua facta, 
humili voce cantet Per omnia secula saeculorum, 
Amen. Chorus in eadem voce respondeat Amen. Non 
dicatur Par Domini, nec Agnus Dei cantetur, sed 
mittatur pars corporis Christi in calice, ut moris est, 
et dicat sacerdos orationes Domine sancte, Pater 
omnipotens, eterne Deus; Domine Jesu Christe. lote- 


ἘΝ Hodie non fit confessio. 
(39) Hic non fit mentio elevationis hostiz. 


131 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG, 132 
rim sacerdos utatur corpore Domini, dicens : Corpus A archiepiscopus cum eis loquatur, et claudantur 


Domini nosiri, etc. Item quando accipit calicem dicat: 
Corpus el sanguis Domini, etc., (93 more solito; 
et communicentur qui voluerint, sicut hesterna die, 
et reservetur de corpore Christi Domini ad viaticum. 
Postea dominus archiepiscopus, vel sacerdos, tenens 
calicem in manibus incipiat ad Vesperas mediocri 
voce Calicem, etc., sicut heri notatum est, et chorus 
suaviter dicat Vesperas, et flnitis quinque psalmis et 
antiphona, dominus archiepiscopus, vel sacerdos, 
incipiat antiphonam Cum accepisset acelum. Psal. 
Magnificat. Hoe finito, dominus archiepiscopus, vel 
sacerdos, abluat manus suas, et mediocri voce sine 
Dominus vobiscum, cantet Oremus, Refecti vitalibus, 
et Per omnia secula seculorum dicto, in fine Amen 
tantum respondeatur et sic ad refectionem panis et 
aque pergant. Post prandium erigatur columna cerei, 
quo finito, Completorium cum silentio dicatur. 


EXPULSIO PUBLICE POENITENTIUM. 
FERIA QUARTA IN CAPITE JEJUNII. 
(Ex eodem ms. Bigot.) 


Ad Nonam hymnus, antiphona, capitulum, re- 
sponsorium, versus de serie psalmorum.... Dehinc 
aret se archiepiscopus, vel ille qui in loco ejus 
uerit ad absolutionem faciendam cum cantore; et 


diaconus et subdiaconus sint revestiti [94 in albis, 
et eant [al., eatur] ante crucifixum, et ibi faciat Do- 
minus archiepiscopus sermonem ad populum, quo 
finito, omnes sint prostrati. Cantor incipiat septem 
psalmos poenitentiales Domine, ne in furore, etc. 
Quibus finitis dicat dominus archiepiscopus oratio- 
nes ibi pertinentes. Ultima oratio Absolutionem et 
remissionem, etc. Dehinc pergat dominus archiepi- 
scopus ad majus altare, et super illud benedicat 
cineres cum orationibus ibi pertinentibus. Quibus 
peractis, tribuantur a domino archiepiscopo et aliis 


al., claudat| fores ecclesi. Quo finito, redeat pro- 
cessio ad altare dextre crucis in capella sancti 
Spiritus, cantore incipiente hoc responsorium : Ecce 
Adam. $ Cherubim (40). Videte, et ibi cum pro- 
stratione, preces dicantur [95 cum Miserere mei 
Deus, et orationibus ibi pertinentibus. Quo finito, 
duo de secunda sede litaniam incipiant, quam in 
choro cum processione finiant. Hoc expleto, inci- 
piatur missa, et celebretur niore feriali. 


RECONCILIATIO POENITENTIUM. 
FERIA QUINTA IN COENA DOMINI. 
(Ex eodem ms. Bigol.) 


' Finita Nona, dominus archiepiscopus, vel ejus 
vicarius indutus alba et stola cum cappa rubea, vel 
sacerdos sine cappa cum diacono et subdiacono in- 
dutis albis et stola, cum cantore, processione ordi- 
nata, pergat ad occidentales portas ecclesi: ad re- 
conciliandos poenitentes. Et domino archiepiscopo 
sedente juxta januas ecclesie, processione stante in 
navi ecclesi (41), legatur a diacono, more lectio- 
nis, hzc lectio : Adest tempus, o venerabilis pontifex. 
Finita lectione, dominus archiepiscopus, vel ejus vi- 
carius, se erigat et cantet antiphonam Venite, ter, 
et finiat. Cantor incipiat psalmum Benedicam Domi- 
num, et dicatur totus psalmus, si necesse fuerit, et 
ad quemlibet versum repetatur antiphona Venite, 
Venite, et interim Dominus archiepiscopus, vel ejus 
vicarius, poenitentes in ecclesiam intromittat cum 
baculo, et reconciliati ardentes candelas ad altare 


deferant, alii exstinctas [96 vel nullas, et dominus 
archiepiscopus, vel ejus vicarius ponat manum suam 
super capita reconciliatorum, dans singulis pacis os- 
culum, dicens : Pax tecum. His itaque peractis pro- 
cessio redeat cum silentio, et flat sermo ad populum; 
quo finito, dominus archiepiscopus cum diacono et 


sacerdotibus, et interim cantetur h:ec antiphona  7m- C subdiacono dicat septem psalmos penitentiales cum 


mutetur habitu. Alia ant. Jurtía [al., Inter] vestibu- 
lum et altare. Qua finita, pergat dominus archiepi- 
Scopus cum processione ad occidentales portas eccle- 
si$ ad expellendos pceenitentes, et cantor incipiat 
Exaudi nos, Domine. Psal. Salvum me fac, Dets, et 
reiteretur Exaudi. Quibus finitis, legatur hic sermo 
a diacono : Vox sanguinis, dehinc poenitentes eji- 
ciantur, cantando Ne reminiscaris. Tunc Dominus 


(40) Nunc dicitur 3 Fecitque Dom. 


prostratione, choro respondente. Quibus finitis, an- 
tiphona Ve reminiscaris; qua finita, dominus archi- 
episcopus poenitentes prostratos absolvat, dicendo 
preces Kyrie, eleison, Christe, eleison, Kyrie, eleison. 
Paler nosler. Et ne mos. Y Salvos fac. Y Mitte eis 
auzilium. * Domine exaudi. Dominus  vobiscvm. 
Oratio : Presta, quzsumus, Domine, his famulis tuis. 
Oratio : Absolutionem et remissionem. . 


(4l) Hzc lectio a nobis infra eruitur ex vetusto codice ms. bibl. cathed. eccles. Rotomag. 





SERMO ARCHIDIACONI 


Ad archiepiscopum Rotomagensem, pro reconciliatione publice poenitentium feria quinta 
in cena Domini. 


(Ez ms. Pontificali 700 annorum biblioth. cathedr. Rotomagensis.) 


Adest tempus, o venerabilis pontifex, votivum D Deus et Dominus noster constituit Mediatorem ut sus- 


afflictis, congruum penitentibus, optabile tribulatis. 
Adsunt fllii tui, Pater, quos Domino per Spiritum 
Sanctum vera mater Ecclesia in letitia peperit, sed 


iterum suadente diabolo a sua integritate [9.7 cor- 
ruptos, miseros factos et exsules novis quotidie do- 
loribus ingemiscit. Pro his suppliciter orant quicun- 
que felices in sinu suo remanserunt, quique divina se 
protegente clementia, in fide stabiles perstiterunt. Re- 
miniscendum qualiter a patre clementissimo susceptus 
sit filius ille minor qui tandiu porcos pavit, qui pater- 
ne hereditatis pretiosa stipendia infeliciter dissipa- 
vit. Patet pater, patet hodie manans de latere Salva- 
toris fons ille David in quo menstrua abluuntur, in 
quo peccatorum nigredine obsoleti, per hurnilem con- 
fessionem super nivem dealbantur. Ad hoc ením te 


ceptum, sicut ille, in humeris reportes ei peccatorem. 
Accepisti a Domino annulum discretionis et honoris, 
ut qu:e signanda sunt signes, et quz» aperienda sunt 
prodas, quz? liganda sunt liges, qua solvenda sunt 
solvas; atque credentibus per fidem baptismatis, lap- 
sis autem et peenitentibus per ministerium reconcilia- 
tionis januas regni coelestis aperias. Moveat pietatem 
tuam fletus ipse miserorum. Maria flevit οἱ suscepta 
est. In hac nocte negavit apostolus, et lacrymis suis 
baptizatus iterum restitutus est. Publicanus de te- 
loneo apostolatum meruit. Latro de [98 cruce pa- 
radisum intravit. Plorat mater nostra Jerusalem 
orans pro filiis suis, et lacrymae ejus in maxillis ejus 
(Thren. 1, 2). Miserere, miserere, Pater, quia venit 
lempus miserendi ejus (Psal. c1, 14). 


133 


ACTA VETERA. 


134 





TABULA PASCHALIS 
Anno Domini 1678 


Ez cereo paschali cathedr. ecclesie Rotomagensis. 


Annus ab Origine mundi 5678. 

Annus ab universali Diluvio 4033. 

Annus ab Incarnatione Domini 1078. 

Annus a Passione ejusdem 16495. 

Annus a Nativitate B. Marie 16092. 

Annus ab Assumptione ejusdem 1028. 

Annus Indictionis !. 

Annus Cycli Solaris 7. 

Annus Cycli Lunaris 7. 

Annus presens a Pascha precedente usque ad Pa- 
scha sequens est communis abund. 

Epacta 7. 

Aureus Numerus 7. 

Littera Dominicalis B. 

Littera Martyrologii g. 

Terminus Paschz 17 April. 

Dies Pasche 10 April. 

Luna ipsius 5 April. 

Annotinum Paschale 18 April. 

Dies Rogationum 16 Maii. 

Dies Ascensionis 19 Maii. 


199 Dies Pentecostes 29 Maii. 

Dies Eucharistie 9 Junii. 

Dominice a Pentecoste usque ad Adventum 25. 

Dominica prima Adventus 27 Nov. 

Littera Dominicalis anni sequentis Α. 

Annus sequens est 1679 communis ord. 

Littera martyrologii anni sequentis t. 

Dominice ἃ nativitate Domini usque ad Septuage- 
simam anni sequentis 4. 

Terminus Septuagesime anni sequentis 11 Febr. 

Bominica Septuagesim:x anni sequentis 29 Januar. 


ADominica 1 Quadragesimz anni sequentis 19 Febr. 


Dies Paschz anni sequentis 2 April. 

Annus ab institutione sancti Melloni 1419. 

Annus a transitu ejusdem 1368. 

Aunus ab institutione sancti Romani 1032, 

Annus a transitu ejusdem 989. 

Annus ab institutione sancti Audoeni 10406. 

Annus a transitu ejusdem 1033. 

Annus a dedicatione hujus ecclesie — metropoli- 
tane 614. 

Annus ab institutione Rollonis primi ducis Norman- 
nie 7606. 

Annus a transitu ejusdem, 760. 

Annus a coronatione Guillelmi primi ducis 200 
Normanniz in regno Anglix 604. 

Annus ab obitu ejusdem 590. 

Annus a reductione ducatus Normannis ad Philip- 
pum II Franciz regem 474. 


BAnnus ab alia reductione ducatus Normanais ad 


Carolum VII Francie regem 228. 

Ànnus pontificatus SS. patris et DD. Innocentii pa- 
pe ΧΙ, 2. 

Annus ab institutione R. patris et DD. Francisci IV, 
archiepiscopi Rotomagensis et Normannis pri- 
matis, 7. 

Annus a nativitate Christianissimi principis Ludo- 
vici XIV, Francie et Navarre regis, 40. 

Annus regni ipsius 35. 

Consecratus est iste cereus in honore Agni imma- 
οὐ δῖ, et in honore gloriose Virginis ejus genitricis 
aris. 





FRAGMENTA . 


Ex Ordinario ms. cathedralis ecclesi: Rotomagensis. 


Sequentes ctremonit non observantur in eadem ecclesia. 


(n Nativitate Domini, in fine 1 nociurni.) 


Omnis de secunda sede in superliciis in modum 
coronx cantent prosam. Cantor cum cappa sua ni- 
gra stans ante 20 formam chori incipiat Felix 
Maria. 


Posl tonum responsorium. 


Omnes de majori sede in superliciis, excepto de- 
cano, in modum coronz cantent prosam, et incipia- 
tur a cantore Quem c«cthera et terra. 


De annotino Pascha. 


Officium de annotino Pascha non potest fleri, nisi 
evenerit post octavam Pasche. Ordo in annotino 
Pascha, festum de tertio responsorio duplici. Ad Ves- 
peras antiphone de majori sede et cum neuma. 
Antiphona. Alleluia, psalmi de die. 


C Residuum officii fere concordat cum officio Dominice 


in A 
In festo sanc(e Trinitatis. 


Nota quod ad ui, v et viu lectioues majus altare 
sepulture regum incensentur, et archiepiscopus et 
decanus, si praesentes fuerint, a duobus sacerdoti- 
bus canonicis in cappis, et postea chorus a duobus 
pueris. Et sic flat in omnibus festis triplicibus. 


In festo corporis Christi, ad 1 Vesperas. 
Magnificat cantetur de sexto et quinto tonis. 
In Purificatione B. Marie ad 1 Vesperas. 


Memoria S. Severi fiat ob reverentiam corporis ejus 
quod in ecclesia Rotomagensi requiescit. 


Ad. missam. 
202 Sequatur missa, novem cappe in choro. 


135 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


136 


In diebus Pasche, Pentecostes, Assumplionis, Dedica- A gloriosa, demum a dextro choro cantetur usque 


lionis ecclesim, el S. Romani, ad missam. 
Omnes capp: in choro, novem sint in linea [ai., 
in medio.) 
1n Assumptione B. Marice, ad 1 Vesperas. 


Antiphona cum trina repetitione Ascendit Chri- 
stus, οἱ cantetur a sinistro choro usque In qua 


Quo pia, et finiatur a sinistro choro. Psal. Magnifi- 
cai cantetur de sexto et quinto tonis; et post ulti- 
mum versum incipiatur antiphona Ascendit, a sini- 
stro choro, et dividatur in quatuor partes, ut supra 
notatur; et post Gloria Paíri cantetur a toto choro 
insimul, et dum incipitur Magnificat incensetur nia- 
jus altare. 





OFFICIUM INFANTUM 


In festo sancti Joannis evangelistze, post secundas vesperas. 


(Ex ordin. ms. Bigot.) 


Hoc finito, duo pueri tunicis et amictis induti, (6.8 reddant ; et sic chorus psalmum flniat; pueri ad 


nentes candelabra cum cereis ardentibus, et omnes 


pueri ecclesie 2 O3 in cappis tenentes cereos ar- 
dentes cum suo episcopo exeant de vestiario bini et 
bini, cantantes gy Centum quadraginta, et processione 
ordinata veniant per chorum et eant ad Altare In- 
nocentium, et ibi stationem faciant, et finiatur ibi, et 
tres pueri cantent * Hi empli sunt. Quo finito, se- 
quatur antiphona Innocentes. Tres pueri * Letamini. 

piscopus Oremus. Deus, cujus hodierna die. In red- 
itu antiphona vel responsorium de sancta Maria 
ad placitum, duo pueri cantent y Post partum, epi- 
scopus Oremus. Deus, qui salutis. Pueri dicant Be- 
nedicamus. Sequatur benedictio episcopi, et dicat 
unus puer alta voce Humiliate vos ad benedictionem, 
et alii respondeant Deo gratias. Benedictio : Dominus 
omnipotens benedicat vos, etc. In crastino est festum 
duplex.[ (42) sed pueri voluntate faciunt illud tri- 
plex.] Invitatorium dominus episcopus, cum eo duo 
pueri Venite, adoremus, psal. Venite, etc., dominus 
episcopus legat nonam lectionem exposit. Angelus 
Domini apparuit. Dum nona lectio legetur pergant 
pueri ad vestiarium ; qua finita, exeant bini et bini 
cum cereis ardentibus cantantes responsorium Cen- 
tum quadraginia. Tres pueri cantent versum et pro- 
sam, etante altare in modum coronz illud finiant ; quo 


finito 204 incipiatur psalmus Te deum laudamus, quo 
finito incipiantur ibi matutin: Laudes, et redeant ad 
chorum, et ibi in medio chori finiantur Matutin:e. An- 
tiphona in Laudibus Herodes iratus, psal. Dominus re- 
gnavit. Ant. A bimalu et infra, psal. Jubilate, Ant. Vox 
in Roma, psal. Deus, Deus. Ant. Sub throno, psal. 
Benedicite. Tres pueri incipiant in pulpito antipho- 
nam Laudes reddant "pueri, psal. Laudate Dominum. 
Ant. Laudes reddant. 3 Laudale eum. Ant. Laudes 


(42) Ms cathedralis ecclesi: addit. 


unumquemque versum dicant Laudes reddant, etc. 
Benedicamus ad placitum puerorum. Sequitur pro- 
cessio ad altare Innocentium cantando s Dignus a 
dignis cum versu et regressu; versus ad placitum. 
Oratio, Deus qui licet. In reditu de S. Maria antipho- 
na vel responsorium ad placitum, ut pranotatur * 
Post partum. Oremus, Deus qui salutis, etc. Qua 
finita pueri cum suo episcopo ante majus altare 
eant cantantes, ut supra notatur in die S. Stephani. 
Post primam benedictio episcopi, ut supra....... Si 
Dominica fuerit sequatur aquse benedictio et post 
Tertiam aspergatur, et post sequatur processio, οἱ 
sit de nativitate secundum suum ordinem, et pueri 
in cappis in superiori parte, ut supra notatur 


in die S. Stephani. 20b Ad missam Officium. Om- 
nes pueri in cappis in medio chori regant chorum ; 
episcopus incipiat Ex ore infantium. Psal. Domine, 
Dominus noster. Hyrie eleison et Gloria festive. 
Oratio. Deus, cujus hodierna. Epistola in cantu cum 
prosa, ut supra, Vidi supra montem. Graduale, 
pueri, ut prenoltatur : Anima nostra. y Laqueus. 
Episcopus, cum eo omnes pueri in modum coronae 
Alleluia, Hi sunt qui cum. Sequentiam episcopus in- 
cipiat Celsa puert. Evangelium in cantu Angelus 
Domini apparuit. Credo. Offertorium : Anima nosira, 
quod incipiatur ab episcopo, etc. Omnia, ut supra. 
Deinde offerant omnes qui voluerint, ut supra no- 
tatur. Ad Vesperas duo de prima sede regant cho- 
rum, antiphonz de prima sede incipiantur, et cum 
neuma finiantur. Ant. Tecum principium, psal. Dixit 
Dominus, etc. Capitulum : Hi empti sunt. Dominus 
episcopus, cum eo duo tunicali zr Justi in perpe- 
luum...... Ant. O quam gloriosum est, psal. Magni- 
ficat; ei tandiu cantetur Deposuit potentes, quod ba- 
culus accipiatur (ab eo) qui accipere voluerit ; 
Yesperz finiantur a dietario, etc. 





OFFICIUM STELL;E, 


SEU TRIUM REGUM 


(Ex ordinario el libro offic. mss. bibliotheca Bigotiane.) 





. 206 Officium trium regum secundum. usum eccle- 
8:5 Rotomagensis. Die Epiphanim, Tertia cantata, 
ires de major sede more regum induti [al., cappis et 
coronis ornati], et debent esse scripti in tabula, ez tri- 
bus partibus ante allare conveniant. cum. suis. famu- 


D lis portantibus regum — oblationes, indutis  (unicis οἱ 


amictis, εἰ debenl esse de secunda sede scripti in 
tabula ad placitum scriptoris. ΕΖ tribus regibus me- 
dius ab [al., primus slans ΓΟΙῸ allare, quani αὐ) 
oriente veniens, stellam cum baculo ostendens, dicat alte : 


131 


a— — —À — m 0 ——— IQ m qm 


Stel - la ful-go- re ni - mio  ru-ti-lat. 
Secundus rer a dertra parle [al. add. veniens] re- 


Es : 


Quz re-gem  re-gum  na-tum de-mon-strat. 


Tertius rex a sinistra parte [al. add. veniens] dicat : 
—» —€—(————————— 


-$- 
Quemventu-rum o - lim prophe - ti-ae. si-gna-verant. 

Tunc magi ante altare (al. add. congregati] sese oscu- 
lentur, et simul cantent : 


207 


E-a-mus er-go, et in-qui-cra-mus  e-um, 


--- EP MERE ERE EORR OPERA, “πὰ HERD 








offe-ren-es e-i  mu-ne-ra, au-rum, 
pera ER 3 
thus, et myrrham. 
Quo finito cantor incipiat vy 
— ua ——— 
i— ——1—— 
Ma - gi ve - ni-unt, etc. 


Εἰ moveat processio. Sequaiur aliud responsorium, 
8! necesse fuerit. 


ΕΞ E -EE3-D— 
In-ter-ro-ga-bat | ma-gos, etc. 

Processione 'al. Processio] in navi ecclesie constituta, 
stationem faciant [al. faciat]. Dum autem processio 
sarem ecclesie intrare coeperit, corona anle altare cru- 
cis al. ante crucem] pendens ad modum stelle [al. add. 
accendatur] et magi stellam ostendentes [al. add. cum 
baculis) ad imaginem Sancte Marie super altare crucis 
prius positam cantantes pergant : 


— eed 











Ecce stel-a in o-ri-ente pre-visa, i - te-rum, 





pre-ce-dit nos 
--——-————————2———r2—2—-————z 


natum de-mon-strat, de quo  Ba-la-am ce-ci- 


ex Jacob, 


nerat2O08dicens,y O-ri-tur stella 





— ——Í Recta 


et ex-urget homo de [5- 178-68], et con-fringet 





om-nes du-ces a-li-e-ni genarum, οἱ e - rit 


om - nis ter - Ta pos-ses-si-0 e-jus. 
(43) Hic versus cum cantu deest in libro officiali ms. 


PATROL. CXLVII. 
e 


ACTA VETERA. 
A Hoc finito duo de majori sede cum dalmaticis [al. 


] | 


lu-ci-da. Hzc inquam stellam 


138 


dalmalicis induti), ex utraque parte altaris stantes 
suaviter respondeant [al. submissa voce inter se dicant. 





— ——— 


Qui sunt hi qui stella duce nos 
-9-- —;$—3;—8—A— ——-—————- 
. a - de-untes in - au - di -ta fe - runt. 


Magi respondeant : 


— Rr UE po ERE AD RUE AERE EP Dod 


Nos sumus quos cernitis re-ges Tharsis, 
do-na  feren-tes 


3 


Christo re-gi nato  do-mino, quem stel-la 


————— /'/————ÓÁ[———Á—————— — À 


B— 


dedu-cen-te2O9a -do-ra-re ^ ve-ni-mus. 
Tunc duo dalmaticati aperientes corlinam, dicant : 


p € —— 








am—— ο΄ D UMENR cM ga a — 


Ec-ce pu-er adest quem quz ri-tis, jam pro- 


"n ——— 


pe-ra-te a-do-ra-re,quia ipse est redemp-tio muudi. 


Tunc procidentes regem ad terram simul, salutent 
puerum, iia dicenles : Salve, princeps seculorum (43). 
Tunc unus a suo famulo aurum | accipiat, οἰ dicat, el 
offerai : 


qt pf mx] 


Su -sci-pe, rex, au-rum. - 
"Secundus rez ita dicat, et offerat : 
Tol-le thus, tu ve - re De - us. 


Tertius dicat, et offerat : 





Myr-rham, signum se-pul-tu-rae. 


Interim fiant. oblationes a clero οἱ populo (44), [et 


D dividatur oblatio predictis duobus canonicis]. Tunc ma- 


gis orantibus, el quasi somno sopilis, quidam puer alba 
indutus, el amictu super caput quasi angelus in. pulpito 
[al. ante allare] illis dicat hanc antiphonam : 


pe—— — a —PÓná— I R$ a 


IIT 
2 |O Imple-ta sunt om-ni-a qu: prophe-tice dicta 


ἜΞΞΞΞΞΞῚ 





i-te 


sunt, ob vi-am remeantes a - li-am, ne 


de-la-to - res tanti regis pu-ni-endi 6 ritis. 
(44) Ms. cathedralis ecclesie addit. 


139 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMACG. 


140 


Hoc finito reges recedant per alam ecclesig ante & — Ad missam tres reges regant chorum, qui Kvrie, Fons 


fontes, et intrent chorum per ostium. sinisirum, et pro- 
cessio intret. chorum, sicut consuetum est in dominicis, 
canlore incipiente hoc responsorium : 

sí necesse 


Tri-à sunt munera Υ Salu-tis. 


bonitatis, Alleluia, Sanctus et Agnus cantent. Officium 
Ecce advenit. Epistola Surge, illuminare prardicii fa- 
muli cantent. graduale Omues de Saba. y urge, illu- 
minare, offertorium Reges Tharsis. Deinde offerant 
reges, et omnes qui voluerint, etc. 





OFFICIUM 


SEPULCRI 


(Ex ordinario et libro offic. mss. bibliothece Bigotiane.) 





211 Finito tertio responsorio officium sepuleri ita B — Duo residentes dicant : 


celebretur. Tres diaconi |al., add. canonici] de majori 
sede induti dalmaticis, et amictus habentes super capita 
sua ad similitudinem mulierum, vascula lenentes in ma- 
nibus, veniant per medium chori, et versus sepulcrum 
properantes vultibus submissis camlent pariter hunc 


versum : 


Quis revolvet nobis lapidem ab osti-o monumen-ti ? 


Hoc finito quidam puer, quasi angelus, indutus alba 
et amictu, tenens spicam [8]. palmam] in. manu ante se- 
pulcrum, dical : 


Quem qua-ri-tis in sepul-cro, ὃ Christi-colz. 
Marie respondeant : 


Jesum Nazarenum cruci-fixum, o  coc-li - co-la. 
Tunc angelus [al. add. aperiens sepulcrum) dicat : 





ΔΩ QUID AREA QR) dNSEEENS cumto. 





Non est hic, surrexit. e- nim si - cut 


dixit.219Ve-ni-te, et vi - de-te lo - cum 





Ξε 
ubi po-situs fu-e-rat, οἱ e - un-tes di -ci-te 


disci-pulis ejus et — Pe-tro qui-a sur-rexit. 

Et locum digito ostendens. Hoc finito [al., facto] an- 
gelus citissime discedat [al. add. mulieres intrent sepul- 
crum, dum non invenerint), et duo presbyteri, de majori 
sede in (unicis intus sepulcrum residentes, dicant : 


Mu-li-er, quid ^ plo-ras? 
Medius trium mulierum [al. add. loco Marie Magda- 
len] respondeat, ila dicens : 











Quia  tu-le-runt Do-minum me-um, et 


prete. i--esoEHNCT 


ne - sci-o u - bi posue -runt — eum. 





Iiprirr:d 


LB Jm m f 
AN E m ΨΥ NU | 


Quem quz-ri-tis viventem cum mortuis, non 


est hic, sed sur - re-xit; recor - da - mi-ni 


— iS. —— 


vobis, dum adhuc in 





qua-li-ter locu-tus est 


2|3 Ga-li-le - a es-set vo-bis dicens: qui-a 


ho-minis pati οἱ 


oportet fl - lium 


Cru-ci-fi-gi, et — di-e  terli-a 


Mulieres Marie osculentur locum, postea exeant de 
sepulcro. Interim quidam sacerdos fal- add. canonicus] 
de majori sede in persona Domini albatus cum stola, te- 
nens crucem, obvians eis in sinistro cornu altaris, dicat : 


Mu-li-er, quid plo-ras? quem  quzris? 
Medius Muliernm dicat : 


Do - mine, i tu Sustu-listi eum, 


re-surgere. 











di-ci-to  mi-hi, et ego e-um tollam. 
Sacerdos illi crucem ostendens dicat : 
Ma-ri -a 


. Quod, cum audierit, pedibus ejus ci- 
lissime sese offerat, et alla voce dical : 
Rab-bo-ni 


Sacerdos innuens [al. retro trahens] manu, dicat 


214 Nui me tan-gere,nondum e-nim  as-cendi 


purs pef pacer 


ad Patrem meum;va-de autem ad fratres me - 08, 










------ 


dic  e-is: Ascendo ad patrem meum: et 








s πῶ, “ον 


pa-trem vestrum,De-um meum et Deum vestrum. 


Hoc βπιίο sacerdos in dexiro cornu allaris iterum 
appareat, et illis (ranseuntibus ante altare dicat : 





Α - ve-te, no-li -te 


ti-me-re, ií-te, 





jn  Ga-li-Ieam;i-bi me vi- debunt. 


ACTA VETERA. 


Domit bap ^ 


142 


Hoc [inilo se abscondmi, e6 mulieres hoc audito leto 
inclinent ad. allare, et comeeree ad ohorum huno versum 
cantent [al. add. alta voce] : | 


——-———————————— ὁ ὁ ὅΚὅΞς ἧ ὁ 


Al-le-luia Besurrexit Do-minus, sur-re - xit 
g*—— - 

215 Le-o for-tis, Christus Fili-us — De-i. 
Hoc finito, dominus archiepiscopus, vel sacerdos, ante 
altare cum thuribulo incipiat alte Te Deum laudamus, 
el sine pneuma finiatur. (Ad laudes) tres Marie Resur- 
gente, vel aliud Benedicamus ad placitum. Sequatur 
processio ante crucifizum cum cruce per totam hebdo- 
madam ; una de Mariis incipiat Christus resurgens, et 
Ires Marie cantent versum in pulpito Dicant nunc, etc. 





ORDINATIO EPISCOPI 


(Ex velustiseimo Pontificali ms. bibliothece cathedralis Rotomag.) 





In die ordinationis episcopi manissime 
cantetur Prima ; post quam eatur ad. capitulum, ibique 
a decano, archidiacono, cantore et cancellario ordinen- 
lur qui debent procedere ministri, sicut in majoribus mos 
est. festivitatibus, hoc est, duo acolythi cum thuribulis, 
duo subdiaconi cum crucibus, septem acolythi cum can- 
delabris el cereis, septem subdiaconi cum Evangeliorum 
libris, septem diaconi cum sanctis reliquiis, duodecim 
presbyteri induti planetis, acolythus indutus podere cum 
vasculo aureo chrismatis. Tertia pulselur lemporanee, 
el interim praeparet se domnus archiepiscopus sandaliis 


et 216 ceteris omnibus usque αὐ dalmaticam, Tunc 
induitur cappa, el tenens baculum pastoralem in manu 
procedit e sacrario. Simililer omnes episcopi exeant 
induti. Ipse autem electus necdum induatur sandaliis, 
sed tantum. alba, el stola, el cappa ; nec ferat baculum, 
sed ponatur super aliare cum annulo, usquedum conse- 
cralus accipiat de manu archiepiscopi. Venienles aulem 
in ecclesia, ponanlur sedes iia : Domnus melropolitanus 
sedebit verso dorso ad aliare; sedilia vero c&terorum 
episcoporum ponantur ante oculos metropolitani. Sedes 
autem. ipsius electi ponatur in medio, non iamen ad 
majus altare. Comprovinciales autem episcopi offerant 
electum domno metropolitano, his verbis : Beverende 
Pater, postulat sancta mater Ecclesia N. ut hunc pre- 
sentem presbyterum ad onus episcopatus sublévetis. 
El respondeat metropolitanus : Svitis illum dignum 
esse ἢ Et episcopi : Scimus et credimus illum esse di- 
gnum, quantum humana fragilitas sinit nosse. Ef re- 
spondeant omnes : Deo gratias. 

Tunc metropolitanus ad episcopos : Audiamus, si 
placet, guid de tanta consecratione sancti Patres 
statuere. Tunc cancellarius legat distincte δἰ aperte 
ad intelligendum hec decreta, diceus : Jube, domne, 
benedicere. Εἰ domnus : Quidquid in nobis Christo 
displicet, hoe sanctus Spiritus emundet. 


2(7 Ex Decretis Anacleti papa. Anacletus epi- 
scopus universis episcopis in Italia constitutis. —. 

Tunc metropolitanus ad electum : Audisti, charis- 
sime, quod antiqua sanctorum Patrum institutio 
docet et przcipit ut is qui ad ordinem episcopatus 


(45) In Ordine et Pontificali Romano legitur responsio: Πα ez toto corde volo in omnibus obe 


consentire. 


ulsetur et C eligitur, maxime ut legimus in oanone Carthaginensi, 


antea diligentissime examinetur cum omui charitate 
de fide sanct; Trinitatis, οἱ interrogetur de diversis 
causis et moribus qu& huic regimini congruunt, et 
qua necessaría sunt retinere secundum Apostoli di- 
ctum : Manus nemini co imposueris (I Tim. v, 22). 
Et ut etiam is qui est ordinandus antea erudiatur qua- 
liter sub hoc regimine constitutum oporteat conver- 
sari in Ecclesia Dei, ut irreprehensibiles sint qui ei. 
manus ordinationis imponunt. Eadem divina auctori- 
tate et przcepto interrogamus te, dilectissime frater, 
charitate sincera, si omnem providentiam tuam, 
quantum tua capax est natura, divin: Scripture sen- 
sibus accommodare volueris ? (45 

Interrogaiio. Vis ea qu& ex divinis Scripturis intel- 
lexeris plebem, cui ordinandus es, et verbis docere et 
exemplis? Aesponsia. Volo. 

Interrogatio. Vis per Dei gratiam et tuam diligen- 


tiam talis esse qualem episcopum 2 ( 8. esse debere 
docet Apostolus, videlicet, Sobriwm, prudentem, pu- 
dicum, ornatum, hospitalem, doctorem, non vinolentum, 
non percussorem, sed modestum, nom litigiosum, non 
cupidum ? (I Tim. yi). y Volo. 

Interrogatio. Vis castitatem mentis et corporis, 
Deo donante, custodire, et in ea filios tuos enutrire ? 
& Volo. 

Interrogatio. Vis beato Petro et sancte Romanz 
Ecclesiw esse subditus secundum statuta Patrum ἢ 
& Volo. 

Inierrogatio. Vis sancte Rotomagensi Ecclesie , 
mihique et successoribus meis obediens esse et sub- 
ditus? x Volo. 

Interrogatio. Vis mihi et Ecclesias mes professio- 
nem facere, sicut mos antiquitus constitutus obtinuit ? 
&y Volo, et paratus sum in omnibus obedire. 

Interrogatio. Pauperibus et peregrinis, omnibusque 
indigentibus vis esse propter nomen Domini affabilis 
et misericors ? x Volo. 


Deinde dicatur ei hao oratio. 
Hzc omnia et cetera bona tribuat tibi Dominus, 


dir 


143 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMACG. 


144 


et custodiat te atque corroboret in omni bonitate. Ainclinato super hunc famulum tuum cornu gratiz 


Et respondeant omnes : Amen. 
: Interrogatio credulitatis. Credis, secundum intel- 
ligentiam et capacitatem sensus tui, 219 sanctam 
Trinitatem, id est, Patrem, et Filium, et Spiritum 
sanctum unum esse naturaliter atque essentialiter 
Deum omnipotentem, seternum et incommutabilem, 
neque tamen ipsum Patrem esse qui Filius est, nec 
Filium ipsum esse qui Pater est, nec Spiritum san- 
ctum ipsum esse qui Pater aut Filius est, sed Patrem 
semper Patrem, Filium semper Filium, Spiritum san- 
ctum semper Spiritum sanctum? ἢ Credo. 

Interrogatio. Credis quod Pater plenus Deus est in 
se, et Filius plenus Deus est in se, et Spiritus sanctus 
plenus Deus est in se, et tamen istas tres personas 
non tres Deos, sed unum esse Deum vivum, verum, 
ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia quz 
sunt in colo et in terra visibilia et invisibilia ? ἢ As- 
sentior et ita credo. 


. B 
Interrogatio. Credis Dominum nostrum Jesum 


Christum Deum verum, plenum et perfectum, coom- 
nipotentem et cozequalem per omnia Patri in divini- 
tate, temporaliter natum de Spiritu sancto ex Maria 
semper virgine cum anima rationali, duas habentem 
nativitates, unam ex Patre «sternam, alteram ex 
matre temporalem, Deum verum et hominem verum, 


proprium in utraque natura, atque perfectum, 220 
non adoptivum, non phantasticum, unicum et unum 
Deum, Dei Filium, in duabus naturis, in unius per- 
sona singularitate, impassibilem et immortalem divi- 
nitate, sed in humanitate pro nobis et pro salute 
nostra passum vera carnis passione, die quadragesimo 
post resurrectionem cum carne qua resurrexit et anima 
ascendisse in colum, et sedere ad dexteram Patris, 
inde venturum judicare vivos et mortuos, et reddi- 
turum unicuique secundum opera sua? m Credo. — 
Interrogatio. Credis panem, qui in mensa Dominica 
proponitur, panem tantummodo esse ante consecra- 
tionem, sed in ipsa consecratione ineffabili potentia 
divinitatis converti naturam et substantiam panis in 
naturam et substantiam carnis, carnis vero non alte- 
rius, sed illius quze concepta est de Spiritu sancto, et 
nata ex Maria Virgine ? zy Credo. 
Interrogatio. Similiter vinum quod aqu: mistum in 
calice sacrificandum proponitur, vere et essentialiter 
converti in eum sanguinem qui per lanceam militis 
de vulnere Dominici lateris emanavit ? zy Credo. 
Interrogatio. Credis unam, sanctam, catholicam et 
apostolicam Ecclesiam, in qua hzc singularis gratia 


etficitur, in qua unum 22 datur baptisma, et vera 
omnium remissio peccatorum ἢ &j Credo. 
Interrogatio. Anathematizas omnem heresim ex- 
tollentem se adversus hanc sanctam Ecclesiam ca- 
tholicam ? xy Anathematizo. 
Interrogatio. Credis. veram resurrectionem ejusdem 


sacerdotalis, benedictionis tu: in eo effunde virtu- 
tem. Per. 
Secreta. 


Hec hostia, quesumus, Domine, emundet nostra 
delicta, et ad sacrificium celebrandum, subditorum 
tibi corpora mentesque sanctificet. Per. 


Infra-actio. 


222 Hanc igitur oblationem servitutis nostre, 
sed et cunctae familie tuz, quam tibi offerimus etiam 
pro famulo tuo N. quem ad episcopatum ordinem 
promovere dignatus es, quaesumus, Domine, ut pla- 
catus accipias, et propitius in eo tua dona custodias, 
ut quod divino munere consecutus est, divinis effe- 
ctibus consequatur, diesque nostros. 


Postcommunio. 


Hec nos communio purget a crimine, et coelestis 
remedii faciat esse consortes. Per. 


Ad pollicem consecrandum. 


Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui te ad 
pontificalem sublimari voluit dignitatem, ipse te chri- 
smate et mystice delibutionis liquore perfundat, et 
spiritualis benedictionis ubertate fecundet, ut quid- 
quid sanctiflcaveris sanctiflcetur, et consecrate manus 
istius vel pollicis impositio cunctis proficiat ad sa- 
lutem. Per. 

Benedictio baculi. 


Omnipotens et misericors Deus, qui ineffabili bo- 
nitate votis supplicantium assistis, quique ex tue 
pietatis abundantia affectum petendi attribuis, baculo 


huic quem ad pastoralis officii signum in 223 tuo 
nomine dedicamus, tuz benedictionis vim copiose 
infunde, ut eo pastor insignitus, sic populum tuum 
sollicite custodiat quatenus ab unitate Ecclesi: nulla- 
tenus deviare permittat, sed infractum redintegret, 
quassatum consolidet, seque una cum grege suo in- 
tegrum tibi atque immaculatum conservet. Per. 


Benedictio annuli. 


Deus, totius creature principium et finis, in quo 
clausa sunt omnia, hunc annulum benedicere et san- 
ctificare digneris ; ut qui per eum famulo tuo honoris 
insignia concedis, virtutem et premia largiaris, quo 
et discretionis habitum semper retineat, et vere fidei 
fulgore przfulgeat, sanct Trinitatis quoque armatus 
munimine, miles inexpugnabilis acies diaboli constan- 
ter evincat. Per.- 


Hic immittitur episcopus in cathedram episcopalem 
et dicitur luec oratio. 


Omnipotens sempiterne Deus, qui distinctis ordini- 


carnis quam nunc gestas, et vitam zeternam? ry Credo. D bus omnem militiam coelestem dignatus es in supernis 


Oratio. 


Hec tibi fides augeatur a Domino ad veram et 
eternam salutem  [al. beatitudinem] , dilectissime 
frater. 

Oratio ad missam. 


Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et quod 
nostre humilitatis agendum est ministerio, tu:x vir- 
tutis impleatur effectu. Per. 


Alia. 
Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et 


sedibus ordinare, quique beatum Petrum apostolum 
in cathedram honoris totius Ecclesim sublimasti, et 
Matthiam ejusdem consortem in throno apostolico 
residere voluisti, quz::sumus, pro tua immensa mise- 


ricordia, 224 effunde gratiam tuam in loco isto, ut 
sit hzc sedes cathedra honoris et dignitatis in con- 
spectu majestatis tuze, ad laudem et gloriam nominis 
tui, ad honorem Ecclesi: tux, ut quicunque in ea te 
eligente resederit, requiescat super eum gratia septi- 
formis Spiritus tui. Per Redemptorem Dominum no- 
strum Jesum Christum, qui tecum vivit et regnat in 
unitate ejusdem Spiritus sancti Deus. Per. 


145 


ACTA VETERA. 


146 


—————M LLL LLL 
NOMINA. EXCOMMUNICANDORUM 


(Ex eodem Pontificali ms.) 


Hi sunt vocandi. Guillelmus de Arcis, 
berti, Rogerus Arundel, Guillelmus de Vernum. 

.Hi sunt. excommunicandi. Robertus filius Helgo- 
nis, Guillelmus de Poileio, Gunfridus de Falesia, 
Gualterus, diaconus de Sancto Leodecario, Herber- 


fllius Hu- Atus de Tot similiter, Goiffridus de Comanvil, ilia Hel- 


tonis, filia Ansguoldi, Ricardus de Fonte, fllia Benze- 
lini, Radulphus de Argento, de filiabus Ansguoldi, 
quarum unam habet Ricardus, alteram Gislebertus. 
Monachi pecuniam habentes. 


LLL 
MONITIO EPISCOPI AD ORDINANDOS 


(Ex Pontificali ms. bibliothecie cathedralis Rotomag.) 





225 In celebratione ordinum 
nandi quod, pure de peccatis sint confessi, et qui in sa- 
cerdotali ordine esse voluerint preparent se commu- 
S0. Omnes eliam sibi provideant de vestibus neces- 
saris, ef quod habeant lonsuras competentes. Cum 
aguntur ordines, fiat sermo, si placet ; postea fiant 

Wupdiones sequentes , si sinl generales ordines et 
episcopo placuerit, ad terrorem male subintrantium, 
ib hac forma. 

,Ex parte Dei omnipotentis Patris, et Filii, et Spi- 
nius sancti, eL sub pena excommunicationis majo- 
ris inhibemus ne aliquis ligatus infra scriptis impe- 
dimentis contra sanctorum Patrum decreta ingerat 
se ad ordines suscipiendos. Primo ergo, secundo et 
lerio monemus et inhibemus, sub pena anathema- 
lis, ne quis se ingerat ordinandum, nisi prius exa- 
minata persoua, cum titulo matriculatus, et infra 
scriptus fuerit et vocatus, ne quis etiam mortalis 
peccati conscius, vel excommunicatus, aut suspensus 
ordines recipiat, nisi prius potestatem habenti confi- 
leatur et debite absolvatur. Ne autem ignorans igno- 


retur, irregulares 226 qui, secundum sacros cano- 
Des, ab ordinibus prohibentur, duximus seriatim et 
per ordinem speciflcandos : Quicunque homicida ; 
item, ecclesiarum incendiarius, seu earum fractor (ms. 
fractus] violentus ; item, advocatus in causa sangui- 
nis, vel notorius perjurus; item, exsecutor sz vorum 
tormentorum in publicis administrationibus ; item, 
Simoniacus qui quodcunque beneficium vel titulum 
illicite adeptus, vel religionem taliter est ingressus ; - 
Item, inventor vel fautor Simoniacarum pactionum ; 
Itém, apostata a fide vel religione, non reconciliatus ; 
Item, qui ab episcopis hzreticis, schismaticis gra- 
tiam sedis apostolice non habentibus scienter ali- 
quos (ms. alios] ordines recipit; item, qui sub falso 
utulo ve] ficto, aut alias pacto inito cum suo presen- 
latore de hujusmodi titulo postquam ordinatus fuerit 
eidem restituendo, vel alias occasione hujusmodi 
eundem non inquietando, vel qui annuam pensio- 
Dem, vel quodeunque emolumentum temporale, prz- 


(;XXv annum attigerit; item, nu 


premuniantur ordi. B sentationem vel promotionem procuranti, sub quo- 


cunque promiserit colore ; item, per saltum ad ali- 
quos ordines promotus ; item, prius conjugatus, nisi 
hoc faciat in casu a jure permisso ; item, nullus qui 
excommunicatus scienter ordines recipit aliquos et in 
susceptis ministrare praesumpserit; 227 item, bi- 
gamus, vel corruptarum maritus ; item, Deo sacrata 
rum virginum violator; item, nullus sortilegus, vel 
necromanticus, vel prohibitarum artium doctor sive 
factor; item, morbo sontico vel caduco, lunatico, 
vel alio incurabili morbo laborans, aut corpore vitia- 
tus ; item, illegitimus, nisi cum eo fuerit dispensa- 
tum sufficienter; item, servus nativus preter con- 
scientiam et voluntatem domini sui; item, nullus 
alterius dicecesis, nisi litteras dimissorias habuerit, 
ac etiam titulum sufficientem. Item, inhibemus quod 
nullus ordinem subdiaconatus accipiat, nisi sit zetatis 
xvii annorum, diaconatus xx, presbyteratus xxii et 

lus religiosus de jure 
vel facto non professus; item, curatus beneficiatus, 
qui infra annum non fuerit ordinatus in presbyterum 
ἃ tempore cure suscepta, et pacifice possessionis 
adepta, nisi ex dispensatione, qua etiam rite sit 
usus; juxta constitutionem Cum exc. : item, nullus 
sine vero titulo, vel cujus titulus ad non titulum est 
redactus, nisi in gratia speciali. Quibus omnibus et 
singulis durantibus impedimentis supradictis, ut ab 
hujusmodi ordinum susceptione se abstineant, quous- 


que cum eis fuerit dispensatum, 228 precipimus 
sub pona excommunicationis superius adnotata, et 
bene caveatur de ómnium mutilatione membrorum 
ordinandorum in sacris; ne sint etiam gibbosi, vel 
manci, vel alias corpore vitiati, propter scandalum 
cleri et Ecclesie evitandum. 

Quia res quam tractaturi estis satis periculosa est, 
fratres charissimi, moneo vos ut diligenter et honeste 
totius misse ordinem, et consecrationem, et fractio- 
nem atque communicationem ab aliis jam doctis 
sacerdotibus discatis, priusquam missam vestram 
cantare pressumatis. 


—————M MM LLL 
BENEDICTIO ABBATIS MONACHORUM 


(Ex eodem Pontificali ms.) 





[n ordinatione εἰ benediclione abbalis per electio- 
im monachorum, primo venit ad allare induius in 
abitu pontificali pro missa dicenda, et dici! Confi- 


teor, etc. Ei postea debet sedere ante altare in. sede 
sua preparata, οἱ tunc. duo abbates adducunt. novum 
abbatem ae episcopum. indutum amiciu, alba, mant- 


147 


abbates assistentes ; et. antequam  incipiatur missa , 
dicant isli assistentes : Adest electus, etc. Dicti vero 


abbates assistentes, baculos 229 tenentes in. mani- 
bus, electus vero baculum non ferat, sed super altare 
ponatur, donec illum de manu episcopi recipiat, sie 
sedeant in ordine super scamnum ad gradum altaris, 
οἱ dicto Confiteor a ponlifice, etc., antequam introitus 
miss incipialur, dicant dicti assistentes : 

Adest, Pater reverende, electus noster ad benedic- 
tionem suam suscipiendam. 

Interrogatio ab episcopo facienda : Scitis hunc fra- 
trem electum idoneum ad abbatis officium ἢ Respon- 
8io : Scimus, quantum humana fragilitas nosse sinit. 

Interrogatio. Est electus secundum regulam beati 
Benedicti a fratribus ? sr Canonica in eum fratrum 
consensit electio. 

Interrogatio episcopi : Habetis Índe scriptum ? sy 
Habemus. 

Episcopus : Legatur. 

Tunc legitur scriplum seu processum. Si autem ex 
provisione apostolica sit electus , abbates assistentes 
ipsum elecium ad. benedicendum prasentantes dicant : 
Reverende Pater, adest electus noster ad benedictio- 
nem suam suscipiendam. 

Inierrogatio episcopi : Est canonice electus? Abba- 
(es : Provisionis apostolice in eum canonica consen- 
sit electio. ; 


9290 Episcopus : Habetis inde scriptum? Abba- 
tes : Habemus. Episcopus : Legatur. 

Tunc legatur provisionis scriptum, quo lecto dicat 
episcopus : Quia ergo in eum fratrem consentiunt 
vota, prius eum censemus apostolica auctoritate 
examinandum, si suum propositum et sancti Bene- 
dicti regulam velit ipse observare, sibique subjectos 
ut idípsum faciant diligenter instruere, resque loco- 
yum suorum hactenus dispersas injuste, quantum 
praevalet, congregare, easque in usus Ecclesie et 
fratrum, pauperum etiam et peregrinorum distri- 
buere; sicque esse dignum ad ordinationem acce- 
dere; et ideo interrogamus te, frater, si vis secun- 
dum regulam saneti N. vel Benedicti vivere, tibique 
subjectos ut idipsum faciant regulariter edocere? 
Responsio : Volo. 

Interrogatio episcopi : Vis bonis et rebus ecclesi: 
tibi commisse inibi coadunatus fideliter custodiam 
adhibere ; et injuste dispersas, quantum przvales, 
recolligere, easque in usus ecclesiz et fratrum, pau- 
perum et peregrinorum fideliter distribuere ? xy Volo. 

Interrogatio episcopi : Vis pauperibus οἱ peregrinis 
benevolens et hospitalis esse? zy Volo. 

Interrogatio episcopi : Vis ordinem tuum religioso 
2931] habitu et sanctis moribus decorare ? ry Volo. 

.Interrogatio episcopi : Vis sancte N. Ecclesi», mi- 
hique (46) et successoribus meis subjectionem et 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 
pulo ei stola, et cappa loco casule, ei eodem modo.À 


148 


Ad missam tniroitus Officium. 


Protector noster, aspice, Deus. Psal. Quam dilecta 
tabernacula tua, Domine, etc. 


Oremus. Oratio. 
Concede, quaesumus, Domine, (al., add., huic| 
electo famulo tuo N., ut praedicando et exercendo 
qua recta sunt per exemplum bonorum operum ani- 


mos suorum instruat subditorum, 232 et sxterne 
remunerationis mercedem a te piissimo Pastore per- 
cipiat. Per. 

Finita oratione prosternant se ante altare episcopus 
et electus etiam cum abbatibus assistentibus, el dicanttmr 
seplem poeuitentiales (add. Psalmi], et fiant litamim. Εἰ 
cum dictum fuerit. Ut pontificem nostrum, surgat epi- 
scopus solus, et dicat : Ut electum istum bene--dicere 
digneris, te rogamus. Chorus respondeat, respondendo. 
Ut electum, etc. Episcopus. Ut electum istum bene-- 
dicere et sanctifl-]-care digneris, te rogamus. Ut ele- 
ctum istum bene--dicere, sanctifi--care, et consed 
crare digneris, te rogamus. Quo dicto iterato se pro- 
sternat episcopus, et finialur litania, qua dicta episcopus 
dicat sub silentio. Pater noster, e ad. modum precum. 
Et ne nos. Chorus : Sed libera nos. Et post : Salvum 
fac servum tuum. Chorus; Deus meus. Episcopus: 
Dominus custodiat introitum tuum et exitum tuum. 
Chorus : Ex hoc nunc. Episcopus : Dominus custodiat 
te ab omni malo. Chorus: Custodiat animam tuam 
Dominus. Episcopus : Nihil proficiat inimicus in eo. 
Chorus : Et filius iniquitatis. Episcopus : Esto illi, 
Domine, turris fortitudinis. Chorus : À facie inimioi. 
Episcopus : Exsurge, Domine, adjuva nos. Chorus : Et 
libera nos. Episcopus : Domine, Deus virtutum, con- 
verte nos. 233 Chorus ; Et ostende. Episcopus : 
Domine, exaudi. Chorus; Et clamor. Episcopus : Do- 
minus vobiscum. Chorus : Et cum spiritu tuo. Ora- 
tiones sequentes ad modum orationis. 


Oratio. 


Concede, quxsumus, omnipotens Deus, affectui 
nostro tu: miserationis effectum, et famulum tuum, 

uem ad regimen animarum eligimus, gratie tus 

ono prosequere, ut te largiente cum ipsa tibi nostra 
electione placeamus. Per Christum. 


Oremus. 


Domine Deus omnipotens, exaudi preces nostras, 
et super hunc famulum tuum spiritum tus benedi- 
ctionis emitte, ut celesti munere ditatus, et tuse 
majestatis possit gratiam acquirere, et bene vivendi 
aliis exemplum praebere. Per. 

Oremus. 


Exaudi, Domine, preces nostras quas in conspectu 
tue majestatis super hunc famulum tuum fandimus, 
qui vice tui nominis ad gubernationem ovium tua- 
rum statuitur, ut eum respicere, et interveniente 


obedientiam exhibere secundum canonicam auctori- D beato Benedicto patrono et gubernatore nostro be- 


tatem et decreta sanctorum pontificum ἢ & Volo. 

Episcopus : Augeat tibi Deus fidem et constantiam, 
ut premissa servare valeas et fideliter adimplere. 
Clerus respondeat : Amen. 

Quo dicto incipiat episcopus antiphonam, choro eam 
prosequente. Antiphona : Confirma hoc, Deus, quod 
operatus es in nobis a templo sancto tuo quod est in 
Hierusalem, alleluia, alleluia . Psalmus : Exsurgat 
Deus. Et dicitur totus psalmus cum Gloria Patri, el 
Sicut erat, reincipiendo asliphonam 'Conüema. Et in 
casu quo fiet missa de alio quam pro abbate, post ora- 
tionem diei dicitur oralio sequens sub uno Per Domi: 
num. 


ne--dicere digneris ; et qui ad redemptionem et pro- 
bectionem nostram de ccelis descendisti, et mundo te 
Beum et summum [al., summum et verum] Pasto- 


rem exhibuisti, dicens: Ego 234 sum pastor bonus 
(Joan. xt, 14), te invocamus, te suppliciter depre- 
camur, ut huic servo tuo quem pastoralitatis [al., 
pastoralis officii] culmen subire voluisti , tua bonitas 
adsit, et benedictio omnibus diebus vitae su& ; pro- 
tege eum, Domine, et defende ab omnibus visibilium 
et invisibilium adversitatibus inimicorum, dirige 
gressus ejus in viam pacis et justitia ; et largire 
warum dona virtutum, justitiam, temperantiam |a/.. 
add. prudentiam, charitatem, sobrietatem, patien- 


(46) De abbatum subjectione et obedientia episcopis suis vide S. Berardum, 1. nu. De consider., c. 3, et 


tract. De ofüc. episcoporum, c. 9 


149 


ACTA VETERA. 


160 


tiam), fortitudine et longanimitatem, constantiam A in torchiis infiza usque ad devotionem novi abbalis pró 


insuperabilem, fidem non fictam, spem inconcussam, 
mentem devotam, humilitatem perfectam, intelligen- 
tiam rectam, benignitatem, modestiam, unanimitatem, 
acem, concordiam, castitatem, abstinentiam, vigi- 
antiam, discretionem, rectitudinem, scientiam, pieta- 
tem, consilium, et in cunctis actibus bonis inviolatam 
perseverantiam. Aufer, Domine Jesu Christe, ab eo 
quidquid parvum et distortum, et [al., est] quidquid 
saluti contrarium, quidquid anime noxium [αἰ., noci- 
vum], superbiam, jactantiam, vanam gloriam, elatio- 
nem, quidquid ad ultimum displicens esse potest. 
Circumda eum interius et exterius tux protectionis 
auxilio, ut te defensore sit tutus, te protegente secu- 
rus, te docente scius. Ostende ei viam per quam 


ambulet, tribue ei thesauros sapienti: ut 235 sciat 


et habeat. unde nova et vetera proferat, fac eum in 
omnibus tua sequi vestigia, et de sua ministratione 


oblatione. Oblatione facia Temaneant novus abbas et 
assislentes in locis suis anle altare, et. tunc domnus 
episcopus procedat in missa, et lavet manus suas di- 
cendo : Lavabo inter innocentes, etc. Et tunc admíi- 
nistratur una hostia pro abbate novo. Sequitur secreta. 

Munera, quesumus, Domine, suscipe placatus, et 
[a]., add. hunc] electum famulum tuum semper [a/., 
add. et] ubique misericorditer protege. Per Domi- 
num. 

Et post. fractionem fii. benedictio ad populum, prout 
missa celebratur ad voluntatem celebrantis. Post Agnus 
Dei episcopus dat pacem novo abbati, εἰ communicat 
eum. 
Communio : Unam petii a Domino, hanc requi- 
ram, etc. 


Postcommunio. Oratio. 
Hzc nos communio, Domine, purget a crimine, ac 


gaudium bonum adipisci, ut post hujus szculi eXCUF- s lectum famulum tuum benigna pletate conservet. 


sum, cum ante tribunal tuum venerit, cum multiplici 
fructu animarum illud (al., add. ei] premium etiam 
largiaris cum omnibus quos tibi representabit, quod 
fidelibus dispensatoribus tuis pro tuo nomine labo- 
rantibus in terris te promisisti [al., repromisisti] 
datorum esse in colis ; qui cum Deo Patre, etc. Amen. 
& Tunc tradat ei regulam episcopus, legendo regulam, 
ΡΠ : 

Accipe regulam a sanctis Patribus nobis traditam 
ad regendum et custodiendum gregem tibi a Deo cre- 
ditum, quantum ipse tibi Deus constituerit, et hu- 
mana fragilitas permiserit. 

Postea det ei baculum, legendo, dicens : 

Accipe baculum pastoralis officii quem praferas 
catervee tibi commissae ad exemplum justa severitatis 
et correctionis. 

Deinde prosequatur missam, et dicatur Epistola ad 
Timotheum : « Omnis Scriptura divinitus inspirata, » 


Per Dominum. 

Missa rite peracta, antequam episcopus recedat ab 
altari, duo abbates assistentes abbati ordinato, unus ad 
dextram ei alter ad sinistram, ducant ipsum ad majus 
altare ante conspectum | episcopi, et ibidem facial abbas 
ordinatus professionem stiam super allare ad modum 
qui sequitur : 


Sequitur professio. 


237 Ego frater N. humilis abbas N. talis loci, 
Deo et sancta; matri Ecclesie, N. et tibi, Pater N. 
tuisque successoribus debitam subjectionem et obe- 
dientiam a sanctis Patribus constitutam, secundum 
regulam sancti Benedicti, ore promitto et manu pro- 

ria confirmo. Tunc faciat abbas cum penna et incausto 
Gallice, encre] crucem in fie cedulg de manu sua 
propria ; et postea ducatur in. sede sua per archidiaco- 


etc. (II Tim. 11, 16.) Et Evangelium secundum Lucam :'C gum dicentem : Sta, et tene locum a Deo tibi delega- 


«Quis putas fidelis servus? » (Lec. xu, 42.) Credo 
in unum Deum Patrem. Offertorium ; οἱ tunc. offerat 
abbas novus duos magnos panes, 236 duos potos vini 
(al., duo burilia vino plena), duas torchias cum pecunia 


tum; potens est enim Deus ut augeat tibi gratiam. 
Statimque cantor incipiat : Te Deum laudamus. Quo 
finito dent ei omnes fratres osculum pacis, genua ftec- 
lentes ante patrem a Deo sibi constitutum. 





BENEDICTIO ABBATIS CANONICORUM 
(Ex eodem Ponlificali ms.) 


Electio abbatis canonicorum eodem ordine quo supe- 
"ἴδ digesta est electio abbatis monachorum, el us 
eodem ritu expletis, psalmis, 
super electum has benedictiones 

Oremus. Oratio. 


Adesto supplicationibus nostris, omnipotens Deus, 
et quod humilitatis nostre gerendum est ministerio 


tue 2938 virtutis impleatur effectu. Per Dominum. 
Benedictio. 

Bene--die, Domine, hunc famulum tuum N. quem 
ad regimen animarum eligimus, ut sit ei fldelissima 
cura subditorum ad bona provocare, seipsum irre- 
prehensibilem custodire, bona semper agere, prava 
vitare, studium in divinis habere. Illumina, Domine, 
cor ejus gratia Spiritus tui, cujus plenitudine reple- 
tus mundana despicíat, prospera contemnat, in ad- 
versis fortis et insuperabilis exístat, odio habeat 
superbiam, diligat humanitatem, amplectatur chari- 
tatem, pra? oculis semper habeat castitatem, dile- 


(47) Hic aliquid deesse videtur. 


ctioni Del et proximi semper vacet [ms., vocetur], 
vitia reprehendat, contra superbos erectus existat, 


litaniis el precibus, dicat Jj errantes ad viam veritatis reducat, bonis se parem 


faciat. Expande [ms., expandi] ei, Domine, thesau- 
rum sapientie tux ut sciat et intelligat, czeterosque 
doceat verba sacre legis tux, ut Veteri et Novo Tes- 
tamento instructus voluntatem tuam faciat, et in 
finem usque perficiat. Dominator Domine, a cujus 
munere venit omne quod bonum est, da ei potesta- 
tem ligandi atque solvendi subditos, et ita rem ec- 
clesiasticam moderari ut in nullo dissentíat a vero ; 
sed ita ducat subditos ut ccelestis patria faciat colo- 
nos, ipseque 239 in flnem a te mereatur audire : 
Euge, serve bone et fidelis, quia supra pauca fuisti 
fidelis supra multa te constituam, intra in. gaudium 
Domini tui (Matth. xxv, 21). Quod ipse prestare dig- 
neris, qui vivis et regnas, Deus, per omnia saecula 
scculorum. Amen. 
Hic tradat ei 
legendo, dicat : (47 
Accipe virgam pastoralem sollicitudinis, et sic vi« 


iscopus regulam canonicorum, el 


151 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


152 


giles super gre em Dominicum tibi commissum, qua- A duobus polis vini. Collecia vero, secreta, el postcom- 


tenus sicut fidelis servus et prudens merearis intrare 
in gaudium Domini tui. 

ost hec legatur Epistola, et perficialur missa usque 
ad offertorium ; et tunc debel novus abbas accedere, et 
idem offerre duas lorchias cum pecunia ad voluntatem 
ipsius tn ipsis depicta, cum duobus magnis panibus, et 


munio dicantur in missa, sicut. diclum est. superius in 
ordinatione abbatis monachorum, el in ipsa missa debet 
novus abbas communicare ; cetera fiant, ul. superius 
dictum est. Et antequam pontifex recedat ab altari, fa- 
ciat novus abbas professionem eodem modo,et omnia alia, 
quo supradictumestin ordinatione abbatis monachorum. 





BENEDICTIO 


ABBATISS/E 


Ez eodem Pontificali ima.) 


240 In ordinatione abbatisse debet pontifex mis- 
sam celebrare, el eam benedicere cum duabus vel tri- 
bus abbatissis. Et antequam incipiatur missa vel in- 
troitus misse, alique moniales de abbatia cujus est 
elecla, ducant electam examinandam coram pontifice 
pontificalibus indulo et casula, et debet sedere in loco 
examinalionis dorso verso ad majus allare, et dicant 
iunc moniales antedicte : Adest, reverende Pater, 
electa nostra ad benedictionem suam suscipiendam. 

Interrogatio episcopi : Est electa secundum regu- 
lam sancti Benedicti ἃ sororibus ? Respondeant soro- 
res : Canonica in eam sororum consensit electio. 

Et inerroget episcopus : Habetis inde scriptum ? 
Respondeant sorores : Habemus. 

Episcopus : Legatur. 

Quo lecto, dicat episcopus : Quia ergo in eam soro- 
rum vota consenliunt, prius eam censemus, el c&- 
lera φ sequuntur, prout. superius digesía sunl in 
ordinatione abbatis monachorum. Et omnibus eodem 
ritu expletis, psalmis, litaniis, versiculis, dicat pontifex 
has benedictiones que sequuntur. 


Oratio. 


precamur, Domine, spiritus sapientie et intellectus, 
spiritus consilii et fortitudinis, spiritus sapientiz et 
pietatis, et repleat eam spiritus timoris Domini. Cou- 
cede ei quoque gravitatem actuum, censuramque 
vivendi, ut in lege tua dije ac nocte meditetur, man- 
data tua custodiat, dictis tuis obediat, sacris lectio- 
nibus insistat, terrena et transitoria despiciat, atque 
omni tempore bonis operibus inserviat, omnem libi- 
dinem prave voluptatis superet, amorem honeste 
castitatis teneat, ut tibi sponso venienti cum lampa- 
dibus suis inexstinguibilibus possit occurrere, et 


prudentum 2443 virginum choro jungi: et ne cum 
stultis excludatur, regalem januam cum sapientibus 
virginibus licenter introeat. Abundet in ea totius for- 
ma virtutis, auctoritas modesta, pudor constans, in- 
tenta [al., innocenti] puritas, et spiritualis obser- 
vantia disciplinz.. In moribus ejus przcepta fulgeant, 
ut sue castitatis exemplo cunctis sibi subjectis imi- 
tationem przbeat puram, et bonum conscientiz testi- 
monium ostendens, in Christo Jesu firma et stabilis 

erseveret, atque ita perceptum ministerium te auxi- 
iante peragat, quatenus ad aeternam remunerationem 
te donante pervenire mereatur. Per Dominum nos- 


24| Exaudi, Domine, preces nostras, et super C trum, etc. 


hanc famulam tuam Spiritum tux benedictionis in- 
funde, ut celesti munere ditata, et majestatis tuz 
dona [al., gratiam] possit acquirere et bene vivendi 
aliis exemplum praebere. Per Christum. 
Oremus. Oratio. 

Omnipotentiam tuam, Domine, humiliter implora- 
mus, ut super hanc famulam tuam, quam ad sacrum 
ordinem (id est, sacram benedictionem. seu ordina- 
tionem) assümere dignatus es, benedictionis tuc 
donum dignanter infundas, eique gratiam consecra- 
tionis tribuas, ut quod percipit te protegente illassum 
custodiat. Per Dominum nostrum Jesum Christum. 

Per omnia szcula seculorum. Amen. Dominus vo- 
biscum. Et cum spiritu tuo. Sursum corda. Habemus 
ad Dominum. Gratias agamus Domino Deo nostro. 
Dignum et justum est. 

ere dignum et justum est, aaquum et salutare nos 


tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, D 


Pater omnipotens, sterne Deus. Adesto precibus 
nostris, adesto votis, adesto famulatibus, adesto con- 
secrationibus, qui omnia per Verbum tuum mirabi- 
liter dispensas et dispensanda ministras, qui diversis 


floribus 242 tuam semper exornas Ecclesiam, dum 
eam et virorum exemplis et illustrium feminarum 
irradias institutis, qui etíam de inferiori [al., infir- 
miori| sexu hanc famulam tuam servitutis tux ap- 
plicare dignatus es famulatui ; effunde super hanc 
famulam tuam, quam in officium divinum fideliter 
dedicamus, gratiam Spiritus sancti, ut tibi omni 
tempore ejus servitus dignanter complaceat, eamque 
dextera potenti: tue bene--dicere et sancti-[-ficare 
digneris in opus ministerii tui condignum, quatenus 
actum ministrationis sibi credite fideliter exsequa- 
tur, et ejusdem sancti Spiritus septiformis grati: 
virtute corroboretur. Requiescat ergo super eam, 


Tunc det ei regulam, et. legendo dicat : 

Accipe regulam sancta conversationis, simulque 
gratiam sancta benedictionis ; et ut per hanc cum 
grege tibi credito in districti die judicii Domino in- 
contaminata representari valeas, ipse te adjuvare 
dignetur, qui vivit et regnat in unitate Spiritus sancti 
Deus, per omnia szxcula seculorum. Amen. 

Tunc det ei episcopus baculum, legendo dicens : 

Accipe baculum pastoralitatis, quem przfferas cater- 
ve tibi commisse ad exemplum juste severitalis el 
correctionis. 

Sequitur oralio, et dicatur a pontifice ad modum ora- 
lionis : 

244 Domine Deus omnipotens, qui sororem Moysis 
Mariam praeeuntem cum cseteris virginibus [al., mu- 
lieribus] inter sequoreas undas cum tympanis et cho- 
ris l:tam ad littus maris venire fecisti, te suppliciter 
supplices] deprecamur pro fideli famula tua, que 

odie in cathedra materna super universas subditas 
[universis sibi subditis] sibi abbatissa constituitur,ut 
ita canonica [monastica] norma tueatur cunctas famulas 
tuas [al., add. sibi commissas], quatenus ad zternam 
gloriam te auxiliante cum omnibus illis introeat lzeta, 
ibique exsultans [al., exsultantes] cum angelis, canens 
[canentes] cantica nova, sequatur (al. sequantur) 
Ágnum quocunque ierit. Per Christum Dominum nos- 
trum. Àmen. 

Oratio. 

Famulam tuam, quaesumus, Domine, tua semper 
gratia bene--dicat, et inculpabilem ad vitam perducat 
sternam. Per Christum. 

Collecia mise, secreta et postcommunio dicantur, et 
celera omnia eodem rilu fianl, sicul ante diclum est in 
consecralione abbalis. 


153 


ACTA VETERA. 


164 





BENEDICTIO IN SOLUTIONE SYNODI 


(Ez wvelustissimo Pontificali ms. bibliothece cathedralis  Rotomag.) 


Christus Dei Filius, qui est initium et finis, com- A nerit evigilet fides vestra, vigilantie premium de 


plemenutum vobis tribuat charitatis. Amen. 


24b Et qui vos [ns.. nos] ad expletionem |al., 
absolutionem| hujus fecit pervenire concilii, absolu- 
tos vos efficiat ab omni contagione delicti. Amen. 

Ab omni reatu liberiores effecti, absoluti [al., ad- 
juti] etiam per donum Spiritus sancti, felici reditu 
vestrarum sedium cubilia repetatis illzesi. Amen. 

Semper proficiat cura vestra, ut quando judex ve- 


Domino receptura. Amen. 

Detque vobis potestatem predicandi in populo, et 
quod aliis ore predicatis, corde semper teneatis. 
Amen. 

Exaudiat vos Dominus in tempore orationis vestre, 
et det vobis consilium rectitudinis, ut evadere me- 
reamini supplicium Acherontis. Amen. 

Quod ipse prestare dignetur. 





BENEDICTIO EPISCOPALIS 


Ad missam in mocte Nativitatis Domini. 


(Ex eodem Pontificali ms.) 


Populum tuum, quaesumus, Domine, pio favore Bex Virgine nasci. Amen. 


prosequere, pro quo dignatus es in hac sacratissima 
nocte tuam mundo presentiam exhibere. Amen. 

A cunctis eum adversitatibus paterna pietate cu- 
stodi, pro qno in mundo hoc in tempore dignatus es 


246 Utinam te Redemptorem suum semper in- 
telligat, et tuam veraciter gratiam comprehendat. 
Amen. 

Quod ipse prestare dignetur. Amen. 





BENEDICTIO EPISCOPALIS 


Ad missam tn. Sabbato sancto. 


(Ex eodem Pontificali ms.) 


Deus, qui mortem nostram ingressus inferni tar- ἃ Εἰ qui te miserante revocati sunt in paradiso per- 


lara in hac nocte devicisti virtute divina, suscipe 
propitius familie tux: preces humillimas voto sin- 
cere mentis oblatas. Amen. 

Et quos veteribus maculis baptismatis emundavit 
unda sacrata, per lavacrum tus protectionis auxilio 
purgati, tales ante te presententur in judicium, 
quales nunc processerunt ex baptismo. Amen. 


eunte peccato, non patiaris exsules fleri renascente 
commisso. Amen. 

Et qui te semel agnoverunt [ms., agnovit] Princi- 
pem universitatis οἱ Dominum, nunquam invasis 
sensibusin se tyrannizantem sentiant inimicum.Amen. 

Quod ipse prestare dignetur. 

Benedictio Dei Patris et Filii. 





VETUS ORDO 


Ad instituendum canonicum regularem in ecclesia S. Laudi Rotomagensis. 


(Ez ms. codice ejusdem ecclesie.) 


247 Sequitur. servitium religiosorum professorum D 


secundum usum Sancti Laudi Rotomagensis. 

Veniens novitius post offerlorium misse cum magistro 
suo ante majus altare, dicat slando : 

, Suscipe me, Domine, secundum eloquium tuum, et 

vivam. 

Flectendo genua sua, dicat : 

Et uon confundas me ab exspectatione mea. 

Ter dicat hunc versum. Finito versu, cantor incipiat 
antiphonam : Suscepimus, Deus, cum Gloria Patri, et 
postea erum Suscepimus, Deus. Idem. 


Magnus Dominus. 

Miserere mei, Deus. 

Ecce quam bonum. 

Deinde cantor : Suscepimus, Deus. 

Postea litania a duobus cantatur usque Fili Dei, 
deinde reatus benedicat habitum religionis sub iis 
orationibus. 

Signum Domini nostri Jesu Christi damus super 
hanc vestem ad custodiendum 248 divinum propo- 
situm, et ut Spiritus sunctus regnet in corde et in 
corpore suscipientis. 


155 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 156 


Oratio. 
Deus bonarum virtutum dator, et omnium bene- 


dictionum largus infusor, exaudi preces nostras, et 


hoc vestimentum , quod famulus tuus pro conser- 
vando sanct conversationis proposito se ad induen- 
dum exposcit, bene-J-dicere et sanctiflcare digneris. 
Per Dominum. 

Quo facio, aqua benedicta aspergatur ; deinde no- 
vitius adhuc scculari habitu indutus ad ordinatorem 
"accedens, flexis genibus, stel ante eum, quem ordinator 
seculari habilu exuens, dicat : 

Exuat te Dominus veterem hominem cum actibus 
suis. Amen. 

Et induens eum lineo indumento, subjungal : 

Induat te Dominus novum hominem, qui secündum 
Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis. 

Fratres respondeant : Amen. 

Postea induatur cappa sive caputium (48). 

Deinde remittat se ante altare flexis genibus, et dicat 
praelatus preces sequentes. 

Salvum fac servum tuum. 

Deus meus, sperantem in te. 

Mitte ei, Domine, auxilium de sancto. 


249 Et de Sion tuere eum. 

Nihil proficiat inimicus in eo. 

Et fllius iniquitatis non noceat ei. 
Esto ei, Domine, turris fortitudinis. 
Α facie inimici. 

Dominus vobiscum. 

Et cum spiritu tuo. 


Oremus. 


Deus, qui non vis mortem peccatoris, sed poni- 
tentiam et emendationem semper desideras; mise- 
ricordi: tue suppliciter imploramus [auxilium], ut 


huic famulo tuo secularibus actibus renuntianti (; 


large tuz pietatis gratíam infeudere digneris, qua- 
tenus castris tuis insertus ita tibi militando stadium 
vit: presentis percurrere valeat, ut bravium zternz 
remunerationis te donante percipiat. Per Christum. 

Oremus, dilectissimi fratres, Dominum nostrum 
Jesum Christum pro famulo isto, qui accepto habitu 
religionis sibi servire festinat. ut donet ei Spiritum 
sanctum, qui suscepta religionis propositum in eo 
perpetuum conservet, et a mundi impedimento vel 
seculari desiderio cor ejus defendat, ut sicut muta- 
tur habitu, ita manus dexterz suz ei virtutis tribuat 
incrementa, et ab omhi czxcitate humana oculos ejus 


aperiat; et lumen ei zeternz gratixt 2 ΒΟ concedat. 


Qui cum Deo Patre et eodem Spiritu. 


Oremus. 


Sancte Spiritus, qui te Deum ac Dominum Deo 
Patri Filioque coxqualem revelare mortalibus di- 
natus es, immensam bonitatis tux» gratiam postu- 
amus, ut sicut ubi vis spiras, sic huic famnlo affe- 
ctum devotionis indulgeas, et quoniam sapientia tua 
est conditus, tua queque providentia gubernetur, 
quem juxta consuetam gratiam unctio tua de omnibus 
oceat, et per intercessionem beatissimi patris nostri 
Augustini, quem praecipuum hujus sancta institutio- 
nis legislatorem dedisti, et omnium sanctorum, eum 
veraciter a vanitate szculi converte, et sicut es om- 
nium peccatorum remissio, depmmentes impietatis 
obligationes in eo dissolve, ad observantiam huüjus 
sancii propositi fac eum certatim fervere, ut in tri- 
bulatiomibus et angustiis tua indeficienti consolatione 
valeat respirare, ut sobrie, juste et pie per veram 
humilitatem atque obedientiam in fraterna charitate 
fundatus, quod te donante promittit, felici perseve- 
rantia compleat. Quod ipse prestare digneris, qui 


À cum Deo Patre et unigenito Filio ejus Domino nostro 


Jesu Christo vivis et regnas Deus. Per omnia szcula 
seoulorum. Amen. 


2b| Tunc surgat novitius , et legat aperia voce 
professionem suam propria manu scriptam. 

Ego frater N, offerens trado me ipsum divinz pie- 
tati in ecclesia beati Laudi serviturum secundum 
regulam S. Augustini, et promitto obedientiam domno 
N. priori prefate ecclesie, et successoribus ejus 
canonice intrantibus. 

Et ponens eam professionem super aliare, [flexis 
genibus orel, et. prelatus incipil dicere ter hanc anti- 
phonam : Confirma hoc, Deus. Chorus respondeat : 
Quod operatus es in nobis a templo sancto tuo quod 
est in Jerusalem. Et repetatur ter. Sequitur oralio 
super eum ; 

Dominus vobiscum. 
Et cum spiritu tuo. 
Oralio. Oremus. 

Deus qui famulum tuum N. a szculi vanitate con- 
versüi, àd superne vocationis amorem accendis, 
pectori illius purificando illabere, et gratiam ei qua 


1h te perseveret infunde, ut protectionis tuz munitus 


presidio, quod te donante promisit impleat, et suz 
professionis exsecutor effectus, ad ea quz perseve- 
rantibus in te dignatus es promittere pertingat. Per 
Dominum. 

Postea praelatus donet novilio se flexis genibus stanti 


communem societatem congregationis, 252 dicens hanc 
orationem S. Augustini. 


Oratio. 


Omnes quamvis per gratiam baptismi fratres simus 
in Christo, et unum Patrem habeamus in celo, si ejus 
preceptis, prout possumus, obsequamur ; procul du- 
bio tunc maxime unimur, quando orationibus et be- 
neflciis invicem copulamur quemadmodum primitiva 
Ecclesia, quibus cor unum et anima una eral; quo 
amore ptures accensi mente, possessiones et facultates 
rerum vendentes, congregatis cum matre Jesu in unum 
pretia deferebant gaudentes, quz apostoli accepta tri- 

uebant omnibus, prout opus erat, sicque iste nihilo- 
minus Deo inspirante eorum exemplo communitus 
nostris optat jungi consortiis. Idcirco damus ei com- 
munem societatem vivendi nobiscum, quantum a Deo 
possumus promereri, et nostrum est largiri, quatenus 
cum electis a remuneratore omnium bonorum valeat 
premia repromissa percipere : prestante Domino 
nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto 
vivit οἱ regnat Deus per omnia sacula szculorum. 
Amen. 

Deinde novitius osculetur praelatum, postea superio- 
rem, el omnes fratres a senioribus inchoando sicut sunt 


D per ordinem ; postea osculo pacis dato, 2b3 prelatus 


incipiat : Veni, Creator. Finito Veni, Creator, dica: 
praiatus : Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo. 
Oremus. Oratio. 

Deus, qui renuntiantibus seculo mansionem paras 
in colo, dilata hujus sancte congregationis tempo- 
rale habitaculum coelestibus bonis, ut fraterne te- 
neantur compagine charitatis, unanimes continentiz 
precepta custodiant, sobrii, simplices et quieti, gra- 
tis sibi datam gratiam fuisse cognoscant ; concórdet 
vita illorum cum nomine, professio sentiatur in opere. 
Per Dominum. 

Item prelatus faciat eum jurare, dicendo luec verba 
que sequuntur. 

Ecclesie jura, ordinis statuta , capituli secreta , 
nonne Sic juras [ms. juratis) tenere? Respondeat : 

ta. 


(48) πῆς talla fit 'netiio pile quadrati, et almutfi, sive atmutiz. 


167. 


ACTA VETERA. 


155 





ORDINARIUM 


CANONICORUM REGULARIUM $. LAUDI ROTOMAGENSIS 
(Ex ms. codice ejusdem ecclesie.) 





PR/EFATIO. 


254 Quoniam a nonnullis predecessorfbus sive 
contemporaneis nostris in ecclesia Sancti Laudi Ro- 
tomagensis, cujus nos divina vocante clementia ca- 
nonici existimus, super ordinatione servitii, licet 
non in multis, tamen in quibusdam erratum fuisse 
dignovimus, idcirco ejusdem Domini cooperante gra- 
tia, et fratrum nostrorum orationibus suffulti, ad 
honorem ipsius, et eorum utilitatem, ecclesix€ nostra 
servitium in legendis duntaxat, psallendis et can- 
tandis, non rationem assignando de singulis, sed, 
prout potuimus, usum Ecclesi: et rerum ordinem 
observando, sub parvi libelti compendio decrevimus 
explanare, in quo non arrogautiz titulis aut lucris 
temporalibus inhiantes, sed solius charitatis intuitu 
necessitatibus fratrum (ut diximus) famulantes, ver- 


borum obscuritatibus et sententiarum 255 diver- 
sitatibus praetermissis, doctrina facili et perspicua 


modum et ordinem servitii nocturni pariter et diurni, B 


librorum veterum tenorem minime relinquendo : 
quasdam etiam festorum | mutationes nostris factas 
temporibus inserendo, et si quid defuerit consulte et 
fideliter apponendo, quantum Dominus inspiraverit 
et memorie nostrae occurrerit, oculis non solum 
prudentium, sed et simplicium intendimus declarare, 
a principio Adventus Domini, qui in ncstrum adve- 
nire dignetur auxilium, exordium assumerntes. 
Notum sit igitur omnibus ut semper a quinto Ka- 
lendas Decembris usque in tertio Nonas ejüsdem 
mensis, ubi dies Dominicus advenerit, ibi Adventus 
Domini celebretur unde versus : 
Andree festo vicinior ordine quovis 
Advenium Domini prima colit feria. 
Sabbato ante primam Dominicam Adventus Do- 
mini ad Vesperas ant. Benedictus, psal. Ipsum. Ant. 
In eternum, psal. Exaltabo te. Ant. Laudabo. psal. 


Lauda, anima. Ant. Deo mostro, psal. Laudate Domi-C |mtitia annuntiatum, quasi novum, 


num quoniam. Ant. Lauda, Jerusalem, psal. ipsum. 
Capitulum Erit in novissimis diebus. t Ecce dies 
veniunt. 3 In diebus. Et hoc est. Gloria Patri. Hym- 
nus Conditor alme. 256 Cantores hebdomade ca- 
nant responsorium ad gradus in habitu suo. y Ao- 
vate, ceR. Ant. Ecce nomen Domini, psal. Magnificat. 
Dum cantatur Magnificat. sacerdos hebdomadarius 
sumit cappam sericam, et ceroferariis precedentibus 
thurificat duo altaria, et priorem si sit ihn choro, 
postea in ultimo stallo thurificatur, et post omnes a 
senioribus inchoando. Oratio : Excita, quesumus, 
Domine. Benedicamus Domino, quod dicitur a ju- 
niere in parte ubi est septimana. Si in ipsa die festum 


Átantummodo officium Dominicale 257 agitar, sex 


primz lectiones terminantur de libro, qui tunc tempo- 
ris legitur, ultimz vero tres de expositione Evangelii. 
Hoc quoque observatur, quod in fine lectionum qu& 
de prophetis sunt, si Domini verba fuerint, Het 
αἰαὶ Dominus, dicitur; sin aliter : Tu autem, .20- 
Prima itaque Dominica Adventus Domiti quando 
Isaias incipitur, ad primam leotionetn legatur 
logus cum ejusdem Hbri prineipio, quam debet ie- 
cuonem legere cantor. 

Ad matulinas ejusdem Dormimior invitaterium : 
Ecce venit rez, psal. Venite, duo hebéomaédurii can- 
tant, etc. Primum responsorium : Aspiciens, quod 
responsorium cantores hebdomsüsrii itcipiunt ad 
gradus, et dicant primum versum : Jerrigene, 
repetitio : Jte obviam, οἱ ünitur totum responsorium 
ad omnes repetitiones ; deinde cater dextri chori 
commendet versum majori ejusdem olei, seiliost 
Qui regis, quem dicat in stso sue; ohorüs Nwa- 
tia, etc., tota. Interim cantor siriistti chori cotmen« 
det tertium versum majori sinistei choi, sollicet 
Excita, Qui regnaturus. Et sie dicli cantores ad 
gradus, &loria Patri subjungant, post quod Aspéiotens 
precentor reincipiat, etc. Nonum responsorium, sci- 
licet 258  Letentur cieli, repetitur, quia Te Deum 
daudatmws usque ad Natale intermittitur, et interim 
classicum pulsatur, et ita semper δὲ in Dominicis et 
in festis quando Te Deum émus non dicitur. 
Gloria in excelsis usque ad natale Domini intermit- 
titur. Quamvis enim boni servi cum gaudio Domibi 
sui adventum exspectent, maximum iamen ím ejus 
presenta recolünt gaudimm : idcirco Gloria in em 
celsis, et ali: qutedam hilaritates sacri officii usque 
ad presentiam Dominicte nativitatis postponuntur, 
ut devotius tunc et avidius resumantur, et angeli- 
cum illud canticum tune pastoribus cum maguà 


in eorum men- 
tibus repetatur. 

In capitulo Evangelium Cwmn appr ei. Sta- 
tim post capitulum tam ista die quam omnibus die- 
bus Dominicis, sive omnibus diebus in quibus tit 
processio, debet ter juin signum ad processionem, 
deinde appellatio ad revestiendum. Tunc revestian- 
tur ministri, interim palsetur ad tertiam. Pulsata 
Tertia, et dicto Pater sosier, sacerdon hebdomada- 
rius aquam benedicat, deinde cantor hebdomadarius 
illius chori in quo septimana faemt ineipist Asper- 
ges me. Interim sacerdos per altaria aspergat aquam, 


sicut consuetudo se habet, 259 similiter $& choro, 
inde veniens ad gradus dicat versum : Ostende nobis. 


beati Andrez occurrerit, festum debet differri in Dominus vobiscum. Oremus : Exaudi nos, Domino, 
crastinum, de quo tamen debet fleri memoria ad que oratio dicenda est canendo ormitbus diebas Do- 
Vesperas post primam collectam sub hac antiphona : .minicis, exceptis daplicibus festis, in «quibus alíà 
Cum pervenissel. Y Diezit Andream. Oratio Quesw-- dicitur, sciticet Ascendant ad ie. Deinde moveat pre- 
mus, omnipotens Deus, deinde de S. Laudo antiphona, 5, cessio, et dicatur hac antiphena : Missus est 5; tunc 

; laude, etc,, que memeria nulio tempore inter- " eat sacerdos cam bajulo aqua benedictse, qui asper- 
mittitur, nisi in festis duplicibus vel triplicibus, et — gat aquam per officinas, primo in capitale, ubi dicat 
per octavas natalis Domini, Pasche, Pentecostes, et hanc orationem : 4$seive, quesumus, Domine, deinde 
tribus diebus ante Pascha, et per octavam Assum- in dormitorio, etc., sicut in coliectario habentur. in 

lonis. statione claustri finita antiphona dicat sacerdos ver- 

Per Adventum 1saias propheta ad legendum poni- «sum Fw ejus, oratio : Via sametorum, le- 
tur, οἱ quanto de Christo prophetavit urbanius et gendo. Nota quod ab Adventu Domini usque ad Pa- 
clarius, tanto nativitati ejus legitur proximius. Scíen-  scha, statio processionis quz» in medio ecclesiz solet 
dum autem quod omni Dominica per annum, quando fleri intermittitur. Ibi incoepta antiphona Yel respon- 


159 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


160 


sorio de sancto Laudo a priore, vel hebdomadario A In vigilia nativitatis Domini. Ipsa die post missam 


[a cantore], si deest prior, processio redeat in cho- 
rum. Sacerdos ad gradus dicat versum Ora pro πο- 
bis, beate Luude. Oratio : Exsultet, quesumus, Do- 
mine, et dicatur canendo, ibi et Tertia incipiatur. 
Deinde pulsetur classicum, et incipiatur misse .offi- 
cium : Ad te levavi, etc., sicut in libris habentur. In 
fine misse Zenedicamus. Tunc accedat lector mense 


ad gradus petens benedictionem, dicendo 260 ter : 
Domine, labia mea aperies, choro respondente : Et 
os meum. Sacerdos ad altare y Salvum [fac ser- 
vum, etc., cum oratione, scilicet Averte, quesumus, 
Domine. Hoc tempore et a Septuagesima usque ad 
Pascha, ad majorem missam diaconus et subdiaco- 
nus casulis utuntur, nisi missa sit de festo, privatis 
vero diebus in albis sint tempore isto ; in Quadrage- 
sima autem casulis utantur; ad missam vero «de 
medio festo vel novem lectionum cum solemni ap- 
paratu, id est tunica et dalmatica, miss: deserviant. 
Quando vero casulis utuntur, subdiaconus casulam 
suam epistolam lecturus deponat, qua lecta eam re- 
sumat. Diaconus vero, dum Alleluía vel tractus ca- 
nitur, suam casulam super sinistrum humerum pli- 
catam adaptet, sicque eam usque post communionem 
portet, dicturus vero 8 icamus, reinduat. Ad 
Sextam et Nonam, sicut in libris. In refectorio ho- 
milia Cum appropinquasset. Item alius sermo Satis 
abunde, quibus finitis, si opus fuerit, incipiatur 
Isaias. Ad Vesperas ant. Sede a dextris, psal. Dixit 
Dominus, etc. Capitulum Hora est. x Tu exsurgens. 
Hymnus Conditor. 4 Rorate, coli. Antiphona N 
limeas. Oratio Excita. . 
Per totum Adventum esus carnium et 26! sa- 
giminis dimittitur, caseus et ova conceduntur. 
Dominica secunda. Nota quod in talibus Dominicis 
et novem lectionibus, et in mediis festis, in Vespe- 
ris, Matutinis, et Laudibus, cautores septimanze 


matutinalem signum capituli celerius et productius 
solito debet pulsari, ut fratres ad initium capituli 
omnes undecunque valeant convenire; et ne quis 
desit, pridie in capitulo omnibus denuntietur ; pri- 
die enim, vel ante etiam, si Dominica obstiterit, 
fratres raduntur. Hac die ad letitiam et devotionem 
cordium demonstrandam, et in amorem venientis 
Dei et Redemptoris nostri Jesu Christi flagrantius 
excitandam, locus quo denuntiari debet nostra 


redemptio, videlicet capitulum, 263 quam ho- 
nestius preparetur; ubi cum lector pronuntiaverit 
dicens : In Bethleem Jude Jesus Christus Filius Dei 
nascitur, omnes statim in terram se prosternent ; 
prostrati vero, prout devotio ratioque dictaverit, 
orantes, innuente pr:lato surgant, et lector reliqua 
prosequatur. Post hac pronuntiato Evangelio, sci- 
licet Cum esset desponsata, lectaque tabula prelatus 
dicat Benedicite. Tractatis igitur qua in capitulo 
tractanda sunt, de missis etiam in crastinum di- 
cendis, qui eas dicturi sunt (49), praelatus provi- 
deat. In fine vero capituli tam hujus diei quam octo 
subsequentium, psal. Laudate Dominum, omnes gen- 
ies, dicatur. Abhinc prostratio ad Horas uon flat, 
hinc etiam Hore beate Marie, hinc psalmi familia- 
res dimittuntur, super Horas responsoria cum Ai- 
leluia dicantur; ut autem spatiatim et diligenter 
cuncta compleantur, statim post capitulum lectiones 
audiantur. 

Igitur ante missam rite praeparatis omnibus, quae 
intrinsecus sive extrinsecus preparanda sunt, ante 
missam totum classicum pulsetur. Ad hanc missam 
sacerdos honoriflce induatur, diaconus sit in dalma- 
tica, subdiaconus in tunica : totum officium festive 
persolvatur, submissius tamen quam in crastino 


cantetur. Ad missam, officium Hodie 264 scietis. 
Oratio Deus, qui nos redemptionis. Lectio in supel- 


debent primas antiphonas inchoare, et cztteras com» C licio legatur inter chorum et altare, quz sic incipit : 


mendare descendendo, a senioribus (ms. junioribus] 
incipientes. 

Sabbato Quatuor Temporum, eodem die ad mis- 
sam officium Veni et ostende. Sciendum autem 
quod, cum ante Epistolam dicantur hac die oratio- 
nes, in nulla dicitur Dominus vobiscum, nisi in ultima, 
scilicet Deus, qui tribus pueris. Hac die et omnibus 
Sabbatis Quatuor Temporum, et Pasche, et Pente- 
costes, qui ad missam lectiones vel tractus dicturi 
sunt, in tabula cerea scripti primitus recitentur, 
quz tabula, ita debet fleri. 

Hodie ad missam. 

Primam lectionem talis, scilicet unus de junioribus. 


Secundam alius, ascendendo. 

Tertiam alius. 

Quartam alius. 

Angelus Domini, unus de senioribus, usque 
ad y Benedictus es. 


Tractum Zenedicíus es, duo. 


Quatuor gradalia cum versibus suis similiter 262 
cantantur sedendo. Tractum [ms., Tractus] Bene- 
dictus es, duo ad gradus, choro per singulos versus 
repetente Σὲ laudabilis. In fine reincipiatur Bene- 
dictus es. Tractus Qui regis, ab utroque choro al- 
ternatim cantetur, primo versu ex illa parte incepto, 
qua cantor hebdomadarius exstiterit. In refectorio, 
lectio : Anno quinto decimo. 

Antiphone O, que ad Magnificat dicantur, 
17 Kal. Januarii incipiuntur, et in Vesperis ante 
vigiliam nativitatis Domini finiuntur. Nonnulli post- 
quam has antiphonas inccperint prostrationes et 
preces in Vesperis dimittunt : a nobis vero non 
dimittuntur, sed solitum cursum exsequimur, qua- 
rum prima sic incipit : O sapientia, etc. 


Haec dicit Dominus Deus. Propler Sion. Qua flnita, 
statim Epistola incipiatur : Paulus servus Chrisli. 
Graduale Hodie scietis, a duobus in cappis sericis 
cantatur, et reincipitur. Evangelium Cum esset 
desponsata, cum candelabris et incenso. Offertorium 
Tollite porlas. Communio Revelabitur. In fine misse 
nullum signum pulsetur, sed post breve intervallum 
duo de majoribus signis ad Nonam. 

In refectorio Cum esset desponsata, deinde sermo : 
Nativitatem Domine, etc. De regula nostra scilicet : 
Ante omnia, fratres charissimi, diligatur Deus, qua 
per septimanam semel ex precepto legitur; quod 
restat, pridie ad comam vel ante, ut in quarta feria 
ante Pascha, perlegatur; tamen iníra octavas si 
opus fuerit ad comam potest legi, οἱ maxime in 
Sabbato, si opportunum fuerit. . 

Ad Vesperas, primum duo de minoribus signis 
pulsentur; secundo, tertio et quarto, duo et duo 
sicut sunt per ordinem, ac deinde omnia. Inter 
signa hec, omnia luminaria ecclesi? accenduntur, 
scilicet ad gradus chori magnum candelabrum cum 
septem cereis, inter chorum et altare septem lam- 


pades, ante majus altare tres 265 cerei in bacinis, 
circa crucifixum quatuor cerei, per singula altaria 
singuli cerei. Duo ín cappís sericis chorum regant, 
antiphonam primam prelatus incipiat, quam can- 
tor dexter eidem priori imponit, scilicet Rez pacifi- 
cus, psal. Laudate, pueri. Cxteras antiphouas inci- 
piant majores, sicut sunt in ordine, impositas a 
regentibus chorum. Capitulum Propter hoc sctet, 
prelatus dicat in cappa serica, assistentibus cerofe- 
rariis. Responsorium O Juda, tres cantent in cappis 
rubeis. Hymnum Veni, Redemptor, precentor inci- 
pit. Nota quod ubicunque sit septimana, quando 


(49) Ergo non idem sacerdos plures missas celebrabat. 





161 


ACTA VETERA. 


162 


-é 


duplex festum occurrit, chorus dexter ita precellit A ad me, in choro precentor Incipial, quod tertio 


sinistro quod in Vesperis et Matutinis, in eo, qua 
dicenda sunt vel cantanda, incipiantur. Ultimus 
versus hymni Laus, honor. ἡ Tanquam sponsus. An- 
tiph. Dum ortus a praelato primo et postremo inci- 
pitur, quam imponit ei precentor, et ter canitur ; 
ipse vero prelatus praecedentibus ceroferariis, et 
cantore in cappa sibi ministrante, omnia ecclesia 
incenset altaria, rediensque in stallo suo incensetur 
a cantore, permanentibus ibi ceroferariis; postea 
incensentur illi qui habent cappas sericas, sicut 
sunt in ordine, primum in dextro choro, et post 


in sinistro, postea 266 omnes, a majoribus in- 
choando. Oratio : Deus, qui nos redemptionis, quam 
prelatus dicit in stallo suo, cantore sibi de libro 
ministrante. Tres dicant Zenedicamus Domino. Ad 
Completorium, antiph. Miserere, psalm. Cum invoca- 
rem, etc. Hymnus Salvator mundi. * Custodi nos. 
Ant. Veni, Domine. 

Ad Matutinum primo totum classicum pulsetur, 
οἱ remanente classico duo minora signa sonent, 
donec fratres ad ecclesiam conveniant. Invitatorium 
Christus natus est, quod dicant quatuor in cappis 
sericis. Regatur chorus a duobus hebdomadariis, qui 
imponant antiphonas, sicut dictum est ad Vesperas, 
a majoribus inchoantes. In primo nocturno anti- 
phona Dominus dirit ad me, qux imponitur priori. 
Primum responsorium cantores hebdomadarii in 
cappis sericis dicant, videlicet Hodie nobis, 3 Gloria 
ín excelsis. Caetera responsoria omnia, excepto tertio, 
sexto et nono, bini cantant; tres in cappis cantant re- 
sponsorium tertium, similiter sextum, scilicet prior et 
duo de majoribus. Et nota quod quando prelatus sex- 
tum responsorium cum aliis ad gradus cantat, prz- 
centor prius debet coram przlato incipere responso- 
rium, et cantare versum cum Gloria Patri, quantum 


pralato placuerit. Tria 26 7 Evangelia in cappis seri- 
cis legautur. Przlatus legat ultimum Evangelium : 7n 

incipio erat. Verbum, przcedentibus duobus cero- 
erariis, et quoties legit in cappa, vel dicit capitu- 
lum seu orationem, assistunt ei. Dum vero nona 
lectio legitur, preparat se diaconus in dalmatica, 
subdiaconus in tunica, ceroferarii cum: thuriterario 
in supelliciis, sintque parati ad repetitionem re- 
sponsorii noni per chorum ordinate incedentes, 
videlicet praecedentibus ceroferariis, deinde thuri- 
ferario, subdiacono et diacono subsequentibus ante 
prelatun veniant, ubi diaconus incensum pr:elato 
offerat; quo in thuribulo posito, textum accipiens, 
benedictionem petat : redditoque textu subdiacono 
ad lectricum inter chorum et altare honeste prepara- 
tum ministris sicut venerant preeuntibus cum ma- 
gna reverentia, accedat, et genealogiam, non can- 
tando, sed honeste legendo, pronuntiet ; qua lecta, 
et Te Deum laudamus a prelato incepto, diaconus 
incensum ponat in thuribulo, et cum processione 
sua altare majus et matitunale (0) incenset, et 
prelatum postea, cui scilicet prato subdiaconus 
textum ad esculandum offerat. Quibus peractis, repo- 
sitis in locum suum candelabris, dum Te Deum lau- 


damus canitur 268 in choro, omnes ministraturi 
ad primam missam remaneant ultimi. Thuriferarius 
vero, incensato prius diacono, per chorum incensum 
ferat, subdiacono sequente cum textu. Sacerdos ad 
primam missam interim honorifice induatur. Ad Te 
Deum laudamus, duo majora signa pulsantur; et 
ad versum : Per singulos dies, classicum, id est, 
omnia signa. 

Finito Te Deum laudamus, dicat prelatus versum : 
Ipse invocavit me; incoptoque ab eo, Deus in 
adjutorium, tunc quando prima antiphona ad Laudes 
solet imponi, officium ad missam : Dominus dixit 


(42) Id est, altare misse matutinalis. 


repetatur. Kyrie. Orbis Factor, a duobus in cappis 
canitur, ceroferarii presbyterum precedunt, tunica 
et dalmatica habeantur. Gloria in ezrcelsis sacerdoti 
a cantore delatum devote et celebriter ab omnibus 
decantetur, oratio Deus, qui hanc sanctissimam. 
Lectio inter chorum et altare in supellicio legatur, 
que sic incipitur : Populus gentium, qua finita sta- 
tim Epistola incipiatur, quz sic incipit : Apparuit 
gratia Dei. Graduale duo cantant in cappis sericis. 
et reincipiant, videlicet Tecum principum, y Dixit 
Dominus ad me. Alleluia, duo canant, adjuncto 
sibi terio in cappis, videlicet Dominus dirit 269 
ad me. Sequentia : Natio canunt omnia, signa vero 
non pulsantur. Evangelium cum candelabris et in- 
censo. Cantata vero communione, statim in choro 
ad Laudes antiphonam cantor incipiat Quem υἱ- 
distis, psal. Dominus regnavit; dumque Laudes 
dicuntur, sacerdos cum ministris sileat. Antiphona 
secunda Genuit puerpera; psal. Jubilate. Hanc an- 
tiphonam et tres sequentes cantores hebdomadarii 
commendant, et omnes sine pneumate finiuntur. 
Capitulum, hymnus, nec versus dicuntur; sed 
finita antiphona, Parvulus filius, sine pneumate, 
sacerdos ad altare antiphonam, Gloria tn excelsis 
a cantore delatam sine mora incipiat, statimque 
post Benedictus, incipiatur et finiatur ipsa antiphona 
sine pneumate. Post hzc, dicta ratione, ad complen- 
dum diaconus subjungat /(e, missa est. Quibus ex- 
pletis, laternis accensis omnes dormitorium petant ; 
ac tantum vice, qui volunt vestiti jaceant. Nota 
quod ad predictam missam diaconus defert pacem 
priori, et cantor assumens a priore defert hinc inde; 
quod si deest prior, precentor sumit et defert, ut 
ictum est. 

Cum autem summo diluculo dies illuxerit, unum 
de majoribus signis pulsetur, quo audito omnes qui 


ad missam servituri sunt 27 abluere et revestire 
accelerent; alii vero expedite surgant, et in choro 
sedeant, donec pulsetur classicum. Ad hanc missam 
induantur sacerdos et ministri, sicut solent in Domi- 
nicis, tunica et dalmatica albis, ut supra; tunc se- 
cretarius debet candelas in choro cantantibus mini- 
strare, sicut et ad primam missam. Officium Luz 
fulgebit , quod precentor incipit. Lectio Spiritus 
Domini, qu: legatur sicut in pre:cedente missa, qua 
findita statim Epistola incipiatur, scilicet Apparuit 
benignitas. Alleluia, Dominus regnavit, a duobus ca- 
nitur sicut graduale. Evangelium eum candelabris 
et incenso, non pulsatur classicum. Finita missa in 
claustrum veniant, manusque lavent, et acceptis li- 
bris sedeant. Interim sacerdotes ad missas privatas 
se expediant. 

Ad Primam duo de majoribus signis pulsentur. 
Post Primam capitulum teneatur, in quo solummodo 
de amore et dulcedine tante solemnitatis debet 
tractari. Statim post capitulum processio pulsetur; 
sive Dominica sit, sive non, processio agitur, missa 
matutinalis intermittitur. Processio flt sine cappis 
sericis, excepto priore qui habet : subdiaconus tu- 
nicam, diaconus dalmaticam habent. 


Post Tertiam omnibus rite peractis, ministris 27 | 
quoque ante altare quz? portanda sunt tenentibus, 
cum precentor responsorium vel antiphonam inchoa- 
verit, procedunt hoc modo : Primus, qui aquam 
benedictam portat, dehinc qui crucem, post qui 
candelabra, deinde qui thuribulum, inde subdiaconus 
eum textu in tunica, et diaconus in dalmatica, post 
quos incedunt pueri, et reliqui bini et bini, sicut 
est ordo eorum; post omnes prelatus in cappa serica. 
Procedentes vero per claustrum nullam stationem 
faciunt, sed cantando responsorium ecclesiam ingre- 
diuntur, et ita facta statione ante crucifixum, stent 





163 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 164, 


donec quod canitur finiatur; ad quam processionem A, suisti, Domine, quem prelatus. dicit. Ad. Benedictus, 
dicatur responsorium Descendit de colis. In. statione — ant. Impii super, quam prelatus sibi delatam ἃ dia- 
ecelesie incipit pracentor responsorium Verbum cono cantum agente incipiat. Tunc eat processio ad 
caro, tres in pulpito versum dicant In principio. Ad altare, interim prelatus majus altare et matutinale 
introitum chori prelatus imponat antiphonam a  incenset, postea altare beati Stephani; finito psalmo 
cantore sibi delatam Hodie Christus natus est, post — Benedicius, et antiphona, sequitur oratio Da nobis, 
hzc prelatus, pronuntiato versu, 1086 invocavit me, quesumus, Domine, diaconi: Benedicamus Domino. 
dicat orationem Da, quesumus, omnipolens Deus. |n reditu de Nativitate memoria Verbum caro factum 
Tunc pulsetur classicum. Officium Puer naius esi, est. Υ̓ Benedictus qui venit. De beata Maria Virgo 
Kyrie, Deus creator omnium. Gloria in excelsis Deo — verbo. 3 Post partum. Oratio Deus, qui salulis, cero- 
3 tribus in cappis sericis. Oratio Concede. Lectio, ferarii subjungant Benedicamus. 
Propter hoc sciet. populus, in cappa serica in pulpito — Officium ad missam Etenim sederunt. 275 Kyrie, 
legatur, qua finita statlm Epistola: 272 Multifa- Conditor a duobus in cappis cantetur. Epistola in 
rie, etc. Graduale a duobus in cappis in pulpito can- pulpito Stephanus plenus gratia et fortitudine. Gra- 
tetur Viderunt, et reincipiatur. Alleluia, Dies san-  duale, Alleluia, et Evangelium similiter in pul- 
clificatus, ibidem a tribus in cappis. Sequentia Christi — pito, etc. mE 2. 
hodierna, interim duo de majoribus signis pulsentur. Ad Vesperas, ant. Tecum principium, psal. Dzrii 
Quando festivitas ista, vel alia Duplex in Dominica Dominus, etc., ut supra, capitulum Sfephanus. y O 
occurrit, primum fiat aqua benedicta ab hebdoma- p martyrum, hymnus Deus tuorum. Y Gloria el honore, 
dario, et ipse statim incipiat Terliam, quz dum "ant. Patefaclg sunt, psal. Magnificat, interim pra- 
canitur vadit cum aqua. bajulo per officinas, et soli- latus majus altare et matutinale incenset. Oratio 
tas complet observantias, postea in chorum horam Da nobis, Domine, qu&sumus, Cantores tres in cap- 
flniturus revertitur. In talibus festis omnes qui mis- pis Benedicamus Domino. Tunc sacerdotes tres de 
sas non cantant ad communionem vadunt, exceptis senioribus ad gradus in cappis incipiant. y Apparuit. 
illis qui pro aliqua rationabili causa consulto pre- Fiat processio ad altare beati Joannis, quod przla- 
lato se abstinent, sic etiam in omnibus Dominicis. tus incenset. * Cumque: complesset, 3 Valde hono- 
Notandum autem quod quando quilibet festivi- randus est, quem dicat unus de sacerdotibus. Oratio 
tatum duplicium in quibus prelatus missam debet Ecclesiam tuam, sacerdotes subjungant Benedicamus. 
celebrare, in Dominica occurrit, benedictio super In reditu in chorum de Nativitate memoria Gaudea- 
lectorem hebdomadarium ad missam matutinalem mus. De beata Maria memoria Alma Redemptoris. 
dabitur. In refectorio leclio In principio, deinde Y Post partum, oratio Deus, qui salulis, ceroferarii 
sermo Voc spiritualis Aquil&, et aliüi sermones Benedicamus. 
per septimanam assumantur, cum opus fuerit, post De sancto Joanne duplex festum agitur simplex, 
Evangelia dierum. quod dicitur tertiz: dignitatis. Eodem modo per 
Ad: Vesperas signa sicut in vigilia pulsantur, omnia sicut notatum est in festo beati Stephani, sic 
cantores chorum regunt; cantor hebdomadarius etiam de Innocentibus et de sancto Thoma sine dif- 


dextri chori primam antüphonam 2739 incipiat, ferentia observatur. (Post Laudes) flat processio 
scilicet : Tecum principium, ps. Dixit Dominus. C 2776 ad altare sancti Joannis, ibi incensato altari, 
Alius cantor sinistri chori antiphonam secundam οἱ dicto psalmo Benediclus, dicatur oratio Ecclesiam 
incipiat Redemptionem, psal. Confitebor; alie distri- tuam. Sacerdotes cantores subjungant Benedicamus. 
buantur, et finiantur omnes cum pneumate, Capitu- De Nativitate memoria, de sancto Stephano memo- 
lum cum cappa et cereis prelatus dicat Mullifarie. ria, de beata Maria memoria, ceroferarii Benedicamus. 
E Verbum caro, cantores adjuncto sibi tertio cantent Ad Vesperas ant. Tecum principium, etc., ut su- 
in cappis. Hymnus A solis ortus cardine. ἡ. Tanquam pra, capitulum Qui limet Deum, x In medio, hym- 
sponsus. Antiphonam Hodie Chris(is, primo οἱ nus Ezsultel. 3 Valde honorandus, ant, In medio 
postremo praelatus Incipit, et tota canitur, psal. Ecclesie. Oratio Ecclesiam. Cantores subjungaht 
Magnificat. Interim prelatus majus altare incenset, Benedicamus. Tunc tres de junioribus, acceptis . cap- 
per cztera, quoque altaria incensum portetur. Ora- pis sericis, ad gradus incipiant Bj Dignus a dignis, 
^ tio Concede, quesumus. Cantores dicant Benedicamus οἱ fiat processio ad altare Innocentium, quod przla- 
Domino. Statim tres diaconi in cappis rubeis ad tus incenset. Y Accipiunt. Y Letamini, oratio Deus, 
gradus incipiant responsorium Sancte; tunc eat cujus hodierna, cantores Benedicamus. ln reditu de 
processio ad altare sancti Stephani, prelatus autem — Nativitate memoria, de sancto Stephano memoria, 
incenset. altare; diaconi cantent versum Ut (uo de beata Maria memoria. 

propiliatus. Versum Gloria et honore, unus de dia- (In festo Innocentium.) In Laudibus processio ad 
conis dicat, Oratio: Da mobis, diaconi subjungant altare eodem modo quo supra. 

Benedicamus Domino. Postea redeat processio in D Ad Vesperas. Cantores hebdomadarii adjuncto 
chorum cantando Jnviolata. 3 Post partum, oratio ^ sibi tertio in cappis sericis ad gradus incipiant 
Deus, qui salutis terne, pueri ad gradus subjungant ἣν Miles Christi. Fiat processio ad altare beati Thoma 
Benedicamus. Ad Completorium antiphona Mise- eodem modo quo dictum est de aliis. 

rere, etc., hymnus Salvator mundi. Y Custodi nos, (In festo S. Thome.) Ad Laudes fiat processio ad 
Antiphona Alleluia, Verbum. altare, sicut supra. 


24.74 De S. Stephano duplex festum simplex azi- — 277 In vigilia Epiphanize, nona cum duobns de 
tur. Invitatorium a tribus sine cappis sericis, Chri- majoribus signis pulsetur. 
stum natum. Hymnus Deus, (uorum inilitum. In primo Solemnitas Epiphanie cum magna reverentia ce- 
nocturno, ant. Beatus Stephanus, quam imponat lebratur, quia in ipsa multa sacramenta recolun- 
diaconus cantum agens majori in choro dextro post tur. Altaria quoque omnia parantur, signa pulsantur, 
priorem, psal. Beatus vir., antiphona 2 Constitutus, αἱ supra dictum est, prater ad Matutinas, tunc enim 
quam imponit alius diaconus in sinistro choro ma- ad excitandos fratres non pulsatur classicum, sed 
Jorl, etc. Primum responsorium Stephanus autem, duo minora signa. Omnia luminaria quee circa ma- 
quod, cantant duo ad gradus ; similiter omnia respon- jus altare sunt, exceptis tribus cereis qui sunt co- 
soria bini et bini cantant, prior ponitur ad sextum ram altari, accenduntur. Ante singula altaria, sin- 
responsorium, sicut semper in duplicibus festis, et la luminaria ponuntur. Ad Vesperas cantores 
ad nonam lectionem, etc. Te Deum laudamus. ἡ Po: hebdomadarii chorum regunt in cappis albis. Pri- 


165 


ACTA VETERA. 


106 


ma antiphona Tecum principium, imponitur priori, A,lectionum nihil fit usque ad Pascba, nisi comme- 


estere similiter senioribus imponuntur et sine 
pneumate finiuntur; prior in cappa ad gallos deau- 
rata dicat capitulum Surge, illuminare. Responso- 
rium in cappis croceis et rubea : Reges Tharsis. 
Hymnus Hostis Herodes, versus Omnes de Saba. 
Antiphona Magi, bis imponitur, et ter canitur. 
Oratio Corda nosira. 

Ad Matutinum invitatorium et hymnus non di- 
cuntue, sed antiphona ad priorem delata ab ipso 
incipitur sic : Afferte Domino, psalmus ipse, etc. 
In tertio nocturno, ant. Venite, psalmus ipse, stando 


psallatur totus. 278 Tantum in die dicatur pre- 
dicta antiphona cum psalmo; per octavam, ant. 
Adorate Dominum, psal. Cantate 1, etc. Homilia in 
cappa legitur cum ceroferariis. Nonum responsorium 
ἐπ Columbe, a tribus in cappis canitur, nec iteratur. 
Ad legendum Evangelium Pactum est, accedat dia- 


moratio tantum, et missa matutinalis si in Dominica 
evenerit, excepto in ramis Palmarum. Sciendum est 
quod si in Capite jejunii festum novem lectionum 
occurrat, in crastinum differendum est. In capitulo 
lectio Cum jejunatis. Hac die et omni feria quarta 
et sexta Quadragesimv tenendum est silentium in 
claustro ; debet etíam unusquisque, loco processionis 


qua illis diebus solet fieri, statim post exitum 281 
a capitulo dicere psalmum Miserere mei, Deus. 

Post Nonam, dum psalmi familiares dicuntur, a 
secretario unum de majoribus signis tribus vicibus 
modicum pulsetur, quo audito omnes in choro se 
discalceent, nisi propter asperitatem frigoris eis ini- 
sericordia fiat a prewlato. Deinde veniente praelato 
ante majus altare cum sacerdote hebdomadario et 
ministris, ubi tapetum debet esse expansum, inci- 
piat prelatus antiphonam Parce, Domine, et dicaut 


conus cum processione, sicut dictum est in nativi- p ibi prostrati septem psalmos, similiter conventus in 


tate Domini. 

Ad missam officium Ecce advenit. Cantores ad- 
juncto tertio ad gradus in cappis cantent Kyrie, Fons 
bonitatis ; in pulpito, graduale Omnes de Saba, 
Alleluia, Vidimus stellam, etc. 

In refectorio lectio Cum naíus esset, cum sermo- 
nibus ad idem festum pertinentibus. 

Ab octava Epiphanie usque ad Septuagesimam 
leguntur Epistolx beati Pauli, et per idem tempus 
quotidie bis comeditur, etiam feria sexta de con- 
suetudine approbata. 

Summopere autem provideatur ut ante Septua- 
gesimam Epistolze beati Pauli finiantur; proinde 
euam si tempus breve fuerit, a crastino Circumci- 
sionis in refectorio incipiantur. Historia Domine, in 
ira tua, ante Dominicam post octavam Epiphaniz 
nunquam incipitur ; quando vero in prima Dominica 


post octavam Epiphaniz Septuagesima 279 occur- 
rit, tunc ex necessitate dimittitur. 

Feria secunda, in Laudibus antiphona : Miíserere, 
psalmus ipse, capitulum ad Laudes omnibus feriis 
usque ad diem cinerum : Vigilate et orate. Prostra- 
tiones et preces resumuntur. Nota quod sí tempus 
longum fuerit, et non suffecerint Epistolzm beati 
Pauli ad lectionem refectorii usque ad Septuagesi- 
mam, assumendz sunt lectiones sanctorum. 

Sabbato ante Septuagesimam, Alleluia ante No- 
nam dicitur, in Vesperis tacetur. Hac tamen die, 


choro. Finitis psalmis sine litania cum Kyrie, eleison, 
tantum, erigens se prelatus, et stolam assumens, 
stans ante altare absolutionem faciat ; deinde mini- 
stris ad sedes suas in chorum reversis, sacrista ci- 
neres, quos de palmis preteriti anni paravit, affc- 
rat; quos ipso tenente przlatus benedicens, et sub- 
priore aspersorium  ministrante aqua benedicta 
aspergens, stolam ipsi subpriori tribuat, et sibi pri- 
mo cineres imponat et aqua aspergat ; deinde stolam 
resumat, ac eidem subpriori c:zeterisque fratribus 
cum magna cordis contritione venientibus, et coram 
se genua flectentibus cineres imponens, singulis 
dicat : Memento quia cinis es, etc., subpriore singu- 
los 282' aspergente. Interim cantetur antiphona 
1mmutemur, cum versibus psalmi Deus misereatur 
nostri; repetatur, quantum opus fuerit. Post datos 
cineres, parata processione, dícat pralatus in sede 
sua in choro versum Ostende nobis : Dominus vobis- 
cum. Oratio Concede mobis, Domine, postea in- 
choata antiphona, Exaudi nos, Domine, per claustrum 
ad processionem exeant. Nullus in hac processione 
ecclesiasticis indumentis debet indui. Percantata 
antiphona ante refectorium cum uno versu psalmi 
Salvum, me fac, subjungatur alia Juzta vestibulum ; 
qua ante introitum ecclesie finita, litaniam duo 
cantores incipiant, quibus pronuntiantibus Sancte 
Joannes Baplista , processio ingrediatur ecclesiam, 
quae dum percantatur ad gradus, interim sacerdos 


quando puriflcatio beate Mariz occurrerit, quia et ministri revestiantur. Finita litania sine oratione 
Vesperz de festo erunt, Alleluia in ipsis dicatur, οἱ officium incipiatur Misereris omnium. Hac die ac 
etiam in Completorio, de Septuagesima tunc ad deinceps in omnj Quadragesima diaconus et subdia- 
Vesperas memoria tantum fit. Ab illo die usque conus omnibus diebus usque ad coenam Domini ad 
Pasche Vesperas: Laus tibi, Domine, rex (ἰοῦ magnam missam de tempore debent in casulis mi- 
glorie pro Alleluia dicitur in principio Horarum. nistrare, etiam diebus Dominicis. Oratio Presta, 

Ad Matutinum invitatorium Preoccupemss faciem, quesumus, Domine, cui diaconus debet praeponere 
elc. Ad primam lectionem legitur prologus cum  Flectamus genua, etsic- omnibus feriis Quadragesima. 
initio Genesis. Primum responsorium [5 principio y Epistola Converiimini ad me, que dum legitur fra- 


fecit. Deus, etc. Nonum responsorium reincipitur. 
Versus E-zcelsus super omues. Sancta quippe Eccle- 
Sia abhinc usque ad Pascha organa sua, videlicet 
cantica lztiti:e Alleluia. Te Deum 280 laudamus, 
Gloria in excelsis Deo, Ite missa est, suspendit. 

Per totum tempus Septuagesima, sicut dictum 
est in prima Dominica Adventus, ad magnam mis- 
sam diaconus et subdiaconus casulis utantur. 

Dominica in Quinquagesima, in refectorio lectio 
Assumpsit Jesus. Sermo Fides est religionis. Ab hac die 


quzcunque festivitas occurrat jejunium non solvitur. . 


In Capite jejunii invitatorium In manu tua, etc. 
His quatuor diebus ad Matutinum et Vesperas tan- 
tum capitula propria dicuntur et orationes, sicut 
In omnibus aliis diebus Quadragesima ; ad Horas vero, 
dicitur collecta Dominicalis, scilicet Preces nosiras.. 

Sciendum est.quod a Capite jejunii de festo trium, 


tres recalceent 283 se. Graduale Miserere mei. Tra- 
ctus Domine non secundum, alternatim debet cantari. 
Evangelium Cum jejunalis. Offertorium Exaltabo te. Ad 
Vesperas primum signum, quando Sanctus cantatum 
est, pulsari incipiat, ad secundum Per omnia, ces- 
set; post Agnus Dei, secutidum signum. Communio 
Qui meditabitur , qua flnita debet pulsari tertium 
signum. Ad ultimam orationem, quas dicitur super 
populum, dicat diaconus Humilate capita vestra, 
post quam orationem classicum infertur. Sacerdos 
qui missam celebravit (nisi fuerit duplex festum, 
vel dies Sabbati in quo hebdomadarius hebdomadz 
sequentis Vesperas inchoat) Vesperas ibidem ad al- 
tare incipiat. Post Vesperas facto brevi intervallo. 
pulsetur cymbalum, et eant coenatum. 

(Feria sexta.) Sciendum tamen quod ἃ Capite 
Jejunij usque ad* cenam Domini, singulis diebus, nisi 


167 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


168 


iu Dominicis, hes Tertiam septem psalmi cum litania A introitu ecclesi? beate Marie. m Christi Virgo, etc. 
l 


dicuntur : in diebus festivis post Primam immediate. 

Dominica prima in Quadragesima, ad missam, 
officium 4nvocavit me, etc. Tractus Qui habitat, 
quem quatuor alternatim canant, etc. Hac die post 
Completorium sacrista cortinam inter chorum et 


altare protendat, tunc etiam eruces et. 284 ima- 
gines cooperiat. A secunda feria Quadragesime 
usque ad Pascha, exceptis festis, ad initium princi- 
palis Hore dum Gloria Patri dicitur, ab omnibus 
simul super formas venia petatur. 

Sciendum quod in omnibus missis quz de Qua- 
dragesima dicuntur cortina debet esse collecta dum 
Evangelium legitur, sed lecto Evangelio statim 
expaudatur; quando vero festum celebrandum est, 
finita missa diei precedentis statim colligatur cor- 
tina, quz» tamen ipsa die dum missa de Quadrage- 
sima canitur debet esse protensa; in qua missa se 
fratres super formas ad canonem non incurvent; 
qua die post Completorium nisi aliud festum occur- 
rat, cortina, sícut solet, extendatur. 

Notandum quod feria secunda Quadragesimae ad 
collationem incipiendaz sunt homiliz: Quadragesimales. 

(Sabbato 4 temporum.) Sabbato ad missam, offi- 
cium Iníret oratio. Oratio Populum (uum, ad quam 
dicatur Flectamus genua, et dicatur sine Dominus 
vobiscum, cum omnibus sequentibus, excepta ultima 
ante Epistolam. Lectio, Angelus Domini legatur 
usque ad illum versum Benedictus es in firmamento ; 
exinde enim tractus incipitur, cujus primum versum 


dimidium quatuor fratres simul, reliquos 28b 
bini et bini dicant; chorus vero primum versum ab 
eo quod dicitur Et laudabilis, accipiat. Tunc post 
finem caeterorum versuum Hymnum dicite , semper 
sedendo repetat. Postquam tractus fuerit finitus a 
predictis quatuor, primus versus reincipiatur. Hunc 
tractum in suis nigris cappis laneis canunt, in quo 


(sicut in suprascripta Dominica descriptum est) C prandium dormiant; cumque tempus surgendi 


vicissim sedeant. Dominus vobiscum, oratio Deus, qui 
tribus pueris, sine Flectamus genua. Epistola Roga- 
mus vos. Tractus Laudate Dominum, in choro alter- 
natim cantetur. Missa ista una collecta tantum finitur. 

Dominica tertia Quadragesima, ad Completorium 
antiphona Media vita, psal. Nunc dimittis. 1n canen- 
do istam antiphonam, cum venitur ad locum, ubi 
dicitur Sancte Deus, debent omnes ter in profestis die- 
bus prosterni, in diebus vero festivis tantum inclinari. 

Dominica in Passione, ad primas Vesperas, ant. 
Benedictus , etc. Circumdederunt. Quoniam 
tribulatio , sine Gloria Patri, iterum Circumdederunt. 
Notandum quod responsoria tam ad Matutinum quam 
ad Horas quae cum Gloria solent dici, reincipiun- 
tur usque ad Pascha. Quod si festum celebrari con- 


tingat, vel missa dicatur que 286 non sit de pas- 
sione, Gloria Patri solito more dicitur. 

Dominica in ramis Palmarum. In Laudibus ant. 
Occurrunt (urbe , psal. Benedictus. Hic sciendum 
quod, dum transit processio beatae Marie per termi- 
nos parochiae nostre ferendo corpus Domini ad locum 
deputatum , audito cymbalo ejusdem processionis, 
debent pulsari duo de majoribus signis in honorem 
Dominici corporis. Ad Primam mane pulsetur, missa 
matutinalis intermittitur. In capitulo lectio Cum 
appropinquasset. Statim post capitulum processio 
pulsetur. Ad Tertiam pulsetur, postea benedicatur 
aqua, et solito more asperguntur fratres; deinde 
dicta oratione : Exaudi nos, Domine, incipit hebdo- 
madarius Tertiam, quz dum canitur, ipse cum aquae 
bajulo more solito aspergit officinas. Post Tertiam 
statim ordinetur processio, videlicet aqua benedicta, 
candelabra, et crux discooperta. Omnes debent tam 
presbyteri parochiales quam alii fratres huic pro- 
cessioni interesse. Antiphona Ante sez dies, etc. 1n 


Inde ingressi chorum ecclesi& beate Marie more 
se habeant aliorum. Debet cavere clericus sacristie 
quod singulis canonicis nostris ramos distribuat 


benedictos. Dum rami 287 distribuuntur, canitur 
antiphona Pueri Hebreorum, etc. In reditu proces- 
sionis, ant. Ceperunt omnes. ἢ Dominus Jesus. ltem 
g Cum audisset turba. Cum ad portam civitatis pro- 
cessio venerit fil statio, pueris super portam canen. 
tibus Gloria, laus. In introitu civitatis responsorium 
Ingrediente Domino. 3 Cumque audisset , tunc ite- 
rum debent pulsari duo de majoribus signis. In in- 
troitu ecclesiae Sancti Laudi, responsorium Circum- 
dederunt me, facta in basilica statione, versus a 
duobus canitur. Finito responsorio prelatus genua 
flectendo delatam sibi antiphonam a cantore Ave, 
rez nosler, ter incipiat; tantum dicens Ave, rex 
nosler, conventus per singulas vices, similiter genua 
flectendo, idem repetat, interim crucifixus paulatim 
discooperiatur; ad ultimum tota antiphona cante- 
tur. Ad introitum chori, & Collegerunt, versus ἃ 
tribus de senioribus ad gradus cantetur : Unus 
aulem ; interim conventus sedeat. Post versum dicta 
repetitione antiphona Ne forte, subjungat prelatus 
Y Benedictus qui venit, choro respondente Hosanna 
tn excelsis. Oratio Omnipolens sempiterne. Tunc pos- 
sunt ministri de suis necessariis providere. Pulsato 
classico inchoatur Officium Domine, ne longe. Sacer- 


dos et ministri procedentes 288 ad altare palmas 
manibus gestent. Ministri casulis induti sint. Tra- 
ctus a quatuor cantetur, sicut prima Dominica Qua- 
dragesimx. Ad passionem Dominus vobiscum propter 
Dominicam dicatur, sed Gloria libi, Domine, loco 
suo taceatur. Credo. Offerenda Improperium, qua 
dum canitur primo ministri palmas offerant, deinde 
prelatus, et reliqui bini et bini ordinate venientes, 
quas sacrista suscipiat. Propter laborem officii post 

ue- 
rit, unum de minoribus signis pulsetur, quo audito 
in claustpum venientes, primo (sicut mos est) manus 
lavent, deinde pulsata Nona procedant. Hujusmodi 
meridiana observantia a Pascha usque ad Kalendas 
Octobris, exceptis diebus jejuniorum in quibus post 
Nonam comeditur et dormitur, teneatur. Hac die et 
^deinceps usque ad Kalendas Octobris conventus in 
claustro sedeus silentium teneat. 

Feria quarta ad missam Passio Domini, sine Do- 
minus vobiscum et sine Gloria tibi, Domine. Apypro- 
pinquabat dies festus; hora qua diaconus dixerit 
Velum templi scissum est, cortina cadere permittatur. 

Ad Vesperas et usque ad missam in crastino signa 


sicut in Dominicis pulsentur 289 prelatus debet 
cantare Vesperas. Ad Vesperas antiphona Beatus vir, 
psal. Nisi Dominus cdificaverit , etc. Capitulum 
Allende, Domine. m, Circumdederuni me, quod can- 
tare debent cantores ad gradus in cappis sericis. 
Hymnus Vezilla regis, ant. Tanto tempore, quam 
prelatus incipiat, et duo altaria incenset; statim 
incepta antiphona, incipiatur Magnificat. Oratio 
Respice, qugsumus, Domine, quz tribus diebus se- 
quentibus ad omnes Horas dicatur, przter ad Pri- 
mam et Completorium. Cantores in cappis sericis 
dicant : Benedicamus Domino. Nota quod quando 
annuntiatio Domini hac die occurrerit, Vesper: de 
festo aguntur. Regula ad prandium hac die legatur. 
Completorium hujus diei solito more dicitur absque 
prostratione. Hac die si quid in ecclesia, vel in 
claustro, vel in ceteris officinis mundandum fuerit, 
emundetur. 

Feria quinta in cona Domini custos ecclesie 
sollicite provideat ut ea hora ad Matutinum surgatur, 
quod ante lucem suo modo spatiose nocturnum Offi- 
cium compleri valeat. Hac die sicut et in sequentibus 


169 


ACTA VETERA. 


170 


duabus, ad Horas fit prostratio. In Matutinis istorum À qu:e agenda sunt usque ad crastinum capitulum or- 


dierum per singulas noctes viginti quatuor candelz 
ante majus altare preparantur, quarum singulz ad 


initium cujusque 290 antiphone vel responsorii 
exstinguuntur. In hac quinta feria ad Matutinum 
pulsato classico, non dicitur Domine, labia mea ape- 
ries, neque Deus, in. adjutorium meum ; Gloria Patri 
penitus intermittitur ; invitatorium quoque non ca- 
nitur, sed primam antiphonam prelatus incipiat 
mediocri voce, sic : Zelus domus (ue. Psalmus Sal- 
vum me fac, qui cum imponitur veniam super for- 
mam omnes petant, sic ad Matutinum, Laudes οἱ 
singulas Horas his tribus diebus faciant. Antiphone 
et versiculi sine pneumate finiantur. Przlatus legat 
nonam lectionem. Responsorium nonum  Revela- 
bunt, etc., iterum, Revelabunt, interim pulsetur clas- 
sicum. Finito nono responsorio, non dicatur versus, 
sed stam antiphona Juslificeris , Domine, praelato 
imponatur, psal. Miserere mei, Deus, etc. Dum 
psalmus Laudate Dominum de colis canitur, lumen 
a sacrista recondatur, et si qua sunt per ecclesiam 
luminaria exstinguantur ; deinde ubi finita antipho- 
na prelatus antiphonam Traditor autem imposuerit, 
subito illa candela quse remanserat exstinguatur, 


inentur. In flne capituli exeant nihil dicentes, et 
per istud tempus ex toto in claustro et in aliis offi- 
cinis plus solito silentium observent. 


293 Post capitulum indicet prelatus preposito 
et eleemosynario quot pauperes ad Marmdatum as- 
sumi debeant; qui ante Tertiam masculi et integri 
corporis, ne infirmis fratribus molestiam inferant, 
tot eligantur quot in monasterio fratres sani et in- 
firmi habentur, et quot eodem anno obierunt; qua- 
tuor etiam ad prxlatum, et alii tot quot ipse pro fa- 
miliaribus loci in Mandato habere judicaverit, addu- 
cantur. Horz hujus diei et duorum sequentium simili 
modo, quo supra dictum est de Prima, cantentur 
cum precibus : Ego dizi, Domine, et oratione : Re- 
spice, qu&sumus, hac tamen die paulo altius quam in 

uobus sequentibus dicuntur. Post Tertiam dicatur 
missa ad cruciflxum inürmis fratribus, et familiz, 


Bet pauperibus, qui ad Mandatum electi [add., sunt]. 


Finita vero missa, eleemosynarius ducat pauperes 
ad locum ubi aqua calida pedes lavent; dum vero 
Sexta canitur ipse et prepositus introducant eos in 
claustrum, faciantque sedere in parte claustri juxta 
ecclesiam hoc modo : Quatuor pauperes prelati in 


sicque Benedictus, et cetera qui sequuntur in te- medio faciant sedere, juxta quos hinc et inde alios 
nebris dicantur. Post Benedictus, finita antiphona  collocent, omnia etiam, qua ad Mandatum sunt 
duo fratres in dextra cruce ecclesie primo incipiant necessaria, videlicet aqua calida, bacinia, lintea ad 
Kyrie, eleison, quibus 291 alii duo in sinistra cruce tergendas manus et pedes pauperum przparentur. 
similiter Kyrie, eleison respondeant ; deinde duobus Finita 294 ergo Sexta, in capitulum coadunentur 
prioribus iterum Kyrie, eleison repetentibus, duo de fratres, ubi cappas deponentes praeeunte przelato 
majoribus ad gradus a cantore przemuniti subinfe- sequuntur bini et bini ; quo ante suos pauperes con- 
rant Domine, miserere; chorus subjungat Christus  sistente dexter chorus ad dextram ejus transeat, 
Dominus factus est. Quo audito, illi qui in sinistra ginister remaneat ad sinistram. Tunc omnibus per 
cruce sunt, Christe, eleison dicant, duo ad gradus. ordinem ante pauperes suos astantibus, et ad illos 
y Qui passurus advenisti. Illi de dextra cruce : Chri- «conversis, prelatus ad instar Domini Jesu accincto 
sie, eleison, duo ad gradus. y Qui discipulos. llli de linteo priecingat se, et dicat preces : Adjutorium no- 
sinistra : Christe, eleison, duo ad gradus. 3 Agnus in- |. sirum in nomine Domini; Ostende nobis, Domine; Do- 


nocens. Dicto versu, illi iidem ad gradus incipiant 
Domine, miserere. Chorus : Christus Dominus factus est. 
Iterum illi de dextra cruce : Kyrie, eleison. Illi de si- 
nistra : Ayrie, eleison, iterum in dextra: Kyrie, eleison. 
Ad gradus : Domine, miserere. Chorus : Christus Do- 
minus. His ita finitis, mox ut prelatus Mortem aulem 
crucis pronuntiaverit, super formas se prosternent. 
Pater noster, cum precibus et psalmo Miserere mei, 
Deus, et oratione Respice, quesumus, unusquisque 
er se dicat Amen. Postea pralato sonitum dante 
umen proferatur. Accensis laternis, dormitorium 
petatur. Mane surgentes fratres solito more usque 
ad Primam se habeant, excepto quod missas familiares 
non dicant. 

Pulsata Prima, Pater noster prostrati premittant, 
292 et sine Deus, in adjutorium, et hymno, hebdo- 
madario incipiente antiphonam Justificeris, psal. Deus, 
in nomine. Beati immaculali, Retribue, sine Quicun- 


mine, exaudi orationem ; Dominus vobiscum. Oratio : 
Actiones nostras. Postea cantor incipiat antiphonam 
Dominus Jesus. Interim prelatus humiliter et devote 
primo suis pauperibus pedes lavet, linteo tergat, 
capillis etiam ad exemplum illius mulieris detergat 
et osculetur, cui senior qui ad dexteram ejus est de 
bacinis serviat. Nullus, excepto praelato, linteo se 
recingat, sed camerarius ex una parte omnibus 
[intea ministret, qui etiam uni de fratribus injungat 
ut similiter ex altera parte faciat. Dum hzc aguntur, 
semper antiphona Dominus Jesus, per singulos ver- 
sus psalmi Beati immaculati, repetatur. Lotis pe-, 
dibus omnium, rursum prelatus suis pauperibus 
aquam manibus tribuat; eleemosynarius quater 
quatuor nummos, quos illis offerat, ministret. Quibus 
et manus 295 offerens osculetur, dehinc ex utra 
que parte singuli eis quibus pedes laverunt aquam 
manibus tribuant, supradictum scilicet ordinem 


que vult, submissius solito canant. Quibus dictis, Sta- ἢ observantes, ut inferiores a superioribus bacinia 


üm responsorium Unus er discipulis, ille cui cura 
canendi responsoria super Horas commissa est, in- 
cipiat, et versum canat, responsorium reincipiat sub- 
jungens versum Christus factus est. Quo facto pro- 
strati, unusquisque per se sub silentio solitas preces 
usque confessionem dicat, confessio in audientia fiat, 
deinde preces quz sequuntur, et Miserere mei, Deus, 
cum solita oratione : Domine, sancle Pater, sub si- 
lentio finiantur. Sicque facto signo surgant, capitu- 
lum intrent, ubi pronuntiato kalendario, Isti sancti 
et omnes alii, sub silentio ab unoquoque dicatur ; 
quo dicto, innuente praalto, lectio Convenienlibus 
tobis in unum sine Jube Domne, et sine Tu autem, 
legatur, statimque tabula recitetur. Defuncti si fue- 
rint pronuntientur, illisque absolutis, dieto Benedicite, 
primo, sicut mos est, de ordine tractetur, deinde 


(90*) Prebenda est victus necessarius. 
PaTROL. CXLVII. 


recipiant. Camerarius cum collega suo, sicut lintea, 
ita manutergia tam prelato quam fratribus omni- 
bus subministret ; eleemosynarius vero singulis duos 
nummos pauperibus, quibus aquam ministraverunt, 
similiter manus osculando offerant. Peracto tandem 
hoc sancto et piis mentibus devoto obsequio, can- 
tuque terminato, inclinati dicant ter Kyrie, eleison, 
Paler nosler; przlatus dicat Ef ne nos, preces Tu 
mandasli. Tw lavisti pedes discipulorum. Domine, 
exaudi orationem, Dominus vobiscum. Oratio Adesto, 
Domine; deinde ad lavatorium manus abluant, re- 
sumptisque cappis, facto parvo intervallo de suis 
necessitatibus sibi provideant. Pauperes ducantur 
ad eleemosynariam, ubi data unicuique prebenda 
(605) in eorum arbitrio relinquitur vel ibi comedere, 
vel secum deportare. Dum vero Nona cantatur, 
prelatus cum ministris honorifice induatur. Ante- 


6 


171 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


172 


uam hora finiatur, secretarius unum de majoribus A que sacerdos hebdomadarius humili voce Oremus, 


signis, ter modicum pulset. Archiepiscopus (51) vel 
episcopus loco ejus eo die 296 absolutionem solitus 
est fratribus impendere; quos si forte contigerit non 
adesse, dictis septem psalmis absque Gloria Patri, 
sicut factum est in capite jejunii, praelatus eos 
absolvat ; facta autem absolutione , omnia signa 
productius solito in classicum pulsentur , sicque 
chordae usque in Sabbato sancto religentur. Missa 
solemniter et devotissime celebretur. Officium Nos 
aulem gloriari, cantores hebdomadarii in cappis 
chorum regant. Oratio Deus, a quo Judas, sine 
Flectamus | genua. — Epistola ^ Convenienlibus — vobis. 
Graduale Christus factus est. Versus Propter quod, 
iterum Christus. Evangelium cum candelabris et 
incenso Anle diem festum paschae. Credo dicitur, 
prefatio non dicitur (51* Diaconus tot hostias 
ponat ad sacrandum quot hodie et crastino suffi- 
ciant ad communicandum. His quatuor diebus 
nullus se, nisi rationabili causa, a communione 
debet subtrahere. Communicantes. Hanc. Qui pridie, 
sicut in missali reperiuntur, ita dicantur : Agnus Dei 
canitur, sed pax non datur. Communicatis omni- 
bus, cantata communione, Dominus Jesus ; prelatus 
ad altare antiphonam Calicem imponat, qui, dum 
psalmi vespertinales in choro cantantur, cum suis 


ministris ipsos psalmos dicens, hostias in crastinum 


reservandas 297 in corporalibus componat, ponens- 
que corporalia plicata super calicem diacono portanda 
tradat, quo illa cum magna diligentia portante, 
praecedente processione cum qua ad altare venerat, 
ac praelato subsequente vadant ad locum ad hoc 
decenter praeparatum, in quo idem pralatus corpus 
Domini a diacono susceptum caute et honeste re- 
ponat, incensato loco anle repositionem et post, ubi 

uandiu corpus Dominicum manserit lumen con- 
tnue ardeat. Hoc expleto, ad altare redeant. Primus 


psalmus Credidi propter, etc.; cantata antiphona, ἃ 


statim prelatus ad altare incipiat antiphonam Cc- 
nantibus autem; psal. Magnificat, antiphona sine 
pneumate finiatur; praelatus vero statim subjungat 
Dominus vobiscum et orationem, diaconus Benedi- 
camus Domino. 

Post missam conventus in choro sedeat exspe- 
ctans donec prelatus, depositis quibus indutus erat 
vestimentis, alba viliori reinduatur, interim altaria 
nudentur. Precedente autem pralato ad lavanda 
altaria, subpriore et secretario aquam et vinum 
preferenübus cum ante majus altare venerint , 
prelatus dicat Adjulorium nosirum in nomine Do- 
mini. Domine exaudi orationem. Dominus vobiscum, 


Benedic, Domine, etc., et responso Amen, lectio sine 
benedictione incipiatur, et sine Tw autem finiatur. 
Finita cana, dato signo a prelato dicant Y Memo- 
riam fecit, sine Gloria, et sacerdos Agimus tibi gra- 
lias, sicque cantando 299 psalmum Miserere mei, 
Deus, ad ecclesiam pergant ; quo finito, sine Gloria, 
Kyrie, eleison, Pater nosler et preces tacite dicant, et 
sic egrediantur. 


Post hzc dum servitores comedunt, preparentur 
omnia ad Mandatum fratrum. In capitulo ornetur 
lectricum ubi legendum est Evangelium, similiter 
in refectorio aliud lectricum ante ultimum gradum 
ponatur; super gradus etiam cathedra in qua pra- 
latus sedeat convenienter aptetur. Ablutis itaque 
fratrum in infirmaria pedibus, et omnibus paratis 
ut hoc sanctum officium spatiose et devote, ut dig- 
num est, possit impleri, postquam servitores refe- 
cerint, mature ad Mandatum a cantore tabula fe- 
riatur; et cum omnes in capitulum convenerint, 
prelatus, vel si deest, ille qui vices ejus tenuerit, 
ad exemplum Domini surgat, et ponat vestimenta 
sua, et accepto linteo precingat se, mittat aquam 
in pelvim ante ostium capituli, veniensque in capí- 
tulum cum sacerdote hebdomadario, quí ei aquam 
debet ministrare, ante gradus preces dicat et oratio- 
nem sicut in Mandato pauperum. Deinde subpriori 
in sede ipsius prioris sedenti primo pedes abluat, 
tergat et osculetur, deinde erga caeteros, prout 
ordo exigit, a dextro choro incipiens, humilitatis 


3O0 exhibeat implementum ; unusquisque autem 
fratrum, statim ut ita lotus fuerit, prosternatur, 
et terram humiliter osculetur. Interim cantentur 
antiphonz, cantore incipiente antiphonam Mandatum 
novum, etc. Postquam vero omnium pedes loti 
fuerint, praelato ad sedem suam reverso, subprior 
precinctus linteo pedes ejus et fratris qui ei mini- 
Straverit, serviente sibi hebdomadario minoris misss, 
abluat, tergat et osculetur; quo facto, rursum pre- 
latus accipiat bacinia, et adjutore suo manutereium 
ministrante, omnibus per ordinem, sicut pedibus, 
sic lavandis manibus aquam fundat, et osculetur ; 
idem officium subprior cum suo adjutore prelato et 
socio suo persolvat. Diaconus lecturus Dominicum 
sermonem, et ceteri qui ei servituri sunt compe- 
tenti hora ad przeparandum se prius lotis pedibus 
exeant, induatur dalmatica, subdiaconus tunica, 
ceroferarii in supelliciis ; jamque finito mandato 
cum Kyrie, eleison; et solutis [f., solitis recibus, 
et oratione Adesto, Domine, procedant illi de vestia- 


rio, quibus ingredientibus capitulum assurgat con- 


oratio Actiones nosíras. Tunc 298 debet incipi in ventus. Tunc dlaconus, accedens cum processione sua 
choro responsorium Circumdederunt me, postea de ad prelatum, ex more ei incensum offerat, et bene- 
responsoriis nocturnis, quantum opus fuerit, donec dictionem accipiat, qua accepta ad lectricum sermo- 


omnia altaria laventur; prelatus vero, postquam 
altare quodlibet aqua abluerit, vinum infundat super 
illud in modum crucis, dicens orationem illius 
sancti cujus est altare. Omnibus altaribus ita ablu- 
tis, prelatus redeat ante majus altare, et dicat ver- 
sum Christus factus est. Oratio Respice, quaesumus, 
Domine. Depositis igitur a praelato ecclesiasticis 
indumentis, et conventu a suis necessariis reverso, 
post modicum temporis subprior ad ostium refecto- 
rii cuin instrumento sibi a cantore praeparato faciat 
sonitum ad refectionem, neque enim hodie et in 
crastino ad refectionem pulsatur cymbalum vel cam- 
pana. Tunc ingressi refectorium, et stantes in ordine 
suo, dato signo a prselato sine tintinnabulo dicatur 
Benedicde. Y  Edenl pauperes, sine Gloria Patri, et 
sine Kyrie, eleison. Paler noster tacite dicant, dicat- 

(91) Canonici S. Laudi ab archiepiscopo absolu- 
onem accipiebant in die cene Domini. 

(615) Scilicet propria de cruce, sed communis, 


nem 90] Domini in cena ad discipulos habitum in 
modum lectionis legat, ita incipiens : Ante diem fe- 
&lum Pasche, conventu stante donec primum versum 
finiat. Sedentibus vero omnibus, stent hinc et inde 
ceroferarii cum thuriferario, postea cum diaconus 
dixerit : Surgite, eamus hinc, precedente proces- 
sione omnes in refectorium eant, ubi dato signo a 
praelato dicant Benedicite, οἱ prelatus, Potum chari- 
latis benedicat dextera Dei Patris, subjungat Tunc 
incipiat diaconus Ego sum vilis vera, etc. Tunc sub- 
priore in loco prioris sedente, ceteris quoque in 
suis locis sedentibus, praelatus a subpriore incipiens, 
singulis manus osculans potum charitatis offerat, 
quem refectorarius cum alio fratre scyphis potum 
infuudens, precedat, post omnes ipsis etiam qui sibi 
ministrant potum prelatus porrigat, deinde sedenti 
ipsi in sede sua subprior simili modo de potu serviat, 
nullus vero bibere presumat donec ἃ praelato acci- 
piat; lecto autem de Sermone, quantum przlato 


173 


visum fuerit, ipso innuente diaconus sine Tu autem 
finem faciat ; sicque dato 0 signo a mensis surgentes, 
ficto ἃ prelato versu Benedictus Deus in. donis suis, 
precedentibus ministris ad ecclesiam pergant, et 
Completorium dicant. Interim diaoonus et ceteri 


302 ministri plicatis vestibus in refectorium bibi- 
turi simul pergant, simulque ecclesiam reversi Com- 
pletorium dicant, et ad conventum redeant. Ad Com- 
pletorium dictis simul psalmis Cum invocarem ; In te, 
Domine, speravi ; Qui habitat; Ecce nunc ; Nunc dimit- 
tis, cum antiphona Oblatus est, et cantato responsorio 
Judas mercator pessimus, adjuncto versiculo Christus 
factus est pro nobis, prostrati dicant Kyrie, eleison in 
silentio, Paler noster et Credo, cum solitis precibus 
usque ad confessionem. Confessio tantum in audientia 
flat. Miserere. Oratio Illumina, quesumus, Domine, et 
ita dicta trina oratione, surgentes, et aqua benedicta 
aspersi dormitorium petant. 
Feria sexta, hzec tabula in cera in capitulo recitetur : 
Hodle 1 lectionem frater talis, scilicet unus de 
minoribus. 
Secundam frater talis, scilicet. subdiaconus 
hebdomadarius. 
Primum tractum Domine, audivi, talis et talis, 
scilicet duo mediocres in ordine. 
Secundum tractum Eripe me D. talis et D. talis, 
] scilicet duo seniores. 
Passio Domini, D. talis, scilicet prcentor. 
Popule meus, D. talis et D. talis, scilicet pre- 
centor et alius mediocris. 
Agios, D. talis et frater talís, scilicet duo le- 
vite juniores. 
Cruz fidelis, D. talis et D. talis, scilicet duo 
mediocres. 
Licet ita se habeat consuetudo approbata, tamen 
precentor potest secundum personarum possibilitatem 
ordinare. 


308 


ACTA VETERA. 


174 


À paratis se induat, et casula purpurea, si eam habet ; si 


non, una de mediocribus induatur ; qui cum finita Hora 
nudis pedibus, diacono etsubdiacono tantum sine can- 
delabris przcedentibus, similiter nudis pedibus ad alta- 
re venerit, non modo confessionem facíat, sed dictotan- 


tum : 3Ob Pater noster, et signans se, mox lectore 
incipiente primam lectionem, sessum eat. Altare 
tantum uno linteamine sit coopertum, candele non 
accendantur circa illud, utraque lectio sine titulo 
legatur, prima lectio sic incipiatur in superlicio in- 
ter chorum et altare, Hec dicit Dominus : In tribu- 
latione sua, qua finita, tractus Domine, audivi, a 
duobus ad gradus cantetur, choro per singulos ver- 
sus repetente Conmsideravi opera (wa. Post tractum 
dicatur oratio Deus a quo et Judas, ad quam dica- 
tur Flectamus genua. Post orationem legat subdia- 
conus secundam lectionem, non ut Epistolam, sed 
in modum lectionis, ita incipiens : Dizit Dominus ad 
Moysen, qua lecta, tractus Eripe me a duobus et 
choro alternatim cantetur: omnes vero qui legunt 
vel cantant, vel ad altare de candelabris serviunt, 
solis superliciis vel albis induantur, sed nullus hodie 
alba parata debet indui. In passione cum dixerit 
diaconus : Partiti sunt vestimenta mea, sint juxta 
altare illi duo qui ultimum tractum dixerunt, unus 
hinc et alius inde, qui trahant ad se duo lintea, quz 
ante Officium ad hoc idem ibi fuerant posita. Finita 
autem passione, incipiat praelatus solemnes oratio- 
nes; et cum in omnibus Flectamus genua diaconus 


906 dixerit, in ea tantum, qua pro perfidis Judsis 
flt, non dicat, nam quía ipsi Redemptori nostro 
genu irridendo ín passione flexerunt, Ecclesia, illo- 
rum exhorrescens facinus, pro illis tantum in ora- 
tlone genua non flectit : Oremus, dilectissimi, Deum, 
etc. Circa finem harum orationum, secretarius ante 
majus altare ubi crux adoranda est, tapetum exten- 
dat οἱ desuper linteamen; orationibus vero finitis, 


Ad Matutinum autem secretarius ad ostium dor-C prelatus et ministri depositis in vestiario casula, 


mitorii ad excitandos fratres. sonitum suum fa- 
ciat hora competenti. Matutine eodem modo quo 
supra dictum est in ccena Domini dicuntur. Hac die 
postquam fratres mane surrexerint nudis pedibus, 
donec Officium compleatur, maneant nisi jussu, pre- 
lati pro nimia frigoris asperitate se calceent, quod 
quando evenerit, Officio tantum erunt (leg. intere- 
runt) discalceati. Ipsa die singuli simul totum ex or- 
dine psalterium in claustro dicant. Capitulum usque 
ad Benedicite, sicut hesterna die agatur, in quo lectio 
legatur Festinemus ingredi (Hebr. ww), recitata vero 
tabula et dicto Benedicite, statim consuetudines que 
ad Officium pertinent legatur. Quibus lectis, si non 
fuerit magna necessitas loquendi, innuente pr:wlato 
exeant nihil dicentes ; 8i autem causa aliqua existat 


quz differri non debeat, 304 quam compendiosius 
tractetur; nulla enim hora hujus diei fuit vacua a 

assione Domini, unde et nobis 

zec de illo meditandi materia debet esse, ut, quo- 
modo sputa, probra, colaphos, alapas, spineam co- 
ronam, flagella, crucem, clavos, fel, acetum, mor- 
tem, lanceamque pertulerit, jugiter recordemur, et 
tota hac die in his assidue meditemur. Horz, Tertia, 
Sexta et Nona, non ut a quibusdam continuatim, 
sed ut pridie divisim dicantur, et eodem modo 
finiantur (52). Quando autem propter nimium frigus 
per totam hanc diem oportuerit fratres calceatos 
existere, tunc tamen quia (ut dictum est) Officio nu- 
dis pedibus debent interesse, finita Nona, statim in 
dormitorium calceamenta deponere pergant, statim- 
que ad ecclesiam redeant. Cantata Nona, conventu 
jn choro exspectante, ministri altaris revestiri acce- 
lerent. Ministri, sicut in privatis diebus, exceptis 
casulis induantur, prelatus vero albis vestibus non 


stolis, et manipulis, in chorum veniant in albis, 
stetque ipse prelatus ultimus. Tunc duo sacerdotes 
in albis depost altare crucem praparatam accipien- 
tes, juxta idem altare a dextris stantes coopertam 
eam omnibus representent cantantes : Popule meus, 
quibus duo ἰον in casulis stantes inter chorum 
et altare : Agios, ter veniam petentes, respondeant ; 
ad quz chorus similiter ter genua flectens, Sanctus, 
sanctus, sancíus  subjungat. Przdicti sacerdotes 
circa finem responsionis chori paululum progre- 
dientes, tacente choro, alium versum dicant Quia 
eduri te, quibus levita» Agios, et chorus Sanctus, 
respondeant. Iterum sacerdotes aliquantulum pro- 
cedentes tertium versum canant Quid ultra debui ; 
levit:e Agios, et chorus Sanctus, respondeant. Tunc 


sacerdotes tantum 307 progressi, ut jam loco, 
uo crux adoranda est, assistant, crucem subito 


er singulas Horas y) discooperientes, incipiant antiphonam Ecce lignum 


crucis, ad quam omnes conversi, mox ut crucifixum 
Dominum extensis brachiis, ad exemplum reconci- 
liationis sux nos invitantem conspexerint, et fons 
ille pietatis manans de latere pendentis Domini, 
patens in ablutionem peccatoris et menstruatz, in- 
tuentium oculis occurrerit, quante» devotionis affectu 
erga tantum beneficium accendantur, ostendant, 
terre siquidem quoties ipsa antiphona incipitur se 
rosternentes adorent Dominum, ipsam terram oscu- 
antes. In fine quoque antiphone cum dixerint 
Venite, adoremus, genua flectant ; ipsa vero anti- 
phona ter ab illis qui crucem tenent reincipiatur, 
qua primo cantata subjungatur primus versus psal- 
mi Beati immaculati, secundo alius qui sequitur ; 
tertio precantata, statim in choro antiphonam 
Crucem tuam incipiant, ad quam et quoties incipitur 


(52) Mos persolvendi horas canonicas consequenter et indivisim improbatur. 


175 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 176 


in terram se prosternant, quz etiam ter dicaturA dicte sunt, antiphonis et psalmis, suaviter, sicut 
cum tribus versibus psalmi Deus misereatur nostri. cetere llore vespere cum capitularibus, precibus, 
Postea a duobus in albis ad gradus chori incipiatur, et psalmo Miserere mei, Deus, finiantur. Oratio 
Cruz fidelis, et dicantur versus hymni Pange lingua. Respice, quesumus, etc., quisque per se finiat. Prze- 
quandiu crux adoratur, choro per singulos versus ]atus 3| cum ministris, compositis qus circa 
repetente 908 Cruz fidelis. Praelatus, cum primo altare componenda sunt, Vesperas cantando in 
discooperta cruce Ecce lignum incipitur, statim ac- vestiarium redeat. Post Vesperas omues egressi ab 
cedens toto corpore ante ipsam crucem se proster- ecclesia, ablutis pedibus se calceent; deinde post 
nat, et solus, ut sibi placuerit, in libro, vel sine parvum intervallum percussa tabula refectorium 
libro, orationem suam, brevem tamen faciat; czteri ingressi, ante comam et post, ut pridie. cuncta 
vero omnes cum ante crucifixum Dominum bini οἱ compleant. ln mensa non nisi panis et aqua, et 
bini similiter toto corpore prostrati jacuerint, sine herbae crude apponantur: cibi enim fratrum, sicut 
libro, sed ex intima cordis intentione, prout ipse aliis diebus, coquantur, et de coquina ad eleemosy- 


quem adorant inspiraverit, suam orationem com- 
pleant compendiose. Cum praelato quando adorabit 
subdiaconus prope eum jaceat coadorans. Cumque 
ipse surrexerit, osculata cruce, tunc ipse subdiaconus 
accedat. Interim illi qui Agios dixerunt depositis 
casulis, in locum sacerdotum qui crucem adhuc 
tenent succedant, ipsique sacerdotes postquam, ado- 


nam portentur; solitus quoque cibus [lig., potus] 
pauperibus detur. De infirmioribus fratribus qui in 
conventu sunt prepositus sollicitus sit. Quia vero 
Officium in crastino solito tardius agendum est, 
propter laborem post collationem in refectorio po- 
tum charitatis omnes accipiant. Ad collationem le- 
gatur sermo sancti Joannis Constantinopolitani, 


raverint, iterum crucem teneant, et tunc diaconi scilicet : Hodierna die Dominus noster pependit. 


adorent, post quos ab utroque choro bini et bini, a Completorium, ut pridie, finiatur. Hzc autem no- 
majoribus incipientes, ordinate et cum magna reve- cte meditandi de Christo sit materia ; ejus, post 
rentia adorare veniant. Jam vero cum ad osculandos tanta qua pertulit, requies in sepulcro, ac per illius 
crucifixi Domini pedes accedunt, et ille fixurz descensum ad inferos ineffabile illud magnumque 
clavorum illeque sanguinis rivulus, quibus oscula gaudium miserorum tandiu prastolatum, tamque 


imprimuntur ad memoriam redeunt, quid amo- 
ris, quidve dulcedinis intente menti conferre 
debeant, cogitandum est potius quam dicendum, 


3O9 Prelatus postquam adoraverit non in chorum 
redeat, sed quandiu crux adoratur, vel ad altare 
orans, vel ubi sibi melius videbitur, sedeat. Post- 
quam omnes adoraverint, si populus adest qui 
adorare debeat, deferatur crux in alium locum, quae 
si per chorum portatur, flectant omnes genua, non 
simul, sed sicut ante singulos transierit; si vero 
populus it. adcrando moram fecerit, afferat secreta- 
rius aliam crucem, quam accipiant illi, qui Popule 
meus dixerunt et elevantes incipiant antiphonam 
Super omnia ligna, sicque in eminenti loco reponant, 
omnes vero [flexis genibus adorantes antiphonam 
finiant. His peractis, przlatus ac ministri resumptis 
stolis et manipulis, solo praelato calceato et casula 
induto, cum thuriferario et ceroferariis pergant ad 
locum ubi pridie corpus Domini posuerunt, ibique 
incensato eo prelatus illud tradat diacono repor- 
tandum, interim secretarius aliud linteamen super 
altare extendat ; cumque altari appropinquaverint, 
adorent omnes flexis genibus corpus Domini, quod 
prelatus a diacono recipiens super altare consueto 
more componat. Tunc in presentia ejus diaconus in 
calice vinum et aquam mittat, qua postquam in- 
censaverit, ablutis manibus, et facta 3IO  confes- 
sione cum ministris, mediocri voce incipiat Oremus, 
Preceplis salutaribus, et füniat Pater noster, choro 


respondente Sed libera nos ; postea dicat solito more Ὁ 


Libera mos, quesumus, Domine, et cum dixerit Per 
omnia secula seculorum, et responsum fuerit Amen; 
Pax Domini non dicat, nec pacis osculum porrigat, 
sed sumat de sancto, et ponat in calice nihil dicens, 
sicque se eL ceteros cum silentio communicet ; 
sanctificatur enim vinum non consecratum, per cor- 
pus Domini immissum. Quod in memoriam sepulturz 
ejus, corpus Dominicum a quinta feria reservatum a 
fidelibus sexta feria sumitur, hoc designat, quia a 
fidelibus Dominus ea die est sepultus. Nec reservatur 
sanguis eo quod ab infidelibus est effusus. Innocen- 
tius propterea dicit hac die sacramenta non cele- 
Drari, ita : Neque enim decet (inquit) ul ea die Veri- 
las a fidelibus in sacramento immoletur qua pro se ab 
infidelibus diguata est immolari. Postquam vero 
omnes communicaverint, incipiatur in choro anti- 
phona Calicem saluaris, et cum aliis, qus pridie 


subito presentatum, quos captivato mortis imperio 
secum ab inferis Christus eduxit, ut, dum per ista 


meditando mens 312 ducitur, in pace in idipsum 
dormiat et requiescat (Psal. 1v). 

Sabbato sancto Pasche, cuncta quz. supra dicta 
sunt de Officio noctis ei diei usque ad Officium 
misse eodem ordine compleantur. Ad Matutinum, 
in primo nocturno antiphona 7n pace in idipsum, etc. 
In Laudibus, ant. O mors, etc. Kyrie, eleison, eo- 
dem modo quo pridie. 

Summo mane ornetur tota ecclesia, capitulum 


Csicut in ccena Domini teneatur, lectio Christus 


assistens pontifex. Post capitulum statim fratres 
radantur, ut scilicet pro gaudio tante solemnitatis 
ad Offücium omnes rasi inveniantur, et in lectis 
interim singulorum munda et nova mutatoria po- 
nantur a camerario. Post Sextam lectiones previ- 
deantur, altaria cooperiantur; et festivo modo ad 
ostendendam tam ineffabilis gaudii solemnitatem 
intrinsecus et extrinsecus dignissime cuncta ador- 
nentur, ita ut. precipue apparatus mentis in tanta 
resurrectionis gloria non negligatur. 

Post Nonam eant omnes fratres in dormitorium, 
cappas deponant, ac munda supellicia cum caputiis, 
si opus fuerit, omnes induant; decet namque ut in 
reparationis δῷ solemniis ad instar angelorum, qui 


festivitatis hujus gaudia in albis vestibus 313 nun- 
tiarunt, ipsi quoque et mente et veste candidi ap- 
pareant ; ministri quoque altaris induantur cultiori- 
us indumentis, diaconus dalmatica, subdiaconus 
tunica, tres in supelliciis ad aquam, crucem, et 
thuribulum ad processionem deportanda. Praelatus 
etiam pretiosis ornetur indumentis; omnibus ho- 
neste praparatis, facto sonitu, conventus in chorum 
veniat, tunc ordinata processione ante altare ad 
locum ubi novus ignis benedicendus est ordinate 
procedant hoc modo : ante omnes secretarius cum 
asta cui cereus infixus sit, in quo ignem reporta- 
turus est, incedat ; post quem aqua bajulus, deinde 
qui crucem portat, quem sequitur thuriferarius, 
quem diaconus et subdiaconus subsequuntur; deinde 
conventus, praelato ultimo cappa serica induto. 
Cumque ad ignem pervenerit, omnibus in ordine 
stantibus, accedat prelatus et ignem benedicat, 
aqua benedicta eum aspergens. Tunc thuribulum de 
carbonibus novi ignis impleatur, et a secretario 
cereus in hasta accendatur; in laterna quoque 


177 


ACTA VETERA. 


178 


candela, unde cereus, si forte exstinctus fuerit, A est) chrisma cum oleo infundatur, et fontes con- 


reaccendatur ; in omnibus quoque oflicinis, exstin- 
cto veleri igne, novus ab aliquibus deportetur : 
tunc a cantore antiphona Cum rez glorie, incipia- 
tur. Conventus vero in 3|4 chorum processione 
redeat, eamdem antiphonam percantando, qua can- 
tata incensum a praelato benedicatur hoc modo: 
Venial, omnipolens Deus, etc. (Benedictio cerei pascha- 
lis). Interim subdiaconus in choro ultimus assistat, 
prelatus etiam in sede sua sit, diaconus vero statim 
ad consecrationem cerei accedat hoc modo : Ezsul- 
tet jam angelica. Omnibus vero astantibus, et ad 
tanti luminis consecraüonem intentis, cum diaco- 
nus dixerit Suscipe, sancle Pater, sit. paratus thu- 
riferarius qui ipsi diacono incensum offerat, quod 
ille in. thuribulo ponens cereum tantum incenset, 
ante Officium enim a secretario quinque grana in- 
censi in modum crucis in ipso cereo debent esse 
infixa. Thuriferarius post incensatum cereum, do- 
nec idem consecratus sit. ibidem cum thuribulo fu- 
migante consistat; rursum cum diaconus dixerit 
In honore Dei rutilans ignis, secretarius cereum, de 
novo igne accendat ; et cum adjunxerit Qui licet sit 
divisus in parles, accendat etiam duos cereos ex 
utraque parte magni cerei in candelabris infixos. 
Cereus usque in crastinum post Completorium non 
exstinguatur, qui etiam per totam hebdomadam ad 
majorem missam et Vesperas accendatur. Peracta 
consecratione cerei, praelato et ministris in vestia- 
rium revertentibus, statim prima lectio incipiatur 


315 In principio fecit Deus, tunc exstinguantur duo 
cerei in candelabris usque ad missam. Tunc et przela- 
tus indutus una de mediocribus planetis, cum diacono 
et subdiacono tantum dalmatica et tunica exutis 
ad altare procedens, non modo confessionem dicat, 
sed praemisso : Pater nosler, et osculato altari, cum 


secrali candido linteamine operiantur, incénsen- 
tur , et claudantur. Completo itaque hujus Officio, 
tertia litania a tribus in cappis sericis ante eru- 


ciixum 317 incipiatur, cumque pronuntiaverint : 
Sancte Joannes Baptista, processio in chorum red- 
eat; prelatus interim cum ministris in vestiarium 
secedat, seque ad missam solemniter przparet; 
diaconus quoque dalmatica et subdiaconus tunica 
induantur. Jam vero (inita litania, que ter dicto 
Agnus Dei, sicut in libris plenius continetur, finiri 
debet. Cum cantor Kyrie, eleison inchoaverit ad 
missam, precedentibus ceroferariis cum thuriferario 
ad altare procedant, quo cum pervenerint confes- 
sionem solito more faciant. Secretarius circa finem 
litanis omnia luminaria ecclesie de novo igne ac- 
cendat, quia omnis anterior ignis debet esse extin- 
ctus ut omnino sterni ignis luce illuminemur. 
Postea dum Gloria in excelsis Deo a cantore priori 
delatum, tractim et spatiose canitur, omnia signa in 
classieum pulsentur. Epistola inter chorum et altare 
legatur. Alleluia pri:centor, et qui cum eo chorum 
regunt in pulpito solemniter imponant, et cantato 
versu Confitemini, iterum Alleluia repetant, deinde 
tractus Laudate Dominum, ad gradus a duobus de 
senioribus in supelliciis cantetur, choro medietatem 
singulorum versuum  canente. Ante Evangelium 
candelabra non portentur, sed tantum incensum. 


318 Credo non dicitur, nec Agnus Dei, nec pacis 
osculum datur. Dui Sanctus canitur, incipiant 
pulsari Vespere, sicut in festis duplicibus, ita ut, 
postquam omnes communicaverint, sonet classicum, 
quo cessante cantor Alleluia celebre incipiat, tunc 
psalmus Laudate Dominum cum magna exsultatione 
decantetur, deinde alleluiatica sine pneumate finian- 
tur, inde enim usque ad Vesperas Sabbati sequen- 


suis ministris sedeat. Primam lectionem subprior tis, tam in antiphonis quam in versiculis, pneumata 
legat, ceteras alii sicut sunt in ordine primi, etc. G omnino intermittuntur ; similiter et antiphon qua 


His ita peractis, prima litania ad £radus 3 pueris, 
si adsunt ; si non adsunt, a tribus de minoribus de 
conventu incipiatur ; hzc litania cum ministris in ve- 
stiarum secedat, deponensque casulam, et cappam 
induens in ehorum ad sedem suam veniat. Finita 
rima litania, tres alii fratres secundam litaniam 
incipiant. Cum autem pronuntiabunt Sancte Joannes 
Baptista, jam ordinata processione ad fontes cum 
magna veneratione procedant, procedentibus per 
ordinem, primo illo qui crucem portat, deinde ce- 
roferariis, post illo qui fert cereum ad consecrandos 
fontes praeparatum, subdiacono quoque cum libro, 
et diacono cum chrismatorio, ac deinde illis, qui 
litaniam dicunt, subsequente conventu cum priore 


ultimo. Quo cum pervenerint, stantibus 316 illis 
qui sacra portant citra fontes, illi tres qui litaniam 
canunt ante crucifixum ipsam fniant; qua finita, 
statim prelatus stans ibidem ante fontes, a dextris 
habens diaconum cum chrismatorio, et a sinistris 
subdiaconum cum sacramentario, intret in conse- 
crationem fontium hoc modo: Oremus, Ommipo- 
feus, etc. Quam dum exsequitur, stet ille qui cru- 
cem tenet juxta fontes de contra, versa facie ad ipsos 
fontes, juxta quem hinc inde stent ceroferarii eo- 
dem modo; qui vero cereum tenet juxta diaconum 
sit. Magnus ad fontes cereus non portetur, sed alter 
quidam qui a cereo benedicto illuminatur, et ab uno 
acolytho, si adsit, ad fontes portetur. Consecratis 
vero fontibus chrisma non infunditur, donec, si qui 
adfuerint, aquami benedictam hauserint ad domos 
suos deportandam. Provideat etiam secretarius ut 
ex eadem aqua reservet in crastinum , unde 
(sicut mos est) aspergantur altaria , íratres, et 
officine, nam in die sancto Pasche sacerdos 
aquam nullatenus benedicit. Deinde (sicut mos 


dicuntur ad Benediclus et Magnificat non repetun- 
tur. Precantato predicto alleluiatico, mox prwlatus 
ad altare antiphonam a cantore sibi delatam, hoc 
modo incipiat: Vespere autem, quà finita, post 
Magnificat orationem ad complendum subjungat ; 
sicque dicto Je, missa est ἃ diacono, missa et Ve- 
spera pariter flniantur. Post haec egressis de eccle- 
sia, facto spatio cymbalum percutiatur ; deinde re- 
fectorium ingressis, pulsata scilla fog) dicatur solito 
more y Edent pauperes εἰ saliurabaniur cum Gloria 
Patri et Kyrie, ison; hebdomadarius dicat: Ft 
ne nos, etc. Ad lectionem detur benedictio. In 
refectorio lectio : Vespere sabbali qum  lucescit, 
etc. Sermo: Maria Magdalene vidit — Domi- 


num resurgentem, etc. Post cibum similiter 319 
cuncta solito more compleantur, excepto quod pro 
psalmo luctus et poenitentiz: Miserere mei Deus, 
psalmus lztitize et exsultationis Confitemini Domtno, 
qui proprie est de Tesurrectione commutetur, qui : 
usque ad ccenam sequentis sabbati tam ad prandium 
quam ad ccenam quotidie frequentatur. Ad comple- 
torium dictis quatuor psalmis: Cum invocarem; Im 
le, Domine, speravi ; Ecce nunc: Nunc. dimittis, cum 
brevi alleluiatico, sine capitulo, sine hymno, pro- 
nuntiato versiculo tantum Confitemini Domino, di- 
catur confessio, deinde Dominus vobiscum, oratio 
Spiritum nobis, Domine. Eodem modo per totam 
hebdomadam hzc Hora dicatur, addito responsorio 
Hec dies. Post completam, facta trina oratione, 
aqua benedicta aspersi dormitorium petant. 

In die sancto Pasche ad Matutinum omnia signa 
pulsentur in classicum, sicut supra dictum [add. est] 
in Natali Domini. Homilia in cappa serica legatur. 
Per totam hebdomadam ad Laudes et Vesperas ca- 


(52*) Scilla, seu skilla, id est, campanula. 


179 


Primam, sine hymno, antiphona Angelus Domini, 
psalmi : Deus in nomine ; Beali immaculati ; Retribue, 
sine capitulo per totam hebdomadam, sicut et ca- 
terze Hore dicuntur. Responsorium ad omnes Horas 


per totam 320 hebdomadam, exceptis Matutinis : 
Hac dies, cum Alleluia, * Confitemini, dicatur con- 
fessio per totam hebdomadam, Dominus vobiscum. 
Oratio Deus qui hodierna die. Sic per totam hebdo- 
madam ad primam. In capitulo lectio Maria Magda- 
lene. In fine capituli hujus diei et sex sequentium, 
imo in omnibus duplicibus festis, psalmus Laudate 
Dominum, omnes gentes, dicitur. Abhinc usque ad 
octavam Pentecostes ad aquam benedictam asper- 
gendam, antiphona Vidi aquam cantatur. Sciendum 
tamen quod statim post capitulum debet pulsari ad 
processionem, deinde ad Tertiam. Cantata Tertia, 
ordinata processione, statim cantor incipiat dictam 
antiphonam Vidi aquam. Dum autem Tertia decan- 
tatur hac die et omnibus diebus in quibus processio 
fit in cappis, cantor per chorum cappas distribuat. 
In processione hujus diei, quse per claustrum du- 
cenda est, dicatur antiphona Sedit Angelus ; quie sic 
protrabatur ut in ecclesia facta statione ante cruci- 
fixum, versus ejusdem antiphone ἃ tribus fra- 
tribus in pulpito decantetur, deinde  incopta 
a prelato antiphona Christus resurgens,  cho- 
rum ingrediantur, iterum versum  Dicand munc 
tres ad gradus decantent; pronuntiato versiculo 


32| Surrerit Dominus vere, et dicta oratione diei, 
ulsetur classicum, et officium misse solemniter 
imponatur: Resurrezit, etc. In refectorio lectio: 
Maria Magdalene, et sermones qui sequuntur. 
Vespere hoc modo agantur. Ad Vesperas anti- 
phona Angelus autem, psal. Dizit Dominus. Ant. Et 
ecce lerra, psal. Confüebor. Ant. Erat auiem, psal. 
Beatus vir. Responsorium Hac dies. Deinde cantores 


adjuncto tertio ad gradus dicant Alleluia, Angelus C 


Domini, cum utroque versu, postea subjungatur se- 
quentia Victime paschali ; qua finita sine versiculo, 
antiphona imponatur Et respicientes. Dominus vo- 
biscum, oratio Concede, quaesumus. Dicto Benedica- 
mus, statim ordinetur processio hoc modo: primo 
procedat ille qui crucem tenet, sequuntur cerofe- 
rarii cum thuriferario, post quos incedit bajulus 
cerei illius cum quo fuerunt fontes consecrati, dia- 
conus eum chrismatorio. Tunc inchoata in sinistro 
choro antiphona Pre timore autem, conventus or- 
dine cantando psalmum Laudate, pueri, ad fontes 
procedat, quo cum pervenerint, incensatis fontibus, 
post finem antiphons, sine versu et sine Dominus 
vobiscum, dicatur collecta Prasía, quesumus; qua 


finita cum antiphona Sedit angelus, paulatin 322 
divertentes crucifixo appropinquant, et incensatis 
ibi altaribus, et flnita antiphona, dicatur versus: 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 
pitulum, hymnus et versiculus non dicuntur. Ad A 


180 


novem lectionum usque post octavam Pasche ex toto 
reservetur. Sciendum etiam quod tres dies qui supra 
dicti sunt venerabiliter sicut festa tertie dignitatis 


excoluntur, reliqui vero tres 393 ex more Domi- 
nicalis Officii. Ad Vesperas sicut pridie, processio 
ad fontes, ut supra. 

Dominica in albis, ad primas Vesperas antiph. 
Alleluia, psal. Benedictus, etc. Capitulum omnibus 
Sabbatis usque ad ascensionem Domíni : ad vospe- 
ras: Si consurrezistis cum Christo. wy Surrezit 
minus. m Qui pro nobia, etc. Hymnus Chorus novo 
Jerusalem. w Mane nobiscum. Ant. Surgens Jesus, 
psal. Magnificat. Oratio Praesta, quwrsumus, ommni- 
potens Deus. Ad processionem antiphona Rex moster. 
Tunc conventus cum thuriferario, ceroferariis, ce- 
lebrante i cappa serica, sine cruce, canendo hanc 
antiphonam ad crucifixum pergat, ubi, incensatis 
altaribus duobus, post finem antiphone dicat sacer- 


p 305 versum : Dicite ín nalionibus, oratio Deus qw 


pro nobis, nisi festum aliquod occurret de quo opor- 
teat fleri memoria, quia tunc debet procedere 
memoria, de festo ; deinde cum antiphona de reli- 
quiis Luz perpetua in chorum redeant, inde pronun- 
tiato , non a presbytero sed ultimo, versu Voz leti- 
(ie , dicatur oratio Presta, quesumus , omnipotens 
Deus, ut sanctorum tuorum. Hoc modo processio flt 
ad crucifixum caeteris Sabbatis usque ad ascensio- 
nem Domini, qu: pro nullo festo, etiamsi duplex 


sit, intermittitur. Tamen quando inventio 324 san- 
ct» crucis in Dominica occurrit, ad Vesperas qui- 
dem ad crucifixum itur, sed cum cantu de festo, 
sicut in ipsa festivitate scriptum est. Post cenam 
psalmus Miserere mei, Deus, resumitur. 

In omnibus Dominicis usque ad ascensionem Do- 
mini, nisi festum occurrerit, sit missa matutinalis 
de Resurrectione. Dicta Dominica in capitulo lectio 
Cum esset sero. In. refectorio lectio Cum esset sero. 
Finitis homeliis Evangeliorum paschalium, siatim 
Actus apostolorum incipiantur, quibus lectis Apo- 
calypsis apponantur, postea Epistolz canonice sub- 
jungantur. 

Ab hac Dominica post albas Officium. pro defunctis 
psalmi familiares, et czxtera qu: pro reverentia 
dierum intermissa fuerant, recuperantur. Hoc tamen 
tempore usque ad octavam Pentecostes tres psalmi 
de pace, quia cum prostratione solent dici, inter- 
mittuntur. Genuflexiones, quas venias appellamus, 
hoc tempore postponuntur, exceptis illis quas acci- 
piunt illi qui in choro in caniu vel psalmodia fallunt. 

Feria secunda Rogationum, statim post Pretiosa 

ulsetur ad Primam. Post capitulum facto brevi 
intervallo pulsetur ad Tertiam, statim post Tertiam 
ministri altaris revestiantur. Post Sextam Officium 


Ezaudivit 325 de templo, etc. Hac die post missam 
dum fratres iu dormitorium cappas induere propter 


Dicite in nationibus, deinde oratio Deus qui projT)processionem  perrexerint, secretarius unum de 


nobis filium ; inde imposita in dextro choro anti- 
phona Respondens autem, cum psalmo In ezitu Israel 
de /Egypto in chorum redeant, sicque post colle- 
ctam, quie sine versu et sine Dominus vobiscum 
dicenda est, videlicet Presia, quesumus, cerofe- 
rarii Benedicamus Domino subjungant, et hoc modo 
usque in quartam feriam Vespere decantentur. Ad 
Completorium antiphona Alleluia, psalmi: Cum in- 
vocarem ; In ie, Domine, speravi ; Ecce nunc ;. Nunc 
dimittis, sine capitulo et hymno; Hec dies quam, 
dicatur confessio, etc., sicut supra dictum est. 
Feria secunda. Psalmus Venite in duplici cantu 
dicatur per tres dies. In hac hebdomada si festum 
trium lectionum occurrat, in primis quatuor diebus 
de eo nihil fiet, caeteris vero. diebus commemoratio 
tantum, que commemoratio dicenda est post ultimam 
collectam qua dicitur in choro, solemnitas autem 


majoribus signis ter modicum pulset, inde, cum 
opus fuerit. in chorum redeant, interim omnes qui 
in processione portare aliquid debent.albis se in- 
duant. Tunc ordinata processione incipiat cantor 
Exsurge, Domine, cum versu Deus auribus nostris, 
et Gloria Paíri. Interim hebdomadarius, sicut est 
ju cappa sua lanea, aqua benedicta aspergat majus 
altare, deinde conventum, postea dicat y Ostende 
nobis misericordiam iuam, Dominus vobiscum, ora- 
tio Presta, quesumus. Tunc incipiat cantor Swr ite 
sancti. Movente igitur processione procedant vexilla, 
sequuntur per ordinem aqua, crux et cerei, deinde 
capsulz cum reliquiis sanctorum, postea conventus, 
praelato ultimo subsequente. Finita antiphona sequi- 
tur responsorium Jeatus Nícolaus, inde de sancto 
Hermelando m Vir Israelita; in introitu ecclesise 
beate Marice ant. Alma Redemptoris, * Post partum 


181 ACTA VETERA. 189 


Virgo, oratio  Famslorum  tworum, inde chorum A cum oratione, Deus cujus Filius; tacto brevi inter- 
sinistrum ingrediantur. Inde egrediente processione  vailo ministri altaris ad missam honorifice prepa- 
imponat cantor responsorium Ο preclare; quo finito rentur, pulsato classico missa incipiatur Officium Viri 
cum versu, de Magdalena sequitur antiphona Jm Galilei, ec. Epistola in pulpito legatur. In refectorio 
diebus illis; 326 postea de sancto Martino anti- lectio Recumbentibus, 329 deinde sermones de eo- 
phona O Martine. De sancto Clemente mr Ora pro dem festo. 

nobis, beale Clemens, cum versu. De sancto Vin- Sabbato. Hac die finita Nona statim ad legendum 
centio m Agnosce, sine versu. Postea incipiantur  subprior accedit, lectiones sicut in vigilia Pascha se- 
septem psalmi Domine, ne in furore etc. In introitu nioribus dantur; prelatus quoque et ministri sicut 
ecclesi: sancti Eligii m Miles Christi, 3 Ora pro tuuc, ita et nunc induuntur, et ad altare procedunt 
nibis, beate Eligii, oratio Da, quesumus, omnipo- et inde redeunt. Ad initium servitii cereus benedictus 
lens Deus. In reditu m Sancte Eitgii, cum versu O accenditur, et usque in crastinum post Completorium 


sancte. Movente autem processione de Sancto Sal- 
vatore incipiant duo (ratres litaniam sic: Salvator 
mundi. Litania ista secundum quantitatem itineris 
vel producatur, vel brevietur; cumque chorum in- 
gressi fuerint, pulsetur classicum. Finita litania 
dicat sacerdos versum Voz letiti. Oratio Clamantes 
ad te, Domine. Post parvum intervallum puisetur 
ad Nonam, et dicatur. 

Feria tertia. Hac die usque ad motum processio- 
nis tam in missis et horis quam in ordinatione pro- 
cessionis, omnia fiant sicut ordinata sunt feria 
precedente. In motu igitur processionis imponat 
cantor antiphonam De Jerusalem exeunt, eic. Se- 
quuntur septem psalmi : Domine, ne in furore, etc. 
In ingressu Sancti Gervasii m Jn circuitu tuo, Ὑ Lux 
perpetua , ἡ "Voz lelitie , oratio Presta, quesu- 
mus, omnipolens Deus. Finito Sermone, in reditu- 


& Concede nobis. 32 * Adjuvent nos. De sancto 
Nicolao r Ez ejus tumba, Y Catervatim. In recessu 


non exstinguitur. Lectio prima Tentavit Deus Abra- 
ham, etc. Postea sive in processione fontium, sive in 
litaniis, omnia sicut in Sabbato Pasche complean- 
tur; et post ultimam litaniam cantore incipiente 
Kyrie, eleison, omnia ecclesi: luminaria accendan- 
tur, dum Gloría in excelsis Deo canitur classicum 


B pulsetur. Alleluia in pulpito canitur , Confitemini 


Domino, Alleluia reiteratur, et pneumatice finitur. 
Tractus Laudate Dominum ad gradus chori, Evan- 
gelium cum candelabris et incenso, etc. Post missam 
nullum signum pulsetur, sed post breve intervallum 
duo de majoribus signis ad Nonam pulsentur. In re- 
fectorio lectio Si diigiis me. Hujus diei et sequen- 
tis hebdomade Officium cum eadem diligentia et 
dignitate, sicut hebdomada Pascha, peragendum est. 

Ad Vesperas antiphona : Non vos relinquam, psal. 
Benedictus, etc. Ad Completorium, 330 ant. Spi- 
rilus paracletus, alleluia, psal. Nunc dimittis. 

Ad Matutinum primum totum classicum pulsetur, 


de Sancto Nicolao incipitur a quatuor fratribus omnes antiphone cum pneumate flniantur, homilia 
litania sic : Humili prece, etc. Et sic usque ad ec- in cappa serica legatur. In capitulo lectio Si quis 
clesiam Sancti Laudi proceditur. Ingresso conventu  diligil me. Post capitulum statim pulsetur ad pro- 
in chorum pulsatur classicum, versus et oratio ut cessionem ; pulsata postmodum Tertia, cantor in- 
supra; deinde post parvum spatium pulsatur ad  cipiat antiphonam Vidi aquam, aspergantur altaria, 


Nonam, et dicitur. 


deinde chorus. Processio fiat in cappis sericis, in 


"Feria quarta, ad missam Officium Omnes gen-G qua a tribus de majoribus cantatur sequentia : Alma 


les, etc. Statim pulsetur ad Nonam, et dicatur, 
deinde ordinetur processio, sicut prius. In ecclesia 
Sancte Trinitatis responsorium Honor virius, ? Be- 
nedicamus Patrem, oratio Populum (uum, Domine. 
Jn recessu de eadem ecclesia, y Summe Trinitati, 
y Prestet nobis. Postea a quatuor fratribus cantetur 
litania sic: Rez Kyrie. In statione ante ecclesiam 
Sancti Audoeni, ant. Gaudent in. colis, Υ Vox leti- 
lie, oratio Propitiare, quesumus, nobis, Domine. In 
recessu iterum Rez, Kyrie, ingresso conventu in 
chorum pulsetur classicum, et dicatur oratio sicut 
supra. In refectorio lectio Sublevatis Jesus oculis. 

In vigilia ascensionis Domini, tam ad Vesperas 
quam ad Matutinum ρὲ ceteras horas, pulsentur 
signa, sicut determinatum est in Epiphania Domini. 


Ad Vesperas antiphona : 328 Vado parare, psal. 
Nisi Dominus cdificaverit domum, etc. 


Ad matutinum quatuor, in cappis sericis, cantent ἢ 


invitatorium, responsorium nonum Viri Galilei, a 
tribus in cappis sericis. In capitulo lectio: Recum- 
bentibus im. Post capitulum pulsetur processio, 
deinde Tertia, post Tertiam ordinetur processio. In 
hac processione aqua non aspergitur, Exrsurge non 
canitur, sed processione iovente cantor incipit 
m Tempus est, y Pacem meam. Notandum tamen quod 
in hujus diei processione omnes solis supeiliciis in- 
duuntur. Aliud responsorium Non conturbetur, etc. 
ln introitu ecclesi: beate Marie, ant. O rez glo- 
rie, etc. In recessu de atrio beate Marix, post sta- 
tionem ibi factam tres fratres incipiant, Salve, festa 
dies, conventu per singulos versus repetente, nunc 
Salve, nunc Qua Deus. Ante januas eeclesie facta 
parva statione et finitis versibus, prelatus imponat 
antiphonam : O rez glorie; sicque conventu in cho- 
rum reverso, et a praelato dicto versu Elevaía est, 


chorus Domini, choro per singulos versus eumdem 
versum , scilicet Alma chorus Domini, repetente. 
Sciendum etiam quod, dum cantores versum suum 
dicunt, tota processio debet stare. Finita sequentia 
relatus incipiat antiphonam Hodie complet sunt, 
nterim omnia luminaria ecclesiz accendantur; post 
antiphonam dieat prelatus y Repleli sunt, oratio Deus 
qui hodierna. Statim a prwlato Tertia incipiatur, 
hymnus Veni, creator Spiritus, solemniter et devote 
coram altari a praelato incipiatur. Tunc omnibus ve- 
niam petentibus (id est, genuflexis, cum magna ex- 
sultatione idem hymnus ab utroque choro simul 
spatiatim decantetur; interim omnia signa pulsentur, 
altaria quoque cum duobus thuribulis incensentur, 


deinde 33 per chorum incensum portetur. Pre- 
latus ad hanc horam antiphonam imponit, et reincipit 
post psalmodiam Accipite. 

Feria secunda , invitatorium Repleti sunt , etc. 
De festis novem lectionum, excepto primo die, in 
Vesperis et Matutinis commemoratio fit et ad missam 
matutinalem, et post Trinitatem totum servitium ; 
de festis trium lectionum memoria, et post quartum 
diem missa matutinalis. Ad tertiam quotidie canitur 
hymnus Veni, creator, quem sacerdos incipit qui 
ipsam horam dicit, qui et ab omnibus, ut supra 
dictum est, simul canitur : altaria vero cum uno 
thuribulo a sacerdote incensentur, deinde per cho- 
rum incensum portetur. Tria luminaria tantum post 
primum diem aj hanc horam accenduntur. Sacerdos 
incipiat antiphonam Accipite, etc. In refectorio lectlo 
Sic Deus dilezit mundum. 

Sabbato, ad missam omnes orationes sine Domi- 
nus vobiscum dicantur, praeter illam quz dicitur 
ante Epistolam. Cum título legantur lectiones. Ae- 
nedicius es, Domine, ἃ duobus ad gradus cantetur, 


183 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


184 


et reincipiatur. Epistola Convenit, etc. Alleluia. 1|A sancta cruce, nisi in duplicibus festis. Hoc tempore 


Emitte, 2. Laudate Dominum, ambo hzc Alleluia ad 
gradus cantentur, etc. Post missam statim dicatur 


Sexta. Ad Nonam duo de majoribus 332 signis 
pulsentur, post Nonam paschalis cereus deponatur. 
In refectorio lectio Surgens Jesus. 


Festum sancta Trinitatis ad instar Natalis Doniini 
codem modo, eadem dignitate et diligentia celebre- 
tur. De sancta Trinitate, tam ad Vesperas quam ad 
Matutinum, omnes antiphonze cum pneumate flnian- 
tur. Ad Completorium et deinceps antiphona Miserere. 


Post Completorium facto brevi intervallo, propter 
necessitates fratrum pulsetur classicum ad Matuti- 
num. Responsorium primum Benedicat mos, duo in 
cappis sericis; responsorium tertium Quis Deus, in 
cappis sericis dicatur a tribus ; responsorium sextum 
Honor, in cappis sericis, a priore scilicet et duobus 
senioribus. Homilia in cappa serica legatur, respon- 


usque ad adventum Domini omnibus Dominicis no- 
num responsorium ad Matutinum de historia Trini- 
tatis debet in Ordine accipi, nisi quando historia 
incipitur. In omnibus Dominicis hujus temporis ad 
processionem responsoria de .Trinitate successive 
cantantur, nisi duplex festum, vel triplices octava 
celebrentur. 

Hec historia hoc modo tam in Dominicis quam in 
feriis cantatur usque ad Kalendas Augusti. 

Incipit historia de libro Sapientie canenda, et 
legenda a Kalendis Augusti usque ad Kalendas 
Septembris. 

Incipit historia Job canenda a Kalendis Septembris 
usque eumdem medium mensem. 


334 Incipit historia de Tobia canenda cum histo- 
ria Judith, quz sequitur a medio Septembris usque 
ad Kalendas Octobris. 

Sequitur historia Judith canenda ante Kalendis 


sorium nonum a quatuor in cappis cantetur, quod B octobris. 


reincipitur. Missa matutinalis fiat de Dominica. In 
capitulo lectio Erat homo ex Phariscis, deinde pulse- 
tur ad processionem quz debet fleri in cappis sericis. 

Feria secunda, ad Matutinum invitatorium : Ve- 
nite ezsullemus. Notandum quod hymni et antiphonz 
feriales usque ad adventum Domini eodem modo 
dicuntur quomodo intitulantur in historia Dominice 


post 333 octavam Epiphanie, videlicet, Domine, 
1e in ira. Legenda tam in ecclesia quam in refecto- 
rio, debet esse de libro Regum, sic : Fuit vir unus 
de Ramatha, * Deus omnium, etc. Oratio Dominica- 
lis per totam hebdomadam : Deus in te sperantium. 
Ab octava Pentecostes usque ad adventum Domini, 
tam in feriis quam in Dominicis, capitula dicuntur 
sicut ab octava Epiphaniv usque ad Quadragesimam. 
Ab octava Pentecostes usque ad adventum Domini 
in omnibus Vesperis et Matutinis fit memoria de 


Incipit historia Machabzorum canenda a Kalendis 
Octobris usque ad Kalendas Novembris. 

Incipit historia Prophetarum canenda a Kalendis 
Novembris usque ad adventum Domini, 

Notandum quod singula Evangelia Dominicarum 
suprascriptarum, quo die fuerint in ecclesia recitata, 
sive Dominica sive dies professus fuerit, eodem die 
eorum homilie in refectorio legi debent. Hic vero 
ineipiendorum librorum, tam in legendis quam in 
cantandis, ordo teneatur, ut si Kalenda mensis Do- 
minica, aut feria secunda, vel tertia, vel quarta intra- 
verit, liber historie cum responsoriis in ipsa Domi - 
nica incipiatur ; si autem feria quinta, vel sexta, vel 
etiam Sabbato Kalenda mensis intraverit, liber histo- 
rie et responsoria usque in sequentem Dominicam 
inchoari differantur. 

Explicit opitulante Dei gratia Officium temporale. 


DE FESTIVITATIBUS SANCTORUM 


335 PRJEFATIO. 


Postquam de Ordine temporalis servitii disseruimus, 
prout vidimus opportunum, restat ut de festis san- 
ctorum, quomodo debeant celebrari, presenti operi 
inserere satagamus ; et ut inceptum ordinem tenea- 
mus, a festo sancti Andrez, quod semper circa prin- 
cipium adventus Domini recolitur, tractatus uostri 
principium ordinamur. 

Per totum Adventum singulis diebus jejunamus, et 
in omnibus festis ibidem occurrentibus, bis in omni- 
bus Dominicis solummodo comedentes. 

Quando autem de festis sanctorum in Adventu 
solemnizatur, aute Tertiam pulsatur appellatio ad 
revestiendum ; qua cantata sequitur missa, et statim 
sine intervallo pulsatur ad Sextam, et dicitur; post 
breve intervallum pulsetur ad Nonam, et dicitur ante 
prandium. Quando vero fit de tempore sine appella- 
tione Tertia dicitur, qua cantata pulsatur appellatio 


ad revestiendum, et dicitur Sexta; qua cantata se-D 


quitur missa, et post breve intervallum pulsatur ad 
Nonam, etc., ut supra. 


336 In festo S. Andres, ad primas Vesperas 
lampas una ardeat, tres cerei bacinorum, pulsatur 
classicum, cantor septimanarius in choro ubi et septi- 
mana incipiat ant. Unus er duobus. Psalmi de die. 
w Homo Dei, quod cantant ad gradus duo cantores 
hebdomadarii in cappis sericis. In choro debet esse 
formula linteamine cooperta. Ant. Cum pervenisset, 
quam debet imponere hebdomadarius cantor in choro 
Suo ubi est septimana, majori, nisi ipse major sit sa- 
cerdos hebdomadarius, tunc enim imponat alii pro- 
pinquiori. Sacerdos induat cappam sericam, et prz- 
cedentibus ceroferariis incenset majus altare et matu- 


C tinale, rediensque in chorum incenset priorem, postea 


ante formulam incensetur, deinde dexter chorus a 
majoribus inchoando, et post sinister. 

Ad Matutinum pulsentur signa singulariter semel 
el bis, et tertio et quarto, cum classico immediate. 
Ardeant duz lampades inter chorum et altare, et in 
singulis altaribus singulae lampades, qux post Ma- 
tutinas exstinguantur. Invitatorium Adoremtus, quod 
cantatur a duobus. In primo nocturno antiphona 
Andreas, quam incipit hebdomadarius chori in quo 
est septimana. Ant. Ego crucis, quam incipit alius 


cantor, 337 ceteras, vero antiphonas imponant, a 
junioribus inchoando. Si ante Adventum, dicitur Te 
Deum laudamus, interim pulsentur duo mediocria 
signa, et ad versum Per singulos dies pulsetur clas- 
sicum. Si in' Adventu, dum cantatur nonum re- 
sponsorium pulsetur ut supra, et reincoepto respon- 
sorio classicum flat. In Laudibus ad Benedictus 
ant. Ambulans Jesus, quam incipit hebdomadarius 
cantor in stallo suo. Oratio Majestatem. Ad primam 
pulsantur duo mediocria signa, ant. Pidwo vivens, 
quam incipit junior de choro ubi est septimana, 
similiter et c:«eteras antiphonas ad Horas. Ad mis- 
sam pulsatur classicum, tres cerei bacinorum ac- 
cenduntur, diaconus dalmaticam, subdiaconus tu- 
nicam habeant. Gradüale Constitues eos ἃ duobus 
canítur, non iteratur Alleluia similiter a duobus in 
cappis sericis, sed repetitur. Evangelium cum cero- 
ferariis et incenso. Credo dicitur, et textus cum 
incenso per chorum defertur, et talis est regula 
quod non deferatur nisi Credo dicatur. In refectorio 
lectio Ambulans. Si oportuerit mutari festum S. 
Andrea in crastinum, mutetur similiter festum beati 
Eligii ad aliud crastinum. Ad Vesperas ardeant 


185 


tres cerei bacinorum, 
duo altaria. 


338 De beato Nicolao duplex festum simplex, id 
est tertie dignitatis, agitur. Invitatorium tres, scilicet 
hebdomadarii cantent et alius. Prior sit ad sextum 
responsorium, qui prior legat nonam lectionem in 
cappa serica cum candelabris. Ad Vesperas quinque 
lampades, tres cerei accenduntur, majus altare pa- 
ratur, chorus regitur in cappis sericis. Psalmi de 
die. Prior dicit capitulum sine cappa et candelabris. 
Responsorium Quadam die cantor et hebdomadarii 
chorum regentes cantant in cappis. Antiphona O pa- 
stor imponitur priori, vel ejus vices gerenti. Benedi- 
camus a tribus dicitur. 

Ad Matutinum pulsantur signa bina et bina sicut 
sunt in Ordine, et classicum ultimo, luminaria ut 
supra. Invitatorium a tribus cantatur. Ad primam 
puisantur unum majus signum et unum mediocre. 
Ad missam Officium Staiuit. Graduale Domine, prc- 
venisti duo cantant in cappis sericis ad gradus, et 
reincipitur; Aüeluia a tribus. Sequentia Congaudentes, 
interim pulsantur signa quz» ad Primam. Evangelium 
cum candelabris. Ad Vesperas, ut supra, luminaria et 
pulsationes. 

De Conceptione beate Mariz duplex festum agi- 
tur simplex, ut supra de sancto Nicolao. Quacun- 


que die evenerit totum 339 servitium de festo fit 
cum memoria de Adventu. Ad Vesperas antiphona 
Celeste beneficium, psalmi de die. Omnia sicut in 
Nativitate ejusdem, ita quod ubi illic nominatur Na- 
tivitas, hic nominetur Conceptio; hoc etiam addito 
quod ad Sextam et Nonam propriz dicuntur orationes. 

In vigilia S. Thomz, ad Vesperas psalmi de die. 
Responsorium in cappis sericis a duobus hebdoma- 
dariis, sacerdos in cappa incensat duo aitaria, 
postea priorem, et post incensatur ad formam in 
choro. Una lampas et tres cerei ardeant. Si in 
vigilia S. Thom, vel in festo ipsius O solemnize- 
tur, post antiphonam de festo, et collectam et 
Benedicamus , imponit cantor hebdomadarius so- 
lemnizanti O, et tota canitur antiphona, et dicitur 
Gloria Patri, Sicul erat,et iterum imponitur et canitur. 

Sunt igitur quidam festa trium lectionum quz 
simplicia vocamus, in quibus antiphonz feriales, 
tam ad Vesperas quam ad nocturnos dicuntur, 
capitula vero et hymni, et Laudes super unam 
antiphonam ad festum pertinentem cum antiphona 
ad Benedictus explicantur. In hujusmodi festis preces 
et prostrationes non dimittuntur. Si autem hujus- 
modi festa in Dominica vel in duplicibus octavis eve- 
nerint, flet de illis 34O tantum memoria, cum missa 
matutinali. 

De saneto Vincentio duplex festum simplex, id 
est tertie dignitatis. Ad Vesperas chorus regitur 
in cappis. Ant. Beatus vir, quz& imponitur majori 


post priorem. Psalmi de die. In omnibus duplicibus D 


estis regatur chorus, et adjuncto tertio responso- 
rium cantetur. Ant. Sacram hujus. Psal. Magnificat, 
bis imponitur antiphona priori,et tantumdem canitur. 

De conversione sancti Pauli medium festum agitur. 
Responsorium in cappis sericis sicut in omnibus me- 
dii festis, ad primas Vesperas Sancte Paule. Benedi- 
camus a duobus in cappis sericis dicitur. 

Solemnitas purifcationis beatz Marie celebra- 
tur ad similitudinem Epiphanie Domini. Post Ter- 
tiam cereis ante majus altare super tapetum honeste 
collocatis, veniens illuc prelatus alba, et stola, et 
cappa serica indutus primo 608 benedicat , ac 
deinde aqua benedicta aspergat. Tunc igitur pre- 
lato ad sedem suam in chorum reverso, sacrista 
cereos distribuat, incipiens a prelato et cseteris 
majoribus. Cum vero illuminari coeperint, przcen- 
tor antiphonam Lumen ad revelationem | incipiat , 


ACTA VETERA. 


Sacerdos in cappa incenset A φῃ cum versibus Nunc dimittis ter repetatur. 


186 


Item antiphona Ave, gratia plena tota in choro 


34] cantetur. Interim preparata processione, sta- 
tim ut antiphona Adorna thalamum incipitur, mo- 
veant, et per claustrum incedentes ante refectorium 
stalionem faciant, donec flnita antiphona Adorna, 
cantor B Responsum accepit Imponat, cum quo ante 
crucifixum venieutes * Hodie beata tires in pulpito 
cantent, deinde incepta a prelato antiphona Cum 
inducerent, in chorum redeant, sicque dicto versu 
Responsum accepit, et. collecta Exaudi, Domine, pul- 
setur classicum et missa inchoetur, omnis vero con- 
ventus donec praelatus ad altare veniat cereos in 
manibus tenent ; ipse etiam et ministri ad altare cum 
cereis procedant, quo postquam venerint, cereos cum 
eis vacaverint in manibus teneant, in choro autem 
qui voluerint coram se ponant. Offlcium : Suscepi- 
mus, Deus. Kyrie, Rer virginum a tribus non in cap- 


pis sericis propter distillationem cereorum, sed in 


cappis laneis, sicut prius in processione, solus pra- 
latus habet cappam sericam ; diaconus et subdiaco- 
nus non habent dalmaticam nec tunicam : habent 
tamen ad missam. Epistola in pulpito. Tractus, si 
dicendus est, a quatuor cantetur, qui simul incipiant 
et simul finiant , sed singulos versus bini et bini ca- 


nant Nunc dimittis, eodem modo tractus 342 in 
annuntiatione Dominica cantetur. Dum offertorium 
canitur primo ministri altaris cereos offerant, de- 
inde incipientes a senioribus de choro ordinate ve- 
niant et redeant. Secretarius concham juxta se cum 
aqua habeat, in qua susceptos cereos mergens ex- 
stinguat ne fumus inde procedat, prelati vero ce- 
reus, vel alterius qui pro eo missam celebrat, super 
altare positus usque ad finem missz non exstingua- 
tur. In refectorio lectio Postquam completi sunt. — 

In hac die et omnibus Dominicis usque in Palmis 
flat spatium inter gratias prandii et Nonam, in quo 


C spatio donec pulseiur ad Nonam, in' ecclesia Beatze 


Marie habeatur colloquium extra claustrum, simili- 
ter in festis novem lectionum usque ad Quinquage- 
simam, qua cantatur Esto mihi; in festis autem more 
octavarum idem spatium observatur, sed in claustro 
statim post capitulum more solito habetur collo- 
quium, et bis comeditur; czteris vero diebus omni- 
bus, et in precipuis festis si occurrant, usque in 
Palmis jejunatur. Abhinc tenentur servitores ad No- 
nam, nisi canonicam excusationem habeant, interesse. 

Hec festivitas, scilicet Puriflcatio, quando in 
prima Dominica Septuagesim:? occurrit, mutatur in 


crastinum, in duabus vero 343 sequentibus Domi- 
nicis occurrens non mutatur. ΝΕ 

Ad Vesperas antiphona Tecum principium, quam 
incipit hebdomadarius cantor dextri chori in cappa 
serica, etc. m Gaude, Maria, cantores adjuncto sibi 
precentore in cappa ad gallos cantent, omuia altaria 
Incensentur. Antiphona Cum inducerent, qu: bis 
imponitur priori a precentore, eL ter canitur Psal. 
Magnificat. 

Sequitur de S. Ansberto episcopo, de quo dicun- 
tur ad Vesperas et ad nocturnos antiphouz feriales 
ad diem pertinentes, cum capitulis unius episcopi et 
confessoris. Ad Magnificat ant. Similabo. Ad Laudes 
ant. Ecce sacerdos, etc. Ad. Benedictus ant. Sacerdos 
et pontifer. Similiter et ad Horas sequentes anti- 
phonz et capitula unius episcopi et confessoris ad 
singulas Horas pertinentia cum oratione de festo, 
precibus tamen et prostratione non intermissis; et 
quod de isto dicimus, omni tempore in quo prostra- 
tiones fiunt et preces dicuntur, de omnibus festis 
trium lectionum simplicium, qua dies suos habe- 
bunt, similiter observetur. un 

De Annuntiatione Dominica Duplex festum agitur. 
Ad Vesperas ant. Ave Maria. Psalmi de die. 


187 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


188 


De sancto Marco medium festum agitur, 344i À eat processio cum 347 cruce et ceroferarils ad ec- 


quod festum si in aliqua Dominica post octavam 
Pasche evenerit, totum flet de festo, cum memoria 
de Dominica et missa matulinali, et in crastinum 
pnocessio et jejunium ; si in ipsis octavis Pasche, 
processio in illo anno ex toto dimittitur, festum vero 
post octavas Paschze cum primis Vesperis celebratur. 

Ad missam, Officium Protexisti, etc. Post Sextam 
dum fratres ín dormitorium cappas induere propter 
processionem perrexerint, secretarius unum de ma- 
joribus signis ter modicum pulset; deinde post pau- 
lulum cunctís in chorum reversis, primo a cantore 
antiphona Ezsurge, Domine, imponatur. Hebdoma- 
darius, sicut est in cappa sua, asperso principali 
altari, conventum etiam ordine consueto aspergat, 
postea dicat versum Ostende nobis, Domine, miseri- 
cordiam (uam. Dominus vobiscum, et orationem de 
jejunio. Tunc ordinata processione incipiat cantor 
antiphonam 7n» nomine Domini, et alias antiphonas, 
quantum opus fuerit, usque ad introitum ecclesid 
Sancti Joannis. In introitu ecclesie predicte, wy [π- 
ter natos mulierum. Interim sacerdos et ministri ad 
missam se velociter praeparent celebrandam. Finito 
responsorio dicat sacerdos versum Fuit homo mis- 


sus, et. orationem Prasta, quesumus, 345 omnipo- 
tens Deus, ut. familia. Officium Exaudivit de templo. 
Oratio Presta, quesumus. De S. Joanne fiat me- 
moria csm oratione predicta, de omnibus sanctis 
memoria cum oratione Concede, quesumus, etc. Ad 
hanc missam omnia qus ibi ad servitium sunt ne- 
cessaria secretarii provisione illuc debent esse ante 
delata. Expleta missa statim duo fratres in medio 
stantes lítaniam incipiant : Domine, defende nos. In- 
terim sacerdos et ministri se expedientes in ordinem 
suum redeant. Cantores cum pronuntiaverint : San- 
cte Joannes Baplista, ora pro nobis, redeat processio, 
litania vero secundum quantitatem itineris produca- 


clesiam Sancti Joannis cum capsa beati Laudi. In 
motu processionis incipiat cantor s Ὁ iur, cum 
versu et Gloria. In introitu ecclesie Sancti Joannis 
r Inter nalos. Finito responsorio prior Vesperas in« 
cipiat, que dicuntur eodem modo quo supra. Scien- 
dum quod corpus beati Laudi debet ibi morari usque 
post crastinas Vesperas, et debet continue coram 
capsa ardere cereus a presbytero ejusdem 6001 65:8 
praeparatus. Dictis Vesperis conventus nihil cantando 
revertitur. Post Completorium, facto brevi intervallo 
pulsetur classicum ad Matutinum. Invitatorium ἃ 
quatuor, et caetera sicut in Trinitate. Omnes anti- 
phone cum pneumate finiantur. Homilia in cappa 
serica legatur, et nona lectio similiter in cappa can- 
delabris presentibus. Ad Laudes, ad Benedictus ant. 
Apertum est ter canitur, primo usque Et prophetavit 
dicens. Psal. Benediclus, incipitur, bis imponitur 
priori. Processio ad altare. 

Missa matutinalis ad altare Sancti Joannis de ipso 
flat. Officium Justus ut palma. Oratio Concede, qu&- 
sumus. Epistola Factum est verbum Domini ad me, 
dicens. Graduale Justus ut palma. Alleluia, Tu puer. 
Evangelium Dixit Zacharias ad angelum. Offertorium 


In virtute, Communio Posuisti, Domine. 348 Ad 
Tertiam, ant. Innuebant, etc. Quacumque die evene- 
rit, processio flat in cappis sericis. Ad missam Offi- 
cium De ventre. γα, Cunctipolens. Oratio Deus, 
qui presenlem, Epistola, Audite, insule in pulpito ; 
graduale Priusquam (6 formarem. Alleluia, Inter na- 
tos. Evangelium Elisabelh impletum est. Offertorlum 
Justus ad palma. Communio Tu puer. 

Post Vesperas ad ecclesiam Sancti Joannis nihil 
cantando processio gradiatur, ibique a duobus capsa 
cum corpore sancto sumpta, statim cantor incipiat 
& O vere spiriuale, cum versu et Gloria. In introitu 
ecclesie O beate presul, Laude. Y Ora pro nobis. 


tur vel brevietur. Qui eam przcinunt in medio con- C Oratio, Da, quesumus, omnipotens. 


ventu simul incedant. Finita litania, ad gradus 
chori dicat sacerdos ἡ Vor letitie, οἱ orationem 
Clamantes ad. (e, Domine. Tunc depositis cappis pul- 
setur ad Nonam. In refectorio lectio Quis vestrum 
habebit amicum. Notandum quod, quando hoc festum 
infra hebdomadam paschalem evenerit, differtur ejus 
servitium usque in feriam post Quasimodo ; proces- 
sio vero ipso die quo festum evenerit celebratur hoc 
modo. Ordinata processione statim duo ad gradus 
incipiant Saive, festa dies, conventus per singulos 


versus repetat nunc Salve, nunc Qua Deus, 346 ita 
cantando procedant ad ecclesiam Sancti Joannis. In 
introitu ecclesie m Inter natos, cum versu Fuit 
hemo, et oratione Presta, quesumus, et tunc ibidem 
missa non celebratur, sed facto qualicunque inter- 
vallo, ordinata processione cantores in redeundo, 
ubi prius flnierant, incipientes, residuum versuum, 


In festo S. Eusebii confessoris, ad Matutinum tres 
lectiones. Hac die in capitulo [leg., capitulum] sicut 
in vigilia Natalis Domini honeste debet preparari ; 
pronuntiante lectore Dormitio sancte Marie, omnes 
in terram se prosternant, recordantes et secum per- 
tractantes quanta bona per hanc gloriosam Virginem 
accepimus. Post aliquantulum spatium, dato signo a 
pralato surgant, ct lector quz restant prosequatur ; 
postea legatur lectio de Evangelio Exztollens vocem 
qu&dam mulier. In fine vero capituli, tam hujus diei 
quam octo subsequentium, dicatur psalmus Laudate 
340 Dominum, omnes gentes, exinde vigilia cum 
magno gaudio celebretur, prostrationes, psalmi fa- 
miliares intermittuntur. Sequentes Hore de ipsa 
Virgine dicantur, etiamsi Dominica sit, cum collecta 
de vigilia. Ad missam Officium Salve, sancta Parens. 
Graduale Benedicta, ad Gradus in cappis sericis a 


quantum opus fuerit, prosequuntur, quibus in cho- p duobus cantetur ; si Dominica fuerit, Alleluia, Post 


rum reversis sacerdos ad gradus dicat versum Voz 
letitie. Oratio Presta, quesumus. 

De apostolis Philippo et Jacobo, ad secundas Ve- 
speras ant. Domine, etc. Post Vesperas incepto an- 
tiphona Cruz fidelis, cum processione ad crucifixum 
exeant, indeque cum antiphona de martyribus, Filie 
Jerusalem, in chorum redeant. In Laudibus proces- 
sio ad crucifixum, in reditu de martyribus memoria 
Luz perpetua, etc. 

De S. Joanne Baptista duplex festum prima digni- 
tatis. Ad Vesperas ant. Descendit. Psalmi de die. 
Antiphona Ingresso bis imponitur et ter canitur. 
Psal. Magnificat in utrisque Vesperis, Matutinis , 
processione claustrali, e£ pneumatibus per singulas 
antiphonas eodem modo fit sicut in Trinitate. Incor- 
tinatur altare Sancti Joannis, et Juncatur. In primis 
Vesperis non fit processio ad àltare. Post Vesperas 


parium , similiter in cappis a tribus. Sequentia, 
Credo et praefatio [scilicet , propria] non dicantur. 
Evangelium Factum est, cum loqueretur, cum cereis 
et incenso ; in fine misse nullum signum pulsetur, 
sed post breve intervallum duo de majoribus signis 
ad Nonam. In refectorio lectio Factum est, cum lo- 
queretur. 

Hec solemnitas ad similitudinem Natalis Domini 
debet celebrari. Ad Vesperas ant. Toía pulchra es. 
Psal. Laudate, pueri, Dominum, etc. Omnes antl- 
phone ad Vesperas, Matutinum , et Laudes pneu- 
matice finiuntur. Antiphona Ascendii Christus bis 
imponitur a precentore prelato, et ter canitur, 
omnia altaria incensantur. 

Ad Matutinum primo omnia signa in classicum 
pulsentur. Invitatorium a quatuor in cappis. Homi- 
la in cappa serica legatur. 


189 ACTA VETERA. 190 


MéProcessio in cappis agitur. Ad missam Officium A sione capsa beati Laudi post conventum honorifice a 
Gaudeamus. Kyrie, Rex virginum. 350 Epistola in duobus bajulis in cappis sericis cum duobus cerofe- 
pulpito legatur, etc. In refectorio lectio Intramt — rariis, aliis 35:3 vero duobus ante crucem przceden- 
Jesus, deinde Sermones de eodein festo. Per octavas tibus cum thuriferario, debet deportari. In statione 
Cogitis me, o Paula, etc. ecclesiae responsorium : O vere, quatuor in cappis se- 

e sancto Bartholomeo medium festum. Ad pri- ricis in pulpito dicant Y Te tutore. Ad introitum chori 
mas Vesperas ant. Estole forles. Psalmi de die. Ο beate presul Laude. Ad missam Officium Slatuit 
Notandum quod hac die ad Vesperas, et in crasti- Pneuma, Kyrie, Deus creator. Gloria in excelsis, cum 
num ad missam septem de canonicis nostris apud prosa O gloria sanctorum. Oratio Deus, qui αὐ deco- 
Sanctum Audoenum cum processione beate Marie  rundam. Epistola Ecce sacerdos. Graduale, Domine 
tenentur ex consuetudine proficisci. Nihilominus  prevenisti, a tribus in pulpito cantetur. Alleluia, 
ad Vesperas nostras de S. Audoeno facimus me- Salve, gemma. Sequentia Alma cohors. ]n refectorio 


moriam cum hac antiphona: Suscipe nosira. 

De sancto Augustino duplex festum prime digni- 
tatis ad Vesperas Letare, maler. Psalmi de die. 
Antiphona Adest dies, bis imponitur, et ter canitur. 
Omnia altaria incensantur. Psal. Magnificat. A tri- 
bus Benedicamus. 

Processio in cappis sericis agitur. In pulpito prosa 
a tribus cantetur cum Patribus. Ad missam Officium 
Iu medio Ecclesie, Kyrie, Cunclipoleus. Epistola in 
pulpito legatur. etc. In refectorio lectio Beatus Au- 
guslinus ex provincia, elc. 

Ad Vesperas antiphona Post mortem, etc. ant. 
Hodie gloriosus, ter canitur. Psal. Magnificat. Be- 
sedicamus. Postea tres alii in cappis 35| rubeis 
incipiunt ad gradus responsorium /nter natos, pro- 
cessio ad altare. Cantatur versus Fuit homo, ver- 


vita S. Laudi, postea sermo Dominus et Salvator 
nosler, fratres charissimi. Ad Vesperas ant. Beatus 
Laudus, etc. Responsorium O lucris, octo, vel plus 
vel minus ad voluntatem pr:ecentoris, cantant in 
crcuitu. De sancto Matthzso memoria. 

In octava S. Laudi duplex festum tertiz dignitatis 
Unus cereus debet ardere super altare ante corpus 
sancti Laudi ad utrasque Vesperas et Matutinum. 

De sanctis confessoribus Remigio (1 Octob. ), Ger- 
mano et Vedasto tres lectiones. Ab hac die usque ad 


Pascha somnus meridianus intermittitur. Ab hac die 


usque ad Kalendas Novembris, nisi festum novem lec- 
tionum, vel festum more octava celebretur, immediate 
ost gratiass Nona decantetur. In novem 354 vere 
ectionibus extra claustrum collocutorium fratres post 
prandium donec pulsetur ad Nonam, usque ad festum 


siculus dicitur ab ultimo dextri chori in cappa omnium Sanctorum, habere debent. Ad Nonam servi- 
Gloria et honore. Benedicamus Domino. tores mens:* debent, si commode valeant, interesse. 

In nativitate sancte Mariz virginis duplex festum In translatione S. Augustini medium festum. Ad 
secunde dignitatis, ad Vesperas antiphona : C«- Vesperas ant. Letare. Psalmi de die. Processio fit 
lesie beneficium, etc. Missa matutinalis de S. Adria- δα altare quod est commune S. Augustini et S. Nicolai. 
no, nisi Dominica fuerit. Hac die processio non In reditu, de martyribus memoria Gaudent in celis. 
agilur in cappis sericis. Ad magnam missam Offü- Ad Matutinum, sicut in alia solemnitate, servata 
cium Gaudeamus. Epistola Ego quasi vitis in pul- proprietatemediifesti, ita tamen quod medizlectiones 


pito legatur. Evangelium Liber generationis, etc. 

Exaltatio sanctz: crucis, medium festum ita 
tamen quod nonum responsorium sit duplex. Ad 
Vesperas et Laudes processio fit ad altare. In red- 
itu de martyribus Cornelio et Cypriano memoria 
Isli sunt sancti. 

In solemnitate S. Laudi triplex festum.agitur. Ad 
Vesperas in circuitu chori duodecim cerei accen- 
dantur, prater candelabrum et aliud solitum 1ὺ- 
minare. Antiphona In laudem Christi, psalmi de 
die. Cantores hebdomadarii in cappis sericis cho- 
rum regant. Omnes antiphonae tam diurna quam 
nocturne cum pneumate flniantur. Capitulum in 
cappa serica a prwlato dicatur. Responsorium O 
lur mundi 352 a tribus de senioribus in cappis 
sericis cantetur. Antiphona Voto, voce, bis imponi- 
tur et ter canitur. Psal. Magnificat. Altare majus 
cum duobus thuribulis incensetur. 

Ad Matutinum classicum primo pulsetur. Invi- 


et media responsoria fiant de martyribus. In Laudibus 
processio ad altare, in reditu de martyribus memoria 
Cum audieritis. , 

In dedicatione ecclesiz triplex festum. Ad Vespe- 
ras ant. Architecius, etc. Omnes antiphone, tam 
diurne quam nocturne, prima die cum pneumate 
finiuntur. Antiphona Sanctificavit Dominus, ter cani- 
tur. Psal. Magnificat. Altare majus et altare matuti- 
nale tantummodo  incensantur. Post Benedicamus 
processio agitur ad duodecim cruces qua sunt in 
ecclesia depict:, et debent in singulis quinque cerei 

., Singuli] accendi ad singulas processiones, videli- 
icet ad Vesperas et Matutinum. Ad processionem 5 


Terribilis 355 est locus, cum versu, et Gloria, si 
opus fuerit in precedendo praelatus debet singulas 
cruces cum altaribus incensare. In choro * Beati qui 
habitant. Oratio Annue, quesumus, Domine. 

Ante Matutinum pulsetur classicum, Homilia in 
cappa serica legatur. In Laudibus processio fiat sicut 


tatorium. Unum et verum Deum, a quatuor in cap- D post Vesperas. In capitulo lectio Egressus Jesus per- 


pis sericis cantetur. Tertium responsoriorum O lur 
mundi, a tribus in cappis sericis cantetur. Sextum 
O were, ἃ tribus in cappis sericis, scilicet priore 
et duobus senioribus. In tertio nocturno homilia in 
cappa serica legatur; responsorium nonum O lucris 
gaudens, a quatuor in cappis sericis agatur, et ite- 
ratur. In Laudibus ad Benedictus antiphona Quasi 
luna, bis imponitur et ter canitur, omnia altaria 
incensantur. In capitulo lectio Videte, vigilate. In 
fine capituli per totas octavas dicatur : psalmus 
Laudate Dominum, ownes genles. Post capitulum 
pulsetur ad processionem. 

Notandum si festum sancti Laudi feria rv vel v1, 
vel Sabbato evenerit, fiat jejunium Quatuor Tem- 
porum in hebdomada precedenti (53). 

Processio in cappis agitur sericis, in qua proces« 

(63) In festo paironi non jejunabant. 


ambulabat Jericho; postea solemniter pulsetur ad 
processionem, processio in cappis sericis agalur. E 
Terribilis. 1n statione p Ecce tabernaculum, in pulpito 
a tribus cantetur versus Si quis. Ad missam, Officium 
Terribilis est locus isle, etc. 1n refectorio lectio 
Egressus Jesus. 

Per octavam ad Horas et ad missam flat servitium 
in modum medii festi. Alleluia in cappis sericis 
decantetur; ministri altaris tunica et dalmatica ves- 
tiantur. In refectorio sermones de festo, quantum 
possunt sufficere. 

De sancto Mellono fitduplex festum tertiz dignitatis. 

De sancto Romano medium festum agitur; ad 
Vesperas ant. Similabo. Psalmi de die. 

De sancto Fromondo martyre duplex festum. Ad 


utrasque Vesperas et Matutinum 356 cereus ardeat 
coram feretro. Ad Vesperas ant. Beatus vir. Psalmi 


191 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 192 


de die. Si Dominica fuerit ad processionem dicatur A capitulum Verba mea. Sicut solitum est post capitulum 


responsorium Gloria et honore; in qua processione 
debet capsa beati Fromondi deportari et duo cerei 
juxta feretrum. 

De Omnibus Sanctis triplex festum agitur. Omnes 
antiphonz cum pneumate finiantur. Ante Matutinum 
omina signa in classicum pulsentur. Prima lectio 
in cappa serica a praelato legatur, secunda a sub- 
priore non in cappa serica, cetere a senioribus 
sicut sunt in ordine constituti. In hac festivitate non 
pronuntiatur Evangelium, sed septima lectio sic inci- 
pitur : Christi sacerdotibus. Octavam lectionem legit 
unus de junioribus; ad Nonam vero lectionem ponitur 
unus de sacerdotibus, quz in cappa serica legi debet 
Responsorium primum quatuor in cappis sericis decan- 
tant Summe Trinitati y Prostel nobis. Gloria Patri, 
reincipitur Summe Trinitati. Responsorium secundum 
prelatus cum duobus aliis similiter in cappis sericis. 
Cetera responsoria duo et duo cantant. sed non in 
cappis sericis; y nonum Concede nobis a tribus in 
cappis sericis. Ad processionem Q5 7 & Concede, y 
Adjuvent a tribus in pulpito cantetur. Officium 
Gaudeamus. Epistola in pulpito legitur. In refectorio 
lectio Videns Jesus turbas. 

A Kalendis Novembris usque ad Purificationem 
beatz Marie statim post gratias redditas, premisso 
Pater noster, quando bis comeditur cantatur Nona. 

Ad Vesperas ant. Salvator mundi ter canitur Psal. 
Magnificat. Post Vesperas in memoriam fidelium 
defunctorum festivius solito aguntur Vespere ita : 
Primam antiphonam incipiat przcentor, ezeteras can- 
tores hebdomadarii, psalmi sedendo cantentur, quia. 
Si statio teneretur et si antiphon: deferrentur, ita 
essent du: Vespere in conventu, quod nunquam fit 
Ant. Placebo, psal. Dileri. Hoc addito quod in fine 
cujuslibet psalmi] Requiem «eternam dicatur, etc. 
Psal. Magnificat, in fine Kyrie, eleison ter cum cantu, 


quandiu etc., una tantum collecta : Fidelium Deus, etc. αὶ 


Requiescant in pace. Qua finita classicum aliquandiu 
pulsetur, interim conventu in choro exspectante. 

In crastinum totum Servitium fiat pro defunctis in 
modum duplicis festi tertize dignitatis. Ad Matutinum 
pulsentur signa duo et duo. Pulsato classico, preemisso 
Pater nosler, et facto sonitu a prolato cantor hebdo- 


madarius 358 dextri chori deferat primam antipho- 
nam przlato per chorum extratormas, ceterz majori- 
bus deferantur, in fine cujuslibet psalmi, et etiani ad 
omnes Horas Requiem  &lernam dicatur loco Gloria 
Patri. Ant. Dirige. Psal. Verba mea, etc. 3 A porta 
inferi. Lectiones ad leetricum extra chorum legantur 
et sumantur de Epistola beati Pauli I ad Corinthios 
in flne : Si autem Christus predicatur, etc. Lectiones 
sine Jube et sine Tu autem. Nonum responsorium 
Libera me, Domine, a tribus cantetur. In fine dicat 
przlatus Requiescant in pace, et responso Amen sileant 
omnes. Interim pulsetur classicum aliquandiu con- 


pulsetur ad processionem, deinde ad revestiendum 
post cum revestiti fuerint ad Tertiam. 


Finita Tertia, et preparata processione cum aqua 


benedicta, cruce, cereis, et thuribulo, 359 ἱπάυϊο 
etiam praelato, et ministris albis paratis, cantore inci- 
piente zy Credo quod Redemptor, exeat processio per dex- 
tram crucem ecclesie, praelatus aspergat tumulos de- 
functorum. Interim conventu in basilica ordinate exs- 
pectanteet cantante responsoria historizx,scilicet Credo 
quod Redemplor, etc., quantum opus fuerit, exeat 
prelatus cum ministris et cruce, et cereis, et aqua 
benedicta in commune coemeterium parochianorum 
et ibi circumquaque aquam benedictam aspergat; 
deinde regresso przlato procedat tota processio per 
claustrum, ipso prefato similiter aquam benedictam 
aspergente, quo transeunte cum ministris in cceme- 
terium fratrum, conventus ante capitulum in ordine 


p suo stans predicta responsoria finiat, quibus flnitis 


dicatur Kyrie, eleison ter cum cantu, praelatus dicat : 
Et ne nos, etc. Deus, venie largitor. Deus, cujus mise- 
ratione. In fine Requiescant in pace. Amen. Postea cum 
septem psalmis sine Gloria Pairi in chorum redeat 
conventus, pelatus cum ministris in revestiarium. In 
septem psalmorum dicatur Requiem «ternam, Kyrie 
eleison ter sine cantu, iterum cum predictis precibus 
dicatur oratio  Absolve; deinde pulsato classico 
missa pro fidelibus ad majus altare solemniter cele- 


bretur, Diaconus habeat 36O dalmaticam, subdia- 
conus tunicam, cantores hebdomadarii chorum regant 
cum praecentore. Officium Requiem eternam. Psal. Te 
decel, iterum Requiem  c&ternam, loco Gloria Patri 
dicatur versus Exaudi orationem, etc. Iterum Aequiem 
eternam. Una tantum oratio, scilicet Fidelium Epistola 
Facta est super me manus Domini Graduale.Si ambulem, 
a duobus ad gradus in cappis sericis cantetur, et 
reincipiatur. Tractus De profundis, totus a tribus in 
cappis sericis cantetur. Evangelium Sicut Pater suscitat 
Offertorium Domine Jesu Christe. Sacerdos Hostias, etc. 
Communio Lux eterna, Requiem eternam. In flne nul- 
lum signum pulsetur. Ad Nonam post gratias redditas. 
Notandum quod si festivitas Omnium Sanctorum 
in Sabbato occurrerit, officium fidelium usque in 
secundam feriam sequentem penitus reservatur co 
modo quo"supra dictum est celebrandum; in Sabbato 
vero ad Vesperas, hoc est, iu festivitate Omnium 
Sanctorum fiat memoria de Dominica tantum. 


De S. Rumphario duplex festum secundz dignitatis. 
Ad Vesperas antiphona Similabo eum et ali: antipho- 
ne cum psalmis de die; et omnia alia in hymnis, 
antiphonis, psalmis et responsoriis, sicut in festo 


361 S. Laudi, excepto quod in hac festivitate omnes 
antiphon: non finiuntur cum pneumate. Sciendum 
etiam quod unus cereus ab initio primarum Vespera- 
rum usque ad finem secundarum ante capsam beati 


ventu in choro exspectante. Finito classico prxlatus D Rumpharii continue debet ardere. In capitulo lecto : 


incipiat antiphonam a cantore hebdomadario sibi 
delatam, Exzsullabunt, etc. Ad Primam et ad omnes 
Horas hebdomadarius majoris misse incipiat antit 
phonam loco Deus, in adjutorium. In capitulo omni- 

ant sicut solitum est, lectio Tempus quod inter homi- 
nis mortem, sine Jube et sine Tu aulem, legatur. In fine 


Homo quidam peregre. Processio agatur cum capsa 
beati Rumpharii, sed non in cappis sericis. Ad pro- 
cessionem ἣν Sint lumbi, duo cerei juxta capsam depor- 
tentur si affuerint pueri; * Vigilate in pulpito a tribus 
decantetur. Ad missam, officium Siatuit, etc. Epistola 
in pulpito legatur. 





INCERTI AUCTORIS 
EXPOSITIO. SUPER. CANONEM  MISS/E 


Secundum Amalarium [ms. Alarium] 
- (Ex Veteri ms. codice Bigoliano.) 


Dominus vobiscum. Salutat sacerdos populum orat 
ut Dominus sit cum illo. Ef cum sptritu iuo Res- 


ponsio populi atque oratio, ut sicut sacerdos oravit 
ut Dominus esset cum populo, et populus orat quod 


193 


ACTA VETERA. 


104 


Dominus sit cum spiritu sacerdotis. Dicit sacerdos A uterum ejus, et conceptus est dc Spiritu sancto 


Orale, fratres. Rogat 962. omnes orare ut oratio 
ejus exaudiatur. Et. quando dicit Per Dominum nos- 
irum Jesum Christum Filium tuum, ad Dominum 
Patrem orat sacerdos ut per Filium suum qui Dominus 
noster est xqualiter sicut Pater, oratio perficiatur. 
Cum dicit: Qui tecum vivit et regnat in unitale Spiritus 
sancti Deus, vult populum credere et intelligere quod 
Filius cum Patre suo ab initio sine fine et regnat et 
vivit, et Deus est, sicut Pater Deus est, et una potestas 
est Spiritus sancti cum Patre et Filio, atque una sub- 
stantia, et in omnibus unitas deitalis. Per omnia secula 
seculorum, id est ut Filius cum Patre in unitate 
Spiritus sancti, sicut ante omnia secula in deitate 
vixit et fuit, ita in praesenti seculo, atque in futuro 
ubi justi cum angelis permanebunt et injusti cum dia- 
bolo cruciabuntur, credatur qualiter vivere cum 
Patre et Spiritu sancto, et nullo fine concludit. Amen 
confirmatio orationis est a populo, et in nostra lingua 
intelligi potest, quasi omnes dicant : Ut ita flat sicut 
sacerdos oravit; sed propria ejus interpretatio, vere 
sive fideliter. Sursum corda. Admonet sacerdos popu- 
lum ut sursum, id est super semetipsum, ad Dominum 
omnipotentem corda leventur, et fideliter oretur quod 
desursum eis veniat auxilium a Deo coelesti a quo 


369. creati sunt. Habemus ad. Dominum, responsio 
est populi, quod sicut sacerdos jussit eos sursum 
corda tenere, profitentur. Gratias agamus Domino Deo 
nostro. Sacerdos gratias agit Deo juxta professionem 
populi qui confessus est ad Dominum se esse intentum 
Dignum. et justum est. Populus cum sacerdote simul 
gratias agit Deo, quia digna et justa oratio est Deo 
gratias referre quia ab ipso omnia bona suscipimus. 
Vere dignum el justum est, equum et salutare. Com- 
mendat sacerdos orationem vel professionem populi, 
et dicit quod vere dignum et justum est Deo gratias 
referre, et quod equum est, hoc est rectum est sive 


365 et natus est de María Virgine. Nam in Veteri 
Testamento sacerdotes et reges ungebantur, et ideo 
christi dicebantur, quia uncti erant unctione tempo- 
rali. Iste Christus per quem Patri gratias agimus 
eternaliter Christus est, et cum Patre zternus est 
Deus; et per ipsum redempti sumus, et ipse Domi- 
nus noster est qui dominatur in nobis. Per 

majesialem tuam laudant angeli. Per ipsum Christum 
nos gratias agimus Patri, majestatem Patris laudant 
angeli, quia ipse zequalis est Patri in divinitate. Ma- 
jestas quasi major potestas, quia major est potestas 
Dei quam hominum. Dei majestatem per Christum 
laudant angeli, quia Christus cum Patre creavit an- 
gelos; angelus enim Grece munlius interpretatur ; 
angelus nomen est officii non nature, quia annun- 
liat, sed naturaliter spiritus est. Adorant, lztantur 
angeli de pra:cone humani generis, et laudant Crea- 
torem suum per duplum et simplum ter. Mors nam- 
que nostra dupla est, id est, anims et corporis ; sed 
angeli laudant quia simpla morte Christi dupla mors 
nostra liberata est. Resurrectio vero nostra similiter 
dupla est anime et corporis; anime, quando in- 
fidelitate ad fidelitatem surgit; corporis, quando de 
pulvere reparabitur in incorruptionem. Laudant an- 


geli. 366 quia per simplam Christi resurrectionem 
donabitur nobis dupla resurrectio. Laudant tertio 
angeli, quia non solum Christi morte nos de morte 
liberati sumus, sed ejus resurrectione resurgemus in 
novissimo die. Adorant dominationes, majestatem Dei 
Patris per Filium laudant et adorant dominationes. 
Dominationes, ordo angelorum decimus cecidit (53*) ; 
et versus est per superbiam in infernum, vel dia- 
bolum. Novem autem permanserunt in sanctitate sua; 
hec sunt nomina eorum : angeli, archangeli, virtu- 
tes, principatus, potestates, throni, dominationes, che- 
rubim et seraphim. Istarum duarum virtutum nomina 


zquale Salvatori, vel salute plenum ut ei gratias (: sunt Latina [ἰ., Hebrza]. Cherubim plenitudo scientie 
referamus qui nobis salutem dedit :iternam : Nos tibi interpretatur ; seraphim, incendium. Catera nomina 
semper οἱ ubique gratias agere, conversus ad Dominum supradictorum ordinum sunt Latina (add. et Grzca], 
post confessionem populi, quasiad praesentem loquitur ut angelorum et archangelorum ; angeli nuntii, ar- 
quia in presentia Domini semper sumus et ipse videt  changeli excelsi nuntii dicuntur. Gregorius autem 
cogitationes nostras. Et dicit sacerdos tam de se papa Romanus in homilia sua super lectionem evan- 
quam de populo; Nos tibi semper, hoc est, omni tem- — gelicam (homil. 34) [adde ubi] ait: Erant appropin- 
pore. Et ubique, id est, in omni loco, gratias agere.  quantes ad Jesum publicani et peccatores ut. audirent 
Domine, quia Dominator es omnium, et sub tua domi- illum (Luc. xv, 1), plenissime de przedictis ordinibus 
natione sunt omnia. Sancte, tu qui sanctus es, et per exposuit. Nos vero ad propositum ordinem redea- 
quem omnia sancta, quia omnia bona creasti. Pater, mus. Tremunt potestates : De supradictis ordinibus 
Grece dicitur πατῇῆρ, et Latine Genitor, quia 364 dicit; non ideo dicit quia supradicti ordines corpo- 
ipse genuit Filium sine ulla coinquinatione seu cor- Tales sint, sed nostro more dicit, quia tremere ac- 
ruptione. Pater Latine a paterno dicitur, hoc est, timere 367 ante dominos nostros solemus (ms., so- 
perpetrando, quod esta perficiendo vel adjuvando, lebamus|]; sed ideo dicit tremere ac timere, ut nos 
quia ipse perficit omnia qua facta sunt, et adjuvat intelligamus omnia celestia, terrestria et infernalia 


omnia qua: adjuta sunt, et voluit nos fllios suos fleri 
adoptivos per sanctificationem qua ipse sanctificavit 
nos. Omnipolens, qui omnia potest,. ideo Omnipo- 
tens dicitur, et non est impossibile apud Deum 


ante conspectum divina majestatis tremere ac 
timere. Celi celorumque virtutes : Ipsi celi jussioni 
divin:? obediunt, quia se ostendere serenos vel nubi- 
[0505 non habent potestatem. Coli coelorum virtutes 


omne verbum. /Eterne Deus, hoc est, eternum, et sunt supradicti ordinis angelorum, sicut Gregorius 
perpetuum, et temporale. /Eternum est quod ini- in homilia sua super evangelicam lectionem /homil. 1) 
tium non habuit, nec finem habebit, quod semper Erunt signa in sole, et luna, et stellis (Luc. xx, 22), 
fuit, et est, οἱ erit. Perpetuum est quod esse cepit testatur. Ac beata seraphim : De seraphim namque 
et finem non habebit. Temporale est quod initium — supradictum est. Socia excsultatione  concelebrant. 
habuit et finem habebit; et ideo dicitur hic. eterne Omnes predicti ordines majestatem Patris per Chri- 
Deus quia solus sternus est, nec ccpit esse, nec stum cuncta exsultatione equaliter concelebrant ; 
desinit esse, sed est semper Deus; a diligendo Cum quibus et nostras voces ul. admilti jubeas depre- 
dicitur Deus, quia omnia diligit et gubernat quz camur: Cum quibus est hec supplicatio nostra, ut 
creavit, Et aliter Deus a divinando dicitur, quia ipse coelestis Pater per Christum Filium suum, per 
divinus est et omnia scit, οἱ omnia dividit, prout quem nos gratias agimus, dignetur admittere voces 


vult. Per Chrisium Dominum nostrum. — Christus 
Grece, unctus dicitur Latine. Hic Christus ante 
omnia initia a tempore venerabiliter genitus est. 
Tempore quo placuit ei Spiritus sanctus venit 
ín Mariam virginem, et unxit unctione divina 


nostras et jungere vocibus predictorum ordinum 

(635) Quidam cum S. Joanne Damasc. angelos ex 
infimo tantum ordine cecidisse sentiunt, sed ordinem 
eorum decimum non agnoscunt. Vide S. Thom. 1 p., 
q. 63. 


195 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


196 


angelorum. Supplioi confessione dicentes, hoc est, A quibus offeruntur indicat, in primis offerre debent, 


humili confessione. Quid humilius confiteri ? quam 
nosmetipsos eterno Patri per Filium zternum com- 
mendare, et de nostra conscientia, sive bonitate 
nihil presumere? et juxta voces angelicas eum sem- 
per incessanter credere et preedicare, dicentes, San- 


cius 368 sanclus, sanctus. Joannes evangelista in 
Apocalypsi scripsit se vidisse ante thronum Dei et 
agni viginti quatuor seniores, et quatuor animalia 
astantia, et incessanter dicentia ; Sanctus, sanclus , 
sanctus, etc. (cap. 1v). Ideo dicitur tribus vicibus 
Sanctus, ut significaretur Pater sanctus, Filius san- 
ctus, Spiritus Patris et Filii sanctus. Sed quamvis 
tripliciter [ ms., dupliciter] dicatur Sanctus, non 
tamen dicitur plurali numero Sanctus, Sed quamvis 
una sanctitas in iis tribus personis, et una zeternitas 
intelligatur. Dominus Deus sabbaoth. Sabbaoth a 
multis solet interpretari omnipotens, a multis vero 
exercituum Dominus Deus, ut ipse omnes exercitus 
angelorum atque hominum disponeret. Pleni suni 
cceli el terra gloria tua, Hosanna in ezcelsis. Quo- 
modo nunc dicitur corrupte Hosanna, cum ante 
dicebatur Hosyanna. Osy interjectio est laudantís 
[ms., laudis] sive magnificantis ; anna salvifica ; sed 
corrupte dicitur Hosanna, et intelligi potest salvifica, 
vel salvum fac ; in excelsis, id est in altis Benedictus 
ui venil in nomine Domini (Matth. xxi, 9; Marc. x1, 9). 
uando Christus venit Jerusalem descendens de 
monte Oliveti, tunc filii Israel clamaverunt, dicen- 
tes: benedicius qui venil iu nomine Domini (Joan. 
xu, 13) ; sed quid significavit ille adventus Christi 
Jerusalem, nisi futuram resurrectionem , 369 
quando futurus erit judicare vivos et mortuos, et 
apparuerit nobis in eadem carne qua pro nobis pas- 
sus est ἢ Et tunc ἐπ nomine Jesu omne genu [lectatur 
celestium, terrestrium et. infernorum (Philip. τι, 10), 
et csetera qua dixit Apostolus. 


Canon missa. 


Te igitur, clementissime Pater. Te clare, id est, 
clementissime Pater, Clemens dicitur, quasi clara 
mens, sive abundans, sive clarissimus est mente, 
et misericordissimus corde Pater. Non ideo eum 
dicimus clementem et misericordem quod mem- 
bris corporeis, vel corde, aut mente sit compositus 
sicut homo, sed ideo clementem ct miu.-ricordem 
elamamus, ut illam clamemus clementiam, et mise- 
ricordiam super nos ab ipso sentiamus, et intelliga- 
mus, unde Salvatori gratias debeamus. Per Jesum 
Christum Filium tuum. Jesus Grece, Latine salva- 
tor sive salutaris dicitur. Salvator eo quod salvat 
populum suum a peccatis eorum ; ideo salvat a pec- 
catis, quia potestatem habet in terra dimittendi pec- 
cata salutaris ideo dicitur, quia salutem nobis dedit, 
ut si precepta ejus servamus, vitam z«ternam capere 
valeamus. Filium iuum Dominum nostrum: Filium 
suum unigenitum, quia ipse est unigenitus ex 


substantia 3970 Patris, nos autem adoptivi filii 
sumus peripsum qui unigenitus est, a Patre pro- 
cedens, Patri coeternus, et ideo per eum Patrem 
petere debemus, dicentes: Suppüces te rogamus 
el pelimus. Supplices, id est, humiles, uii accepta 
habeas et benedicas hgc dona, hec munera, 
hec sancta sacrificia illibata Dona sunt, quod vo- 
luntate dantur, Munera suut, qua in aliquo munere 
vel mercede offeruntur, Deo ut peccata dimittantur. 
Illibata, id est immaculata et ab omni livore mali- 
tiw alienata. Tunc dona sunt et sacrificia illibata 
quanto absque scandalorum maculis sunt offerta, et 
justo sunt labore acquisita, non ut multi sunt qui 
dicunt illibata esse non dicata. Lege septem colla- 
tiones Patrum, et in secunda collatione Theonz, in 
nono capitulo invenies qua sint illibata (CASSIAN., 
collat. 22). In primis que libi offerimus , quia pro 


hoc est, in una congregatione, quam pacificare, cw- 
&lodire, adunare el regere digneris, toto orbe terrarum. 
Pro his offerimus in primis ut supradictam congrega- 
tionem tuam per totam orbem terrarum pacificam, 
adunatam custodire digneris, una cum fümulo illo, 
hoc est, cum illo qui sedem apostoli Petri tenet ; 


371 quia Ecclesia in qua Petrus princeps aposto- 
lorum sedet, caput est omnium Ecclesiarum catho- 
licarum ; ideoque Petro dixit Christus: Tu es Pe- 
írus, et super hanc petram «dificabo Ecclesiam meam 
(Matth. xvi, 18); et propter hoc debemus pro eo 
orare, quod eidem preest Ecclesiw. ΕἾ antistite 
nostro, hoc est, pro episcopo nostro in cujus paro- 
chia (id est dicecesi) sumus, pro ipso orare debemus 
quia ipse est pastor et praedicator noster. 

Memento, Domine, famulorum, famularumque tua- 
rum, ei omnium circumstantium. Sacerdos oravit 


pnte pro apostolico et episcopo suo. Si episcopus 


missam celebraret, pro antistite nostro dicere non 
debet, quia antistes ipse est: si autem presbyter, 
dicere debet. Jam oratum est pro senioribus, postea 
orandum pro populo. Quando sacerdos dicit: Me- 
mento, Domine, famulorum famularumque iuarum 
deprecatur Deum Patrem, ut memorare dignetur , 
omnium et officii misse sive masculorum sive femi- 
narum advenientium ; et quod dicitur circumstan- 
(iun, ipsi sunt masculi et femine qui circumstant. 
Jam sacerdos oravit pro omnibus qui ad audiendam 
missam venerunt: tunc demum orat pro his qui 
oblationes oflerunt, qui fibi offerunt hoc sacrificism 


laudis. Dicit quod pro laude Dei in primis 372 
offerunt, et postea pro se quisque ommibus, pro re- 
demptione animarum suarum, pro spe salutis et in- 
columitatis sue, libi reddunt vota sua eterno Deo, 
vivo et vero ; ideo offerunt quia vivo et vero Deo om- 
nium fides circumstantium offerentium cognita est, 


Cet nota devotione omnes reddunt vota sua. Vota 


dicuntur qu: volenter promittuntur, quia libenter et 
volenter Deo vovere et reddere debemus. 

Communicanles οἱ memoriam venerantes in primis 
glorios& semperque virginis Marie genitricis Dei et 
Domini nostri Jesu. Christi, sed οἱ beatorum apostolo- 
rum ac mariyrum tiworum. Communicare, hoc est, 
memoria honorabiliter tenere, quod Maria Virgo 
er adventum Spiritus sancti genitrix facta est Filii 
ei Jesu Christi Domini nostri qui Deus et homo 
est, per quem Patri supplicamus, et fidem commu- 
nieare debemus, et credere quod Spiritu sancto 
annuntiante Filius Dei natus est ex ea, et virginitas 
ejus non est violata. Sed et beatorum apostolorum 
ac martyrum tuorum. Apostolus in nostra lingua di- 
citur missus, martyr dicitur festis Apostoli dicun- 
tur quia a Christo missi sunt, martyres dicuntur 
quia testes sunt Christi qui passus est pro nobis, et 
ipsi pro Christo. 


Hanc igitur oblationem servitutis nosire , 373 
sed el cuncig [familie ἴθ, quaesumus, Domine , 
ut placatus accipias. Sacerdos oblationem suam at- 
que cunctorum qui Domino famulantur, id est, qui 
Domino serviunt, commendat ut Domino placeat, et 
ipse nobis propitius sit. Diesque nostros in iua pace 

isponas , alque αὖ cterna damnatione nos  erwias 
[al., eripi], et in. eleclorum tuorum jubens grege mw 
merari. Per Christum Dominum nostrum. Pro eo 
quod sacerdos offert populus debet orare ut sacerdos 
exaudiatur, ut omnium dies in pace disponantur, et 
ab eterna damnatione eripiantur, de qua Dominus 
noster in fine mundi dicturus erit impiis : Jte, male- 
dicli, in ignem eternum, etc. (Malth. xxv, 4l) et ad 
illum gregem electorum suorum per angelos sanctos 
numerari mereamur, cui dicturus erit: Venife, be- 
nedicli Patris mei, etc. (Ibid., 34). 


i97 ACTA VETERA. " 198 


oblationem iu, Deus, in. omnibus, quesumus, A pus humanum quod assumpserat junctum divinitati 
benedicam, ascriptam, hoc est, assignatam ut sibi sine ullius adjutorio, propria majestate portavit in 
laceat, ratam, id est judicatam, ut dignam illam — colum. Ideo dixit: sine ullius adjutorio, ut intelli- 
fudicet in conspectu suo offerri; rationabilem, id gatur quod non hominum, nec angelorum, nec ullius 
est justa ratione plenam facere dignetur, quia tunc creature ascendit in ccelum, sed Patris majestate 
est acceptabilis, si recte credentes pro justa oratione elevatus est, de qua dixit in Evangelio: Ego el Pa- 
offerimus: justum est postulare ut illam orationem fer unum sumus (Joan. x. 30). Offerimus praeclare 
vel oblationem quam nos rationabiliter offerimus — majes(ati (ue de tuis donis ac datis hostiam puram, 
Pater omnipotens sanctificet, Ut nobis corpus et san- — hostiam  sunciam, hostiam immaculatam, panem san- 
guis 374 fiat. dilectissimi Filii tui Domini mostri ctum, vite clerne, et calicem salutis perpetug. Do- 
Jesu Christi. Patri dilectus est Filius, sicut ipse de- mine, omnium memores supradictarum bonitatum 
testatus est de celo, dicens: Hic est Filius meus tuarum offerimus 377 tue majestati hostiam puram, 
dilecius, etc. (Malth. τὰ, 17). Et nos eum diligere de- hoc est, corde puro, quia purum est corpus tuum 
bemus quia ipse prior dilezit nos (1 Joan. 1v, 10), οἱ quod de hoc pane fleri credimus. Hostiam sanctam, 
passus est pro nobis. Qui pridie quam paieretur, acce- quia tu sanctilicasti corpus tuum, quando hominem 
p panem in sanctas ac. venerabiles manus suas, ele- in Deum assumpsisti ; et nunc sanctifica hunc panem 
valis oculis in celum ad te Deum Patrem omnipolen- ut corpus iuum liat. Hostiam immaculatam, quia 
lem, tibi gratias agens benedixi, fregit, dedit discipu- sine macula peccati passus es pro nobis. Panem 
lis suis, dicens : Accipile el manducate ex hoc omnes. B sanctum, vil clerng, quia tu panis vivus es qui de 
Hoc est enim corpus meum (Matth. xxvi). Sumili modo ^ caalo descendisti, et corpus tuum in hoc pane a te 
posteaquam canalum esl, accipiens el hunc preclarum  sanctificato nos accipere voluisti, et per calicem 
calicem in sanclas ac venerabiles manus suas, ilem libi passionis tud, nos per sanguinem tuum sumere vo- 
gralias agens, benedizil, dedit discipulis suis dicens:  luisti, tu. sanctifica hanc hostiam ut nobis corpus 
Accipite οἱ bibite ex eo omnes, hic esl caliz sanguinis tuum et sanguis tuus flat. 
mei, Novi Teslameuli el. elerni, myslerium fidei, qui Supra que propitio ac sereno vullu respicere digne- 
pro vobis el pro multis e[ffundelur in remissionem pec- ris. Hic deprecamur ut Pater sanctus super dona a 
catorum. Hcc quoliescunque feceritis in mei memo- — nobis offerta pio et blando vultu, et claro dignetur 
riam [acieiis (Luc. xxu). Quod intermisimus : Qui respicere, id est videre. Et accepta habere, siculi 
pridie quam patereiur, hoc esj, pridie quam passus  accepla habere dignatus es munera pueri (ui jusli 
est ipse pro nobis, voluit tradere discipulis suis cor- Abel, οἱ sacrificium patriarche nostri Abrahae, el 
poris et sanguinis sui mysterium, ut illi traderent quod (ibi oblulil. summus (uus Melchisedech, sanctum 
nobis. Quis enim crederet quod panis in carnem sacrificium, immaculatam hostiam. — Accepta habuit 
potuisset converti, vel vinum in sanguinem, nisi Dominus munera Abel, quia quid optimum invenit 
ipse Salvator diceret, qui panem et vinum creavit, obtulit Deo; et nos justa munera et munda Deo 
et omnia ex nihilo fecit? Facilius est aliquid ex ali- mundo corde offerre debemus. Abraham Filio suo 


quo 375 facere, quam omnia ex nihilo creare. 0n pepercit, sed obediens jussioni Domini offerre 
ipse Salvator voluit corpus humanum suscipere, et 378 eum voluit. Melchisedech primus sacerdos 
hominem Deo conjungere, wu! unus fleret. Mediator C Domino panem et vinum obtulit, et ideo scriptum 
Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim. n, 5), est in psalmo : Tu es sacerdos in eternum secun- 
Ipse voluit per nos panem et vinum offerri sibi, et dunt, etc. (Psal. cix, 5). Quia sicut ille panem et 
ipsa divinitus consecrari; et fidelem populum credere vinum obtulit, ita et Christus in passione sua corpus 
unum esse mysterium, quod ipse tradidit discipulis et sanguinem suum obtulit Deo Patri pro nobis, et 
suis diceus: Accipie εἰ manducale ex hoc om- in pane et vino passionis sue mysterium nos imitari 
nes ([ Cor. xi, 24). Et quando oculos ad ccelum le- voluit, quando discipulis suis dans panem et vinum 
vavit et Patri gratias egit, nos docuit quod nos Patri vel calicem, dixit : Hoc est corpus meum (Matlh. 
semper supplicare debemus, quod ille tam magnum xxvi, 20); et : Hic est caliz sanguinis mei (Luc. 
sacramentum per manus nostras perficere dignetur. xxi, 20). Et nos supplicare debemus, ut sicut supra- 
Et cum diceret: Ha&c quoliescunque feceritis in mei dictorum Patrum accepta Deo fuerunt munera, ita 
memoriam [acietis, jussit nos illius passionis memo- fiant et nostra. 
Tes esse quanta pro nobis sustinuit. Omni tempore —  Supylices te rogamus, omnipotens Deus, jube hec 
memores esse debemus quando hoc sacramentum perferri per manus sancti angeli in sublime aliare 
celebramus, et ejus misericordie, non nostre boni- (yum in conspectu divine majestatis (we. Humiliter 
tati, fiduciam dare. postulamus ut munera nostra super altare hoc quod 
Unde el memores sumus, Domine, nos servi tui, sed videri potest offerta, jubeat ccelestis Pater per ma- 
el plebs iua sancla Christi Filii tui Domini mostri. Qus sancti angeli sui perferri in iilud altare ante 
Memores esse nos sacerdotes profitemur, atque ple- jj divinam majestatem suam, quam oculis nostris vi- 
bem memorem esse testamur Christi Filii tui Domini ^ dere non possumus quia corporalis non est, sed spi- 
nostri Jesu. ideo sacerdotes fideliter memores esse ritalis. Et sicut nos divinam majestatem Patris in- 
debent, quia ipsi missam celebrant et sacrificium — vestigare non possumus, sed potius credere : Ut quot- 
offerunt Christi exemplo instructi; et scire debent quot er hac allaris participalione sacrosancium Filü 
376 quid celebrant, quia stulla postulatio est si! corpus et sanguinem sumpserimus, omni benedi- 
postulans nescit quid postulat. Plebs tua sancta ideo — cfione celesti et. gratia repleamur, per Christum 379 
memor est, quia Christus non solum pro sacerdoti- Dominum nostrum ; orare debemus Patrem colestem, 
bus passus est, sed pro plebesancta; ideo dicitur et ut omnes qui. ex Ipso altari super offerimus 
sancta, quia fide ac baptismo Christi prz:cepto san- Deo Patri in commemorationem Fili sui Domini 
Ctilcata est. Modo indicat unde memorare debent, id nostri Jesu Christi corpus et sanguinem predicti 
est, fam bea(& passionis, necnon ct ab inferis resur- Filii Dei sumpsertmus, omnem benedictionem ca- 
rectionis, sed et in celos gloriosi ascensionis Christ estem accipere mereamur. 
fllii Dei. Passionis memores esse debemus, quia Nobis quoque peccatoribus fümulis tuis de multitu- 
pati dígnatus est pro nobis; resurrectionis ejus me- dine miserationum tuarum. sperantibus — partem. ali- 
Ihores esse debemus, quia anime juste ab inferis quam, et societatem. donare igneris cum tuis sanclis 
per resurrectionem ejus liberate sunt; gloriose apostolis el martyribus, vel omnibus sanctis. Hzc 
ascensionis ejus memores esse debemus, quia cor- omnia sacriflcia ideo sunt offerta tam a sacerdote 


199 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 200 


quam a populo, ut omnipotens Deus peccata nostra A corde (Matth. v, 23). Et ne nos inducas in tentatio- 
non reputet, sed cum sanctis suis nobis portionem — nem (Matth. vi, 13), hoc est, ne intremus in illam 
tribuat. Intra quorum mos consorlium non cstimator tentationem in qua diabolus nos tentat, et ei con- 
merili, sed venie, quesumus largitor admitte. Hoc sentiamus ; sed Dominus ipse nos defendat ne indu- 


rogamus ut ipse qui dixit : 7n quacunque hora pec- 
cator conversus fuerit, οἱ panitentiam egerit, omnia 
peccata ejus in ablutione erunt. coram me (Ezech. 
xxxin), non retributionem peccatorum zstimet, sed 
ipse sit venim largitor, et intra consortium sancto- 
rum nos mittat : Per Christum Dominum nostrum. 
Per quem hxc omnia dona creavit ipse sanctificet 
et benedicat, et prestet nobis per Christum per 
quem facta sunt omuia, et cum quo facta sunt omnia, 
quia cozternus est Patri, semper gratias referamus 


Patri. Per omnia 38O secula seculorum. Amen. 
Preceptis salutaribus moniti, Christi preceptis 
qua salute sunt plena, quia ipse est aeterne summus, 
admoniti et jussi. Et divina inslitutione formati, id 
est, formam et exemplum a Christo Domino nostro 
suscepimus, et ausi sumus orare, sicut ille docuit 
discipulos suos, et Patrem nostrum credimus in ccelo 
esse qui nos creavit, et dicimus : Pater noster, qui 
es in calis, Christus dixit post resurrectionem suam : 
Ascendo ad Pairem meum et Patrem vestrum. Aliter 
dicit Patrem suum, et aliter Patrem nostrum ; Pa- 
trem suum quia proprius est Filius Patris ante om- 
nia tempora genitus, Patri codxqualis. Pater noster, 
ideo quia nos creavit in tempore co:xternus, et nos 
filli sui sumus adoptivi, et haereditatem colestem 
Patris nostri coelestis possidere debemus, si operi- 
bus implemus qus per susceptionem fidei spopondi- 
mus. Celum a celando dicitur ideo, quia celat divina 
secreta. Aliter ccelum a celsitudine dicitur, eo quod 
altius est rebus terrenis. Nos autem ideo dicimus : 
Pater noster, qui es in. colis, ut credere ostendamus 
nos in Patrem coelestem ; et sicut filii precepta patris 


sui implere cupiunt, ita et nos ipsius precepta im- 


camur in tentationem diabolicam, quia si Deus nos 
dimittit, statim introducemur in laqueum diaboli. 

Libera nos, quesumus, Domine, ab omnibus ma- 
lis prateritis, presentibus el futuris. His postulamus 
ut ipse nos ab omni malo liberet qui nos bonos et 
mundos creavit, a quo nullum est malum. Przterita 
sunt que jam ante peccantes commisimus, et ideo 
flagella sustinemus; presentia sunt qua quotidie 
committimus, futura sunt qux adhuc diabolo sua- 
dente advenire possunt. Et ideo oramus ut ab omnhi- 
bus liberemur, quia ante conspectum Domini nulla 
sunt preterita, nec futura, sed omnia presentia. 
Intercedenie pro nobis beata et gloriosa, semperque 
virgine Dei genitrice Maria, et bealis apostolis 383 
iuis Petro, οἱ Paulo atque Andrea cum omnibus sau- 
ctis. Invocamus nobis in adjutorium Genitricem 
Dei, qua virgo fuit ante partum, virgo post partum, 
et beatos apostolos qui nobis hac mysteria cele- 
branda tradiderunt, ut intercedant pro nobis, quia 
nos ipsi digni non sumus de preteritis et przesenti- 
bus veniam promereri, nec de futuris cautelam, 
nisi nobis eorum oratione donetur. Jam oravimus 
ut liberemur a malis, nunc oramus ut predictis 
sanctis intervenientibus ipse donet pacem. Da pro- 
ilius pacem in diebus nosiris, qui potens es a malo 
iberare ; da pacem in diaboli tentatione, ne induca- 
mur in eam da pacem a malis omnibus ne patiamur 
flagella eorum. Ut ope misericordie (we αὐ, hoc 
est, ut Dei adjutorio adjuti, e£ a peccatis simus sem- 
per liberi et. ab omni perturbatione securi. Per Chri- 
stum Dominum nosirum. 

Pax Domini sit semper vobiscum. Christus est pax 
eterna, qui nos reconciliavit Patri per passionem 


plere, et ad ccelum tendere desideremus. Sanctificetur (» suam, ne propter peccatum primi hominis in inferno 


381 nomen tuum (Matth. vi, 9), hoc est, ut nos si- 
mus digni nomen sanctum ejus tenere in cordibus no- 
stris, ut sicut angeli sancti qui in ccelo sunt sciunt 
et intelligunt sanctitatem sui nominis, ita et nos qui 
in terra sumus ipso adjuvante sanctitatem ejus me- 
reamur cognoscere, ut Sicul in colo ila et in terra 
(Ibid., 10) sit nomen ejus sanctificatum.  Adveniat 
regnum (uum (Ibid.), hoc est, ut nos regnum ejus et 
potentiam ejus mereamur cognoscere, et ut jam 
propter peccata nostra diabolus non regnet super 
nos, sed ipsius regnum adveniat, sicut in Evange- 
lio scriptum est : Regnum Dei inira vos est (Luc 
xvi, 2l). Fiat voluntas (ua sicut in celo et in terra 
(Matth. vi, 10); hoc est, ut ejus voluntatem sicut 
illi qui in celo sunt faciunt, ita et nos qui in terra 
sumus faciamus; terra a (erendo dicitur. Panem 
nosirum | quolidianum | al., supersubstantialem ] da 
nobis hodie (Luc. x1, 3). Pan apud Grecos, in nostra 
lingua omne interpretatur ; et nos oramus ut omni« 
potens Pater omnem victum spiritualem ac carna- 
lem largire dignetur omni tempore. Et dimiite no- 
bis debita nosíra, sicut et nos. dimitlimus debitoribus 
nosiris (Malth. vi, 12) ; nihil enim injustum facit 
qui sibi debenti debitum requirit. Sed si omnipo- 
tens Deus nobis omnia debita nostra requirit, nullus 
sine debito invenietur ; et ideo debemus nos debito- 


ribus nostris debita dimittere, 382 ut nobis Om- 
nipotens, nostra dimittat, quia ipse dixit : Si non 
remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris, 
nec Paler vester caolestis remillel peccala vestra 
(Matth. vi, 15); et alibi : Auferuntur [al., colligent 
de regno ejus omnia scandala (Matth. xiu, 41), et 
iterum sacrificium non recipitur si cum scandalo 
offertur; sed ante altare dimittere jubetur, usque 
dum reconcilietur fratri suo, et tunc offerri mundo 


detineremur. Hzc orat sacerdos ut illa pax cum po- 
pulo maneat, et omnes concordes faciat, ut pacifici 
cum Christo mereamur regnare in colo. Et ideo 
tunc facimus pacem antequam corpus et sanguinem 


sumamus Domini, ut concordiam 384 inter nos 
habere ostendamus, et cum concordia corpus et 
sanguinem domini nostri Jesu Christi in corpore 
nostro suscipiamus) quia sine concordia digni non 
sumus sanctam communionem suscipere, quia mu- 
nera nostra, si discordiam habemus cum proximis 
nostris antequam reconciliemur ad omnes, non re- 
cipiuntur. Tunc orat clerus cantando : Agnus Dei, 
qui tollis peccata mundi, miserere nobis. Agnus Dei, 
propter innocentiam, quia nulli hominum nec bestia- 
rum nocet, et dum ad victimam ducitur occidentem 
se non lzdit, sed occisores suos occisione sua reficit ; 
ita et Christus nullum ledit sicut Apostolus ait : 
Qui peccalum non fecit, nec inventus est dolus in ore 
ejus (1 Petr. n, 22) ; sed post passionem suam con- 
versus persecutores suos multos per sanctam com- 
munionem et sanguinis sui effusionem refecit, et 
credentes fecit. Ipse tulit peccata mundi quando re- 
missionem peccatorum nobis dedit, quia ante pas. 
sionem ejus justi et peccatores in infernum (54) 
descendebant, quia in Veteri Testamento remissio- 
nem peccatorum nusquam legimus. Christus vero 
per poenitentiam non solum veniam peccatorum,. 
sed et gaudium nobis promisit angelicum, dicens : 
Gaudium eril. coram angelis Dei super uno peccatore 
peniteniiam agente (Luc xv, 10). lpsum Christum, 


385 qui est Agnus Dei innocens, qui passus est pro 
salute mundi, petimus ut misereatur nostri dicen- 
tium : Miserere nobis. 


(94) Non tamen in eamdem inferni partem. 


201 


ACTA VETERA. 





EXPOSITIO DIVINORUM OFFICIORUM 


(Ex eodem ms. codice Bigotiano.) 


Quid significet officium misse. 

Spiritus sancti gratia inspirante dicendum est 
quid significet Officium misse, cum satis esset, sine 
cantoribus [ms. cantatoribus], lectoribus, c:eteris- 
que quae ibi aguntur, sola benedictione episcopo- 
rum vel sacerdotum ad conficiendum corpus et san- 
guinem Domini, sicut tempore apostolorum. Signo- 
rum usus a Veteri Testamento est sumptus, habebant 
enim filii Israel tubas argenteas quibus convocabant 
populum (Num. x, 2). Nos habemus signa drea 
sonoriora et durabiliora, significantia ora predica- 
torum ; tunc enim Notus in Judea Deus (Psal. yxxv, 
2) tantum, nunc in omni terra; tunc predicabantur 
temporalia, nunc sterna. Plectrum signi, linguam 
doctoris; vinculum quo ligatur signum, est przdi- 
cationis moderatio ; lignum a quo pendet signum, 
est crucis mysterium ; instrumentum a quo ligatur 
significat oracula prophetarum ; a ligno descendens, 
et opus praedicationis; executio funis sursum, intel- 


lectus 386 doctoris, quantum proficiat in sublimi- 
tate virtutum ; retractio funis seorsum, consideratio 
quantum jaceat in uno vitiorum ; annulus iu fune 
vitiorum reticenda diving Scripture significat. 


De ecclesia. 


Ecclesia dicitur fidelium conventus, in quam 
quare conveniamus duo sunt. Unum ut ibi audiamus 
judicia nostra, sive bona, sive mala; alterum ut 
ibi percipiamus Dominicum corpus. Masculi in au- 
strali parte stare debent ecclesi», feminz in boreali, 
et ostendantur firmiores stare debere contra majorum 
hujus szxeculi sstus tentationum. Situs ecclesi: in mo- 
dum crucis, in modum humani corporis dicitur esse. 
Cancellum significat caput, crux ex utraque parte bra- 
chia et mamus, reliqua pars corporis ab occidente, quid- 
quid corp oris videtur superesse ; sacrificium altaris, 
votum cor«lis ; fenestrz,, sensus hominis vel corporis. 

Officium missa. 

Officium ad missam Coelestinus papa instituit ; 
ante enim Epistola tantum et Evangelio recitatis, 
missa celebrabatur. Preferri debet thuribulum cum 
incenso, subsequi acolythi cum cereis, hos sub- 
diaconi, hos episcopus inter duos presbyteros. Thu- 


ribulum 387 significat corpus Christi, carbones 
Spiritum sanctum, incensum odorem boni operis 
Christi, quia Christus venturus iu mundum prz- 
misit prophetas, sapientes et scribas. In loco scri- 
barum acolythi qui portant divinas Scripturas, et 
precedunt ad illuminandum corda fidelium ; in loco 
sapientium subdiaconi, qui sapienter sciunt dispo- 
nere rasa Domini, in loco prophetarum diaconi in 
evangelizando futuram annuntiant vitam; episcopus 
inter duos presbyteros siguificat Christum inter duo 
testamenta ; officium autem Christi adventum et po- 
puli adunationem signifieat. Episcopus osculatur pri- 
mum ministros (postea it ad altare), deinde Evan- 
gelium : Christus enim reconciliavit primum apo- 
Stolos, postea reliquos Judaeos, deinde gentiles. 
Remanet Evangelium in altari ab initio Officii donec 
legatur , quia remansit evangelica doctrina ab 
adventu Domini in Jerusalem loco passionis, quod 
significatur per altare, donec publice exiit ad gen- 
liles. Interim tenent acolythi cereos in manibus, 
quia doctores debent exercere quod docent. In Kyrie 
eleison orat Ecclesia, ut sacerdotis oratio sit Deo 
placabilis. Cum incipitur Kyrie eleison, acolythi 
cereos ad terram ponunt, altrinsecus uno in medio 


PATROL, CXLVII. 


Α posito, ut in bono 388 opere et predicatione 


octores se esse in terram cognoscant ; medius autem 
cereus illum significat qui ait : Ubi duo vel tres con- 
gregati sunt. in nomine meo, ibi sum in medio 
eorum (Matth. xviu, 20). Transitus episcopi de 
medio altaris ad dexteram partem significat Christi 
transitum de passione post resurrectionem ad mter- 
nam vitam, ubi Dominicis diebus et festivis diebus 
sanctorum Gloria in excelsis Deo canitur, qui san- 
ctos per Dominicam resurrectionem glori: angelorum 
recolit. Retro in eadem parte ministrant, quia, 
quamvis in hac vita fidelis adhuc positi sunt, Christi 
tamen :eternitati semper intendunt, ut ipse dicit : 
Qui mihi ministrat me sequatur (Joan. xn, 26). 
Quando episcopus, dicendo Dominus vobiscum, salu- 
tat populum, ei faciem suam przsentat, excepto in 
uno loco, ubi demonstrat devotionem intentissimam 
quam habet in offerendo sacrificio. Hac quidem 
episcopi salutatione et responsione internus affectus 
utriusque debet esse. Prima salutatio episcopi 
signiflcat salutationem Christi ad discipulos post 
resurrectionem. — Oratio et benedictio episcopi 


ante sessionem Christi del.|, significat illud 
tempus quo Christus benedixit discipulis suis . 
ascensurus in celum. Sessio episcopi  sígni- 
ficat sessionem — Christi post ascensionem δὲ 


389 dexteram Patris; sessio ministrorum, sessio- 
nem eorum quibus dicitur: Sedebitis et vos super 
sedes duodecim (Matlh. xix, 28). Per Epistolam pre- 
dicationem veteris Testamenti quam humiliorem 
intelligimus. Responsorium ideo dictum, quod uno 
incipiente czteri respondeant, predicationem Novi 
Testamenti quz excellentior est ; lectores et cantores 
ad officium surgentes negotia Domini habent, sicut 
illis dicitur : Negotiaminti, dum venio (Luc. xix, 13). 


Quare responsoría altius lectione dicuntur. 


C Responsorium altius lectione auditur, ut si quis 


obduratis auribus cordis non excitatur depressa 
admonitione Veteris Testamenti, hic excitetur. In 
versum quem solus cantat, admonet ut solus retra- 
ctet fragilitatem suam. Timore versus alte incipere 
responsum non est ausus. Finito autem versu, vocem 
exaltat fiducialius, ubi designat eos qui considera- 
tione proprie fragilitatis quidquid agunt, humilius 
agunt; hic illos qui confidentes prefidentes [id est, 
presumentes] de misericordia Dei, fiducialius insi- 
stunt omni suz actioni. 


Quid significet graduale. 

Graduale bonum opus signiflcat, in quo semina- 
mus illam spem contemplativa vite in qua meti- 
mus ;.precedunt vero tractus tristitie, sequitur au- 
tem lzetitia, 39O quia precedunt duo dies de sepul- 
cro, sequitur tertius resurrectionis gloriz ; lector vel 
cantor officium suum acturi supra gradum ascendunt, 


D quia doctor perfectione vitz vulgus debet transcendere. 


De significatione incensi. 

Cum Evangelium debet legi ponit in thuribulo 
super prunas incensum ut suavem emittat odorem 
bonorum operum , haec superius exposita sunt. 
Deinde diaconus accepta benedictione, et confirmata 
crucis impressione ut securus incedat, de altari 
Evangelium sumit, sinistro brachio superponit, quia 
in vita temporali necesse est Evangelium pr«dicari ; 
depositio baculorum humilitatem significat fidelium, 
vel ne videantur similes Judzis arundinem tenen- 


7 


203 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


204 


tibus in conspectu crucifixi. Thuribulum portatur A''es motus sopiti sunt, quod est a Te igitur, usque 


super tribunal ante Evangelium, quia Christi opera 
pracesserunt ejus doctrinam, ut est illud, quod 
cepit Jesus facere el docere (Act. 1, 1). Excellentior 
[id est, Excelsior] locus Evangelii, eminentiam 
significat przedicationis, duo cerei qui precedunt 
diaconum, legem et propheliam quae pracesserunt 
Evangelium ; cereorum ad terram depositio, legem 
et prophetiam inferiorem esse Evangelio. Lecto 
Evangelio (54 cerei extinguuntur, quia, przdi- 
catione Evangelii finita, lex et prophetia cessabunt. 
39 De monitione episcopi. 

Post Evangelium quando episcopus dicit: Domi- 
nus vobiscum, incipit aliud Officium (95), Oremus 
dicendo, monet unumquemque ad se redire, con- 
scientias suas discutere, seipsum holocaustum Deo 


offerre. 
Quid significet corporale. 


Quam oblationem ; alterum hinc usque Nobis quoque 
peccatoribus, in quo necesse est quotidie carnalia 
mactari. In hac oratione sindo subsistens significat 
Christi in passione humilitatem ; sudarium, labo- 
rem. De crucibus vero quas solemus diverso modo 
facere super panem et vinum, non est quid dicam in 
tali loco, vel cur plures seu pauciores fiant. In loco 
ubi dicitur: Hec quotiescumque feceritis, in. mei me- 
moriam facietis ; hic simplex panis revertitur (56) in 
rationabilem naturam corporis et sanguinis Christi. 
Unde el memores, hic incipit passio. Hostiam puram, 
hostiam sanctam, hostiam immaculatam ; hic incipit 
crucifixio. Supplices te rogamus ; hzc oratio in cruce 
incepta a psalmo xxi [xxx] usque /nu manus tuas 
commendo spiritum meum, episcopo inclinato, signi- 
ficat emissionem spiritus Christi, capite inclinato 
Nobis quoque 394. peccatoribus. Hzc oratio tendit 
usque per omnia secula seculorum. Hic elevata vox 


Sindone, id est, corporali imposito altari, admo- P sacerdotis, significat exclamationem Centurionis di- 


nentur ministri, vel populus, ut sint mundati ab 
omni cupiditate carnali, sicut illud inundatum est 
a naturali viriditate et humore. Illud splendet nitore, 
isti virtute. Postea cantante choro, susceptis obla- 
tionibus a populo, episcopus revertitur ad altare. 
Christus, susceptis fidelium votis, fidelium turbis 
cantantibus Hosanna in Ezcelsis, uti erat necesse in 
proximo immolaturus, intravit in templum. Oblatio 
anis et vini significat pia desideria sive per immo- 
ationem , sive per vivam hostiam. Deinde levat 
episcopus manus ut sint munda a terreno pane, et 
orat ante altare ut sit dignus ad immolandum sacri- 
ficium, ne fiat illi sicut factum est in Bethsamitibus, 
in quibus qui non timuerunt videre arcam Domini 
occisi sunt de populo rxxv viri, de plebe r millia 
(I Reg. vij. Thuribulum quod superponitur orationi 
significat 392 Christum per quem sibi propitietur 
Dominus. 
De commistione vini εἰ aqua. 

Commistio vini et aque, conjunctio Christi est. et 
Ecclesi. Prima secreta significat illud tempus 
quando Christus venit ad diem festum non manife- 
ste sed quasi in occulto, vel illud quod in Christo 
latebat, Agnus paschalis immolandus, quod erat 
secretum omnibus usque in diem cons. quando 
discipulis aperuit. In hac secreta vocatur sacrificium 
oblatio. A Dominus vobiscum usque ad Sanctus, vo- 
catur hymnus, quia laudibus sanctorum angelorum 
est plenus ; vocatur przeparatio, quia preparat men- 
tes fidelium ad future reverentiam consecrationis. 
Significat autem illud tempus quando Christus in 
Cena in cenaculo hymnum retulit, et hymno dicto 
ezivil in montem  Oliveli (Mallh. xxvi, 30). Et hic 
altare significat mensam Domini in qua convivaba- 
tur cum discipulis suis ; corporale, linteum quo erat 
precinctus; sudarium, laborem ex persecutoribus ; 
sursum corda, ascensionem in ceenaculum. 

Finito hymno Sanctus, sanctus, quem hic inseruit 
Xystus papa, cujus hymni prima pars laudem conti- 
net angelorum, ultima hominum, sacerdotes et 
diaconi retro stantes 393 inclinati perseverant 
usque in finem Dominicx orationis. Isti significant 


apostolos qui in passione Domini magna tribulatione 


oppressi non audebant se erigere ut se Christi disci- 
ulos confiterentur esse, et stabant tamen in fide 
in faciem aperte. Sicut erant duo altaria in taberna- 
culo, unum thymiamatis, alterum Mholocausti, ita 
sunt duo sacramenta Ecclesie, unum in quo carna- 
(545) Ita Joan. Abrincensis, pag. 19. — 
(Qo Scilicet (idelium, catechumenis dimissis. 
(50) Revertitur, id est, conversum esl. Praesens pro 
preterito ponitur, simili modo loquitur auctor, lib. 
de eccles. Hier. c. 3. 


centis: Vere Filius Dei erat iste (Mallh. xxvu, 54). 
Iterum stabant noli ejus omnes a longe, et mulieres 
qua seculg erant eum a Galilea, hec videntes (Luc. 
xxur, 49). Hos significant subdiaconi. Ad hanc 
vocem caeteri erecti, et intuentes in os episcopi; mi- 
noribus autem discipulis ita intuentibus, apostolis 
vero latentibus, venit Nicodemus et Joseph, et de- 
positum corpus involverunt in sindoune munda et 
posuerunt in monumento (Matth. xxvu, 59, 60; 
Joan. xix, 42), quos significant episcopus et archi- 
diaconus, qui subdiaconibus a longe aspicientibus, 
diaconibus retro stantibus elevant calicem de altari, 
et involvunt in sudario et reponunt. Dus cruces 
fact: juxta calicem docent Christum pro duobus 
populis crucifixum. Oblata in calice significat corpus 
Domini. Vinum intra calicem, intra corpus et san- 
guinem. Subdiaconi recedentes a facie episcopi cum 
incipitur Paler noster, significant mulieres sepuito 
Doiuino a monumento recedentes. Patena significat 
feminarum corda in obsequio sepulture Christi la- 
titudine charitatis patentia, iu reconciliatione se- 
ptimz diei quando Christus in sepulcro requievit, 


inseritur Dominica oratio que continet septem 395 
petitiones. Subdiaconus dat patenam diacono, quia 
resurrectionem mulieres nuntiaverunt apostolis. Pars 
oblat: immissa calici ostendit corpus Christi quod 
resurrexit a mortuis. Pars a sacerdote comesta vel 
a populo significat corpus Christi adhuc in terra 
manens. Pars relicta in altari quam Ecclesia viaticum 
sibi sumit, significat corpus tidelium jacens in 56-- 
pulcris : haec pars remanet in altari usque ad finem 
misse, quia usque ad finem szculi corpora sanctorum 
quiescunt in sepulcris. Munditia corporalis significat 
munditiam populi fidelis. Dominus ascensurus in 
celum benedixit discipulis, et sacerdos omnibus rite 
peraetis benedicit populo (57) atque salutat ; deinde 


D ad orientem conversus Christi ascensionis se com- 


mendat. Missa est tamen ab offerenda usque Jte, missa 
esi. catechumeni ab ecclesia non sunt expellendi ante 
Evaugelium cum przcipiatur eis ad predicandum, sed 
ante sacrificium, cui nonnisi renatis licet interesse. 
Diabolus in Quadragesima acrius humanum genus im- 
pugnat, ideo tunc sacerdos humiliter capitibus inclina- 
tis in fine misse confirmat eum addita benedictione. 

Ad hora tertia usque ad nonam papa Telesphorus 


missam celebrari constituit, 396 quiahoc tempore 
Christus pro nobis hostiam se Patri obtulit, hora 
enim tertia crucifixus est Judaeorum linguis; sexta 
crucem ascendit, nona spiritum emisit. In natali 
vero Domini media nocte idem papa constituit, quia 


(07) Per hanc benedictionem intellige orationem, 
ut ex sequentibus infra patet, vel salutationem Do- 
minus vobiscum. 


920b 


Deo; in exordio diei similiter celebratur quasi in 
exordio nativitatis ejus, quia ex utero matris Spiritu 
sancto repletus fuit. Eadem ratione in neotivitate 
sancti Joannis Baptist:ze celebratur primo mane. 

In missa pro mortuis non cantatur Gloria, nec 
Alleluia suavitatem [ms., sanitatem] et letitiam 
significantia, qui tunc magis afficimur pro nostri 
chari tristitia, et quia celebratur ad imitationem 
. mortis Christi ; osculum non datur hic, quia ibi est 
purgatio mortui hominis per sacrificium sacerdotis. 

De Horis diurnis. 

Sicut oves quz? nocte custodiuntur in ovilibus, 
matutina hora exeuntes ad pascua necesse est ut 
habeant pastorem qui eas ducat, sic nos, primo di- 
luculo surgentes, necesse est ul habeamus pastorem 
vel doctorem qui nos ad spiritualem pastum deducat, 
etabipsis insidiis diaboli defendat ; unde idem pastor 


noster summum Pastorem deprecatur, dicens : Deus, p 


iu adjutorium 3977 meum intende. Sequiturgloria san- 
cte Trinitatis, quam in nostro deprecamur esse adjuto- 
rio. Deinde sequuntur psalmi, qui nos defendunt et su- 
slentant usque ad plenam tertiam. Versus et Kyrie, 
eleison nos preparant ad orationem Dominicam. 
Quando Kyrie, eleison dicimus, majestatem Domini 
ante assumptam humilitatem [Amal. legit : humanita- 
lem] recolimus, sic semel, unam deitatis substan- 
liam recolimus. Quando vero Christe, eleison üicimus, 
nostram naturam ad Christum reprisentamus, sic 
Semel, solum sine peccato inter homines conversa- 
lum ; sic ter, a substantia Trinitatis non fuisse sepa- 
ratum. Quando iterum Kyrie, eleison dicimus, illam 
naturam quam Christus abet post resurrectionem 
cum Patre et Spiritu sancto recolimus ; quomodo 
semel vel ter iutelligamus, superius dicitur. Oratio 
Dominica et credulitas iid est, symbolum apostolorum), 
el preces quz? sequuntur pro minimis dicuntur pec- 
catis, psalmi peenitentiales pro maximis, in quibus 
psalmis sacerdos vicem tenet Christi in terra nobis- 
cum manentis, et Patrem pro nobis interpellantis. 
Singulis vero Horis in fine surgens, populum salutans 
et benedicens, Christum significat resurgentem, et 
in monte Oliveti per [ms. post] ascensionem bene- 
dicentem. Populus Deo gratias agendo, ad propria 


reversos significat 398 discipulos, cum gratiarum 
actione post Ascensionem in Jerusalem revertente. 

Hora tertia descendit Spiritus sanctus super apo- 
stolos, οἱ eadem hora convenimus in Dei se:;vitio , 
ut ibi tres psalmi dicti nos defendant usque ad 
sextam. Sexta hora pro nobis crucifixus est Christus, 
ideoque ad serviendum Deo hac hora convenimus, 
ut tres psalmi similiter nos defendant usque ad 
nonam. In nona qua Christus emisit Spiritum iterum 
ad laudem Dei convenimus, a qua hora tres psalmi 
Dos custodiant usque in finem diei. Ilis tribus horis 


ACTA VETERA 
ea hora ipso nato angeli cecinerunt Gloria ín excelsis A preces genuflectimus orahtes, et ad psalmum 


206 


cni- 
tentialem propter peccata graviora, recolentes 


nostram peregrinationem. In Dominicis autem diebus 
non genuflectimus, non preces nec psalmus dicun- 
tur, quia in his recolitur libertas futuri regni, in 
quo cum sanctis Christus nullo peccato impeditis 
regnabit. Ih quatuor psalmi. Completorii Domino 
commendamus elementa nostri corporis, in hymnoSi- 
meonís pacem querimusab omni tumultu hujus szeculi. 

In natali Domini et in festis Dominicisque diebus 
tres psalmi primi illis conveniunt qui ante legem 
sanctz Trinitàti crediderunt, tres secundi eis qui 
sub lege, tres tertii eis qui sub gratia; ideoque in 
his szepius Alleluia recolitur, quia gaudium angelo- 
rum quod illi duo exspectaverunt, isti in hac vita 
soluti cito percipiunt. In natali Domini, resurre- 
ctione, ascensione, Pentecoste, Dominicis diebus 
stantes oramus, intendentes quod Christus in dextera 


Dei Patris sedet; qui pro nobis natus, 4OQO resur- 
rexit, ascendit, Spiritum sanctum discipulis suis misit. 

Similiter in festivis diebus sanctorum, recolentes 
quia in eterna beatitudine sunt renati. In natalitiis 
sanctorum novem lectiones, novem ordines angelorum 
quibus juncti sunt significant. In natali Domini, ap- 
paritione (id est, epiphania), resurrectione, ascen- 
sione primam diem celebramus, gratulantes illi qui 
pro nobis natus apparuit magis, resurrexit, ascendit 
in ccelum. Sex dies sex opera signiflcant misericordiz 
per quz venimus ad nostram nativitatem, apparitio- 
nem, resurrectionem, ascensionem ab hac vita in 
ccelis ; in qua commemorationem in his octavis cele- 
bramus. Per septem dies Pentecostes recolimus opus 
septiformis Spiritus, in octavis consummationem et 
plenitudinem ejusdem operis in zterna beatitudine 
semper venturi. Octavas Dominice passionis aufert 
gloria resurrectionis. Passionem Domini in tristitia 
celebramus propter apostolos de resurrectione in- 


C certos. Passiones sanctorum in letitia propter nos de 


gloria eorum certos, propter passiones innocentum, 
propter tristitiam martyrum. In natalibus sanctorum 
recolimus requiem animarum, in octavis resurre- 
ctionem corporum, in sex diebus sex opera per quz 


401 ad Dominum venerunt. Versus in nocturnali 
officio excitat corda ad orationem Dominicam, qux 
oratio nos facit intentos ad lectionem, et erigit a 
negligentia quam parit sessionis securitas. Ad Magni- 
ficat οἱ Benedictus similiter, quibus, sicut lectioni, 
debemus esse intenti. Oratio, benedictio, gratiarum 
actio semper in flne cursuum dicuntur, ut tali pro- 
tectione quisque rediens ad propria muniatur contra 
adversa; lectiones vero, et responsoria, quid signi- 
ficent in Officio tenebrarum dicemus. 


Matutinale Officium significat tempus primitiva 
Ecclesi: usque ad judicium. Primo enim primitiva 
Ecclesia Christi praedicatione constructa est, ipso in 


ad confitendum Deo in die convenimus exemplo pea regnante, unde psalmus in Laudibus : Dominus re- 


prioris populi, et quatuor horis in nocte, qus sunt: 
Vespertinum, Completorium, Nocturnum, Mat':tinum. 

Àd Vesperas quinque psalmos antiphonatim cani- 
mus ; antiphona vox reciproca [add. quie] per psal- 
mum conjungit duos choros, ut charitas per bonum 
opus sociat duos fratres. Sicut quotidie diluunt quin- 
que psalmi quidquid delinquunt quinque sensus cor- 
poris, ita Magnificat in initio noctis castigat quidquid 
cogitationum in prosperitate se jactat. Quem enim 
superbia in die rapit extra se, nocte audiens Disper- 
si, superbos, revertatur ad se. Si quem temporalium 


rerum appetitus delectat, divites dimisit inaucs 399 
ad se retrahat. Si quem temporalis afflictio contur- 
bat, recogitet quia Dominus exaltat humiles ; si enim- 
subripit potentia hujus seculi, suprimat eum Depo- 
tuil polenies de sede εἰ exallavit humiles (Luc. 1, 02). 
In quotidianis diebus ad Dominicam orationem et 


gnavit. Postea ipsa Ecclesia cum cseteris orationibus 
nuntiavit adventum Christi, dicens : Jubilate Deo, 
omnis terra ; quia suam benevolentiam offerens voca- 
tioni gentium, dicit: Deus, Deus meus ; et quia futu- 
rum est ante persecutionem Antichristi ut populus ex 
preputio et circumcisione unum sit in fide, sub una 
antiphona duo psalmi continentur. Postquam hi fue- 
rint juncti, veniet tribulatio Antichristi, qui sicut 
Nabuchodonozor tres pueros ; sic omnes sancta Tri- 


nitati confidentes camino 42 exuret persecutionis, 
qui sicul illi, benedicent Domino, ab omni malo li- 
berati. Quapropter cum in caeteris psalmis cantamus 
Alleluia, nos in hoc psalmo utimur Latinis verbis ob 
memoriam tanta tribulationis. Gloria Patri non dici- 
mus in fine, ex ipso psalmo enim utimur sancta Tri- 
nitate. Post hoc erit pax fldelibus per tres annos et 
xLv dies, in qua pace celebrabitur laus Dei quz con- 


201 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 208 


tinetur in tribus psalmis : Laudate Dominum de colis, A communicandi. Sanguis non reservetur ne effundatur, 
Cantate Domino, Laudate Dominum in sanctis. Et quia — sanctificatur vinum per corpus. Altare Dominum si- 
sunt tria genera hominum, quia ex Evangelio sub no-  gnificat ; vestimenta, fideles; lavatio aqua, lacrymas 
mine lecti, molendini agi dicuntur, de quibus in uni- Maris; ramus, capillos; vinum, unguentum. Quinta 
tate fidei pars congregabitur, hi tres psalmi sub una feria fit absolutio, ignis novi benedictio, chrismatis 


antiphona cantantur. 

Septuagesima Dominica die habet initium, Sabbato 
post Pascha finem. Significat autem captivitatem po- 
puli Dei in Babylonia, qui peccando recesserat a 
Domino, quasi Dominica die, et per misericordiam 
Dei revertitur ad requiem, quasi Sabbato. Tempus 
Septuagesimz usque ad Pascha significat illud tem- 
pus in quo peccatores in afflictione et tristitia positi 
sunt pro peccatis suis ante dies et illud tempus, quo 
per penitentiam et consolationem tamen sublevati 
sunt, dicentes : Facti sumus sicul consolali |Psal. cxxv). 


Sabbatum illud tempus significat 4O3 quo jam in 
futura vita plenam recipiemus requiem. 

Sexagesima Dominica die habet initium, quarta 
feria infra Pascha finem. Hzc quarta feria quartam 
statem significat, quando populus Dei sub David et 
Salomone gloriosus est triumphatus. Quapropter die 
illo processionem agimus vexillo sanct: crucis ele- 
vato, ad quem triumphum non potest perveniri, nisi 
per Decalogum legis et sex opera misericordia. 

Quinquagesima habet initium Dominica die, resur- 


et olei consecratio, pedum lavatio, quia sexta cetate 
venit Christus in mundum, qui retinet sacramenta 
supradictorum in se. Vestimenta quz partiuntur, dum 
legitur passio, apostoli sunt. 

Sabbato sancto quidquid agitur in Officio nihil per- 
tinet ad presentem diem sepulcri, sed ad superve- 
nientem Resurrectionis noctem ; ideoqne sicut non 
agitur sacrificium sexta feria, sic nota, nec septima. 


406 Columna ignis przcessit filios Israel ante mare, 
et post mare usque in Jerusalem, et cereus lucet ante 
baptisma, et post usque in octavas, Christus animum 
lucet usque in diem judicii. Sabbato incensum portatur 
ante evangelium propter mulieres aromata portantes: 
Alleluia significat Judzos prius conversos, tractus 
gentiles postea credentes. illam gloriam quam dedit 
Deus Ade, nisi peccasset, dat baptizatis Sabbato 
sancto; et ideo Alleluia canitur. Sed quia restat via 
vivendi, sequitur tractus patientiam significans, per 
quam debent exspectare gloriam sempiternam, quam 
prasignat sequens Sabbatum. Ideoque in illo Sabbato 
non canitur graduale, quia bonum opus non est ibi 


rectionis (add. in die) finem ; significat autem quod — necessarium ; non tractus, quia nec patientia ; sed 
si quis Decalogum legis per quinque sensus corporis duo Alleluia, unum pro gloria animz, alterum pro 
expleverit, securus perveniet ad gaudium Dominice corporis. Graduale non dicitur in sex diebus, quod 
resurrectionis, vel suz. significat bona opera activze vita. Alleluia spem con- 
Quadragesima Dominica die habet initium, quinta templative vite significat. Quinquaginta dies post 
feria finem super duos dies usque ad baptismum re- resurrectionem usque ad octavas Pentecostes con- 
surrectionis, quia qui ad Christum transeunt per templativam vitam significant, ubi erit tantum AHeluia, 
baptismum, eodem numero ad eum perveniunt, quo quam lztitiam quinquagenarius numerus signiflcat, 
ipse per genealogiam suam ad nos venire dignatus qui jubilzus, id est, jubilo plenus dicitur. 
est. Exemplo autem Domini quadraginta diebus ex- Tres psalmi in resurrectione Domini tria opera 


tendimus jejunii nostri tempus. 

Duz he 
ante legem, sub lege, Pascha tempus sub gratia. Sab- 
bato ante 404 palmas Maria unxit pedes Jesu, ad 
cujus imitationem papa Gregorius eleemosynam fa- 


omad: passionis significant duo tempora (ἃ 


Domini post resurrectionem 407 suam in unoquoque 
fideli facta significant, separationem infidelitatis, con- 
junctionem fidei, absolutionem baptismatis. Tempus 
Quadragesima, passionis signiflcat pr:ssens tempus, 
quoniam per omnia tempora oportet nos laborare, 


ciebat, ideoque Oflicium vacat. Ante quinque dies ad ultimum mori. Resurrectio vitam quam accepturi 
Pasche agnus immolandus in domum introducitur, sumus in die judicii. Propter mortem Christi, qui fuit 
Christus in civitate. hora nona mortuus, baptizantur qui in morte Christi 

Feria quarta consilium fecerunt Judei ut Jesum occi- baptizantur. Hora nona propter sepulturam Christi 
derent (Matth. xxvi, 4). Quinta et sexta campana ces- Sabbato baptizantur. Frequens mutatio cantum ani- 
sant ; Domine, labia mea, benedictio, capitula, oratio ^ mas bonorum invitat ad Dominum. Post quinquaginta 
non dicuntur, quia Pastor noster, Christus, recessit, dies septem solemnitates agimus propter septiformem 
ideoque omnis przdicatio et admonitio apostolorum — Spiritum, vel propter gaudium baptizatorum. Septem 
propter metum cessavit Judzeorum; ideo minus suum diebus celebret quisque adventum Spiritus sancti, 


faciunt Officium in psalmis, lectionibus, responsoriis, 
versibus, in exemplis eorum qui erant cogniti disci- 
uli Christi. Invitatorium non cantatur propter ma- 
um conventum Judazorum. Salutatio et osculum non 
fit propter dolositatem eorum. Pro campanis fit so- 
nitus lignorum, in quo duo sunt, malleus et tabula ; 
per malleum, lignum pravaricationis; per tabulam, 
ignum fructiferum, id est, Christum. Propter trinam 
sepulturam nostrum officium fit humilius tribus die- 
bus. In his tribus diebus de novem psalmis, et lectio- 
nibus, et responsoriis : per novem psalmos qui per- 
tinent ad bonum opus; per novem lectiones quae 


pertinent ad agnitionem Dei ; per novem 40 5 re- 
sponsoria quz pertinent ad cantica angelorum, mon- 


qui eum accepit per impositionem manus episcopi. 
Spiritus sanctus tanquam ventus et ignis super apo- 
stolos descendit. 

Sabbatis in Quatuor Temporibus apud Romanos le- 
gebantur sex lectiones, Graece propter Graecos, Latine 

ropter Latinos ibi commorantes ; ideoque dicuntur 
in duodecim lectionibus. Quatuor jejunia facimus, 
unoquoque tempore ires dies, quia unumquodque 
tempus habet tres menses. In his quarta feria jeju- 
namus, quia in ea consilium fecerunt Judaei, ut Jesum 
occiderent (Matth. xxvi, 4; ; 408 sexta quia eum 
occiderunt; septima quia tristitia fuit populorum, 
qua Deus sanctificavit Sabbatum, et chartfas Dei dif- 
fusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui 


stratur quod descendit ad inferos liberare tria genera — daíus est nobis (Rom. v, Ὅλ. Quarta feria dus: lectiones 
electorum, qui fuerunt ante legem, sub lege, sub leguntur, ut ordinandi habeant notitiam legis et pro- 
prophetis, et conjunxit novem ordinibus angelorum.  phetarum; quarta enim state lex et prophetia vigue- 
Viginti quatuor luminaria exstinguuntur unaquaque . runt. Sexta feria, una lectio legitur, quia sexta :ztate 


die, monstratur quod apostoli uno quoque die, id est, 
viginti quatuor horis latuerunt. In Parasceve non fit 
corpus Domini, quia Christus semetipsum Deo Patri 
ro nobis hostiam obtulit, sed reservatur a quinta 
eria sacriücium, ut habeant quibus est voluntas 


lex et prophetiz» clauduntur Evangelio. 

Clerus, sors, id est. pars Dei. In clericis quod pars 
est Domini, vel Dominus pars ejus, caput nostrum 
mentem significat ; capilli, cogitationes; superior 
pars capitis rasa mentem Dominum contemplantem 


200 


tationibus de temporalibus cogitantem. Superiorem 
partem radimus, cum temporales cogitationes in 
animo resecamus, inferiorem in coronam quamus, 
cum temporalia necessaria cogitantes concordi cu- 
ratione disponimus. Capilli oculis vel auribus non 
supercrescant, ne cogitationes temporales auditum vel 
visum mentis impediant. Non multum est curandum 
auctorem consuetudinum nos inquirere, si possimus 
consuetudines. 


409 De Ordinibus. 


Ostiarii in Veteri Testamento januas templi cu- 
Stodiebant, suscipientes sanos et rejicientes infirmos ; 
modo in ecclesia recipiunt fideles et repelluntintideles. 

Lectores in Veteri Testamento aperte et distincte 
docebant populum verba legis; modo spiritualiter 
lectores sunt qui a daemonibus in ecclesiam intrantes 
defendunt. 


ACTA VETERA 
signiflcat ; inferior non rasa, mentem multifluis cogi- Α intelligitur Religio sancta οἱ immaculata , 


210 
cilicet 
visitare infirmos et viduas in tribulationibus, et. vi- 
sitatores se custodire immaculatos ab hoc seculo 
(Jac. 1, 27). Ipsa duas lineas habet retro ei duas 
ante, quia Vetus et Novum Testamentum rutilant 
dilectionem Dei et proximi. Immaculatum esse ad 
Deum , infirmos visitare et proximum. Triginta 
fümbrias habet retro et quadraginta ante; singuli 
linez altrinsecus quindecim, quia linea charitatis in 


Veteri Testamento et Novo, 412 in prosperis et in 
adversis, quindecim rivos ex se producit, qui sunt : 
Charitas patiens est, benigna est, charitas non emwv- 
lalur, non agit. perperam, non inflatur, non est ambi- 
liosa, non. querit que sua sunt, non irrilatur, non 
cogitat malum, non gaudet super iniquitate, congaudet 
aulem veritati , omnia suffer, omnia credit , omnia 
sperat, omnia susiinet (1 Cor. xu, 4-6). Sinistra 
pars habet fimbrias, quia activa vita sollicita est et 


Exorcista, id est adjurator, in Veteri Testamento p HITDAUUT erga plurima (Luc. x, 41). Dexiro non oa» 
habebat potestatem per impositionem manus expel- Pet. quia contemplativa vita quiela est ( Ibid., 39). 
lere demonem ab homine; modo per orationem de-  Largitas manicarum, largum Evangelii doctorem signi- 
bet vitia effugare ab anima. ficat. Casula circumdatus aliquaudo legit Evangelium 

Acolythi, id est ceroferarii, in Veteri Testamento Qiaconus, ut expedite valeat incedere ad Evangelium 
Domini lumen przeparabant ; modo in ecclesia lumen  V€l mensam [ms.missam | Domini preparare. Casula 
veritatis semper debent przeparare mentibus fidelium. 3Perta est unde emittatur brachium in sinistra parte 

(De subdiaconis.) Nathanzi, qui hypodiaconi, id est Quia actor Evangelii quem debet diaconus imitari 
sdiaconi, sicut in Veteri Testamento, ita nunc a 1 dextro latere perforatus est lancea vel perfossus. 
populis oblationes suscipiunt, in domo Domini ipsi Sudarium unde tergitur sudor et omnifidus humor 
vasa corporis et sanguinis tamen offerunt; diaconus  COTporis in sinistra manu portatur, significat autem 
super altare disponit, et non recipit. studium divine cogitationis quo in hac vita delecta- 

(De diaconis.) Levit: in Veteri Testamento excu- ἰἰ0η65, tedia, et afia mentis superflua extergimus. 


i i ; Est autem mundum; dehinc enim ait David: Cor mun- 
babant custodientes universa qux ad cultum Dei ta- dum crea im me, Deus (Psal. L, 12); et Job : Sici 
Domino placuit, ita factum est ( Job, 1, 21 ). 

Per sandalia significatur profectus ad przedi- 
candum 4(3 quibus nec pes supertectus sit, nec 


nudus ad terram; qui Evangelium nec occultari de- 


bernaculi pertinebant, servientes in ministerio ejus ; 
ἴῃ Novo Testamento provideant universa quz» neces- 


saria sunt multitudini 400 cor unum et animam 
unam habenti. Idcirco mos eorum est ut excubantes 
in virtutibus, custodientes ministerium sibi commis- 
sum, quaecumque necessaria sunt ad celeste convivium 
disponant super mensam Domini. Hi impositionem 
manus accipiunt; per manum et discretionem digi- 
torum discreta opera Spiritus sancti significant. 

Presbyteri a filiis Aaron in Veteri Testamento exor- 
dium sumpserunt : episcopi ab ipso Aaron ; qui tunc 
sacerdotes vocabantur, nunc presbyteri nominantur ; 
qui vero tunc principes sacerdotum, nunc episcopi 
nominantur. Presbyteri consortes sunt cum episcopis 
in pluribus, in paucis vero dissimiles. 

Baculum habet episcopus ut subditos regat, infir- 
mos sustipeat; annulum ut sacramenta non omnibus 
aperiat. Per amictum collo circumdatum custodiam 
vocis significat; per albam, castigationem corporis. 
Sacerdotes inde manus et brachia stringunt, ne quid 
Inutile faciant ; pectus, ne quid inutile cogitent ; 
ventrem, ne delicias appetant ; verenda, ne in luxu- 
riam declinent; genua, ne ab oratione torpeant ; 
tibias et pedes, ne ad malum currant. Per cingulum 
continentia significatur, οἱ item : Sint lumbi vestri 


precinct. (Luc. xu, 35). Per stolam cui 4l [ dicitur 
jugum Domini leve, Evangelium Christi. In hoc quod 
collo superponitur, sciat se ministrum esse Evan- 
gelii, non dominum ; in hoc quod usque ad genua, 
que causa humilitatis solent curvari, descendit, 
humilitas signiflcatur. Per casulam opera justiliz 
significantur, ut est illud : Sacerdotes iui induantur 
Jutiliam (Psal. cxxxi, 9). Quia dupla est post tergum 
Inter humeros, et ante pectus; per humeros, pondus 
boni operis. Ibi est duplex vestimentum, quia sic 
debent opera foris proximis ostendi, ut intus corda 
inlegra sint. In pectore duplex, quia in eo utrumque 
debet esse, doctrina et veritas : doctrina ad omnes, 
Vérllas interius. Hzc duo duplicia conjuncta sunt : 
quia tunc bonum ministratur, cum bonum opus et 
vera doctrina conveniunt. Per albam dalmaticam 


C bet, nec terrenis demonstrari; etquia przdicatoris 


est huc illucque discurrere, ne cadant sandalia de 
pedibus, ligata sunt, quod spiritualiter intelligendum 
est; lingua qux» inde surgit et separata est a corio 
sandaliorum, linguam eorum significat qui bonam 
predicationem perhibent; sandalia extrinsecus ni- 
gra, intrinsecus alba, monstrant vitam predieationis 
secularibus esse despectam, intientionem coram Do- 
mino intrinsecus esse mundam. Pars sandalorium 
per quam pes intrat multis filis consuta est, ne dis 
solvantur duo coria, quia in initio predicationis debet 
doctor studere multis virtutibus et sequentiis Scri- 
pturarum, ne opera exteriora ab interiori intentione 
disjungantur. Lingua super pedem linguam pradica- 
toris significat; linez: procedentes ex utraque parte ad 
mediam lineam, lex, et prophetz, et Evangelium ; li- 
atura, incarnationem Christi. Sandalia dicuntur so- 
e: ; est autem genus calceamenti quo induitur minis- 
ter Ecclesi: ; subterius autem solea muniens pedes a 
terra, superius vero nihil operimenti habens, patet, 
quo jussisunt apostoli a Domino indui ; significat autem 


ministrum verbi Dei non debere terrenis 414 incum- 
bere, sed potius celestibus inhiare, et preedicationem 
suam nulli occultare. Sequitur superhumerale quod 
fit ex lino [ms. linteo] purissimo. Per linum quod e 
terra sumitur, et per multos labores ad candorem 
perducitur, designatur corpus quod ex terra, con- 
Stat, quod corpus multis calamitatibus attritum, can- 
didum et purum esse debet ab omni sorde. Postea 
sequitur pectorale quz a vulgo alba dicitur. 
Pectorale significat perseverantiam inbona actione. 
Hinc Joseph inter fratres suos talarem tunicam ha- 
buisse describityr. Tunica usque ad talum, est opus 
bonum usque ad consummationem, ín talo enim finis 
est corporis; ille vero bene inchoat qui rectitudinem 
boni operis usque ad finem debite perducit actionis : 


211 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


212 


Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit A Per zthereum et unum colorem designat vitam sa- 


(Matth. x, 22). Deinde sequitur zona, qua cingulum 
dicitur, qua restringitur pectorale, ne late per pedes 
diffluat, per quam designatur discretio omnium vir- 
tutum ; virtutes enim sine discretione, non virtutes 
sed vitia sunt, nam virtutes in quodam meditullio 
sunt constitutae. Sequitur orarium, id est stola, quod 
oratoribus, id est predicatoribus concedatur : ad- 
monet illum qui illo induitur ut memor sit se esse 


constitutum sub| jugo Christi 415 quod leve est et 
suave (Matth. x1, 30). Dalmatica qua sequitur ob hoc 
dicitur, eo quod in Dalmatia sit reperta. Usus autem 
dalmaticarum a beato Silvestro papa institutus est, 
nam antea colobiis utebantur. Colobium vero vestis 
est sine manicis; significat autem in eo quod est sine 
manicis, unumquemque fidelem exertum esse debere 
ad bona exercenda. Cum vero nuditas brachiorum 
culparetur a beato Silvestro, ut diximus, dalmatica- 


cerdotalem qua supernis solum incessanter intenta 
desideriis. conversationem juxta Apostolum debet 
semper habere in calis (Philip. τα, 20). Per coloris 
mutationem, fraternam compassionem, ut ait Apo- 
stolus: Gaudere cum gaudeniibus, flere cum flentibus 
(Rom. xn, 15), quod proprie est pontificis, signifi- 
cat rationem sublimium non patere nisi perfectis ; 
per hoc quod est vestis interior et non cingitur, vir- 
tutes animae soli. Deo cognitas sine intermissione 
semper habendas. Per dalmaticam qua candida dua- 
bus lineis coccineis ante et retro decoratur a summo 


usque deorsum, 4 8. mentis munditia cum utrius- 
que Testamenti praedicatione, et Dei proximique 
dilectione designatur, quibus fulgere debet sacerdos 
et diaconus; per duodecim fimbrias quas utraeque 
linez:: in se continent, duodecim rami virtutum qui 
ex radice charitatis pendent, quos etiam Apostolus 


rum repertus est usus ; est autem vestimentum in mó- g enumerat, dicens: Charitas paliens esi, benigna esl 


dum crucis, monens in adjutorium suum crucifixum 
suum esse debere mundo juxta Apostolum : Mihi 
mundus crucifixus est (Gal. v1, 14) ; habet etiam in si- 
nistra parte sui fimbrias ; per sinistram presens vita 
figuratur quz diversis curis abundat ; cure significan- 
tur per fimbrias sinistre partis; per dexteram qus 
fimbriis caret, futura vit1 exprimitur, in qua nulle 
cure sollicitant animas sanctorum. Inconsutilis etiam 
est, quia in Ecclesia vel in corde uniuscujusque fide- 
lis nulla debet esse scissura, sed indiscissa fidei inte- 
gritas. Aliter sinistrum latus habet fimbrias, quia ac- 
tiva vita sollicita est et turbatur erga plurima; at 
dextera non habet, quia contemplativa vita nihil ha- 
bet in sinistrum. Largitas brachiorum largitatem et 


hilaritatem doctorís significat. Mapula 4[6 quz si- 
nistra parte gestatur, qua pituita oculorum et narium 
detergitur, praesentem vitam designat in qua super- 
fluos humores patimur. Casula qu: super omnia in- 
dumenta ponitur, significat charitatem quse alias vir- 
tutes excellit; de qua Apostolus commemoratis qui- 
busdam virtutibus ait: Major autem horum est chari- 
tas (I Cor. xin). ’ 

Amictus igitur primum est vestimentum, quo ideo 
collum circeumdamus ut vox quz per collum egredi- 
tur ab omni prava locutione muniatur, juxta Prophe- 
tam: Os nostrum custodiamus, ne in lingua delin- 
quamus (Psal. xxxvi. Secundum camisia linea, 
qua alba vel pectoralis, vel talaris nuncupatur, quod 
ad modum corporis acta totum corpus absque ruga 
operit. Per candorem ad quem nimio labore perdu- 
citur, mentis et corporis castitas atque munditia desi- 
gnatur, qua multo jejunii et vigiliarum, et oratio- 
num, bonorumque operum exercitio acquirunLur. 
Per texturam vestimenti virtus, cor, cunctaque mem- 
bra corporis ab omni operum pravitate coercenda ; 
per talaris vero longitudinem, opus bonum usque ad 


consummationem; per rugarum devitationem, quibus p) linum per 


exprimuntur circumflexiones hareticz pravitatis fidei 
catholice. Per cingulum, discretio qux est mater 


417 omnium virtutum. Per stolam, qui dicitur 
orarium, Jugum Domini suave esi el onus ejus leve 
(Malth. xi, 30,, designatur Evangelium : per albedi- 
nem stolz, puritas doctrine (58); per longitudinem 
usque ad pedes, virtus humilitatis et perseveran- 
tig. Per balteum quo lumbi restringuntur, mentis 
castitas designatur, juxta quod Dominus ait : Sinl 
lumbi vestri procincti (Luc xn, 35). Deinde tunica, 
de qua dixit Dominus ad Aaron : Facies tunicam 
hyacinthinam. (Exod. xxvii, 31), haec vero sub dal- 
matica induitur et subucula nominatur. Hyacinthus 
vero nec rarus est, nec densitate obtensus, nec ru- 
tilat z:qualiter, sereno enim ccelo fi€ perspicuus, et 
nubilo pallidus est, unius et quasi zetherei coloris. 


(1 Cor. xin, 4), etc. Tertia vero linea qui inter duas 
lineas constituitur, et tribus fimbriis ante et retro 
connectitur, charitas qui dilectionem Dei et pro- 
ximi in se continet. Trinitatis fide insignita demon- 
stratur. Per coccineum colorem opera misericordix 
et pupillis et viduis intelliguntur; per ümbrias qui- 
dem sinistri lateris sollicitudo figuratur vitz activae. 
Per dextrum quod fimbriis caret, quies contempla- 
tiv ; per amplitudinem brachiorum largitas eleemo- 
synarum. Per casulam qua super omnia ornamenta 
induitur, sanctitas et justitia, quibus sacerdotalis 
gloria per omnia fulgere debet, designatur; pro 
oc quod duplex habetur inter humeros, proximo- 
rum cura et compassio, et in se pura mentis inten- 
tio, et per aliam duplicitatem in pectore, doctrina 
in populo, veritasque qua debet ornari in mente. 
Per calceamenta linea qu: candore nitent, et line: 
vocantur, ad currendum in malum prohibentur, 


4|9 et in bonum festinare hortantur. Per sandalia 
qui desuper patent, sed subtus soleis a terra pedes 
probibent, przdicatores cwlestia non debere ascen- 
dere neque terrenis inhiare figuratur. 

Pallium quo super omnia ornamenta archipresul 
utitur significat torquem quem solebant legitime 
constantes accipere. Per circulum quo circa humeros 
constringitur, timor et disciplina Domini, quibus se 
totam suosque coepiscopos sibi quidem subditos re- 
gere debet, designatur. Per duas lineas a summo 
usque deorsum ex utraque parte, przdicatio utrius- 
que Testamenti, et dilectio Dei et proximi sine in- 
termissione. Corporale cui superponitur corpus Do- 
minicum, non aliud quam lineum esse oportet, quo- 
niam Joseph linteum mundum legitur emisse, dum 
corpus Dominicum involvit (Matlh. xxvi); uam 
linum purum: germen est terre, et Dominus verum 
et purum corpus habuit, non simulatum; et sicut 
multos labores vel sudores pervenit ad 
candorem, ita Jesus Christus multis affectatus pas- 
sionibus migravit ab hoc szculo, et ad candorem re- 
surrectionis atque immortalitatis perductus est. Ita 
ergo qui corpus Domini in se recipere desiderat, per 
multos bonorum operum labores et per castitatem 


mentis 420 et corporis debet se reddere mundum 
atque candidum, quod ita placari debet, ut nec initium, 
nec finis, sic enim in sepulcro Domini sudarium inven- 
tum est. Sudarium est ligamen capitis, per caput divini- 
tasdesignatur, quia caput Christi Deus est; volutio au- 
tem hzc significat quia Christus qui in humilitate 
habuit initium nascendo, et finem moriendo, in di- 
vinitate neutrum horum, sed semper esse habet. 
Triforme est corpus Christi, eorum scilicet qui gu- 
staverunt mortem et morituri sunt. Primum scilicet 
sanctum et immaculatum, quod sumptum est ex Ma- 


(98, Ez his corrigendus et supplendus liber Joan. Abrinc. p. 85 el aeq. 


213 


ACTA VETERA 


214 


ria Virgine ; alterum, quod ambulat in terris; ter- A hebdomadibus ante Pascha instituit, hymnum angeli- 


tium, quod jacet in sepulcris. Per particulam ob- 
late misse in calice ostenditur corpus Christi qui 
resurrexit a mortuis; per comestam a sacerdote vel 
a populo, ambulans adhuc super terram ; per reli- 
clam in altari usque in finem missz, jacens in se- 
pulcris usque in finem szeculi. 


De his qui ordinaverunt missam. 


Consequentia missam celebrandi jam ad integrum 
composita ab apostolis et apostolicis ministris. Epi- 
stofas quippe et Evangelium recitabat Ecclesia ex 
antiquorum traditione, qua indigesta sunt in li- 
bro qui appellatur Comes, quem ad Constantium 


42| Hieronymus scripsisse dicitur. Alexander VII 
papa qui instituit aquam |f. add. usum] benedicendi 
et aspersionem, inseruit memoriam Dominice pas- 
sionis ad consecrationem Eucharistie. Primus Xys- 
tus VIII papa hymnum Sanctus, sanctus, sanctus. Te- 
lesphorus papa IX qui Quadragesime jejunium sex 





cum Gloria in excelsis Deo addidit. Damasius XXXV 

apa Credo in unum Deum solemnibus diebus cantari 
nstituit ex decreto sancte universalis synodi a CL 
episcopis Constantinopoli celebrate. Innocentius 
XXXVIII papa decrevit osculum pacis ad missam 
dari. Coelestinus XLI papa introitus, gradualia, of- 
fertoria et communiones ex psalmis modulari anti- 
phonatim instituit. Leo XLIII papa in canone missz 
addidit Sanctum sacrificium, immaculatam hostiam. Ge- 
lasius XLVI papa collectas et przefationes composuit. 
Gregorius LXI papa Kyrie, eleison, Christe, eleison, et 
Alleluia extra Quinquagesimam, et in canone Diesque 
nostros in lua pace disponas, atque ab eterna damna- 
lione nos eripi, el in electorum tuorum jubeas grege nu- 
merari, et orationem Dominicam, per quam apostoli 
solam consecrabant, post canonem consecrationis ad- 
didit. Ad hzc omnia Sergius LXXX 4/22 papa hoc 
ultimum addidit, ut inter communicandum Agnus 
Deia clero cantetur. 





FUNDATIO X CLERICORUM COLLEGII DE ALBANIA 


In ecclesia Rotomagensi, anno 1245. 
(Ez chartulario archiepiscopali Rotomag.) 


PrrRus miseratione divina Albanensis episcopus B die distribuantur fideliter. Ita tamen quod ea qus 


(90) universis presentes litteras inspecturis, salutem 
in Domino. 

Beneficiorum qu: a nobili Rotomagensi Ecclesia 
multipliciter recepimus non immemores nec ingrati, 
dignum esse: judicamus et anime nostre valde ne- 
cessarium, ut, et si non possimus et pro tot bene- 
ficiis a nobis et ab ipsa perceptis respondere con- 
digne, saltem et aliquid rependamus quo cultus au- 
gmentetur divinus, et per hoc decor et honor ipsius 
in posterum conservetur. Hinc est quod diligenti 
consideratione przhabita ad honorem Dei, et glo- 
riose Virginis, et B. Romani, in quorum honore est 
dicta ecclesia fabricata, ad presens duximns ordi- 
nandum, ut per archiepiscopum qui pro tempore 
fuerit in Rotomagensi ecclesia ponantur, seu insti- 


tuantur 4423 in ea decem clerici idonei et honesti 
qui continue in eadem ecclesia residebunt, quod 
quidem in receptione sua firmabunt proprio jura- 
mento, qui etiam in eadem ecclesia omnibus 
intererunt, nisi propter infirmitatem vel aliam cau- 
sam sufficientem, honestam et necessariam, fuerint 
impediti. De his autem clericis erunt quatuor sub- 
diaconi, tres diaconi, et tres sacerdotes, et nullus 
ponatur nisi vigesimum primum annum 2tatis suz 
compleverit, et qui bene sciat legere et cantare. Hi 
autem clerici ex causa necessaria qualibet die deesse 
poterunt una hora, dummodo omnibus aliis horis 
intersint; quod si non interfuerint omnibus aliis 
horis, stipendium quod debent die illa percipere 
Subtrahatur eisdem. Nullus autem ἃ Matutinis, 
Missa, Nona, et Vesperis impune se poterit absen- 
lare ; quoniam si una de istis Horis defecerit, quam- 
vis omnibus aliis Horis interfuerit debito sibi sti- 
pendio privetur illa die, nisi propter imminutionem 
de licentia cantoris vel hebdomadarii facta, vel ex alia 
causa honesta, sufficienti, idonea et necessaria 


propter defectus subtrahentur clericis memoratis, 
per eumdem archidiaconum, qui nulli in hac parte 
gratiam faciet, conservabuntur fideliter, et per manum 
cantoris, majoris archidiaconi, et thesaurarii, aut duo- 
rum ex ipsis in pios usus, prout expedire viderint, 
expendantur. Ad hos autem redditus emendos et assi- 
gnandus, deputamus mille et quingentas libras Turo- 
nenses, volentes ut per manus venerabilis Odonis Ro- 
tomagensis archiepiscopi amici nostri litteratissimi, 
necnon magistri Hugonis Pisani Rolomagensis, Petri 
de Papia, et Guillelmi de Rezeana, HRotomagensis 
ecclesi: archidiaconorum, Joannis de Campis, Guil- 
lelmi Laudii, et Hugonis de Alumnia, canonicorum 
Rotomagensium, si presentes fuerint, vel saltem per 
manus duorum aut trium ex ipsis qui presentes exstí- 
terint, unacum archiepiscopo qui pro tempore fuerit 
emantur, et assignentur ad faciendum predicta. Quod 
si memoratum archiepiscopum amicum nostrum, vel 


oris U aliquos, aut aliquem de jam dictis, antequam ista et 


425 alia qu continentur inferius compleantur con- 
tingat decedere, futurus archiepiscopus succedat loco 
dicti archiepiscopi, et loco majoris archidiaconi ejus 
successor; loco vero praedictorum duorum aliorum 
archidiaconorum, succedant decanus et cantor memo- 
rati. Quod si aliqui ex eis antequam ista et alia quae 
continentur inferius compleantur decesserint, in exse- 
cutione predicta ipsorum successores loco eorum 
succedant, ita quod archiepiscopus cum ipsis omni- 
bus, si przssentes fuerint, vel saltem duobus aut tri- 
bus ex eis, supradicta et alia qua: dicuntur inferius 
exsequantur. 


Verum si de supradictis mille et quingentis lihris 
Turonensibus ultra summam centum viginti librarum 
ejusdem monetz quam dicti decem clerici pro suo 
victu percipient annuatim, aliqui redditus emi pote- 
runt, volumus quod illud quod superfuerit emptis 


se valeat super hoc excusare. Sane quilibet clerico- Ὁ redditibus supradictarum centum viginü librarum 


rum istorum singulorum percipiet duodecim libras 
Turonenses annuatim qua pro rata per aliquem de 


ecclesia fide dignum et juratum 424 ad hoc fa- 
ciendum, per cantorem de consilio majoris archidia- 
coni et thesaurarii, si presentes fuerint, vel eorum 
allerius qui presens exstiterit, deputatum, qualibet 


convertatur in emptionem reddituum ad emendum. 
cappas choriales annis singulis pro clericis memo- 
ratis. Nos enim intendimus quod quilibet eorum, si 
fleri poterit, habeat annuatim unum cappam cho- 
rialem, quze viginti solidorum Turonensium pretium 


non excedat. Isti autem clerici simul ín una domo 


(59) Petrus de Collemedio, qui fuit Rotomagnsis archiepiscopus. 


215 


jacebunt, ad cujus incoeptionem 426 ducentas libras 
deputamus ad presens; in eadem etiam domo simi- 
liter simul comedent, si commode fieri poterit, et 
archiepiscopus qui pro tempore fuerit ad hoc eos 
arctare poterit, si viderit expedire. Przterea si ali- 
quis de supradictis clericis sehabuerit inhoneste, vel 
circa divinum Otflcium negligens exstiterit aut re- 
missus, vel ex culpa sua ad serviendum ecclesiz in- 
habilis factus fuerit, ad denuntiationem decani, ma- 
joris archidiaconi, thesaurarii et cantoris qui pro 
tempore fuerint, aut duorum ex ipsis eum sine magna 
discussione archiepiscopus amoveat, etalium substituat 
loco ejus. Non enim intendimus ut przdicti clerici sint 
perpetui, sed potius temporales, ut videlicet tandiu ipsi 

ercipiant supradicta quandiu servient ecclesie et 
honeste se habuerint, sicut decet. Verumtamen si prop- 
ter senectutem, vel propter infirmitatem supervenien- 
tem, vel alias sine culpasua ad serviendum ecclesia mi- 
nus utiles facti fuerint, nolumus quod propter hoc de- 
beant amoveri, ne videatur afflictis afflictio superaddi. 
Videat autem archicpiscopus, qui pro tempore fuerit, 
ut in ponendis, seu instituendis in eadem ecclesia 
dictis clericis, habeat prz oculis solum Deum, et ca- 


veat ne in prejudicium divini 427 cultus, quem ad 
decorem domus Domini in ea cupimus amplíari, prop- 
ter affectionem, vel preces, vel ut forsitan provideatur 

ersona potius quam ecclesie, gratia super hoc ulli 

at, cum nostre intentionis sit ut sine acceptione 
personarum, idonei, honesti, et utiles ad serviendum 
ecclesi: assumantur. Volumus insuper et ordinamus 
ut, si archlepiscopus qui pro tempore fuerit, predic- 
tos clericos, vel aliquem ex eis cum loca vacarecon- 
tigerit, a tempore scientize ultra mensem in dicta ec- 
clesia ponere seu instituere distulerit, decanus et ca- 
pitulum vices ejus suppleant; et si ipsi ultra alium 
mensem hoc facere distulerint, ad decanum, majorem 
archidiaconum, cantorem, thesaurarium, qui pro tem- 
pore fuerint, illa vice devolvatur potestas. 

Ceterum si aliquis de przedictis clericis absens esse 
voluerit ab ecclesia, et causa morandi ad locum alium 
se transferre, ante recessum suum per mensem tene- 
bitur hoc publice denuntiare capitulo, et archiepis- 
copo, si presens fuerit, vel illi qui fuerit loco ejus, 
ul sic eo recedente provideatur quod loco illius 
substituatur alius, ne propter repentinum ejus 
recessum contingat ecclesiam ad tempus unius ser- 
vitoris officio defraudari. Insuper ordinamus et volu- 


mus ut de redditibus viginti 428 sex librarum Turo- 
nensium, quas apud Locum-Veris [Gallice, Louviers| 
emimus, quas ex nunc Rotomagensi ecclesizte damus, 
tribus vicibus in ecclesia predicta fiat commemoratio 
nostri annuatim, videlicet in die nostri obitus, et in 
aliis duobus terminis per archiepiscopum, decanum, 
et capitulum assignandis, ita quod unoquoque ter- 
mino canonicis qui interfuerint officio septem libre 
Turonenses, et clericis de choro qui intererunt tri- 

inta solidi distribuantur, prout in eadem ecclesia 

eri consuevit, residui vero decem solidi in die nostri 
obitus in pane per manus hebdomadarii pauperibus 
erogentur. Porro volumus ut, quandiu Dominus per 
suam misericordiam dederit nobis vitam, in eadem 
predicta ecclesia in octavis nativitatis B. Mari 
Virginis missa de eadem gloriosa Virgine celebretur, 
et canonicis qui intererunt illi misse septem li- 
bre de supradictis viginti sex libris, et clericis de 
choro qui intererunt triginta solidi distribuantur, 
prout est in eadem ecclesia consuetum ; ín crastino 
vero omnium sanctorum qua die dum vixerimus, vo- 
lumus in dicta ecclesia pro animabus antecessorum 
nostrorum archiepiscoporum, et pro animabus pa- 
rentum nostrorum qui ex hoc seculo transierunt 


commemorationem fleri, distribuentur 429 canonicis 
qui interfuerint officio septem libre, et clericis de 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


À choro qui intererunt triginta solidi de pecunia supra- 


216 


dicta, in illa etiam die decem solidi de supradicta 
summa in pane pauperibus per manus hebdomadarii 
erogentur ; residuz vero octo libre et dimidia Turo- 
nenses, distribuantur canonicis et clericis de choro 
predicte ecclesia, qui intererunt misse de sancto 
piritu, quam xu Kalendas Junii in dicta ecclesia 
volumus, dum vixerimus, solemniter celebrari, ita 
quod canonici septem libras percipient, et clerici de 
choro triginta solidos; ita quod nec canonici, nec 
clerici aliquid inde percipiant, nisi interfuerint dictae 
misse. Ceterum postquam vocanrte Domino transie- 
rimus ex hoc mundo, fiat de predictis viginti sex 
libris quod superius est expressum. 

Insuper volumus ut, de redditibus sexaginta et 
decem solidorum Turonensium quos dudum apud 
Locum Veris emimus cet in dicta ecclesia ad usum 
deputavimus lampadarum, nisi dict: lampades ar- 


p deant in ecclesia die ac nocte, ille redditus in die 


nostri obitus et aliis duabus commemorationibus quz 


flent in ecclesia Rotomagensi pro nobis, per manus 
hebdomadarii erogentur in pane, ita quod tertia pars 


predictorum quolibet termino 430 expendatur, su- 


pradictam autem summam mille et septingentarum 
i 


brarum Turonensium, quam exnunc tam ad emen- 
dum redditus, ut predictum est, quam etiam ad in- 
ccptionem domus deputamus, przcipimus per ma- 
nus supradictorum in thesauro Rotomagensi deponi, 
consignari, et conservari diligenter et fideliter, donec 
completasint ea quzesuntde przedicta pecunia facienda. 
Et quilibet eorum bona fide promittat quod non per- 
mittet dictam pecuniam in alios usus converti, vel 
pro alio negotio unquam tangi. Sane volumus ut spa- 
tium, antequam aliquid de supradictis viginti sex 
libris percipiant, commendationis nostr:: duo termini 
per archiepiscopum una cum decano et capitulo as- 
signentur. Item sz:pius ad memoriam reducentes de- 
fectum qui flebat in missis qui cantantur in majori 
altari beatze Virginis, quem per constitutionem nos- 
tram volumus aliquando relevare, qui tamen ob ne- 
gligentiam aliquorum nondum est, sicut dicitur rele- 
vatus ; attendentes quod nos, qui canonicos ad 
serviendum non compulimus, fuimus negligentes, 
ordinamus et disponimus ad praedictam nostram negli- 
gentiam expiandam, ut statim assignentur de bonis 
a Deo nobis collatis quingentz libre Turonenses ad 


emendos redditus, 43 | qui deputentur presbytero 
diacono, et subdiacono canonicis qui in majori ad 
magnam missam ministrabunt altari; ita quod inter 
ipsos singulis diebus pro rata equaliter dividantur, 
et hoc flat per supradictorum manus, decano^tamen 
Rotomagensi vocato, qui tenetur diligenter negotia 
capituli procurare. Praedicta omnia volumus in vita 
nostra, exsecutioni mandari ; et nisi in vita nostra, 
vel saltem infra annum post mortem nostram prz- 
dicta exsecutioni mandentur, ordinamus, disponi- 
mus, et sub interminatione divini judieli injungimus 
archiepiscopo qui pro tempore fuerit, ut predictis 
personis et successoribus eorum, ut mora postposita 
pauperibus, piis locis, videlicet domibus leprosorum, 
pauperibus monasteriis monialium et religiosorum, 
uecnon et aliquibus pauperibus virginibus maritandis, 
si inveniantur, in promptu przdicta nostra bona stu- 
deant erogare. Nobis tamen potestatem duximus 
retinendam disponendi et ordinandi aliter de dicta 
pecunia, nisi ea qus pro ecclesia Rotomagensi 
mandamus fleri, ut supra dictum est, in vita nostra 
celeriter impleantur. Volumus insuper ut predicta 
omnia exsequenda dilecti socii nostri M. Petri S. Au- 
domari propterconsensus (60) et presentia requirantur. 

432 Datum Lugduni, auno Domini millesimo du- 
centesimo quadragesimo quinto, in festo S. Laurentii. 

(60) Hic aliquid deesse videtur. 


217 


ACTA VETERA. 


218 





FUNDATIO XVI CLERICORUM 
COLLEGII CLEMENTINORUM 
In ecclesia Rotomagensi, anno 1350. 
(Ez archivis ejusdem collegü.) 


Clemens (61) episcopus servus servorum Dei ad 
petuam rei memoriam. 


Credita nobis a Domino plurima talenta pensantes, 
et considerantes attente quod ab eo cui plus commit- 
titur plus exigitur, utique deterremur, ne nos qui plus 
ceteris in. hoc. mundo accepisse aliquid cernimur, 
inde ab Auctore mundi gravius judicemur, quia cum 
adauctis donis donorum crescant etiam rationes, pressi 
pondere peccatorum digne famulari Domino non vale- 
mus. Ut igitur gratie divine premium, quod merita 
nostra non exigunt, aliorum patrociniis consequi 
mereamur, ad Dei omnipotentis laudem et gloriam 
beat: Marie Virginis Matris ejus, aliorumque sanc- 
torum honorem, et pro nostra, ac predecessorum ac 

rogenitorum, nostrorumque fidelium animarum sa- 
ute, in ecclesia Rotomagensi, quz nos divina dispo- 


sitione 433 dudum habuit in sponsum, et nunc in 
patrem ac dominum recognoscit, ut in ipsa quoque 


per-Á|n hujusmodi autem perceptione 435. denario- 


rum quatuordecim eisdem clericis seu cappellanis 
pro eorum stipendiis, ut praemittitur, statutorum 
subscriptum modum volumus et statuimus perpetuo 
observandum, videlicet quod in Matutinis et majori ac 
pro defunctis Missis, necnon Vesperis, qualibet sci- 
icet Missarum et Horarum praedictarum duos, ac in 
aliis, videlicet, Prima, Tertia, Sexta, Nona et Comple- 
torio, Horis ac in agendis etiam mortuorum, videlicet 
Placebo et Dirige, in dicta ecclesia celebrandis, singu- 
lis scilicet Horis et agendis hujusmodi singulos dena- 
rios monetz: hujusmodi singuli clerici seu capellani 
presentes duntaxat Matutinis, et Missis, necnon Ves- 
peris, Horis et agendis percipiant antelatis. 


Statuimus quoque quod dicti clerici seu capellani 
in missis et aliis canonicis Horis, diurnis pariter et 
nocturnis in eadem ecclesia pro tempore celebrandis, 
intersint continue, nisi de petita et obtenta licentia 


ecclesia per hoc circa divinum cultum decoris et ho- p decani, vel cantoris seu hebdomadarii ejusdem eccle- 


Doris suscipiat incrementa, sexdecim perpetuorum 
clericorum, seu capellanorum numerum, sive colle- 
gium auctoritate apostolica instituimus ac etiam ordi- 
namus, et eos capellanos seu clericos Clementinos, 
Clementis videlicet papze VI, volumus nominari, auc- 
toritate statuentes eadem quod dictorum sexdecim 
clericorum seu capellanorum duodecim in sacer- 
dotio, et duo in diaconatus ac reliqui duo in subdia- 
conatus sint ordinibus constituti; quodque ipsorum 
sinzuli singulos denarios quatuordecim diebus singu- 
gulis percipiant pro eorumdem stipendiis, et ultra 
quatuordecim predictos denarios, alios duos denarios 
usualis monetz? perpetuo percipiant in qualibet pro- 
cessione solemni. Ordinamus insuper quod singuli 
dictorum clericorum seu capellanorum duodecim, in 
sacerdotio constitutorum, ut przfertur, sex singulis 
in capellis ipsius ecclesix: secrete per seipsos, vel 
impedimento legitimo impediti, per alios idoneos 


si: qui pro tempore fuerint, aut decani prefati, prout 
consuetum est in similibus fleri de aliis capellanis et 
clericis ipsius ecclesi: qui ab eadem ecclesia fuerint 
tunc absentes. Caeterum, ut predicti clerici seu capel- 
lani, sicut spe przmii, sic peenz formidine ad prz- 
missorum observantiam índucantur, ordinantes, 436 
adjicimus ut, si qui clericorum seu capellanorum 
predictorum missis, Vesperis, Horis et agendis hu- 
jusmodi, vel earum aliquibus vel alicui non interfue- 
rint personaliter in ecclesia memorata, distributio- 
nibus, aut distributione missarum, Horarum , agen- 
darum, aut misse, vel Hore, sive agendz, quibus 
vel cui non interfuerint, et quas seu quam essent 
si prasentes existerent missis, Horis, agendis, vel 
misse, seu Horz, ac agenda hujusmodi percepturt, 
privati sint ipso facto. Item ordinamus quod, per dic- 
tum decanum et dilectos filios, capitulum ecclesiz, 
unus alius clericus extra numerum clericorum set 


sacerdotes, per integram unam hebdomadam perpetuo C capellanorum hujusmodi deputetur singulis septima- 


celebrent unam missam, et quod singuli aliorum sex 


unam similiter missam celebrent per aliam unam 434 
hebdomadam successive; quodque ipsorum quilibet 
die illa qua, ut premittitur, celebrabunt, ultra prz- 
dictos quatuordecim et duos denarios, percipiant alios 
denarios quatuor monete ejusmodi usualis. Statui- 
mus etiam quod dicti sexdecim clerici seu capellani 
omnes invicem in capella Sancti Joannis, que in 
eadem ecclesia sita est, semel in septimana qualibet 
congregentur, et, quandiu in humanis egerimus, de 
Trinitate, vel de sancto Spiritu, aut de beata Virgine, 
sive de beatis apostolis Petro et Paulo, seu de sancto 
Martiali, et postquam hujus incert:e ac labilis consum- 
maverimus vitze cursum, de mortuis celebrent solem- 
niter, unam missam ; quodque sacerdos hujusmodi 
missam solemniter, ut predicitur, celebrans, viginti 
quatuor, diaconus vero et subdiaconus sacerdoti minis- 
trantes eidem, quilibet eorum decem et octo, et reli- 
qui dictorum clericorum seu capellanorum, videlicet 
qui fuerint in hujusmodi celebratione praesentes, sin- 
guli videlicet eorum singulos duodecim alios dena- 
rios qualibet videlicet die, qua in qualibet septi- 
mana solemniter missa hujusmodi celebrabitur, ut 
fertur ultra, quatuordecim et duos ac quatuor alios 
denarios supradictos monetz percipiant antedicte. 


(61) Qui fuit Petrus Rogerii Rotom. archiepiscopus. 


nis qui absentias et alios defectus dictorum clericorum 
seu capellanorum sexdecim videat et fideliter redigat 
in scripturam, et de illis in fine septiman:z cujuslibet 
relationem faciat plenariam et fidelem ei quem dictus 
decanus et capitulum duxerint ad hoc eligendum. cui 
(sicut premittitur) deputando per dictos decanum et 
capitulum certum quid ut commissum sibi officium 
fidelius et diligentius exerceat deputetur. Dictis quo- 
que clericis seu capellanis hujusmodi quatuordecim 
ac aliorum denariorum stipendia predictorum, juxta 


prescriptam ordinationem nostram 437 in fine sep- 
timanz cujuslibet per dictos decanum et capitulum 
persolvantur, retentis prius atque deductis per deca- 
num et capitulum supradictos iis qua pro ipsorum 
clericorum et capellanorum ponis absentix fuerint 
deducenda. Denique intuentes quam bona et quam 
sit jucunda, juxta Propheta testimonium, fratrum ha- 


p bitatio in unum (Psal, cxxxi, 1) ; auctoritate predicta 


statuimus, volumus ac etiam ordinamus quod dicti 
capellani sey clerici in una eademque domo invicem 
habitent, ac etiam commorentur; quodque, per 
dictos, decanum et capitulum, ac dilectum, filium 
Bertrandum Chariti archidiaconum, Augi in eadem 
Ecclesia apostolice sedis nuntium, una vel unum, 
domus sive manefium aut hospitium cum adja 
centibus, seu contiguis eidem domui, sive manerio 


219 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. . 


220 


aut hospitio, viridariis sive hortis, domibus, vel A dictos decanum et capitulum pertineat pleno jure. 


maneriis, sive hospitiis, quas seu qua dicti deca- 
* pus et capitulum habent in civitate Rotomagensi. 
Pro qua habitatione capellanorum seu clericorum, 
hujusmodi idonea seu idoneum et sufficiens eligatur, 
et habita de domo, sive manerio, aut hospitio cum 
adjacentibus seu contiguis viridariis, seu hortis hujus- 
modi, »stimatione fldeli, pretium quod illa vel illud 
fuerit valere comperta sive compertum, dictis decano 


438 et capitulo, vel alio vel aliis eorum nomine, 
per eumdem nuntium de pecuniis Camerz apostolice 
collectis per eum, et colligendis inantea, mandamus 
lenore presentium eum integrilate persolvi. Quam 
seu quod domum sive manerium, aut hospitium, ut 
premittitur, eligenda seu etiam eligendum dictis ca- 
pellanis seu clericis exnunc damus, concedimus, e! 
donamus, et illam seu illud pro ipsorum cohabit.- 
tione communi, etiam deputamus eidem nuntio ; 
eadem nihilominus auctoritate mandantes quod tam 
estimationis domus sive manerii aut hospitii cum 
adjacentibus sive contiguis viridariis, sive hortis hu- 
jusmodi quam etiam aliam opportunam pecuniam pro 
reparatione domus seu manerii aut hospitii hujus- 
modi, ac pro disponendis et ordinandis in illa vel in 
illo necessariis officinis pro cohabitatione clericorum 
seu cappellanorum ipsorum, de pecuniis dicte ca- 
mere collectis jam et colligendis inantea. per eumdem 
hac vice cum i.tegritate persolvat ; dictisque decano 
et capitulo districtius inhibemus ne de pecunia quam 
pro pretio domus sive hospitii aut manerii hujusmodi 
ab eodem nuntio, vel alio nomine nostro solvente 
recipiant. Praeterquam in emptione perpetuorum 
reddituum pro eadem ecclesia emendorum quidquam 


439 expendere non przsumant, suspensione deca- 
num, et capitulum, predictos singularesque personas 
capituli predicti excommunicationis sententie ipso 
facto subjacere volentes, si contrarium prasumpse- 
rint attentare. Pecunia vero, quz de ponis absentig 
clericorum seu capellanorum obveniet predictorum, 
in reparationem et conservationem domus sive manerii 
aut hospitii hujusmodi per dictos decanum et capi- 
tulum deputetur fideliter, et integraliter convertatur, 
deputando, sicut premittitur, per dictos decanum et 
capitulum super inspectione, scriptione ac relatione 
defectuum pradictorum, de salario per eos illi pro- 
pterea constituto exinde primitus satisfacto, sicut 
satisfit custodi aliorum sexdecim clericorum seu ca- 
pellanorum, vocatorum de Darnestallo, institutorum 
in eadem ecclesia ab antiquo. 


Statuimus insuper ac- etiam ordinamus quod nullus 
ad clericatus seu capellanias hujusmodi in clericum 
seu capellanum recipiatur aut etiam admittatur, nisi 
psalterium et antiphonarium per historias corde tenus 
recitaverit; vel si talis nou posset forsitan reperiri, 
saltem qui ad psalterium et antiphonarium, hujus- 


Quibus etiam decano et capitulo, illos ex eisdem cle- 
ricis seu capellanis qui ultra duos menses absentes 
fuerint sine causa legitima ab ecclesia supradicta, vel 
pro aliis justis causis clericatibus seu capellanis 
eorum hujusmodi (post tamen decessum nostrum) pri- 
vandum, et clericatus seu capellanias hujusmodi per 
hujusmodi privationem vacantes. personis aliis idoneis 


44| (ut prefertur), scientibus psalterium et antipho- 
narium recitare, vel aptis et habilibus ad recitan- 
dum eadem conferendi plena et libera sit facultas. De 
libris quoque, necnon calicibus et aliis ornamentis 
ad missas et alia divina officia, per clericos seu capel- 
lanos celebranda, in ipsa ecclesia opportuna decenter 
duximus providendum, et pro supportatione onerum 
praemissorum annuos redditus trecentarum et viginti 
.brarum parvarum Turonensium, quos emi et amor- 
tizari fecimus, et alios redditus ducentarum et vigiuti 
librarum aliarum, quos praeter domum sive mane- 
rium, vel hospitium hujusmodi emi volumus et man- 
damus, et pro quorum emptione per eumdem nuntium 
mille septuaginta scuta aurea dictis capitulo [add. et 
decano] jam assignata sunt, et residuum per eum 
solvi precipimus tenore pre$entium, et jubemus. 
Exnunc auctoritate deputamus eadem, dictisque de- 
cano et capitulo hujusmodi redditus tam emptos (sicut 
predicitur! quam emendos exnunc etiam damus, con- 
cedimus et donamus, et volumus quod liceat dictis 
decano et capitulo possessionem ejusmodi reddituum, 
ut ubicunque et in quibuscunque consistant, auctori- 
tate ipsorum propria capere et naucisci, eosque in 


usus hujusmodi convertere, juxta modum 4452 et for- 
mam superius expressos ; ita tamen quod dicti deca- 
nus et capitulum pro se suisque successoribus jurent 
et bona fide promittant, ac se eflicaciter obligent 
quod, pro reparatione et conservatione hujusmodi 
domus, manerii seu hospitii, uitra pecuniam pana- 
rum et condemnationem hujusmodi expensas neces- 
sarias facient et subibunt, et quod hujusmodi redditus 
fideliter colligent, illosque necnon res, loca et bona, 
in quibus cousistunt, defendent et conservabunt, pro 
viribus, sicut alia bona et jura eorum communia ; et 
quod clericis seu capellanis eisdem stipendia eorum, 
ordine prescripto perpetuo de dictis redditibus 
emptis el emendis, cum integritate persolvent : quod- 
que satisfacient aliis duobus capellanis perpetuis, in 
eadem ecclesia per nos cum praeramus eidem hacte- 
nus institutis, juxta ordinationem nostram super hzc 
dudum factam de stipendiis eorumdem ; pro quibus 
etiam stipendiis certos redditus duximus alias depu- 
tandos, sicut apparet per instrumenta publica quz 
exinde sunt confecta; et quod solemnitatem beati 
Martialis et anniversaria, per nos in dicta ecclesia 
facienda annis singulis hactenus ordinata, peragent, 
et duas missas quas ipsi decanus et capitulum nobis 


modi prescripto modo recitandum, infra biennium ἃ Ὁ in promotione nostra ad apicem apostolicze 443 di- 


receptionis sus tempore computandum habilis 440 
Sit et aptus. Sane de circumspectione ac probitate di- 
lecti fllii Joannis de Novancuria, archidiaconi Vulcas- 
sini Francie, in eadem ecclesia, plenam Domino 
fiduciam obtinentes, volumus, et auctoritate predicta 
etiam ordinamus quod quandiu egerimus in humanis, 
ipse vel si contingeret eum interim ab hac luce 
substrahi, aut ad aliam dignitatem promoveri ; sive 
si archidiaconus Vulcassini Francise in dicta ecclesia 
desinerel, alius quem ad hoc duxerimus eligendum 
clericatus seu capellanias hujusmodi tam hac vice pri- 
maria quam deinde successive, quoties illos vel illas 
vacare contigerit, personis idoneis, scientibus vel 
habilibus, et aptis ad sciendum psalterium et anti- 
phonarium, ut predicitur, recitare, auctoritate nos- 
tra conferat οἱ assignet. Quodque nobis ab hac luce 
subtractis ipsorum vel ipsarum libera dispositio ad 


guilatis annuatim pro salute nostra, quandiu videlicet 
egerimus in humanis, ac postquam migraverimus ab 
hac luce pro remedio animse nostre perpetuo cele- 
brandas in add. statuerint], unam videlicet nonas 
Maii, qua videlicet die assumpti fuimus ad officium 
apostolice servitutis, et aliam die illa qua voluerint 
decanus et capitulum antedicti, przedictis aliis duabus 
missis per nos in dicta ecclesia institutis, ut przemit- 
titur, celebrandis in suis diebus et ordine, remanen- 
tibus consuetis. 

Caeterum ne forsan ex decani absentia contingat 
voluntatem et affectionem nostram circa przmissas 
ordinationes, aut earum aliquas vel aliquam impediri, 
vel etiam retardari, adjicimus declarantes quod pre- 
missa omnia et singula volumus per dictos decanum 
et capitulum, non vocato nec exspectato dicto decano, 
si forte fuerit absens (servata tamen alias forma) 


22] 


ordinationem hujusmodi adimpleri. Volumus insuper A 


quod presentes litter: ac singula et omnia instru- 
menta, tam de ipsius concessione domus sive manerii 
aut hospitii quam de emptione reddituum emptorum 
jam, et emendorum etiam, ut prefertur, ac de pro- 
missione obligationeque capituli predicti, necnon 
inventarium de libris, paramentis et calicibus pro 


celebratione missarum et aliorum 444. divinorum 
officiorum deputatis, ac etiam deputandis, eorum co- 
pia dictis capellanis seu clericis per dictos decanum 
et capitulum, in publica forma data, in archivo pu- 
blico ipsius eeclesize conserventur. Nulli ergo omnino 


ACTA VETERA. 


2229 


hominum liceat hanc paginam nostrorum ordinationis, 
institutionis, statutorum, voluntatum, mandatorum, 
dationum, concessionum, ordinationum,  deputa- 
tionum, przceptorum, et jussionum infringere, vel ei 
ausu temerario contraire. Si quis autem heec attentare 
presumpserit, indignationem omnipotentis Dei et 
eatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit 
incursurum. 
Datum Avenioni, octavo Kalendas Junii, pontificatus 
nostri anno vri. Sic signatum in plicatura : 


De curia beati Stepha. 





INCERTI AUCTORIS 


SERMONES 


SEX AD POPULUM 


(Ex codice ms. Bigot.) 





SERMO PRIMUS. 
DE HONORANDIS PRESBYTERIS. 


Dicit apostolus Paulus : Nom est potestas misi a 
Deo. Que autem sunt, α Deo ordinate sunt; itaque 
qui. resistit potestati, Dei ordinationi resistit. (Rom. 
xir, 1-2). Audite, fratres charissimi, quid Apo- 
stolus Domini vobis clamat. Nou sunt enim 


contemnendz potestates sive mundi 445 sive 
Ecclesia, quia omnes ordinata sunt a Deo; et 
qui ordinatis a Deo contradicit et resistit; ordi- 
nanti contumeliam facit. Oportet igitur nos domi- 
num papam nostrum, consiliatorem nostrum, visi- 
tare et venerari; visitare, quia consiliatorem : ve- 
nerari, quia pastorem : sunt enim episcopi Ecclesie 
venerandi, sicut magistri, sicut vicarii Domini. 
Tanta revereniia voluit Dominus sacerdotes suos 
timori et venerari, quod in Deuteronomio minatus 
est, dicens : Εἰ homo quicunque fecerit in superbia ut 
ποι exraudiat sacerdotem | aut — judicem, 
(Deut. xviz, 129. Item ad. Samuelem, cum a Judsis 
sperneretur, Dominus dicit : Non le spreverunt, sed 
me spreverunt; et Dominus quoque in Evangelio : 
Qui audit (inquit! vos, me aud εἰ eum qui me misit, 
el qui vos spernit, me spernil (Luc. x, 16) ; et cum 
leprosum emundasset, Vade, inquit, et demonstra te 
sacerdoti (Matth. viu, 1) ; et postea tempore quam 
passionis alapam accepisset a servo sacerdotis, cum- 
que ei dixisset : Sic respondes pontifici ? (Joan. xvin, 
22)'adversus pontificem Dominus contumelia nihil 
dixit, nec quidquam de sacerdotis honore detraxit ; 
sed innocentiam suam magis asserens et ostendens : 
Si male locutus sum , (inquit), perhibe testimonum de 
fdlo; δὲ awslem bene, quid me caedis? (Ibid., 23. 
ltem in Actibus apostolorum, B. Paulus apostolus 
cum ei dictum esset: Summum 446 sacerdotem 
Dei maledicis? (Act. xxiu, 4) quamvis eo tempore 
sacerdotium Jud:eorum destructum crucifixo Christo 
erat, quantum ad Christianos, tamen ipsum, quam- 
vis ínane nomen, venerans Paulus ait : Nesciebam, 
fratres, quia pontifez essel ; scriptum est enim: Prin- 
cipi plebis tue non maledices (Ibid., 5 ; Exod. xxn, 28). 
Cum igitur antiquum sacerdotium legis veteris ín 
tanta auctoritate haberetur, resistentibus Dominus 
morlem minaretur, quales putatis eos qui contra 
. Sacerdotium nove legis hostes et rebelles sunt con- 
ira Dei Ecclesiam ? nec przmonentes (id. est, preeca- 
ventes) Domini comminationem, nec futuri judicii 
ultione terrentur. Chore, Datam et Abiron, qui con- 
ira Dominum Moysen, et Aaron sacerdotem, sibi sa- 
Ccrificandi licentiam vindicare conati sunt , poenas 
slatim pro suis conatibus impenderunt, terra compa- 
gibus ruptis in. profundum sinum aperuit, stantes 


morietur C 


B atque viventes recedentis soli hiatus absorbuit; nec 


tantum eos qui actores fuerant Dei indignantis ira 
percussit, sed et caeteros ducentos quinquaginta 
principes ejusdem furoris a Deo ignis probata ultione 
consumpsit (Num. xxvi), admonens scilicet et osten- 
dens contra Deum fleri quidquid fuerint ad destruen- 
dam ordinationem Dei humana voluntate conati. Sic 
Ozias rex cum thuribulum ferens et contra legem 


447 Dei sacrificium sibi violenter assumens, resis- 
teute sibi sacerdote Zacharia (Azaria], obtemperare 
nollet et cedere, divina indignatione confusus et 
lepre: maculatus est varietate in fronte (II Paral. 
xxvi, 18), ea parte notatus offenso Domino, ubi si- 
gnantur qui Dominum promerentur. Cavendum est 
igitur, fratres charissimi, ue contra sacerdotes Dei 
aliquis audeat insurgere, ne Dominus illos qui vice 
sua funguntur velit aspere vindicare. Hi autem positi 
sunt in Ecclesia ad utilitatem nostram ut nobis pro- 
videant, ut de salute nostra rationem reddant, et 
unitatem Ecclesia! custodiant, de qua unitate nos 
Dominus voluit esse sollicitos, ne per devia ince- 
dentes et schismata facientes per diversos errores ab 
unitate fidei divisi essemus ; sic enim unus Dominus 
est et unus pastor, sic voluit esse unam familiam et 
unum gregem ; unde Dominus ait in Evaugelio : Et 
erunt unus grez et unus pastor (Joan. x, 16) ; et [srael in 
veteri lege ait: Dominus Deus tuus usus est (Deut. v1, 4). 
Quod unus Deus sit in Evangelio ostendit, dicens : 
Ego εἰ Paler unum sumus (Joan. x, 30). Et iterum de 
Patre, et Filio, οἱ Spiritu sancto scriptum est : Et 
ires unum suni (I Joan. v, 7). Voluit igitur Dominus 
suos sibi similes existere, ut sicut unus erat, ita Ec- 
clesia una esset. Unde Dominus in Canticis ad Eecle- 
siam ait : Una esl columba mea, una est perfecta wea 


448 (Cani. vi, 8). Hoc unitatis sacramentum tunica 
Domini inconsutilis significavit, de qua scriptum est 
in Evangelio quia silies qui eum crucifizerunt, eo 

uod de superiori parte non consulilis, sed per totum 
lexia fuerat, dixerunt ad invicem : Non scindamus eam, 
ged sortiamur de ea cujus sit (Joan. xix, 23-24). Indu- 
mentum Christi de superiori parte integrum erat, 
quia Ecclesia Dei unitatem de calo, id est, a Patre 
et Filio venientem, et solidam fürmitatem fidei inse- 
parabiliter obtinebat. Noluit Dominus scindi vestem 
suam inconsutilem, quia non patitur violari Ecclesiae 
unitatem. Pracepit ergo Paulus de hac unitate : Ob- 
secro (inquit) vos, fratres, per nomen Domini nostri 
Jesu Christi ut ipsum dicalis omnes el uon aint in vobis 
schismala (I Cor. 1, 10), et iterum : Servate untlatem 
Spiritus in. vinculo {68 (Ephes. 1v, 3). « Quomodo 
enim solis multi radii, sed lumen unum ; el rami ar- 
boris multi, sed robur unum tenaci radice fundatum; 
et cum de fonte uno rivi plurimi defluunt, numero- 


223 JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 224 


sitas, licet diffusa videatur exundantis copiz largitate, Avenda. Similes sunt diabolo patri suo, qui statim 
unitas tamen servatur in origine. Avelle radium solis postquam creatus est, in Creatorem suum erectus 
a corpore, divisionem lucis unitas non capit; ab ar- ait : Super astra Dei ponam sedem meam, sedebo in 
bore frange ramum, fractus germinare nonpoterit; a — monie testamenti, in lateribus aquilonis , ascendam 
fonte preescinderivum, przecisus arescit. Sic Ecclesia super altitudinem nubium et ero similis Altissimo (Isa. 
Domini luce perfusa per totum orbem radios suos xiv, 13). Isti enim qui sacerdotes Dei inquietant, in 
porrigit; unum tamen lumen quod ubique diffun- ccelum ascendunt, super astra Dei volunt sedere, 
ditur, nec 449 unitas corporis separatur. Ramos Super montem testamenti sedem ponere, super nu- 
suos in universam terram copia ubertatis extendit, bes ascendere, quasi dicas : Super episcopos volunt 
profluentes largiter rivos latius expandit; unum ca- Tégnaré; episcopi enim sunt cceli, astra Dei, mons 
put tamen est eL origo una, et una mater fecunditatis testamenti, nubes cceli, latera aquilonis. Celi, quia 
successibus copiosa. » (S. CvPn. De unitate Ecclesie.) continent arcana Dci, unde David: 452 Coli enarrant 

Propter hanc unitatem conservandam, ut agnus gloriam (Psal. xviu, 1), etc. Astra, quia de eis ait 
veteris legis qui in figura Christi occiditur in domo Dominus: Vos estis lur mundi (Matth. v, 14). Nu- 
una ederetur, non ejicietis de domo carnem foras (Exod. — bes, quia rore predicationis mentes fidelium com- 
Xi 46.) Caro Christi et sacramentum Domini ejici pluunt, de quibus dicitur : Qui sunt isti qui ut 
foras non potest, nec alia ulla credentibus praeter nubes volant (Isa. Lx, 8). Latera aquilonis, qui fini- 
unam Ecclesiam domus est; hanc domum unitatis timi sunt peccatoribus qui frigidi in peccatis eos 
hospitium designat, et denuntiat Spiritus sanctus ing persequuntur , vel latera praebent ad patiendum 
psalmis dicens : Deus qui inhabitare facit unanimes" aquiloni, id est diabolo, qui frigus infert hominibus 
in domo (Psal: rxvu, 7). In domo Dei, in Ecclesia peccati, de quo in Canticis: Surge, aquilo, et fla 
Dei unanimes habitant, qui concordes et simplices hortum meum (Cant. 1v, 16), id est, tenta Ecclesiam 
perseverant. Hujus igitur observatione, fratres cha- meam, ut ex victoria de te habita accipiat gloriam. 
rissimi, voluit Dominus per unum zdificare Ecclesiam — Mons testamenti sunt, quia in eis est altitudo scien- 
suam super illum, cui dixit : Tu es Petrus et super tie utriusque Testamenti, sed vos qui estis filii Ec- 
hanc petram «cdificabo Ecclesiam meam, et tibi dabo  clesi: defendite Ecclesiam. Nemo seducal vos inani- 
claves regni colorum, et quodcunque ligaveris super bus verbis (Ephes. v, 6); adulterari non potest 
terram, etc. (Matth. xvi, 18, 19). Et iu conversus con- sponsa Christi, incorrupta, pudica est. Non pertinet 


frma fratres tuos (Luc, xxn, 32). Petrus est funda- 
mentum cui innititur Ecclesia, fidei enim illius de- 
bent omnia alia membra adh:zrere, magister enim 
et princeps apostolorum ideo factus est, et pastor 
fidelium, quia in fide prevaluit; cum enim Dominus 
de fide suorum investigaret dicens: Vos autem quem 
45O me esse dicitis (Matth. xvi, 15), respondit 
Petrus sicut robustior in fide : Tu es Christus Filius 
Dei vivi (1bid., 16), et audita fidei ejus fortitudine, Do- 


ad premia Christi qui relinquit sponsam Christi, ha- 
bere jam non potest Deum Patrem qui non habet 
Ecclesiam matrem. Ecclesiam qui vult dividere, ve- 
stem Christi cupit discindere, nemo bonus Ecclesiam 
Dei deserit, nec a familia Dei discedit ; vere, ut ait 
Dominus, cognoscent eum oves ejus (Joan. x, 14), 
omnibus quoque clamat : Qui non est mecum, contra 
me esl, et qui non colligit. mecum, dispergit (Luc. x1, 
23). Triticum non rapit ventus, nec arborem solida 


minus dedit ei ut esset fundamentum fldei Ecclesi (; "'adice fundatam procella subvertit. Inanes pales 


dicens : El tu es Petrus, etc. (Ibid., 18). Et claves habet 
cceli, quia nullus nisi per doctrinam ejus et magiste- 
rium ad celum aspirare potest ; oportet itaque ali- 
ando ut conversus ad nos cum periclitabimur con- 
rmet ; pro eo enim rogavit Dominus ut non deficeret 
fides ejus (Luc. xxu, 32). Quia igitur magister noster 
est Petrus, dominus noster est vicarius ejus : ideo 
oportet nos adire limina apostolorum, et dominum 
nostrum papam visitare, et consilium quaerere quo- 
modo in tot et in tantis fluctibus hujus mundi Eccle- 
siam Domini possumus sine periculo gubernare; in- 
surgunt enim quotidie tempestates (62) in Ecclesia Dei 
qui vellent unitatem ejus dissipare, et discordias semi- 
nando unionem pacis exstinguere. Aggrediuntur pa- 
stores Ecclesiw, ut caput ferientes, membra commo- 
veantur terrore ; nec solum enim ab extraneis patitur 
Ecclesia, sed et a domesticis et a fratribus suis; et 
pejora sunt bella intestina a quibus non cavetur, 


quam forinseca quse previdentur. Initio mundi Abel D 


justum frater occidit, Jacob fugientem persecutus 


est Esau frater ejus, Joseph venundatus est ἃ 451 
fratribus, a discipulo etiam est traditus Dominus; 
sed nobis non est ignominia pati a fratribus quod 
passus est Christus, nec gloria est facere quod fecit 
Judas. Convicia eorum quibus se et vitam suam quo- 
tidie lacerant non timemus : fustes, et lapides, et 

ladios quos verbis patricidalibus jactitant non per- 

orrescimus. Quid de illis est? homicida sunt apud 
Deum, nos necare non possunt nisi eis Dominus per- 
miserit; et cum nobis semel moriendum sit, illi ta- 
men odio, et verbis, et delictis suis nos quotidie pe- 
rimunt; nec ídeo nos a proposito justiti2 dimove- 
bimur, quia propter timorem ecclesiastica disciplina 
non est relinquenda, nec sacerdotalis censura sol- 


(02) Subauditur eorum. Vide manum qui, pag. 454. 


tempestate jactantur, invalid:te arbores 4b3 turbi- 
nis incursione vertuntur. Apparent filii Dei ut eos 
stantes in fide celestis Pater remuneret, ut in ccelis 
unus Deus et una Ecclesia unum efficiant in szcula 
saeculorum. Amen. 


SERMO II. 
AD PASTORES ECCLESLE. 
De officio pastorali. 

Ve pastoribus qui dispergunt gregem pascug meg. 
Ideo hoc dicit Dominus Deus Israel ad pastores qui 
pascunt populum suum : Vos dispersistis gregem meum, 
ejecislis eos, el non visilaslis eos ; ecce ego visilabo 
super vos malitiam sludiorum vestrorum (Jer. xxii, 
l, 2). Audite, fratres charissimi, super vos senten- 
tiam comminantem, sed qui peccatoribus commi- 
natur vult ut convertantur. Mandat Dominus vobis 
per Jeremiam prophetam quia gregem suum vobis 
pascendum, regendum, custodiendum commiserat, 
ut a lupis insidiantibus eum defenderetis, ut eos 
jejunos cibo coelestis verbi reficeretis. Unde Domi- 
nus in Evangelio convocatis discipulis suis ait : Mise- 
reor (urbe quia [ms. qui] non habent quod mandu- 
cent, οἱ ideo dimittere eos jejunos nolo ne deficiant 
in via (Matth. xv, 32). Jejuni sunt in via quibus in 
hoc mundo non apponitur praedicationis mensa. 
Miseretur Dominus cum predicatores mittit; vos 
estis discipuli Domini missi ad reficiendos jejunos. 


454 Quid ergo, fratres? Ecce conqueritur de vobis 
Dominus; pastores lupi effecti sunt. Comminatur igitur 
Dominus : Ve pastoribus qui dispergunt et dilaceran 
gregem populi mei. Dilaceratis quos pascere debuistis, 
ecce ovis fit esca pastoris. Dilacerant quia, cum sint 
mali sibi eos incorporant, malos et sibi similes efli- 
ciendo dilacerant quia ad punitionem ducunt; dis- 
pergunt quia ab unitate Ecclesie dividunt. Sed 


225 E 


ACTA VETERA. 926 
audite quid vobis Dominus comminatur : Ecce ego A illius ferire qui pracipit : Si quwis percusserit te in 
visilabo super vos malitiam studiorum vesirorum. maxillam, praebe ei et alteram (Matth. v, 39). Non 


Dominus visitat mala alicujus cum ea punit, unde turpis lucri appelitorem. "Turpis lucri appetitus a 
ait in psalmo : Beatus vir cui non imputabit Dominus presbytero debet esse alienus; sunt enim multi do- 
peccatum. (Psal. xxxi, 2). Et quare puniet Dominus centes qua non oportet turpis lucri gratia. (Til. 1, 11), 


Sacerdotes , subjungit : Namque sacerdotes polluti 
sunt, et in domo mea inveni malum eorum (Jer. xxii, 
11). Polluti sunt peccatis, quos mundos esse deceret, 
quia mundos alios facere debent; oportet enim 
manum (63) mundam esse qui maculas polluti vasis 
purgat et lavat, ne polluta deterius inquinet, cum 
sordida sordidum tractet; scriptum «est namque : 
Mundamini, qui fertis vasa Domini (Isa. Lu, 11). 
Domini etenim vasa ferunt qui proximorum animas 
ad interna sacraria perducendas in conversationis 
sue exemplo suscipiunt. 

Qualis autem debeat presbyter esse describit Aposto- 
lus, cum dicit : Oportel episcopum sine crimine 455 
esse, tanquam Dei dispensatorem, non. prolervum, 
iracundum, non vinolentum, non percussorem, mon 
lurpis lucri appetitorem (TM. 1, 7). Episcopum vocat 
hic non solum episcopum, sed etiam presbyterum, 
id est, irreprehensibilem, ex eo scilicet tempore ex 
quo baptizatus est. « Quomodo (dicit enim Ambrosius) 
polest preesse Ecclesie, et auferre malum de malo 
ejus, qui in delictum simile corruerit. » Sequitur : 
Tanquam Dei dispensatorem. Aliud est dispensator. 
aliud, dominus. Dispensator est servus przapositus 
conservis suis, et dispensator et familia ejusdem 
domini sunt servi ; itaque dispensatoris non est per- 
cutere conservos suos, sed exspectare Dominum qui 
vindicet illa quze male acta sunt, sed conservis dare 
debet in tempore cibare : sic presbyter populum Dei 
habet subjectum sibi, non servum. Non decet ergo 
euim esset perterritum familie Dei, sed humilem, 
quzerentem ad modum villici boni quid prosit pluribus. 
Non iracundum. lracundus est qui semper irascitur 


non B 


el pulant. questum esse pietatem (I Tim. v1, Ὁ 
Forsitan enim plures inter vos sint qui officium 
presbyteratus non propter Deum, sed propter terre- 
pum commodum accipere presumpserunt; sed hi 
qui terrena lucra magis qu:erunt quam Deum, rece- 
perunt mercedem suam (Matth. vi, 2). 

Multa turpia lucra possunt notari in sacerdotibus, 
qui nec cantare missam, nec baptizare, vel mortuum 
sepelire, nisi accepto pretio, vel promissio, vel exacto. 
volunt ; Querunt enim qu£ sua sunt, non qug Jesu 
Christi (Philip. n, 21) ; curam animarum gerunt, nec 
salutem animarum quarunt. Cum aliquis moritur 
subjectorum, non tam volunt ejus salutem quam 
mortem ; mortem cupiunt parochiani, quia sibi ex 
morte credunt contingere aliquid commodi, hsec 
sunt ergo turpia lucra. Preterea fiunt quidam eorum 
feneratores, qui feneratores excommunicare solent. 
Si fenus crimen in laico judicatur, nonne plusquam 


scelus in sacerdote deputari 458 dehet? ideo in 
Psalmista dicitur : Qui pecuniam suam non dedit ad 
usuram, el munera super wnocentem non accepit [ms., 
accipit] Psal.( xiv, 6) ; qui si non accipiens laudari 
debet, tunc accipiens debet vituperari. Turpe etiam 
lucrum in canonibus censetur, si sacerdos vel cleri- 
cus emat annonam vel vinum, ad hoc ut plus vendat. 
Negotiator enim est ex sacerdote, sed ait Apostolus : 
Nemo militans Deo implicet se secularibus negotiis (II 
Tim. n, 4), sed tantum victu contentus esse debet ; 
et iterum ait Apostolus: Qui altario serviunt de 
altario vivant (I Cor. 1x, 13) ; dignus est enim opera- 
rius mercede sua (Luc. x, 7). Dixit : De altario vivant, 
non dixit, divites flant, victum tantum habeant, non 


el ad levem repromissionis auram atque peccati, ( colligant inde pecuniam ; unde Dominus mittens di- 


uasi a vento folium, commovetur, et revera nihil est 
edius preceptore furioso : qui cum debet esse man- 
suetus, et secundum illud scriptum est: Servo autem 
Domini non oportet rizari, sed humilem esse ad omnes, 


doctorem, patientem, in. 456 mansuetudine erudientem 
eos qui conira noverunt [al., qui esistunt] (II Tim. n, 
24). Mle e diverso torvo vultu, trementibus labiis, 
ruga fronte, effrenatis conviciis, et errantes non tam 
ad bonum retrahit, quam ad malum sua severitate prz- 
ripitat; unde Apostolus : Non reddenles malum pro 
malo ([ Peir. ni, 9); et iterum: Non occidat sol 
super iracundiam vestram (Ephes. wv, 26) ; et Dominus: 
Mihi vindiclam, ego retribuam, dicit. Dominus (Rom. 
xii, 19), et Salomon : Melior est patiens viro forti, el 
qui dominatur animo suo expugnatore urbium (Prov. 
xvi, 52) ; Non vinolentum, turpissimum enim presby- 
terum vino deditum esse. Ebrietas exczecat rationem, 
unde Salomon; Vinum el mulieres apostatlare faciunt 
hominein [al., sapientes] (Elcci. xix, 2). Praeterea gene- 
rat luxuriam: unde Apostolus: Et nolite inebriari 
vino in quo est lururia (Ephes. v, 18). Vino inebriatus 
Loth jacuit cum filiabus, vino Samson inebriatus a 
meretrice traditus est inimicis. Et lsaias: Ut quid 
consurgitis mane ad. ebrietatem sectandam, et potandum 
usque ad vesperam ut vino acstuelis (Isa. v, 11). In 
veleri quoque lege preceptum est sacerdotes cum 
ingrediuntur templum ministrare Deo, vinum omnino 
Don bibere (Levit. x, 9; Num, vi, 3.) Si ergo absti- 
nebatur a sacerdotibus aliquando templum secundum 
legem veterem ingregdientibus, quid de vobis dicen- 
dum est qui quotidie ad altare Dei acceditis, cum 
quanta sobrietate vivere debefis? Non percussorem. 
457 Postvinolentiam prohibet percussionem; solet 
enim ex vino jurgium procreari Non debet servus 


(63) Subauditur ejus. Vide tempestates qui, pag. 450, 


scipulos ad priedicandum jussit ut neque sacculum, 
neque peram, neque zonam ferrent (Luc. x, 4), sed 
de rebus subjectorum viverent, dicens: Edentes el 
bibentes qu& apud illos sunt. (Ibid., 7), despicientes 
divitias terrenas, debent alias quxrendas annuntiare. 
Si causa harum divitiarum tantum przdicant et pa- 
stores fiunt, ab illis celestibus se privant. Unde 
Gregorius : « Si quis ideo praedicat, ut hic vel laudis 
vel muneris mercedem recipiat, :&terna procul dubio 
mercede se privat. » Duz autem ex hoc officio merces 
[mercedes] debentur, una in via, altera in patria [add. 
alia] quze nos in labore sustentet; scilicet victus ; 


alia 459 qus nos in morte remuneret, scilicet 
gloria. Non ideo tamen prwdicare debet ut ia hoc 
tempore mercedem recipiat, sed ideo mercedem reci- 
pere ut praedicare valeat. Sed quid nos, o pastores ! 
agimus, qui mercedem consequimur, et tamen operarii 
nequaquam sumus; fructus percipimus, et tamen in 
predicatione minime laboramus? Ecce ex oblatione 
fidelium vivimus, sed quid pro animabus fidelium 
facimus ? Merito dictum est de nobis per prophetam : 
Peccata populi mei comedunt (086. 1v, 8). Peccata 
opuli comedunt, qui peccata delinquentium tolerando 
ovent, ne temporalia bona amittant. Peccata populi 
comedunl, si ex oblationibus vivunt, et tamen pro 
offerentibus nihil faciunt. Itaque, fratres charissimi, 
de vobis conqueritur Dominus et comminatur ; ita ex 
altera parte instruit vos Apostolus. Considerate ergo, 
pensate si merito flat de vobis hzc querimonia, ti- 
mete minas praevenientes ex justitia. Probate si tales 
estis quales describit Apostolus, ut qui nomen 
accepistis sacerdotis, rem nominis retinere studeatis. 
SERMO IIl. 
AD SACERDOTES 

Locutus est Dominus ad Moysen. dicens: Sacerdos 
qui habet maculam non offerat hostias Deo ; nec. acce- 


221 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


del ad ministerium ejus, si cecus fuerit, 460 δὲ Aad propositum : Si aliquis parvo naso, id est, parva 


claudus, si parvo, vel grandi, el torto naso, si fraclo 
pede, si manu, si fuerit gibbosus, si lippus, δὶ albugi- 
nem habet in oculo, si scabiem jugem. Omnis sacerdos 
qui habuerit maculam won accedat offerre hostias Do- 
mino (Lev. xxi, 17, 21), Homo qui fuerit leprosus 
non vescelur de his qug sanctificata sunt Domino 
(Lev. xxn, 3). Fratres charissimi, hzec omnia qua in 
veteri lege de sacerdotio jubentur, ad nostrum 
sacerdotium spiritualiter intellecta pertinere videntur. 
Ibi vitiositas carnis in sacerdote damnatur, hic vi- 
tiositas mentis per corporis vitia significata indica- 
tur. Videamus ergo per singula, quo vitiositas 
mentis a sacerdotio removeri precipiente Domino 
cogit. In primis jubet quod sacerdos czcus non offe- 
ret hostias Domino. Cecus sacerdos est qui Scri- 
pture sententiam non intelligit, et quo gressus 
doctrinz vel operis extendit per ignorantiam nescit. 
De talibus scriptum est per Isaiam: Speculalores 
Jerusalem c&ci omnes (Isa. 1vi, 10), scilicet qui 
debent providere Ecclesi: Dei et eos ducere, cci 
sunt id est, ignorantes Domini precepta. Quam digne 
isti ἃ sacerdotio removentur qui populum Dei regere 
nesciunt, nec quid docere debeant cognoscunt; ait enim 
Dominus : Sí cecus c&cum ducat, nonne ambo in fo- 
veam cadunt? (Matlh. xv, 14.) In przcipitium peccata 
amborum cadunt, quia ambo viam veritatis ignorant. 


46| Hujusmodi pastoribus Dominus in Evangelio 
ait: Vos estis c&ci, duces cecorum (Ibid., 15). Sacer- 
dotes vero Dei debent esse prudentes in Seripturis, 
unde gregem Domini pascant, et unde contra lupum 
spiritualem se muniant ; unde Salomon in Canticis 
laudando oculos Ecclesiz dicit: Oculis ejus columbe 
super rivos aquarum (Cant. v, 12). Oculi Ecclesie 
pastores sunt qui debent excubare circa gregem Do- 
mini. Columbe esse dicuntur qui innocentes debent 
esse et simplices in consideratione Scripturarum , 
ne sanum intellectum aliquem hzretica sententia 
corrumpant. Super rivulos aquarum | describuntur. 
Per rivulos, Scripturarum intelligitur sententia 
Diversi rivuli diverse sunt sententi:. Natura columbae 
est juxta fluenta habitare, et veniente accipitre se 
etiam undis mergendo insidias ejus evadere. Eodem 
modo pastores ad munitionem Scripturarum contra 
diaboli insidias debent recurrere. Sequitur : Si 
claudus fuerit non offerat Deo hostias. Claudus unum 
pedem habet rectum et alio claudicat; hinc claudo 
pastores illi comparantur qui partim recte intelli- 
gendo pergunt, sed in parte male pr:edicant ; hanc 
autem claudicationem mentis Jacob claudus prefi- 
guravit in corpore, quia populus Israel, veniente 


Christo, claudicavit mente ; bene sentiebat de 462 
Christo cum hominem putaret, sed male cum Deum 
non intelligeret. Qui autem claudicant in fide remo- 
vendi sunt a sacerdotio, ne alio quos regere debent 
claudicare faciant in eodem vitio. 

Sequitur : Si parvo naso fuerit non offerat Deo ho- 
slias. Nasus in divina pagina discretionem significat, 
naso enim bonus et malus odor discernitur, unde 
Salomon ait in Canticis describens Ecclesiam : Na- 
$us (uus sicut turris Libani qua& respicit contra Dama- 
scum (Cani. vii, 4. Nasus Ecclesi sunt doctores 
sancti qui noverunt redolentem catholic fidei do- 
ctrinam discutere ab haereticz pravitatis fetore. Sic- 
ul iurris Libani sunt. Libanus mons est, et interpre- 
tatur candidalio. Turris Libani sunt doctores, quia 
defensio et refugium sunt fidelium. Qui respicil contra 


Damascum. Damascus interpretatur potus sanguinis, - 


sanguis voluptates corporis designat; Damascus 
igitur mundum designat, quia sanguine, id est vo- 
luptatibus corporis, delectatur. Turris vero illa, id 
est, sancti doctores mundo contrarii sunt, et ideo 
contra Damascum dicitur respicere. Sed redeamus 


B 


discretione fuerit, scilicet ut bene discernat in mi- 
nisterio quid sit faciendum, vel quid non sit facien- 


dum, et bene discernat 463 quo spiritu unum- 
quodque agatur, sive bono sive maligno , non 
est dignus sacerdotio. Putabit quidam bona esse 
que mala sunt, si vera discretione caruerit. De 
hac discretione dicit Apostolus: Alii datur discre- 
lio rimum (I1 Cor. xn, 10). Sequitur : Si 
grandi el torio naso fuerit , non offerat hostias Deo. 
Grandem nasum habet qui in immoderatam discre- 
tionem evagatur, sicut quidam qui ultra modum sin- 
gula persequuntur, quibus ait Apostolus: Non plus 
sapere quam oportet sapere, sed sapere, ad, sobrietatem 
(Rom. xii, 3) ; dum enim aliquis ultra modum arcana 
divina insectatur, incidit in errorem dum non po- 
test adipiscii intellectu quod investigabat, sed ut ait 
Dominus: Si quid residuum fuerit igne comburelur 
Exod. xi, 10), scilicet illud quod sciri non poterit 
piritui sancto tradatur. δὲ fracto pede vei manu 
fuerit, non offerat Deo hostias. Duobus pedibus dici- 
tur fidelis viam Domini ambulare, düm quod docet 
ore, studet opere complere, habet autem pedem frac- 
tum qui vel predicat tantum, et. opere non com- 
plet, velopere complet, sed aliis non praedicat. 
Uterque autem a sacerdotío removendus est, qui vel 
tacet veritatem aliis, vel cujus vita dissentit a dictis. 
Qui bene przedicant et maie vivunt notat Dominus 
in Evangelio, cum dicit : Dicunt et mon. faciunt 
(Malth. xxui, 3). Sacerdoti 464 autem qui predi- 
care cessat ita Dominus per Ezechielem minatur : 
Fili hominis, speculatorem dedi te domus [al., domu) 
Israel; audies de meo ore verba mea, οἱ annun- 
liabis eis ez me: Si dicente me ad impium : Morte 
morieris, non annuntiaveris ei uw averlatur a via sua 
impia ei vivat ; ipse impius in iniquitate sua morielur, 
sanguinem aulem ejus de manu (ua requiram, id est, 


Canimam ejus. Si autem annuntiaveris impio, et ille non 


fuerit. conversus ab impietate sua, ipse quidem in ini- 
uilate sua morietur, tu autem animam [uam liberasti 
(Ezech. m, 17, 19). Idem significat manus quod 
pes, manus enim operari, pes ambulare designat ; 
ambulare vero et operari ín divina pagina idem est. 
Sequitur : Si gibbosus fuerit, hostias Deo non offeret. 
Gibbosus sacerdos est quem terrens cupiditatis ; 
pondus deprimit, et tardius ad superna intendit ; 
dum enim ad inf(ma inhiat incurvus gravitatem 
sollicitudinis quasí pondus sustinet. Quod vere dives 
inhians terrenis gibbosus est, hoc designavit Dominus 
in Evangelio, dum camelo qui gibbosus est divitem 
avarum comparavit, dicens: Siewt camelus non Je 
test iransire per foramen acus, etc. (Mallh. xix, 24; 
Marc. x, 25; Luc. xvin, 25). Quod omnes sacerdotes 
student αὐαγ et a. propheta usque ad. sacerdotem 
cuncti faciunt dolum (Jerem. vi, 13). Sequitur: Si 


Ὁ "ippus fuerit, non offeret hostias Deo. Lippus est qui 


quidem ingenium ad cognitionem veritatis 465 
emittit , sed hoc vivendo carnaliter obscurat ; 
sunt enim quidam qui bene studere possunt divinse 
pagine, et bene intelligerent si vellent, sed intenti 
voluptatibus ingenium obscurant, et vivendo in 
sordibus lumen ingenii deturpant. Aibuginem habet 
ín oculo, qui cum sapiens sit, arrogantia sapientie 
vel justiti& nebulam ante oculum ingenii ponit, et 
cum putat videre c:xcus est et insipiens, ascri- 
bendo sibi non Deo quod novit; vel, iste habet 
maculam in oculo quí intentus terrenge sapientis 
non divine, putat se sapientem esse cum sit insi- 
piens, unde scriptum est: Sapientia hujus mundi 
stultitia est apud Deun (1 Cor. m, 19). Jwgem 
scabiem habet , qui aliis criminalibus nec poenitet 
unde fedatus est. Omnes istos, fratres charissimi, 
ab officio sacerdotali jubet Dominus removeri, vos 





229 


ACTA VETERA. 


aulem qui sacerdotii nomen habetis, cavete ne pro Acitiam qui sacerdotium sine successione habent , 


omnibus istis dignitate offücii inveniamini indigni. 
SERMO IV. 
AD SACERDOTES 
Labia sacerdolis custodiunt scientiam , el legem 
erquirsat ex ore ejus, quia angelus Domini exrerci- 
tuum est (Mal. u, 7). Audite, fratres charissimi, quan- 
tum thesaurum Dominus vobis commisit, et quanta 
diguitate nominis vos honoravit ; thesaurum scien- 


tie vobis tradidit, 466 ^et hominem angelum 
"vocavit ; ait itaque Malachias [ms. Salomon]: Labia 
sacerdotis custodiunt scientiam ; sed quia propter 
eum solum non sibi commendatur, sed ut aliis 
diffundatur, sicut ipse ait: Sapientia abscondita et 
lhesaurus absconditus, que wiilitas in utrisque ? 
(Eccli. xx, 32.) Ideo adjunxit : Et legem ezquirunt 
homines ex ore ejus. Et dignum est ex ofticio ejus 
impositum ut alii ab eo verba Domini percipiant, 
quia angelus Domini cxercituun est, id est, nuntius 
et missus Domini Sabaoth, id est exercituum, 
Scilicet angelorum et aliorum ordinum. Vos estis 
tante dignitatis, quod in curia regis coelestis fami- 
liares estis, consilia ejus cognoscitis, unde dicit in 
Evangelio: Jam non dicam vos servos, sed amicos, 
quia servus nescit quid facial dominus ejus. Vos 
auiem diri amicos, quia quecumque audivi a Patre 
TWc0 nola feci vobis (Joan. xv , 14). Vobis jungit 
pracepta sua ut aliis dicatis, et tante etiam fa- 
miliaritatis cum Deo estis, quod ex consortio ejus 
οἱ participatione dii vocamini, unde per Psalmi- 
stam: Ego dixi: Dii eslis (Psal. χχχι, 6.); et ad 
Moysen ait: De eo quod ad juramentum deducen- 
dus est, applicat eum ad eos, id est ad sacerdo- 
tes : sed quid valet honor iste, ista sublimatas, si 
eam vertitis in superbiam ? Sciatis hoc omnes, fra- 
tres mei, quia si superbiatis, ispa exaltatio erit 


vobis ruina, sicut scriptum est: Dejecisti 467 eos 
dum «ilevarentur (Psal. xxu, 18). Non dixit: De- 
Jecisti postquam allevati sunt, sed dum allevarentur, 
et dum temporali honore suffulti foras videntur 
surgere, intus cadunt; hinc iterum dicit: Deficien 
les ut fumus deficiant. (Psal. 1xvu, 2). Fumus 
quippe, ascendendo deticit, et se dilatando evanescit, 
Sicut est sublimatus dum superbit, quia unde osten- 
ditur ut altus sit, inde agitur ut non sit ; et iterum: 

meus, pone illos ut rotam (Psal. 1xxxu, 14). 
Rota quippe ex posteriori parte attollitur et in al- 
tioribus cadit. Posteriora nobis suut bona prasen- 


et assidue serviunt; et cum Apostolus dicat laicis : 
Abstinele vos ad tempus uw vacelis. orationi (1 Cor. 
vii, 5), multo magis sacerdotes, quibus orandi et 
sacrificandi juge officium est, debent a luxuria jugi- 
ter abstinere. Venit quadam die David esuriens ad 
Achimelech sacerdotem , et ait: Da mihi aliquid 
cibi; at ille inquit: Non habeo panes laicos ad 
manum, sed tantum sanctum panem ; dic mihi, Sunt 
mundi ri lui a mulieribus ? Sunt ab heri ei nu- 
diusterlius, εἰ fuerunt vasa puerorum sancta. Dedit 
ergo ei sacerdos sanctificalum panem (1 Reg. , 
Xx1, 4-6). Si ergo sacerdos interrogavit utrum 
mundi erant a mulieribus in die ad panem pro- 
positionis accipiendum, quid sacerdotes debent 
facere assidue propter corpus Domini accipiendum ? 

quia non vultis digne accipere, dicit Apostolus 
haec incommoda contingere: Jdeo inter vos sunl 
multi infirmi et imbecilles (I Cor. x1, 30), etc. ltaque 


469 mundo vase, mundo linteo corpus Dominus 
tractare, ne de vilitate hospitii irascatur Dominus 
jnste. De reliquiis etiam, fratres charissimi, provi- 
dere vobis debetis, ut in maxima reverentia pignora 
sanctorum habeatis. Audite quid ait Gregorius, de 
presumptione tractandi et videndi reliquias. « In 
Romanis (ait) partibus et totius Occidentis omnino 
intolerabile est, atque sacrilegum, si sanctorum cor- 
pora tangere quisquam voluerit. Quod si prasum- 
pserit, certum est quod hac temeritas impunita nullo 
modo remeabit (αὐ. remanebit]. Namque ergo cum 
quidam circa beatissimum B. Pauli corpus meliorari 
voluit, quia necesse erat ut juxta sepulcrum illius al- 
tius effodi debuisset, przepositus loci illius ossa aliqua 
non quidem eidem sepulcro conjuncta reperit, qua 
quoniam levare przsumpsit atque in alio loco ponere, 
apparentibus quibusdam signis subita morte defun- 
ctus est. Prater hzc Pelagius prepositus dum simi- 


C liter aliquid circa corpus B. Laurentii meliorare vo- 


lebat, dum nescitur ubi sancti corpus esset, exquirunt, 
et subito sepulcrum illius ignorantibus [a/., ignoran- 
ter] apertum est; et hi qui presentes erant monachi, 
atque laborabant, et mansionarii qui corpus martyris 
viderunt, omnes infra decem dies defuncti sunt. » 
(GnEconius, lib. πὶ, Reg. ep. 30.) Itaque, fratres, non 
temere sunt reliquie sanctorum accipienda, nec tra- 
ctandaz. De ponitentibus similiter male agitis qui non 
peccata 4700 hominum inquiritis, οἱ inquisita non 
corrigitis, nec nobis ostenditis. Sed ego dico vobis in 


tis boni quz relinquimus ; anteriora autem sunt Spiritu Dei, ego liberabo animam meam, sed Deus de 
eterna et permanentia ad qus vocantur, Paulo manu vestra requiret quia vos consentitis ; dicit enim 
attestante qui ait: Qwe retro oblitus, in ea que — Ambrosius (64) : « Assenlire est non reprehendere, 
suni priora exlendens me (Philip. nt, 13). Pecca- cum possis; » ait autem Apostolus : Qui talia agunt 
tor vero in prosperitate presentium gloriatur, ex digni sunt morte, non solum qui ea faciunt, sed. qui 
posterioribus elevatur , in anterioribus , id est in consentiunt facientibus (Rom. 1, 32). Przeterea non au- 
cOlestibus, corruit. Etiam alia sublimitas vobis a detis reprehendere quia eadem sspius agitis, sicut 


Deo concessa; permittit a vobis corpus Domini 
tractari, sanctificari, et de pane corpus suum ve- 
stra benedictione fleri. Magna dignitas! magna po- 
tentia! sed videte ne hzc potestas vertatur vobis 
in damnationem, qui si indigne tractatis, si in- 
digne corpus Domini accipitis, rei corporis et san- 
guinis Domini eritis; sicut ait Apostolus: Qui- 
cumque manducaverit (I Cor. τι, 27), etc. Probet 
autem seipsum, etc. (Ibid., 28). Probatum jubet 
accipere: Mundamini 468 qui fertis vasa Do- 
mini ([sa. wu, 11). Itaque nulla luxuria, nulla 
immunditia sit in vobis. Legimus quod sacer- 
dotes veteris legis quibus licitum erat habere 
uxores, in templo anno vicis su: habitare praecepti 
sunt, et ab uxoribus abstinere, quia scriptum est: 
Estote sancii, quia sanctus sum ego Dominus Deus 
sesier (Levit. xi, 44). Quanto magis igitur hi sacerdo- 
tes ex die Ascensionis suce servare debent pudi- 


justitiam. 


ait Apostolus : Qui alium doces, te tpsum nou doces ; 
qui predicas non furandum, furaris : qui dicis non 
mochandum, mecharis (Rom. τι, 21, 22). 

Sed dicitis : Persecutionem patimur, bella tolera- 
mus, omnia perturbata videmus, non possumus gre- 
gem Domini custodire. Ecce mercenarii esse apparetis, 
qui veniente lupo fugitis. Audite quid admonet Domi- 
nus : Nolite mirari si odil vos mundus (1 Joan. 1, 13). 
Si mundus vos odit, scitote quia priorem me odio ha- 
buit. Non est servus major domino 800; si rne persecuti 
sunt el vos persequentur. Si de mundo fuissetis, mundus 

uod suum erat diligeret (Joan. xv, 18-20). Quid ergo 
ratres exsequeremini [f. queremini]? Nonne estis 
membra Christi qui non venit ministrari, sed ministrare, 
et dare animam suam pro ovibus suis ? (Matth. xx, 28; 
Joan. x, 11). Beali qui persecutionem patiuaMur propter 
audete el exsullate quia merces vesira co- 


(64) Ambrosiaster, non Ambrosius in c. 1, ad Rom. 


231 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMACG. 


232 


piosa esl in calis (Malth. v, 10, 12). Nolite igitur de A leranda, positi in navibus, id est, in Ecclesiis regendis 


talibus omnino (ut ait Gregorius) 4.7 conturbari, 
quia qui post nos vixerint deteriora tempora videbunt, 
ita ut in comparatione sui temporis felices nos zesti- 
ment dies habuisse (05). Maxima corona est bonum 
esse inter malos. Audite quid Dominus ait ad Eze- 
chielem : Fili hominis, increduli et subversores sunt te- 
cum, ei cum scorpionibus habitas (Ezech. u, 6). Et Job 
ait: Frater fuit draconum el socius struthionum (Job. 
xxx, 29) ; et Paulus : In medio nationis prave et per- 
verst, inter quos lucetis, sicut luminaria in mundo (Phi- 
lip. τι, 15). Sed sunt quaedam qua oportet :quani- 
miter tolerare, quzedam vero qux oportet mansuete 
corrigere, sicut Ecclesia ait in psalmo : Supra dorsum 
meum [fabricaverunt peccatores (Psal. cxxvin, 3), in 
dorso quippe onera portantur. Supra dorsum meum 
fabricaverunt peccatores, quando eos quos corrigere 
non possumus patienter portamus. Ego Abe] esse non 
suspicor qui Cain non habuerit. Boni, si sine malis 
fuerint, perfecti esse non possunt, quia minime pur- 

ntur; hoc est malus bono, quod fornax auro; hinc 

icitur : Et major serviel minori (Rom. 1x, 13). Esau 
nunquam servivit Jacob, nisi persequendo, sed dum 
persecutus est maxime servivit, quia majorem coro- 
nam donavit. Nolite itaque, fratres charissimi, perse- 
cutionibus terreri, sed laborate, sudate ab hoc tu- 
multu mundi animas miserorum eripere, convertendo 


quosdam ad vitam contemplativam, 472 quosdam ad 
activam. Imitamini Jacob qui habuit duas uxores Ra- 
chel et Liam, sed prius Liam, deinde Rachel. Lia erat 
lippa. et Rachel formosa ; de Lia multos, de Rachel 
paucos filios habuit. Iste servavit oves Laban, et con- 
cessit ei Laban pecora varia. Ille autem accipiebat 
virgas populeas, et decorticabat eas in parte, ita ut 
varie essent, et ponebat eas in canalibus ubi effun- 
debatur aqua in conspectu pecorum, ut, cum conci- 
perent, fetus essent similes virgis ; itaque plura erant 
varia quam alba, vel nigra, etsic major erat multitudo 
pecorum Jacob quam Laban (Genes. xxx). Hzc histo- 
ria exspectat vos, et ostendit quid debeatis facere : 
Laban diabolus, Jacob doctor quilibet Ecclesie, qui 
pascit oves quas pascebat diabolus. Dus fili, duz 
vite: Rachel significat vitam contemplativam quse 
pulchrior est, Lia, activam, qu: generat [add. plu- 
res] filios quam contemplativa. Jacob excorticabat 
virgas, id est, sententias divinas quibusdam subtra- 

. sensum] allegoriz, aliis non. Qui semper 
laborat ut filios diaboli suos faciat. Sic, fratres cha- 
rissimi, laborate in grege Domini, quosdam per vitam 
contemplativam generando, alios conjugatos per vitam 
actionis, ut, decepto Laban, id est diabolo, ad terram 


473 promissionis cum ovium magna multitudine re- 
deatis, ubi Dominus noster Jesus Christus regnat cum 
angelis et sanctis, per omnia secula seculorum. Amen. 


SERMO V. 
AD SACERDOTES. 


Qui descendunt mare in navibus facientes operatio- 
nem in aquis mullis ; ipsi viderunt opera Domini el mi- 
rabilia ejus ín profundo. Dixit, et stetit spiritus procella, 
el ezallati sunt fluctus ejus. Ascendunt usque ad celos 
el descendunt usque αὐ abyssos, anima eorum in malis 
tabescit. Turbati sunt el moti sunt sicul ebrius, et omnis 
sapientia eorum devoraia est (Psal. cv, 23-27). Con- 
queritur Dominus per David, fratres charissimi, de 
nobis sacerdotibus quibus gubernaculum Ecclesize 
suz commisit, et opera et consilia sua revelavit, quo- 
niam navem suam male gubernamus, nec in die sere- 
. nitatis, nec in die procella discreti sumus. Ait enim: 
Sacerdotes qui descendunt ab altitudine contemplatio- 
nis su: ad mare, id est, ad pericula hujus mundi to- 


(65) Ita fere Bernardus in epist. 25 ad Hugonem 
Rotom. archiep. 


ordinati; qui enim curam regiminis assumit populis 
Dei condescendit, et mare ingreditur, quia Ecclesia 
Dei multis fluctibus tribulationum circumvallatur ; et 
quare descendant subjungit, facientes, id est ; ad hoc 


474 ut faciant operationem in aquis multis, id est in 
populis multis; unde Joannes : Aque mulie, populi 
multi (Apoc. xvii, 15). Operari debent quia operarii 
vocantur, juxta illud : Messis quidem mulla, operarii 
vero pauci (Matth. 1x, 37; Luc. x, 2). Operari debent 
quia nomine increpationis vitia debent a mentibus 
hominum exstirpare, et grana virtlutum seminare; 
operari debent in aquis multis, quia retibus przece- 
ptorum Domini homines de profundo hujus szculi 
eripiendo piscari, unde Dominus Petro et Andrea: 
Faciam vos fieri piscatores hominum (Matth 1v, 19); et 
ut possint et sciant sapienter operari revelavit eis 
Dominus Scripturas, ait enim : Ipsi videruM opera 
Domini. Ipsi viderunt in Scripturis opera Domini, 
quomodo omnia creavit, quomodo homines redimendo 
recreavit, et caetera innumerabilia opera ejus, vide- 
runt etiam mirabilia ejus, id est, mysteria occulta 
Dei, sicut est sacramentum Dominici corporis et 
baptismatis, et cetera omnia sacramenta quz docto- 
ribus Ecclesi; sunt revelata, czeteris de populo ab- 
scondita. Quae mirabilia sunt in profundo, quia vix 
oculis cordis perceptibilia. Audistis, fratres charis- 
simi, quomodo Deus gubernaculum navis su: sacer- 
dotibus commisit, et qua intentione, scilicet ut ope- 
rentur in aquis multis; audistis etiam quomodo eos 


instruit, 475 dum eis sensum ad intelligendas Scri- 
pturas aperit. Intelligite ergo quomodo gubernant, 
quomodo in commisso Officio se habeant. Permittit 
eos Dominus tentari procellis adversarii ; et hoc est 
quod dicit, vel supponit : Dixit, et stetit spiritus pro- 
celle, οἱ exaltati sunt fluctus ejus. Dixit Dominus, id 
est, voluit, et statim spiritus procellae, id est, malignus 


C spiritus qui omnem procellam in Ecclesia Dei com- 


movet, eletit, id est, inhorruit contra rectores Eccle- 
si : et fluctus ejus, id est, diabolicze tentationes exal- 
tat:e sunt, id est, multiplicantur ; tentat enim rectores 
Ecclesie, tum per prosperitatem, tum per adversita- 
tem, tum per suam, tum per subjectorum. Rectores 
autem quomodo obsistent : Ascendunt usque ad. celos, 
εἰ descendunt. usque ad. abyssos, el anima eorum in 
malis conlabesci; per multam enim prosperitatem 
ascenduni usque ad colos, id est, in nimiam superbiam 
extolluntur, et per multam adversitatem descendunt 
usque ad abyssos, id est, usque ad desperationem de- 
primuntur ; et anima eorum in malis contabescit, quia 
conturbata in omni bono deflcit. Mercenarius enim et 
qu non esl pusior, et cujus non sunt oves proprie videt 
upum venientem, et dimiltit oves el fugit (Joan. x, 12), 
non pastor, sed mercenarius qui uon pro amore in- 
timo oves Dominicas, sed propter 476 temporales 


p mercedes pascit. « Mercenarius est qui locum pastoris 


tenet, sed lucra animarum non quzrit, terrenis com- 
modis inhiat, honore prelationis gaudet (S. GnEc., 
homil. 14 in. Evang.) » Lupus rapit, et. dispergit oves 
(Joan. x, 12) cum alium ad luxuriam trahit, alium in 
avaritiam accendit [ms. ascendit], alium in superbiam 
evigit, alium per iracundiam dividit. Stare in periculo 
non potest, quia non propter oves, sed propter lu- 
crum ovibus przest, et ideo trepidant ne hoc quod di- 
ligitur amittant. Lupus rapit cum aliquis impotentes 
[ms. potentes], pauperes, viduas, pupillos opprimit. 
Pastor fugit non. mutando iocum, sed subtrahendo 
solatium ; fugit quia injustitiam vidit et tacuit, et ideo 
inquit David : Turbati sunt et moli sunt sicul ebrius, et 
omnis sapientia eorum devorata esi. Turbali sunt quia 
ignorant quid faciendum sit, sicut qui in tempestate 
perturbatur et commovetur, erga subjectos pauperes, 
non divitibus obsistendo, sed pauperes increpando ; 


233 


ACTA VETERA. 


234 


et quia neque in prosperitate neque in adversitate A, multa mala in ([f., inde] oriuntur ; suscipiuntur enim 


rationabiliter se agunt, omnis sapienlia eorum devorata 
est, οἱ adnihilata quia cassa et infructuosa. Sic nos 
describit Dominus per Psalmistam, nos autem quid 
respondemus ad hxc ? Sic enim ait Isaias : Sicut po- 
lus, sic sacerdos; sicul servus, sic dominus; sicul an- 
cilla, sic domina (Isa. xxiv, 2); et Michzas ait : Periit 
sanctus de terra, el rectus in 47 7 hominibus non esl ; 
omnes in sanguine insidiantur, vir frairem suum venatur 
ad mortem (Mich. vu, 2) : miseriores sumus ceteris 
homiuibus, quia ct perimus, et alios perire facimus. 
Ait enim Moyses in Levitico : Si sacerdos qui est uncius 
peccaverit, delinquere faciel populum, quis enim facere 
pertimescit quod suum correctorem facere prospicit; 
propterea Dominus, cum appropinquasset Jerusalem, 
et videns civitatem super eam flesset (Luc. xix, 41), 
intravit postea in templum, et ejecit ementes et ven- 
dentes (Ibid., 45), per hoc ostendens esse maximam 
causam destructionis civitatis ; et quia sumus ruinàg 
populi, ait nobis Dominus per Zachariam : Super pa- 
stores iratus est furor meus (Zach. x, 3). Duobus modis 
est sacerdos ruina populi : male vivendo, et indiscrete 
regendo. Indiscrete regit, dum vel immoderatam 
penitentiam negligenda parit. De immoderata poni- 
tentia. incfepat eos Dominus dicens : Alligant onera 
gravia et imporíabilia, et humeris hominum imponunt, 
digilo autem nolunt ea movere (Matth. xxu, 4), id est, 
minimum etiam illorum qux» jubent nequeunt obser- 
vare, propterea ait Apostolus : Si preoccupatus fuerit 
homo in aliquo delicto (Gal. v1, 1), etc. De minima 
autem poenitentia ait Augustinus : « Si aliquis pecca- 
verit in. Deum, nos in Dei injuria benigni et mise- 
ricordes sumus, et Dei offensam quasi injuriam sit 
potestate ejus velle et 478 ejus nolle impune absque 
congruenti penitentie vindicta donamus, cum tamen 
quod in Robis commissum est, nec sallem verbum 
contumeliosum sine vindicta possumus, juxta consti- 


multoties excommunicati per ignorantiam, fiunt et 
per hoc illicite copulationes conjugales : cum enim 
raptam vel alterius sponsam, vel prohibitam non 
possunt improbi ducere in parochia sua, fugiunt in 
aliam, et manu extranei sacerdotis illicite benedi- 
cuntur; vos autem pro terreno lucro libenter eos 
recipitis, et quzritis quz vestra sunt, non φ Jesu 
Christi (Philip. τι, 21). Multi etiam suspensi et degra- 
dati ab officio diabolica instigatione agere officium 
divinum presumunt, et contra voluntatem Domini 
a vicariis ejus prohibiti ministrare volunt. Qui hoc 
faciunt Domino resistunt, et similes Chore, Dathan 


et Abiron, qui 480 steterunt contra Moysen et 
Aaron, et volebant per invasionem praeesse populo 
Dei, quos vivos terra transglutivit cum tabernaculis 
suis et substantia, descenderunt vivi in infernum 
(Num. xv, 32). Graviter ulciscitur Deus in eos qui 
resistunt vicario suo ; unde in veteri lege pecca- 
tum illud morte puniebatur, ait enim Moyses : Qui 
aulem  superbierit nolens obedire socerdoti qui eo 
lempore ministrat. Domino, moriatur homo ille (Deut. 
xvii, 12). In Toletano vero concilio excommunicari 
precipiuntur, et si noluerint corrigi, exsilio damnari 
(Tol. v, c. &;i. De incuria vero et negligentia officii 
vestri multoties admonui vos ut lectioni vacaretis, et 
quid facitis [f. facere], quid predicare debetis addis- 
ceretis. In Aureliano concilio de illis dicitur : « Sa- 
cerdotes qui non sapiunt adimplere ministerium 
suum, nec discere juxta precepta suorum episcopo- 
rum pro viribus satagunt, vel contemptores canonum 
existunt, ab officio proprio submovendi sunt, quousque 
emendata hec pleniter habeant ; » ignorantia enim 
Scripturarum errant et errare populum Dei facinnt, 
et maledictionem, quam dixit Moyses, incurrunt ; ait 
enim: Maledictus qui errare facit cecum in itinere (Deut. 
xxvi, 18). De diminutione etiam titulorum vestrorum 


tutionem sanctorum Patrum, secundum auctoritatem C sepius przcepi ne aliquis minueret vel minui permit- 
canonicam vindicemus. » Nolite ergo, fratres, esse — teret ; super hujusmodi culpa talis invenitur in cano- 
indiscreti, ne vobis dicatur: Vos estis cci duces c&- nibus sententia : 48| « Quicunque presbyter de jure 
corum, et ideo si cecus ccum ducat, nonne ambo in tituli sui quolibet modo aurum, argentum, gemmas, 
foveam cadunt ? (Matth. xv, 14). Ut autem discretio- vestes, vel aliqua alia mobilia ad ornamenta divina 
nem haberetis, in clavibus Petri vobis prefiguratum data in perpetuum alienare tentaverit, alienator et 
est et insinuatum, cum enim Dominus dedit claves venditor honoris sui amissione mucltetur. » Quid 


regni ceelorum Petro, in Petro omnibus vobis dedit. 
Claves regni du: suut : potestas et discretio, ut li- 
gemus et solvamus ; sed dignus digne ligatur et ex- 
communicatur, qui sepius admonetur nec corrigitur, 
unde Dominus ait : δὲ neque te neque Eeclesiam au- 
dieril, sit tibi sicul ethnicus et publicanus (Maith. xvui, 
17. bigne absolvitur qui digna satisfactione humi- 
liatur. Nec solum subjectis indiscreti estis, sed et in 
alienis; accipitis enim alterius parochianos, super 
quos non est data vobis potestas, et de quibus non 
est vobis judicare, unde Apostolus : Tu quis es qui 
judicas alienum servum ? suo domino slat, aut cadit 
(Rom. xrv, 4). Si autem videris eum errantem, fac 
quod Moyses przcipit : Si videris bovem fratris tvi aut 
ovem errantem, non. prateribis, sed reduces frairi tuo 
[Deut. xxu, 1); debes enim 479 parochianum alie- 
Dum pastorem suum devitantem dulciter admonere, 
et pastori suo reconciliare. Si potestatem usurpaveris 
timor est ne maledictionem, quam Moyses dixit, in- 
curras : Maledictus qui transfert. terminos proximi sui, 
(Deut. xxvii, 17), et alibi: Non assumes et transferes 
lerminos proximi tui quos fizerunt priores in possessione 
fua (Deut. xix, 14); hoc enim precipit Dionysius 
papa (Diongsius Epist. n1, Severo episc.) : « Ecclesias 
singulas singulis presbyteris dedimus, et unicuique 
jus proprium statuimus, ita videlicet, ut nullus al- 
terius parochiz terminos aut jus invadat, sed unus- 
quisque suis terminis sit contentus. » Quare, fratres 
charissimi, tanta presumptio est timenda, quoniam 


PATROL. CXLVII. 


D 


dicerem vobis per singula : in multis oportet vos vi- 
gilare, quia estis oculus Ecclesi: : admonere popu- 
lum Dei ut a vitiis abstineant, publice peccatores 
arguere, ad poenitentiam invitare, poenitentem in spl- 
ritu lenitatis tractare, omnes etiam qui, non confir- 
mati, ut ad confirmationem veniant submonere, quia 
aliter non sunt perfecti adhuc ; baptismus enim da- 
tus est ad remissionem peccatorum, in populos ma- 
nus, ad dationem virtutum. Deus autem, cujus vicarii 
estis, qui dedit vobis judicium quod faceretis in mundo 
confirmari in coelis, ipse vos regat et confirmet in 
officio commisso, ut gregem commissum vel subdi. 
tum offerre possitis venienti Christo. Qui vivit et 
regnat per omnia, etc. 


SERMO VI. 
DE SACERDOTE. 


Fecit Deus duo magna luminaria, luminare majus ut 
praeesset diei, luminare minus ut praessetnocti, et stellas, 
et posuit eas in firmamento cceli ut lucerent super terram 
et praessent diei ac nocti, et dividerent lucem et tenebras. 


Dirit etiam. Dominus : Producant. aque 482 reptile 
anime viventis el volatile super terram sub firmamento 
celi (Gen. 1, 16-20). Sic voluit Deus, fratres charis- 
simi, facere creaturas mundi, ut initio creatoris ali- 
quid nobis significet mysterii. Videamus quid in lumi- 
naribus, quid in die et nocte, quid in flrmamento, quid 
in terra nobis przfiguratum est, et imitemur si quid in 
eis nobis imitandum est; ad nos enim, fratres perti- 


8 


235 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


236 


net hzc figura, quia nos sumus illa fiemamenti lumi- A multi habent claves qui non intrant. Proh dolor! 


naria. Quid firmamentum, nisi Scriptura super quam 
flrmata est Ecclesia? Quid luminaria flrmamenti, nisi 
pastores Ecclesi: qui eam illuminant exponendo aliis? 
Cum Evangelium exponitis, quid aliud facitis, nisi fir- 
mamentum cali, id est, Scripturam dilucidatis ? Et 
duo sunt luminaria, id est, majus et minus, vide- 
licet sapientiores et mirius sapientes; dies iterum 
significant sapientes, et nox insipientes. Proest majus 
lumen diei, quia sapientiores doctores magis capaces 
iustruunt. Quid Augustinus, nisi sol in Ecclesia? qui- 
bus loquitur, nisi sapientibus ? Vos autem, sacerdotes 
minus scientes, minus lumen estis, vos praestis nocti, 
quia laicis praestis qui ignari sunt Scripture, et in 
tenebris ignorantiz versantur, sed quodeunque lumen 
estis, lumen estis tamen. Vos 6818 luz mundi (Matth. 


v. 14); vos in medio nationis prave 483 et perverse 
luceatis quasi luminaria (Philip. n, 15). Ceeteri clerici 
qi przlationes super populum Dei non habent stella 

icuntur, qui quamvis non possint doctrina, tamen 
et opere lucent super terram, id est, super Ecclesiam. 
Luminaria dividunt lucem ac tenebras, quia capacitatem 
singulorum praedicatores discernunt, ut carnalibus 
humilia, spiritualibus profunda praedicent. Sequitur : 
Diril eliam Deus : Producant aque reptile anime 
viventis et volatile super terram sub firmamento celi. 
Cum pastores Ecclesi: prafigurasset, sequenti die 
officiorum suorum demonstravit [Hic f. add. debitum), 
creavit enim pisces et aves de aquis ; per aquas bap- 
tismus intelligitur ; pisces et aves, duo genera fidelium 
baptismate regeneratorum designantur; alii enim sunt 
amantessacularia, etlata hujus mundi itinerasectantes, 
qui pisces dicuntur, de quibus David : Volucres celi et 

isces maris, qui perambulant semitas maris (Psal, vin, 8). 
*Mare est mundus, semita: 1naris sunt lata itinera 
hujus mundi ; alii sunt volucres, id est, ad celestia 
volantes pennis virtutum. De utroque genere homi- 


oves intrant, et pastores ejiciuntur. Dominus autem 
cum vendentes et ementes ejecisset de templo, acces- 
serunt ad eum czci et claudi, et sanavit eos (Matth. 
xxi). Quia indignos sacerdotes de domo sua ejecit, 
caecos vero in scientia et claudos in operatione, id 
est, peccatores plerosque Dei legis ignaros accedentes 
per penitentiam in templo recipit et sanat, dum ple- 
rumque laicos simplices interna inspiratione convertit, 
et sapientes liberatos excecari permittit. Et cum de- 
berent esse oculi columbarum, eftüciuntur oculi cor- 
vorum. Dicit Christus Ecclesie in Canticis : Oculi tui 
columbarum (Cant. ww, 1). Qui sunt oculi Ecclesiz, 
nisi pastores ? Ocali sunt qui providere inferioribus 
debent, columbz comparantur, quia simplices et 
inhocentes debent esse. Hi sunt illi de quibus dic- 
tum est : Qui sunt isti qui ut nubes volant, et quasi 
columbe ad feneslras suas? (Isa. Lx, 8.) Vos enim 
nubes estis, qui alios compluere debetis; vos volare 
debetis ad coelestia, ut viam ostendatis exemplo quam 
predicatis verbo; et quamvis in alto sitis, quasi 


columbz speculari, ne 4806 accipiter veniat, debe- 
tis. Fenestre vero sunt Scripture per quas Deum 
videlis, per quas ovibus providetis. Vos estis lux, 
et oculus, et. sal. Lux, ut luceatis, unde : Luceal, 
lux vestra coram hominibus (Mallh. v, 16). Oculus, 
ut provideatis, unde ad Ezechielem dictum est : 
Speculatorem dedi te domui Israel (Ezech. πὶ, 17). Sal, 
ut coudiatis prgedicationem vestram, ut vermes pecca- 
Lorum exstinguatis. Hzc tria vobis necessaria sunt, 
lux bone operationis, oculus bone discretionis, sal 
praedicationis et correptionis. De illis qui bene prze- 
dicant et. male faciunt ait Dominus : Que dicunt facite, 
sed tamen opera eorum nolite facere; dicunt enim el 
non faciunt (Matth. xxiu, 3), isti sunt etenim lux. 
Sunt alii qui oculo discretionis carent, qui non discer- 
nunt peccata et ponitentias, qui ligatione, qui abso- 


num iuveniuntur in sacramentis baptismatis regene- (1 lutione digni habeantur, de quibus Dominus per Eze- 


rati, unde pisces at aves sunt de aquis creati. Vobis, 
fratres, regenerationis officium commissum est, vos 
fllios Deo generatis. In hac generatione Spiritus sanc- 


tus Pater est, et aqua mater; 484 unde ait Nicodemo 
Dominus : Nisi quis renatus fueril ex aqua el Spirilu 
Sancto, non potesl introire in regnum Dei (oan. 1, 5). 
Prima generatio ex carnali patre carnales facit, se- 
cunda ex Spiritu spiritales reddit, unde ait Nicodemo : 
Quod natum est.ex carne caro est : quod natum est ex 
spiritu spiritus est (Ibid. 6), id est, ex carne carnales, 
et ex spiritu flunt spirituales. Sicut nascuntur carna- 
liter homines ut intrent in mundum, sic nascuntur 
spiritualiter ut intrent in coelum ; unde ait : quia aliter 
non potest introire in regnum Dei. Vos autem estis mi- 
nistri hujus introitus, vos facitis filios diaboli filios Dei. 
Ecce porta celi vobis tradita est, dum aqua baptismatis 
vobis commissa est ; sed cavete ne sitis similes aquae 
baptismatis ; aqua abluit peccata, et postea descendit 
in loca fetida. Pravus sacerdos similiter homines per 
officium salvat, per pravitatem meruit ut in infernum 
corruat. 

Preeterea vobis, fratres, claves regni ceelorum tra- 
ditz: sunt ; vobis enim dicitur, dum apostolis dicitur : 
Quecunque ligaveritis super terram erunl ligata οἱ in 
celo, et qua solveritis super terram erunt solula el in 
colo (Matth. xvin, 18). Dus sunt claves, aliera clau- 
dendi, altera aperiendi; potestas enim ligandi est 
una clavis, et allera potestas solvendi. Una poeni- 
tentibus aperit, altera obstinatis aditum tollit. Sed 


timendum est ne vos qui 485 janitores estis coeli, 
cum alios intromiseritis, vos ipsi intrare non 
possitis ; non est ofüicium ex merito, nec meritum 
ex officio. Multi intrant qui non habent claves, et 


chiele.i : Sacerdotes s:ei contempserunt legem meam, 
et polluerunt sancluaria mea ; inler sanctum et profanum 
non habuerunt distantiam, et inter pollutum el mundum 
non intellezerunt. (Exech. xxu, 20). Sunt iterum alii 
qui nesciunt predicare, de quibus dictum est : Canes 
muli non valentes, vel nescientes latrare (Isa. 1v1, 10). 
Si oculum discretionis non habet, indigne solvit et 
ligat. Si non est sal, canis est circa gregem Domini, 


sed lupum latratu praedicationis non fugat. Si 487 
non e«t lux, alios introducit, sed non intrat. Hzc 
ergo ita, fratres, vobis simul necessaria sunt; si unum 
eorum deest, gregem Domini periculose servatis, quia 
si non estis lux, cum periculo corpus Domini trac- 
talis,et officio vestro indigniestis. Si oculo discretionis 
caretis, tunc cecus cecum ducet, et ambo in foveam ca- 
dent (Matth. xv, 14). Si salem pradicationis non habe- 
lis, tunc jejunus populus Domini erit et deficiet in via, 


D quod valde vobis periculosum est, cum Dominus dicat : 


Nolo eos dimittere jejunos ne deficiant in via (ibid., v. 
32). Considerate ergo onus vestrum, clamat vobis 
propheia Osee : Audite hoc, sacerdotes, et. attendite, 
domus lsrael, quia vobis judicium est (Ose. v. 1) ; et 
unde judicium exspectent, supponit : Quoniam laqueus 
facli estis Sion, el rete ezpansum (ibid.) ; quasi dice- 
ret : Vos qui alios expedire debetis, malo exeinplo 
vestro alios illaqueatis. Peusate igitur quid estis? 
videtis ad quod ministerium in domo Dei ordinati 
estis. Vobis tradidit Deus pecuniam suam dum redeat, 
dicens : Negoliamini dum venio (Luc. xix, 13). Deus 
aulem qui dixit : Ego sum paslor bonus (Joan. x, 11), 
pastores suos et greges suos couservet, ut eos in 
coelestem Jerusalem, ubi pax, et gaudium, et vita, per- 
ducat. Qui vivit et regnat, eic. 


- ACTA VETERA. — APPEND. 





DE EXPOSITIONE BAPTISMATIS ET EUCHARISTI/E 


(Ez eodem ms. codice Bigotiano.) 488 Sciendum A Christi. Sed si sacerdos mundus, et castus et pius est, 


est denique quod Augustinus, Ambrosius, Gregorius, 
Isidorus, Hilarius, Maximianus, Innocentius, Gelasius 
ürmiter credunt et diffiniunt quod baptisma, et eu- 
charistia, et chrisma nec per bonos sacerdotes augen- 
tur, nec per malos minuuntur. Beatus vero Iierony- 
mus sacerdotes ad sanctam et mundam vitam provo- 
cans, eadem fide, licet aliis verbis, ut quibusdam vide- 
lur, in Expositione duodecim prophetarum dicit quod 
vita eucharistiam et non verba faciunt; quod cum 
maxima concordia caeterorum sanctorum Patrum acci- 
piendum et pie resolvendum est. Deus enim omnipo- 
tens per fidem et solemnia verba sacerdotis, licet pec- 
cator sit, substantiam panis et vini vertit in veram 
substantiam carnis et sanguinis Domini nostri Jesu 


in hoc facit eucharistiam ut per vitam bonam et ora- 
tiones suas prosit in salutem ipsam eucharistiam con- 
ficienti et accipienti, quz per se plena et perfecta est, 
id est, ex Deo omnipotente ; id est, et verbis, et fide 
sacerdotis, et fide astantium corpus et sanguis Domini 
nostri Jesu Christi est ; sacramentum enim Donmini- 
cum per se sanctum et verum est solemnibus verbis 
et fide, sicut dictum est. Sed si sacerdos bonis operi- 
bus exsequitur quod credit et tractat, facit euchari- 
stiam sibi et accipientibus prodesse in salutem. Acce- 
dit enim verbum divinum, οἱ facit sacramentum. (Av- 
GUST., íract. 80. in Joan.), facit (inquam) id est, obti- 
net apud Deum vita bona, vita conficientium ut eis 
accipientibus prosit. 





APPENDIX AD ACTA VETERA 


SYNODALES CONSTITUTIONES 


Per reverendum in Christo Patrem, et D. dominum Ludovicum de Canossa, Dei et sancic 
sedis apostolicze gratia Bajoceusem episcopum, editze et publicatze in ejus synodo :estivali 
Bajocis solemniter celebrata anno Domini millesimo quingentesimo decimo octavo, die 


18 mensis Aprilis post Pascha. 


Que anno Domini millesimo quingentesimo | decimo B nus deportent, sed caputia honesta habeant, habitibus 


qrinto, mensis vero Aprilis die decima septima, per 

ong memorie nradecessorem nostrum immediatum 
in cstivali synodo promulgata fuerunl statuta tenoris 
sequentis. 

l. Pre decessorum nostrorum vestigiis inhzrendo 
statuimus et ordinamus quatenus viri ecclesiastici 
nostre Bajocensis dicecesis, sub poena emendz ar- 
bitrarime, cum habitibus decentibus, nimia longitu- 
dine vel brevitudine minime notatis, sed honestis et 
Suo statui congruis et decentibus, tam in ecclesiis 
quam extra, uti habeant, debita tonsura muniti, 
comam nullatenus nutrientes, sed auribus patentibus 
incedant. 

Hl. Item quod sxcularibus negotiis contra st:»tum 
ecclesiasticum nullo modo se immisceant ; nec quo- 


vis 2 modo mercantias publice faciant causa lucri 
emendo vel vendendo, nec conductores seu locato- 
res, arrendatores, seu affirmatores terrarum maxime 
laicis spectantium aut ipsorum in suis dominiis et 
Curiis secularibus procuratores existant, seu recep- 
lores, et maxime beneficiati, et qui habent curam 
animarum. Quibus precipimus residentiam facere 
in locis suorum beneficiorum, ut infra dicetur. Nec 
In dicis aut subsidiis regis rotulos dictando, scribcido, 
receptas faciendo, seu alias quovis modo se intro- 
mittere audeant. 

Il. Item, quod mulieres, de quibus aliqua possit 
oriri suspicio, cum scandalo in suis mansionibus non 
leneant, nec filios forsan ex illicito coitu procreatos 
ἸῺ ecclesiis vel officiis divinis sibi ministrare per- 
mittant. 

V. Insuper caveant sub poena arbitraria ne quo- 
vis modo insolentiam aut tumultum, seu scandalum 
facere audeant in servitiis defunctorum ; nec ad illa 
Se ingerant, aut compareant causa celebrandi missas 
peculiares, nisi a parentibus, amicis, aut exsecutori- 


ca 


dissolutis in colore et factione penitus relictis, taber- 
nasque, nisi causa necessitatis tanquam viatores, in- 
trare non audeant ad comessationes et ebrietates 
sectandas ; mittere tamen poterunt pro sua necessitate 
ad potum ín eisdem tabernis quzrrendum. 

Vl. Inhibentes ulterius Ecclesiarum hujus dicce- 
sis rectoribus et eorum vicariis ne in domibus pres- 


byteralibus 3 tabernas teneant, seu teneri faciant, 
aut permittant quovis modo, nec viros ecclesiasticos 
sibi ignotos ad sacrum sacerdotale officium exsequen- 
dum in suis Ecclesiis admittant absque nostra et 
ofliciariorum nostrorum licentia speciali, etiamsi reli- 
giosi fuerint, nisi a suis prelatis litteras habuerint 
obedienti:e, et quomodo sunt missi a suis praelatis. 

VII. Item, quod casus ad nos reservatos scire stu- 
deant, ne suos parochianos ab eisdem casibus absol- 
vendo decipiant ; manipulumque curatorum una cum 
nostris presentibus statutis synodalibus propriis et 
non accommodatis secum habere curent infra festum 
Pentecostes Domini proxime venientis ; et ad Ralendas 
nostras singulis annis celebrandas, necnon regesta 
excommunicatorum suarum parochiarum et testamen- 
torum coram eis passatorum qua facere tenentur, 
juxta statuta synodalia, tam a nobis quam a prade- 
cessoribus nostris edita, promotori nostro exhibeant, 
ac in synodis et Kalendis nostris cum  habitibus et 
superliciis honestis, cessante legitimo impedimento 
personaliter compareant. 

VHI. Hem, quod divina servitia et sacramenta 
ecclesiastica cum debitis honore, gravitate et reve- 
rentia, suis parochianis ministrent, clandestinisque 
sponsalibus non intersint. Et casu subito seu fortuito 
occisos et decedentes absque nostra seu predicto- 
rum nostrorum officiariorum licentia inhumare non 
presumant. 

IX. Item, quod vasa et ornamenta ecclesiastica, cul- 


bus dictorum defunctorum specialiter vocati fuerint ἢ tui et servitio divino deservientia et deputata, munda : 


et invitati. 
V. Item, quod pileos in ecclesiis officiando nullate- 


et nitida conserventur, nullis maculis aut sordibus 
polluta. 


239 


JOANNES ARCHIEPISC, ROTOMAG. 


240 


4 X. Praeterea quia vitium falsitatis his diebus ἃ subdiaconatus et superiores ordines in vim tituli per 


multipliciter (unde proh dolor!) inolevit; nam qui- 
dem falsis nominibus nuncupantes obligatoria instru- 
menta, et quittatoria, memoralia et mandata contra 
alios impetrant, et passare faciunt fraudulenter ut 
alios sibi obligatos teneant, et eos quibus sunt 
obnoxii eludant, et absolutoria sua disquisitis mediis 
fallaciter extorqueri possint et valeant, quandoque 
alii falsis et adulterinis utuntur sigillis de facto 
excommunicando et propemodum absolvendo proxi- 
mos suos, et seipsos decipiendo: alii vero diversos 
alios modos excogitant falsitatis, et, quantum in eis 
est, ad damnatum perducunt effectum : nos proinde 
huic pestilenti morbo, quantum possumus, obviare 
cupientes, statuimus ut nullus ecclesiasticus vel saecu- 
Jaris, cujuscunque conditionis aut status, imposterum 
hujusmodi falsitatis vitia aut alia qu&ecumque com- 
mittere fraudulenter aut dolose audeat vel praesumat, 
seu opem, consilium vel favorem scienter committen- 
tibus impartiri; quod si secus deinceps attentatum 
fuerit a quolibet vel presumptum, decernimus male- 
factores constituto de premissis gravi poena puniri, 
injungentes decanis et presbyteris nobis subditis ut 
nobis vel officialibus seu promotoribus nostris, quam 
citius fleri poterit, notificent quidquid sciverint de 
premissis; alias pena simili et graviori eosdem 
puniemus. 

XI. Precipimus insuper omnibus et singulis curatis 
predictis nostre Bajocensis diocesis ut supra locum 
dictorum suorum heneficiorum personaliter resideant, 
nisi causa legitima existente, cum eisdem per nos seu 
vicarios nostros duxerimus dispensandum, et maxime 
residentes in nostra dicecesi Bajocensi, 


b XII. Ulterius injungimus ad p«nam emenda 
arbitrarie omnibus et singulis presbyteris nostra 
Bajocensis diccesis ne ad altare pro missa celebranda 
accedere pressumaut, nisi missam preavideant, et ha- 


parentes et amicos quoquomodo assignati recipiatur 
seu promoveri permittatur, nisi prius assignator tituli 
et clericus cui assignabitur personaliter coram nos- 
tris officialibus in judicio comparuerint et eorum 
Juramentis mediantibus respective asseruerint, vide- 
icet assignator tituli se annuatim solvere intendere 
realiter et de facto absque fraude eidem clerico et 
soluturum esse summam sufficientem, ad quam se 
obligabit. Dictus vero clericus hujusmodi summam 
sibi assignatam cum effectu exigere, et nullomodo 
alienare seu remittere nisi forsan contigerit eumdem 
clericum de beneflcio sufflcientis valoris provideri, 
quod sibi non liceat etiam casu adveniente, nisi de 
licentia et permissu nostris, et in absentia nostra 
judicialiter coram officialibus nostris, ut premittitur. 
Titulans autem et titulandus se nullam pactionem 
Simoniacam, -aut alias illicitam conventionem in prae- 
missis fecisse aut facturos esse. Precipientes nihilo- 
minus de et super assignatione dicti tituli et aliis 
inquiri solitis per decanos nostros debitam fleri in- 
formationem. Pro qua fideliter referenda reportabunt 
a titulandis summam tantum viginti quinque solido- 
rum Turonensium omnibus inclusis. Aliter et alias 


hujusmodi titulum minus quam 7 debite assignatum 
viribus carere decernimus. 

XV]. Et quia jure cavetur : Ama scientias Scriptu- 
rarum, el carnis vitia non amabis (HikRoN. epist. ad 
Rusticum monach. de forma viv.), ideo omnibus, in 
quantum in nobis est, provideri cupientes injungimus 
singulis clericis, precipue curatis et vicariis in 
ecclesiis ministrantibus, ut sepe vacent litteris, et sibi 
emant tractatum nuncupatum Fillon, et. Manipulum 
curatorum, necnon precepta synodalia a prz:edeces- 
soribus nostris edita infra duos menses proxime 
futuros. Et in illis se instruant sub poena excommu- 
nicationis. 


beant omnia sibi necessaria pro missa peragenda; C XVII. Statuimus preterea ne clerici in sacris cons- 


utpote panem, vinum, librum, calicem, ornamenta 
ecclesiastica, ignem et clericum ad respondendum 
eidem missam celebranti. 

XIII. Demum et finaliter precipimus, statuimus et 
injungimus omnibus et singulis decanis nostris rura- 
libus, ut cum omni diligentia ad relevamen subdito- 
rum nostrorum informationes super delictis et exces- 
sibus, quorumcunque absque protelatione et excusa- 
tione quacunque faciant et referant, et mandata 
nostra absque mora exsequantur et exsequi procurent, 
atque officiariis nostris reportent exsecutata et rela- 
tata sub Pena pecuniaria et emenda arbitraria pro 
quolibet efectu (quod absit!) in pramissis per eos 
aciendo ; quod si in premissis negligentes et remissi 
comperti fuerint, volumus €os pena graviori puniri 
et corrigi, aliis statutis et ordinationibus synodalibus, 
dudum a predecessoribus nostris editis in suo robore 
duraturis, quz& presentium per tenorem renovamus, 
et vires obtinere volumus. 

Ipsa eadem statuta renovantes duximus declaranda, 
et nonnulla alia eisdem decrevimus superaddenda. Et 
primo : 

XIV. Circa nimiam longitudinem vel brevitatem 
vestium virorum ecclesiasticorum, declaramus ut in- 
fra festum Omnium Sanctorum proxime venturum 
tunicz longiores eorumdem ad talos usque et non ul- 


tra protrahantur, breviores vero ultra mediam 6 tibiam 
se extendant, quotidieque caputium seu domino panni 
nigri aut cornetam deferant. Et pileo atque corneta 
precipue in ecclesia officiando depositis, utantur a 
cztero caputio vulgariter (un domino) et aliis insi- 
gniis clericalibus in et ad penam emenda arbi- 
trarie. 

XV. Statuentes insuper ut nullus clericus nostra 
Bajocensis diccesig futuris temporibus ad sacrum 


tituti publice ludant, vestesque deponant ; nec ludis 
prohibitis intersint, imo, quantum poterunt, laicos 
ab omni scelere retrahant. Joculatoribus et histrioni- 
bus non intendant, omnino a choreis se reddant 
alienos. Si quis autem super his se culpabilem exhi- 
buerit, ab officio suspendetur, poena vero alia arbi- 
traria condemnabitur. 

XVIII. Nostris etiam decanis ruralibus ad penam 
privationis sui officii inhibemus ne [f. conscii] facino- 
rosum nominem cujuscunque gradus, status aut con- 
ditionis existat, maxime publicum et notorium in suo 
peccato fovere aut recelare audeant ; sed facta prius 
inquisitione preparatoria tam cito revelare curent, 
ut secundum casuum exigentiam delinquentes coer- 
ceantur; alioquin, si in hoc remissi et culpabiles 
reperti fuerint, ultra sui officii privationem acriter 
punientur ; quod bene advertant. 

XIX. Ex decretis sanctorum Patrum nostrorum 
manifestatur quod placere Deo sine fide non possu- 
mus. Et quia ad nostras devenit aures quamplurimos 
nostre Dajocensís diccesis parum in fide catholica 


8 imbutos esse, cupientes salubriter providere, 
unde statuimus ut de c:etero singuli curati seu eorum 
vicarii, diebus Dominicis in pronao missarum paro- 
chialium alta et intelligibili voce proferre habeant, et 
distincte dicere orationem Dominicam, Paler noster, 
et utrumque Credo, ut sic ignari, rudes, et imbecilles 
addiscere et retinere valeant, et explicite saltem cre- 
dere non erubescant. 

XX. Ex auctoritate et decreto reverendi in Christo 
Patris et domini domini Bajocensis episcopi, injun- 
gitur et districle praecipitur omnibus et singulis cu- 
ratis dioecesis Bajocensis ut in eorum beneficiis per- 
sonalem et continuam faciant residentiam infra tres 
Ihenses proximos, computando tamen quoad dispen- 


241 


ACTA VETERA. — APPEND. 


242 


saos ad tempus super non residentiam a die termini A dum presentabunt eidem domino episcopo aliquem 


eorum dispensationis, alioquin contra non residentes 
dicto tempore elapso procedetur via juris, tam per 
subtractionem eorum fructuum quam per privationem 
beneficiorum, si opus sit. 

XXI. Item, inhibetur omnibus et singulis curatis 
dicte dicecesis et eorum vicariis ne aliquos presby- 
teros in aliena dicecesi etiam in curia Romana pro- 
motos permittant in suis parochiis divina celebrare 
ΟΠ οἷα nisi super hoc permissionem celebrandi ab 
eodem domino episcopo aut ejus officiariis obtinue- 
rint, et de ea litteratorie docuerint sub poena 
emendz arbitraris. 

XXII. Item, injungitur omnibus et singulis decanis 
ruralibus dictae dicecesis ut maneant omnes et singu- 
los patronos beneficiorum curatorum, tam ecclesias- 
ticos quam laicos, eorum decanatuum, quod de caetero, 


seu aliquos ad beneflcia ad eorum 9 presentationem 
spectantem, mittant eorum presentatum personaliter 
ad pelendum litteram collationis seu institutionis, 
quía de catero nullus per procuratorem obtinebit 
collationem beneficii curati. 


XXIII. Item, injungitur eisdem curatis ut habeant 
diligenter observare statuta synodalia tam per eum- 
dem dominum episcopum quam suos predecessores 
pridem edita et promulgata ; et ut quilibet eorum 
apud se habeat libellum nuncupatum Fillon, vel Spe- 
culum curatorum, et etiam alium librum nuper aucto- 
ritate ejusdem domini impressum, intitulatum : 
L'Insiruciion des curés, eosque libellos in Kalendis 
exhibeant promotori ejusdem domini episcopi sub 
poena emenda arbitrariz. 








STATUTA SYNODI /ZESTIVALIS DIGECESIS EBROICENSIS 


Pro anno Domini 1576, per R. P. Claudium px SaiNTES ejusdem episcopum 





Illustrissimo principi cardinali A. BoRBONIO 67 

chiepistopo Rotomagensi. 

Magna in exspectatione sumus, illustrissime prin- 
cps, vestre provincialis synodi, que temporis iniqui- 
lale collapsam |O in nostris Ecclesüs pietatem ac 
disciplinam | ecclesiasticam instauret, et contra effre- 
Mlam hereticorum libertatem, nos sallem summa fidei 
atque animorum consensione munial. Interea cum insta- 
rel dies synodi diecesane, quam primam sumus habi- 
turi, nec nihil egisse videremur, statuta quedam con- 
lezuimus, qug nostris Ecclesiis putavimus esse necessaria, 
vel saltem profutura, si tam libenter a nosiris hominibus 
demandantur exseculioni quam fuerunt a nobis scripta. 
Sed cum probe intelligeremus hoc postremum in vestra 
post Deum auctoritate positum, non in nostra, curavi- 
mus, antequam clero proponerentur, ad. amplitudinem 
vestram deportari, ut tanium. ea veniant in lucem qu& 
vestra. archiepiscopalis censura et auctoritas confirma- 


rin, ne ullus relinquatur calumniandi locus. Sunt sane (1 


paulo prolixiora, sed tanto sequentur postea breviora. 
Nec nos decuit initio sine documentis mandata et statuta 
edere, ne videremur nostros potius cogere quam docere 
εἰ ducere ; graviora et efficaciora provincialis synodus 
limabil, cui. vocande ac feliciter perficienda, precor, 
salvalore nostro Jesu Christo, vestre pietati incolumita- 
e el a negotiis reipublice aliquam dimissionem con- 
i 


Ez nostra diccesi octava. K alendas Junii 1576. 

De numero vestrorum suffraganeorum humilli- 
mus vesire amplitudinis oralor, Claudius 
episcopus Ebroicensis. 

- TITULI CAPITULORUM. 


||. De provisione beneficialorum et mazime curatorum. 

De residentia curatorum. 

De vita et honestate curatorum et aliorum ecclesiastico- 
Tum. : 

De officio curatorum οἰ vicariorum. 

De officio i. 

De sententia excommunicationis ferenda. 

De scholis et. earum magistris. 

De concionatoribus. 

De provisione et reformatione Breviariorum et aliorum 

rorum ecclesiaslicorum pro diecesi Ebroicensi. 

De decanis ruralibus. 

Privilegium Urbani pape, quod epis Ebroicensis 
possit compellere subditos suos ad ordines et residen- 
iam. 

Liltere Gregorii pape X super eodem. 
CLAUDIUS de Saintes, Del et sancte sedis aposto- 


B lice gratia Ebroicensis episcopus, omnibus et sin- 


gulis ecclesiarum parochialium rectoribus et curatis, 
ac aliis viris ecclesiasticis nobis subditis, salutem in 
Domino. 

Quamvis secundum diversitatem temporum statuta 
varientur humana, vobis tamen mandamus ut omuia 
et singula statuta, ac constitutiones synodales a praz- 
decessoribus nostris factas et editas, praesertim ab 
eorum superioribus non revocatas, integre et invio- 
labiliter observetis et custodiatis sub penis in eisdem 
contentis. 


De provisione beneficiatorum, et mazime curatorum. 


12 I. De rectoribus Ecclesiarum prima et prze- 
Cipua cura in religione esse debet, quoniam sine 
ipsis, teste Apostolo, populi errant, et circeumferun- 
tur omni vento doctrine (Ephes. 1v, 14), ac lupo- 
rum incursionibus exponuntur, sicut oves carentes 
idoneo pastore. Quantum tamen in ipsorum disposi- 
tione ab omnibus peccetur, it clamor coelo. Non enim 
fere jam ulli providetur beneficio de homine capaci, 
sed cuivis homini temere providetur de quovis be- 
neficio, atque frequentius illicito modo. [n nostra 
quidem dicecesi mullis modis peccari comperimus, 
sed maxime per Simouiam, vel per fructuum re- 
tentionem, titulo in custodiam alteri commisso, 
Quibus malis atque aliis ut incipiamus occurrere , 
monemus omnes qui per Simoniam, aut expressam 
vel tacitam emptionem et venditionem, aut fundi 
vel alterius rei temporalis permutationem beneficium 
ecclesiasticum fuerint adepti, in perpetuo mortali 
peccato et in continua excommunicatione vivere; 
nec a quoquam praeterquam a summo pontifice ab- 
solvi posse, nisi in mortis articulo ; nec absolutio- 
nem consequi, nisi relicto ita obtento beneficio, vel 
nova ejusdem impetrata post absolutionem provi- 
sione. Interea quoties vel celebrant, vel sacrosan- 
ctam eucbaristiam suscipiunt, judicium sibi mandu- 
cant et bibunt (/ Cor. xi, 29), ac thesaurizant sibi 
iram et poenas in die justi judicii Dei (Rom. m, 5): 
quod ipse frequentius contra illos etiam in hoc 
mundo manifestum facit, dum aut repentinis cala- 


mitatibus domos et familias vendentium [3 atque 
ementium solet eradicare ; aut przematura morte 
vel subitanea taliter promotos de medio tollere, 
sicut per experientiam licet observare. Dantes vero 
beneficium in custodiam et accipientes monemus 
illis poenis subjacere qua continentur in bulla Pii IV 
pontificis maximi, et conflrmata a sanctissimis suc- 
cessoribus ejus Pio V et Gregorio XIII. Tales vero 


243 


JOANNES ARCIIIEPISC. ROTOMAG. 


944 


sunt ut beneficia in confidentiam seu in custodiam ἃ de jure divino, cujus transgressores pecearent mor- 


expresse sive occulte tradita, vacent ipso jure in curia 
Romana, et percipientes fructus non faciant suos, 
sed teneantur in utroque foro etiam ipsorum hi:redes 
ad restitutionem, recipientes vero titulum beneficio- 
rum cum illo pacto, majoris excommunicationis latae 
sententi?-poenam ipso facto incurrere, a qua nisi a 
Romano pontifice (excepto mortis articulo) non 
possint absolvi. 

11. Ne vero gravitas utriusque peccati de Simonia, 
et beneficii custodia, presertim a nostris curatis igno- 
retur, aut non cogitetur, statuimus a nobis sive a 
nostris vicariis generalibus, ne ulli presentato et 
nominato ad parochialem ecclesiam collatio decer- 
natur, nisi prius in persona coram nobis vel ipsis 
compareat, ut interrogetur de modo et conditione 
qua beneficium obtinuerit, et eidem hoc nostrum sta- 
tutum legatur, atque, si opus fuerit, explanetur ; exi- 
gaturque sub interminatione divini judicii tam in hoc 
seculo quam in futuro, ab ,codem juramentum , an 
ulla Simoniz labes, vel aliqua pactio de fructuum re- 
servatione, titulo parochialis ecclesi: in custodiam 
recepto, in ejus provisione intervenerit. 

IIl. Statuimus insuper antequam collationem im- 


petret, (4 informationem legitimam per decanum 
vel curatum, seu vicarium parochis in qua habitat 
ab eodem afferri de religione, vita, moribus et do- 
ctrina, et ubi a decennio, atque in qua existima- 
tione vixerit, de iisdemque a nobis seu a vicariis 
nostris examinari; postremo fidei catholice seu 
Romane confessionem edi, juxta tormulam in nostra 
dicecesi jam usitatam. 

IV. Preterea volumus, ad repurgationem illius 
utriusque peccati, quod totam Ecclesiam offendit, 
ac lzedit, a confessariis quibuscumque in ipso abso- 
lutionis sacramento adultos, tam ecclesiasticos, quam 
seculares, interrogari, potissimum si qua appareat 


taliter, nec fructus illorum beneficiorum suos face- 
rent, sed teneri adTeorum íructuum restitutionem , 
quos superiores ecclesiastici debent fabrice eccle- 
siarum, aut pauperibus loci erogare ; contumaces 
vere per censuras ecclesiasticas, aliaque jurís reme- 
dia, etiam usque ad privationem compellere. De 
quibus ἃ confessariis non residentes curatos decet 
moneri, nec sine satisfactionis obligatione. absolu- 
tionem in foro conscientize eisdem conferri. 

Ill. Arbitramur vero olim maxime in nostra 
dicecesi Ebroicensi diu multumque qusasitum et 
litigatum quosnam episcopus pro dispensatis de re- 
sidentia judicare posset, ita ut non semel fuerit 
necessarium a nostris antecessoribus ea de re apo- 
stolicam (6 sedem Romanam consuli, quse per 
felicis recordationis papas Urbanum et Gregorium X 
respondit solos ab illa residentia eximendos esse 


p qui ipso facto universali Ecclesi& in curia Romana 


servirent, ut continetnr in ipsorum bullis ad episco- 
pos Ebroicenses missis; qua in nostro chartophy- 
lacio servantur, et quorum exemplar in flne istorum 
statutorum  euravimus  trauscribi. Nostra etate 
post concilium Tridentinum ne quidem sanctissimis 
Romanis pontificibus Pio IV, Pio V, et Gregorio XIII 
placuit illos excipi, sed episcopos etiam cardinales 
et curatos vel ad residentiam de curia et Ecclesia 
Romana expulerunt, vel coegerunt beneficiis cedere, 
ac gravissimas poenas non residentibus constituerunt, 
non obstante quocunque privilegio vel consuetudine. 
Qus omnia ad nostram conscientiam exonerandam 
singulis nostre diccesis curatis in presenti synodo 
significanda duximus; ne quasrant excusationes in 
peccatis , aut existiment in nostra vel alterius po- 
testate situm esse, illos a debito residenti& non 
solum coram Deo et in conscientia, sed vel in Ecclesia 
foro quocumque pratextu liberare, maxime hoc infe- 


suspicio an ipsimet utriusque illius peccati sint sibi C lici tempore et periculoso, quo lupi non parcunt gregi. 


conscii, vel aliquos alios reos esse cognoverint, et 
declarari penas a sanctissimis canonibus et ponti- 
ficibus impositas ; prohibemusque non sibi conces- 
sam absolutionem usurpare erga eos qui talibus 
fuerint infecti ; erga illos vero qui tantum noverunt 
alios utroque illo peccato infectos sie absolutione 
utantur ut injungant post fraternam correctionem , 
ab ipsis factam, nobis vel decano loci extra confes- 
sionem revelare, retinentes ita parta inique beneficia 
ut remedium adhibeamus. 


De residentia curatorum. 


I. Ecclesiarum rectores debent quidem semper 
offüicio fungi atque ovium suarum curam habere, 
quasi pro animabus singularum Deo rationem reddi- 
turi. Eosdem vero oportet longe circumspectiores 
et in omnibus vigilantiores esse hoc tempore quo 
Satanas in Gallia videtur non solas Ecclesias, sed 


IV. Scimus in residentia curatorum potius requiri 
persona industriam et diligentiam quam corporis 
in eodem loco desidentiam et inertiam, atque inter 
residentes numerandos potius qui, absentes corpore, 
spiritu et assidua speculatione gregi invigilant, quam 
qui presentes corporaliter seipsos pascunt jportus 
quam gregem, cui scandalo sunt. Attamen in Moyse, 
fideli Dei servo, atque aliis vigilantissimis pastori- 
bus fuit semper compertum diuturnam [7 ipsorum 
corporalem absentiam aliquod magnum malum ovi- 
bus attulisse. Idcirco statuimus si extra tempus 
absentiv a concilio Tridentino curatis concessum 
(sess. 23, De ref. c. 1), in una trium Dominicarum 
eousequentium [curatus in sua parochia divinum 
officium non fecerit, vel ipsi saltem non interfuerit, 
ui computetur pro non residente. Nam si laicus pro 
desertore ecclesi: suze notatur et excommunicationi 


particulares quosque expetivisse ut (5 cribraret D subjicitur, qui in aliqua de tribus Dominicis solem- 


sicut triticum (Luc. xxn, 31), et omnem potestatem 
accepisse  seminandi passim zizania. Propterea 
primum obtestamur et precipimus in Domino 
omnibus Ecclesiarum parochialium in nostra dic- 
cesi rectoribus, ut a die hujus synodi intra duos 
menses magis quam antea cum suo grege resideant, 
et sint assidui, ne si nunc fugerint vel abfuerint 
quando vident lupum venientem, se potius merce- 
narios ostendant quam pastores qui animas ponunt 
pro ovibus suis. 

II. Ne quis autem statutum hoc tanquam a sola 
humilitate nostra aut ab alia humana inventione 
profectum spernat vel negligat, sciat post longi 
temporis disputationem inter totius orbis Christiani 
clarissimos episcopos et doctores, in concilio Tri- 
dentino conventum et declaratum in episcopatibus 
et minoribus parochiis pastorum residentiam esse 


niori misse non adfuerit, quanto eequius est curatum 
censeri pro non residente, qui tanto tempore suam 
ecclesiam deseruerit ? 

V. Quod si vel inflrmitate, vel evidenti periculo, vel 
nova aliqua necessitate curatus non potuerit illo 
temporis spatio se przesentem ecclesi: suse praebere, 
tenebitur causam illam in pronao majoris misse 
vicarius publicare, et parochianos monere, ut si 
illam falsam vel fictam cognoverint, publice coram 
Ecclesia enuntient, vel privatim decano indicent , 
vel suis &dituis, ut scripto mandetur quoties cu- 
ratus Ecclesiz voluerit imponere quandiu ab eadem 
vel quoties in die Dominica defuerit. Volumus au- 
tem catalogum non residentium aut tempore debito 
deficientium curatorum per decanos describi, et ad 
nos fideliter referri, sub poena perjurii contra jura- 
mentum quod nobis prestabunt. 


245 


ACTA VETERA. — APPEND. 


246 


VI. Quoniam sunt qui per litigia et devoluta frau- A nobis (Tit. 11, 2), oramus in Domino non solos cura- 


dem faciunt sanctionibus de residentia et plura- 
litate beneficiorum, z&equum videtur ut qui parochianze 
ecclesie fructus percipit, et gaudet possessione, pen- 
dente litigio ad residenti? munus obligetur. 

VII. Non ignoramus penas et multas contra non 


residentes in nostra diocesi constitutas et assuetas' 


[8 oneribus nostri episcopatus sublevandis appli- 
cari, ob idque multitudinem non residentium ad no- 
strum commodum  optabiliorem — esse. Rogamus 
tamen et obtestamur iterum in Domino curatos omnes, 
ut nos potius debita multa fraudent quam gregem suum 
presentia et suam salutem nostris utilitatibus an- 
teponant ; cogitentque potius de gravioribus illis 
penis qua juris divini et naturalis transgressoribus 
imminent, cogitent (inquam) se vivere in perpetuo 
mortali peccato quandiu preceptum divinum de 
pastorum residentia violant ; cogitent utroque jure 
non sibi deberi beneflcium nisi propter officium, 
ideoque fructus suos non facere si suum non obierint 
ministerium, quemadmodum a concilio Tridentino 
fuit declaratum Sess, 6, De ref., c. 1). 

VIII. Quibusdam non sufficit beneficium sine ullo 
officio injuste detinere, sed ne quid de fure et latrone 
omittant, non veniunt ad suas parochias nisi in messe 
aut solutione fructuum , quibus quodam repentino 
latrocinio direptis et ablatis, fugiunt et absunt toto 
reliquo anno, etiam nullo relicto vicario. Alii vero 
cireumforaneos et pudendos presbyteros condueunt 
ad ministeria ecclesiastica in sua absentia, vel prae- 
sentía peragenda, vel eisdem locant indignis modis 
sua sacerdotia. Unde infinita et exsecranda oriuntur 
scandala, quibus ut medeamur, statuimus post an- 
lecessores nostros ut nullus a parochianis pro víca- 
rio recipiatur et agnoscatur, nisi saltem semel in 
anno a nobis litteras adjunctionis habuerit, quibus 
nihil indignum egisse toto illo anno comprobetur quo 


tos, sed omnes ecclesiasticos. ut luceat eorum inte- 
gritas ac puritas coram hominibus, ac videant eorum- 

em opera bona et glorificent Patrem, qui in celis est 
(Matth. v, 16), nec pudeat errantes in viam redire 
et in gremium Ecclesi». Imprimis caveant omnes 
ecclesiastici ab illis vitiis propter qua precipue 
irritatur Deus, et nomen ejus blasphematur inter 
gentes (Rom. 11, 24), atque Ecclesia Dei affligitur. 
Sunt autem incontinentia, et violenta avaritia, cum 
pietas seu religio, nihil aliud quzm quzstus existi- 
mari videtur. Propter hzc venit ira Dei in filios 
summi sacerdotis Heli, et in ipsam arcam Domini 
Reg. 1v). Omnes itaque presertim curati ita domi 
vivsnt ut careant non solo incontinentie crimine, 
sed criminis suspicione ; nec mulieres ullas apud se 
retineant, de quibus mala suspicio efferri possit. 
Sint mores eorum sine avaritia, pro quocumque 
officio contenti his quz sibi vel jus ipsum, vel lau- 
dabilís consuetudo constituit, ac ne quidem avidius 
sive inhumanius quod sibi debetur exigant, atque 
in omnibus pauperiorum rationem habeant. Scimus 
contra iis vitiis dementatos et exczmcatos nullum 
momentum habere verba et monitiones, nec a Deo 
electum sacerdotem Heli liberasse animam suam per 
quotidianam filiorum de his vitiis increpationem : 
sed cum ipsis misere periisse, quoniam solo verbo 
et non facto correxerat. Quocirca ut liberemus hac 
in parte animam nostram, denuntiamus omnibus 
diccesis nostre ecclesiasticis viris, nisi a die hujus 
synodi (si aliquas habent mulieres suspectas) a se 
expulerint, et ab incontinentia destiterint, atque a 


sacrarum rerum negotiatione et nundinatione 21 ces- 
sarint, nos adversus deprehensos progressuros usque 
ad privationem beneficiorum, et alias poenas pro eo- 
rum scandalo, obstinatione et contumacia condignas. 
Decanis autem mandamus ut in his exquirendis om- 


ἃ minsterio repellatur. Decanis- autem mandamus C nem diligentiam adhibeant, nec cuiquam indulgeant, 


uta die hujus synodi locationes parochialium Ec- 


clesiarum vicariis vel aliis factas [9 videant, ne 
forie turpes vel illicitas conditiones habeant, ea- 


nec de his criminibus cum quoquam per conniventiam 
transigant, alioqui contra eosdem agemus ut contra 
ministros et fautores aliarum libidinum et rapinarum. 


II. Szcularibus hominibus nec Joannis Baptist 


rumque exemplar ad nos transmitti curent. Si ali- 
cubi vero nullam locationem beneflcii factam, sed  austeritas, uec Christi in vietu popularitas probari 
lantum presbyterum conductum ad functionem vi- potuit. Proinde satius est ecclesiasticos viros fugere 
cari cognoverint , jubemus ab eisdem vicarium — promiscua contubernia szcularium, ac potius hospi- 
idoneum constitui , juxta concilium Tridentinum  talitatem inter se exercere. Quapropter prohibemus 
(Sess. v1, De ref., c. 2), cui fructus beneficii fldeliter  decanis et aliis ne Kalendas, vel alias conventiones, 
committant, de quihus portionem aliquam ipsi assi- cleri in publicis diversoriis vel saecularibus domibus 


pnent, ut animarum curam nullatenus negligatur, et habeant, sed ab ipsis omnia fieri precipimus cum 


eneficia ipsa minime debitis officiis defraudentur, 
nonobstante quacumque oppositione sive appellatione. 


ordine in Ecclesia, sicut ab archidiaconis, et a nobis 
ipsis in procuratione visitationum, ne cuiquam simus 


IX. Audimus, atque etiam in visitatione nostra vel scandalo vel oneri. Desideramus etiam, si fieri 


jam perspeximus, quod in nostra dicecesi plures non 


modo duo, sed tria et quatuor, ac promiscue et 
indifferenter szculares et regulares, beneflcia sz- 


cularia et regularia obtineant. Cui malo, sicut a 
concilio Tridentino (Sessione vit, cap. 5) nobis in- 


jungitur, ut medeamur, mandamus singulis benefl- 


ossit, ecclesiasticos viros in nostra diccesi ad pu- 
blicas tabernas, ne quidem iter agendo, divertere, sed 
sobrie atque ex charitate a suis compresbyteris ex- 
cipi, sine tamen ullo gravamine ; et ubique ebrietatem 
vitare, αι indigna est omni homine, ac multo ma- 
gis Christiano sacerdote, quem de ipsa convictum 


catis suas provisiones et dispensationes nobis infra volumus carceri ad penitentiam in pane et aqua ali- 


proximam synodum exhibere visitandas et approban- 


das. Alias procedemus juxta constitutionem  Gre- 
gorii X, in concilio Lugdunensi contra hunc abusum 


editam et a concilio Tridentino renovatam. 
De vita et honestate curatorum et aliorum 
ecclesiasticorum. 


l. Quamvis fldes et veritas non ex moribus ex- 
pendi debeant, sed contra ex fide mores, attamen 
eorum religio et doctrina facile contemnuntur quo- 
rum vita despicitur. Ex quo adversarii alienarunt 
plures ab Ecclesia catholica οἱ abduxerunt post se 
ex depravata ecclesiasticorum vita, quam pietatis 


εὐ veritatis ulla specie. Quo circa ut qui ex 


quandiu mancipari. 

Iil. Denique quia secundum Scripturas sermo, ve- 
stitus, incessus et vultus annuntiant de homine (Eccli. 
xix, 27); sicut omnis sacerdos ab hominibus segre- 
gatur et assumitur in his qux» sunt ad Deum, ita debet 
eximi et separari ab hominibus, seculo et muado 


servientibus Q2 sive in sermone sive in exteriori quo- 
cunque habitu, et gestu, ut internoscatur servire Deo 
et non mundo. Jtaque ex prescripto concilii Triden- 
tini (sess. 14, De ref., c. 6) et praedecessorum nos- 
trorum, statuta etiam ad verbum repetendo maxime 
de synodo hiemali anni millesimi quingentesimi sep- 


adverso  tuagesimi tertii cautum sit ne quispiam virorum eccle- 


20 sunt confundantur, nihil mali habenles dicere de siasticorum deferat vestes seu indumenta statui eccle- 


247 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAC. 


248 


siastico discrepantia, nec pileos, presertim pendente A Latine quam Gallice, a doctis viris et catholicis in sub- 


divino officio ; nec femoralia cirea genua abscissa et 
rugata, nec etiam indusia laciniosa, et sinuosa, seu 
camisias quas dicimus fronciatas, qus viris secula- 
ribus et laicis tantum congruunt et non ecclesiasticis, 
sub gravissimis poenis contra ferentes infligendis ; in- 
jungendo ob id decanis nostris ut ad hoc advertant, 
et quidquid super hujusmodi statuti transgressione 
viderint et cognoverint, ex debito juramenti per eos 
solemniter przstiti nobis diligenter et fideliter refe- 
rant, ut. contra transgressores via juris procedatur, 
ac ut unius poena exemplatis sit metus multorum. Vo- 
lumus insuper omnes sacerdotes, Levitas, et hypo- 
diaconos, detonso superius capite toto, solam circuli 
coronam relinquere, ac barbam prolixam nullatenus 
deferre. 

IV. Quoniam comminationem nostrorum pro»deces- 
sorum nihil profuisse apparet, sed potius malum ín 
dies ingravatum jam in multorum contumaciam et 
conspirationem evasisse, ex prescripto concilii Tri- 
dentini (ibid.) penas augendo contra contumaces, in 
presenti synodo decernimus et declaramus excommu- 
nicationem ipso facto incurrere , sanctorum Patrum 
ac pr::decessorum nostrorum pluries iterato, ac nos- 


tro statuto inobedientes et rebelles; nec prius 23 
fraterna correctione et admonitione indigere publice 
et contra publica statuta scienter et pertinaciter pec- 
cantes, sed publicam mereri coercitionem. Ideoque 
jubemus ecclesiasticos omnes, prazsertim curatos, ita 
seculariter vestitos pro excommunicatis ab omnibus 
vitari, a suis vero parochianis atque ab aliis ingressu 
ecclesi: prohiberi, nec missam eorum, nec aliud sa- 
crum officium audiri. Quod si non obstante tali ex- 
communicatione perstiterint vel sacras functiones 
facere, vel secularem illum habitum gestare, atque 
ecclesiasticam negligere, sicut contra ecclesiasticarum 
censurarum contemptores ad privationem beneflcio- 


rum qu: possederint, atque ad alias peenas canoni- C 


cas procedemus, sxculo reddituri quos szeculo malle 
servire quam Deo vita οἱ vestitus ipse annuntiant, 
nonobstante quacunque oppositione vel appellatione, 
sicut procedere ab eodem sacro concilio Tridentino 
(sess. 22, De ref., cap. 1) jubemur. Atque idem de- 
cernimus de ecclesiasticis quorum in ore turpilo- 
quium et juramenta quotidiana pias aures offendunt, 
et ecclesie probro sunt ac scandalo. Alios vero mo- 
nemus qui sordidius induuntur quam deceat ordinem 
sacerdotalem, ut animi nitorem et munditiem relucere 
faciant etiam in exteriori vita et habitu, ne vitupe- 
retur ac spernatur eorum ministerium et in contume- 
liam Ecclesie recidat. 


De officio curatorum et vicariorum. 


T. Perinde est curatos non residere et in residentia 
otiosos esse. Scriptura desiderat pastores omnes esse 
potentes exhortari populum in doctrina sana, et con- 


sidium curatorum editos ; astu fidei ac salutis populi 
sui ardeant; ita usu veniet ut qui loqui non audebant, 
vel non poterant, magistri in Israel repente flant. 
Nolumus tamen concionandi gratiam nactos asper- 
nari, vel repellere a suis prorsus Ecclesiis alios con- 
cionatores a nobis missos, de quibus postea sermo 
habebitur; sed illos potius excipere sicut angelos 
Dei, ac dextras fraternitatis dare, populoque com- 
mendare, et cum illis de doctrina atque occurrentibus 
difficultatibus conferre. Cui vero per imperitiam, vel 
er sermonis impotentiam docendi populum negatur 
acultas, vicarium sibi asciscat qui hoc munus sup- 
pleat, aut vicinum aliquem curatum seu presbyterum, 
non omnino concionandi ignarum, quandoque invitet ; 
aut curet aliquem de religiosis concionatoribus, quam 


sepissime poterit, in suam parcciam 25 ventitare, ne 
populus, perimperitiam vel negligentiam curati, nesciat 
veram fidem, et ejus loco hzresim alicunde imbibat. 


11. Ante omnia sint solliciti curati ne ullus a maximo 
usque ad minimum ignoret saltem necessaria ad sa- 
lutem, veluti contenta in Symbolo apostolico et Deca- 
logo ; quz ut parvuli, ac rustici atque alii admodum 
rudes ex usu et frequentia audiendi addiscant et me- 
moria teneant, precipimus in quacunque parcecia 
diebus festis ad primam missam, servis et ancillis 
designatam, sive alta sive submissa voce celebretur, 
sicut ad magnam et solemniorem missam, statim in 
utraque post Agnus Dei, diebus vero Dominicis post 

ronaon, ut puer alta, distincta et ab omnibus intel- 
figibili voce Gallica pronuntiet, primum utrumque 
Symbolum apostolicum, Decalogum ipsum, et man- 
data seniorum, seu prxcepta Ecclesiz, sicut habentur 
Gallice in Horis ad usum Ebroicensis dicecesis ; unde 
in tabella describi poterunt, ex qua manibus prehensa 

uer illa recitabit. Scimus in quibusdam dicecesibus 

zc eadem pronuntiari in pronao per presbyterum 
celebrantem ; sed, sicut in aliis quibusdam fit, malui- 
mus per puerum proclamari, quoniam ejus vox omnes 
et precipue pueros magis afficit atque attentiores 
facit, Non sufficit autem fidei articulos et Dei man- 
data populo proponere atque inculcare, nisi provi- 
deatur ut opere compleantur, et de transgressione 
peenitentía agatur, vel poena sumatur. 

lil. Primum itaque curati sint diligentes in agno- 
scendo vultu pecoris sui, sciantque vocare nomina- 
tim, presertim hoc infelici tempore, atque ante 
ipsum in occursum luporum vadant, orent, obsecrent, 


206 increpent singulos parochianos, ut sani sint in 
fide et caveant ab hzresi atque infidelitate. Adhor- 
tentur eosdem ad sanctius vivendum, instantius oran- 
dum, ad faciendos fructus dignos peenitentis in jeju- 
niis, lacrymis, eleemosynis, atque ad frequentius de 
sacramentis communicandum, potissimum de altaris 
sacrificio diebus solemnioribus, ne in poenam prazce- 


tradicentes revincere (Tif. 1, 9); quod multo magisp dentium peccatorum ipsi inducantur in tentationem 


desiderat nostri temporis necessitas, in 24 qua messis 
quidem multa, operarii vero pauci (Matth. 1x, 37 ; Luc. 
X, 2); nec solum dormientibus, sed pervigilantibus 
rectoribus inimici homines angeli Satane palam per 
Ecclesias superseminant zizania. Fere flt etiam ut 
oves libentius vocem proprii pastoris audiant quam 
mercenarii, sicut pastori major solet et debet esse 
cura de pascendis et docendis ovibus quam mérce- 
nario. Considerent itaque curati omnes, ut officii sui, 
ita temporis necessitatem, ac sepe memoria repetant 
dictum Pauli: Ve mihi si non evangelizavero ; neces- 
sitas enim mihi incumbit (I1 Cor. 1x, 16). Si desperant 
de sua ignorantia, vel dicendi exercitatione, sperent 
in Domino qui 4nguas multorum facit disertas ( j^ X, 
21), et evangelizaniibus dat verbum virtute multa (Psal. 
Lxvrt, 12). Cum illa spe ac Dei invocatione attendant 
lectioni ; homilias saltem, et sermones habeant, tam 


et labentur in haeresim ; ut Deus auxilietur, atque 
anima de presentia corporis Christi et gratiarum co- 
pia in veritate confirmetur. In his autem omnibus 
clerus populo przeeat et prxluceat; ut vitam emendet 
in melius, preces publicas et supplicationes adaugeat, 
altarisqüie sacrificium quotidie devotius offerat pro 
lege, frege, principum ac populi afflictionibus, et 
periculosis temporibus in quz devenimus. 

IV. Mandamus igitur toto hoc anno quotidie, vel 
saltem ter in hebdomada cum diebus festis, mane seu 
vespere, per omnes ecclesias nostre diccesis fleri 
extraordinarias preces et processiones, intra vel extra 
easdem ecclesias, in quibus precipue litania decan- 
tetur cum collectis et orationibus, quibus imploretur 
Dei et sanctorum misericordia pro conservatione αἱ 
et Ecclesi$ catholice, pro principum ac populi tran- 
quillitate, cum illa collecta que in die Veneris sanctae 


249 


ACTA VETERA. — APPEND. 


250 


dicitur pro haereticis et schismaticis, vel alia dicatur A in Ecclesia, sicut curati et vicarii subsunt episcopo, 


pro eisdem, ut aliquando quietam et tranquillam vitam 
agamus in omni pietate el integritate (1 Tim. τι, 2). Ad 
privatas illas processiones precipimus curatis resi- 
dentibus et absentium vicariis venire, necnon singulis 
presbyteris in parochia habituatis, atque aliis clericis 


in poenam peccati rebellionis et 27 contumaci:, nisi 
in conscientia justum habuerint impedimentum quod 
in aliud tempus non potuerunt differre. Mandamus 
etiam singulis presbyteris nostre diccesis cujuscun- 
que conditionis et professionis ut, in omni missa sive 
publica sive privata, tales collectas adhibeant sub 
predicta pcena, nisi fiat missa quas nullam admittat 
memoriam. Singulis insuper mensibus, aliquo die 
festo, in omni parochia atque alia ecclesia collegiata 
seu conventuali, mandamus solemnem processionem 
fleri, quam in urbibus et oppidis volumus esse gene- 
ralem, ita ut ante vel post illam cantetur missa de 
sancto Spiritu, aut de altaris Sacramento cum superio- 
ribus collectis, in qua teneantur sub eadem poena 
adesse supra nominati in habitu decenti cum populo. 

V. Cum multa sint nobis instituta a Christo contra 
tentationes diabolí, tum maxime commendatur sacra- 
mentum, quod ob id confirmationis nominatur, in quo 
caro ungitur ut anima ad luctam confortetur, et caro 
Signatur ut de Spiritu sancto anima muniatur, quod 
tanti fecerunt primi Christiani ut sine eo imperfectum 
ad pugnandum et resistendum diabolo existimarint 
Christianum. Satanz vero astutia, sicut alia Christia- 


archidiacono, et decano, ita par est omnes alios 
presbvteros habituatos in parochia, sive aliunde adve- 
nientes subesse curato, vel ejus vicario, ac nisi de 
eorum assensu quidquam audere in Ecclesia in po- 
nam ipso facto suspensionis a divinis, ut caveatur 
schismatis in eadem ecclesia occasio. Videant tamen 
illi ne potestate in suos auxiliarios abutantur sub 
eadem pana, quibus etiam mandamus alterius dic- 
cesis presbyteros non recipere vel admittere ad ullum 
officium divinum peragendum, nisi litteras sui pres- 
byteratus a nobis visas et approbatas cum profession e 
fidei catholice attulerint. 

VIII. Ne idem ordo ecclesi: intervertatur, nolumus 
quidquam novi in ecclesias nobis inconsultis intro- 
duci, sive in ceremoniis, sive in cantu, sive in ima- 
ginibus, sive in officio divino, sive in fraternitatibus, 
aut aliis quibuscunque modis. Nolumus autem, nisi 
maxima inciderit causa et necessitas, plures altas mis- 
sas in eadem ecclesia simul celebrari, vel plures 
chororum cantus permisceri, aut diebus Dominicis 
atque aliis festis, pendente majori missa, alias pri- 
vatas fleri nisi post Agnus Dei, ne preter ordinem 
ecclesi: perturbatum, detur quibusdam morae impa- 
tientibus abeundi, ante publicum sacrum peractum, 
occasio. Qui contra fecerit, pro rebelle, contumaci 
atque etiam schismatico ab omnibus habeatur. 

IX. Quoniam ut qui probati sunt manifesti flant, 
cogimur zizania cum tritico perferre, et meretricem 


norum arma quibus expugnatur et retunditur. ita οἱ hzresim 390 cum legitima Christi sponsa Ecclesia 
hec contemptui ut essent curavit, adeo ut jam non catholica in eodem populo et iisdem zdibus tolerare, 
solum a paucis petatur confirmatio, sed a plurimis curati ac vicarii primum moneant parochianos a 
non putetur esse sacramentum, vel aliquid contra Scriptura omnes hareses tanquam mulieres forni- 
vitia et tentamenta valere. Czterum quoniam /ofus  carias et adulteras veritatis appellari; nec propterea 
mundus in maligno positus (I Joan. v, 19), et diabolus sibi putent esse licitum heresim, vel minime peri- 
solutus est, habens iram magnam, doceant conciona- culosum hzretica conventicula adire et audire, si per 
tores, et curati nusquam fortasse populo magis hoc principum edicta permittuntur. Nec enim si ad evi- 
sacramentum exstitisse necessarium quam nunc sit, (? tandum yajus malum lupanaria jubentur esse libera 


et adhortentur ut episcopo 28 per parochias obam- 
bulanti et visitanti, sicut olim moris erat, pueri et 
puelle praesententur ad confirmationem recipiendam, 
adultos quoque laicos et adultas ut non pudeat 
recipere quod decuit ab infantia recepisse. Verum 
moneant neminem prius ad signandum episcopo offe- 
rendum quam articulos fidei noverit profiteri, et sacra- 
mento confessionisanimam repurgarit,qua Spiritu san- 
cto ad üdei constantiamsit munienda et corroboranda. 

Vi. In administratione sacramentorum curati vel 
vicarii eam saltem exhibeant tam internam quam ex- 


in populis et civitatibus, ob id fuerit honestum vel 
licitum patrifamilias uxorem aut liberos sinere lupa- 
naria visere et frequentare. 

X. Preterea declarent ipso facto excommunicatos 
a conciliis et apostolice sedis Romane pontificibus, 
qui hereticorum conciones audierint, conventiculis 
interfuerint, libros legerint et apud se retinuerint, 
vel fraternitatis et amícitize causa, et non necessita- 
tis, cum eisdem fuerint conversati, ita ut non liceat 
cum ipsis matrimoniis jungere, mercimonia exercere, 
eorum artificio vel arta uti, cum eisdem colloqui, 


ternam sanctitatem et reverentiam quam in ipsorum vel habitare, nisi quantum humana necessitas cogit, 


susceptione debet a laicis requirere, ne judicium et 
condemnationem sibi advocent ex indigna exhibi- 
tione, sicut suscipientes ex indigna participatione. 
Sive cum baptizant, sive cum absolvunt, sive cum 
aliud sacramentum conferunt, justum quidem esset 
ac pium ab ipsis aliqua prefatione in lingua vulgari 
explicari vim et virtutem sacramenti quod ipsis a 


vel certa spes ostenditur eos lucrandi Christo, vel 
ex officio incumbit. 

XI. Ne tamen coarguantur catholici, tanquam reipu- 
blicze et societatis humanze perturbatores ac princi- 
pum legibus inobedientes, moneant curati suos paro- 
chianos ut hereticos nec verbo nec facto offendant, 
patiantur eos libertate legum frui que principibus 


concilio Tridentino mandatur. Si tamen, donec aliter placuerunt, tametsi non possint approbari ; orent as- 
provisum fuerit, ad id przestandum minus sunt idonei, sidue pro ipsis, demoustrent se de eorum perditione 
sallem signorum exteriorum honestate ac dignitate  exanimo dolere, pro eorum conversione omnia paratos 
ostendant res divinas ac sacras ibi contineri, eL vocis esse agere, ut agnoscantur filii Patris sui, qui solem 
ac estu honore et gravitate, easdem a se tractari suwm oriri fücil super bonos et malos (Matlh. v, 45). 
et donari. Vasa igitur, linteamina atque omnia exte- — 3( XII. Si quis de parochianis ab hzresi praeven- 
riora signa sacramentorum munda sint et divinitatem — tus fuerit, eum curatus vel vicarius in spirita enitatis 
quamdam prz se ferentia; ministrantes vero sacra- admoneat, et omnes intercessores adhibeat quos exi- 
mentum cum magna veneratione, attentione ac distín-  stimarit quidquam posse ad lapsum revocandum ; sal- 
Ccüone pronuntient verba et ceremonias operentur. tem doceat ipsum unam esse catholicam Ecclesiam 
Ceterum quoniam in his jam summam negligentiam quam tenemus, extra quam non sit salus; quee vel 
multorum atque etiam contemptum sumus experti, hoc solo signo cognoscitur esse vera Ecclesia, ac 
statuimus delinquentes non in solo sre, sed in cor- Christi legitima sponsa, quod ab omnibus hzreticis 
pore debitas 29 poenas sue negligentie et con- semper oppressa fuerit et afflicta ; semper tamen lau- 
temptus luere per injunctas penitentias. dem obtinuerit, et omnes hzreses, tanquam ancillas, 

VII, Quandoquidem omnia cum ordine fleri oportet de domo Dei et haereditate proscripserit, in qua ipsa 


251 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


259 


sola, tanquam legitima uxor, manserit ; tam certo spe- A nistis non iterum ungendos sub conditione ; Si tu non 


randum ita fore hzreticis nostri temporis quam su- 
perioribus omnibus aliis ita accidit, quantumcunque 
valerent armis, potentia, multitudine errantium, pie- 
tatis specie, doctrina et Scripturarum auctoritate ; 
nihil dici contra Ecclesiam a recentioribus quod ab 
antiquis illis non dictum, nec fieri quod non factum 
fuerit prius. Ponat ob oculos indigna facinora quibus 
introducta est et firmatur nova religio, nec Anti- 
christum plura nec magis exsecranda designaturum, 
cum venerit Christum aperte negare el oppugnare. 

Xil]. Si parochianus admonitiones non audierit, 
sed exierit ab ecclesia retro post Satanam, curatus vel 
vicarius jubeat ab aliis, tanquam hominem hareticum, 
vitari et ipso facto excommunicatum. Non tamen desi- 
nat ovem perditam quarere omnibus quibus poterit 
modis. Quod si vexatio aliqua vel morbus ipsi dederit 
intellectum, non exspectet curatus donec ab ipso vo- 
cetur, sed ultro se offerat, atque etiam cum lacrymis 
invitet ad penitentiam et ad reconciliationem cum 


Christo et Ecclesia; nec de 32 quoquam desperet 
quandiu spirarit. Si sine penitentie sacramento 
ecesserit, vel saltem qussierit, cum potuerit, non 
sepeliatur Christiana sepultura, nec pro ipso oretur. 
XIV. Sin aliquando dederit illi Deus panieutiam 
(II Tim. τι, 36) : quoties ingemuerit et ad Ecclesiam 
redierit,volumus a curato et tota Ecclesia cum gaudio 
excipi, et ad nostrum poenitentiarium pro fidei pro- 
fessione, cognoscenda conversione et accipienda pee- 
nitentia transmitti. Quamvis autem cor contritum et 
humiliatum non gravetur de peccato etiam publice 
satisfacere et gravissima quaque subire, si tamen 
aliquam justam causam allegarit rediens ab heresi 
quominus penitentiarium nostrum adeat, illam nobis 
signiticari statuimus a curato vel vicario, ut ipsi vel al- 
" teri penitentiarii operam demandemus. Prohibemus 
autem ne redeunti hzresis improperetur, sed omnes 
meminerint conditionis sue, ne et ipsi tententur. 
XV. Sicut renatorum in baptismate, et morien- 
tium regestum a curatis vel vicariis confici debet, 
ita mandamus describi nomina deficientium ab Ec- 
clesia, nec in ea communicautium, quasi mortuorum, 
et diem quo ceperint deficere, ac vicissim nomina 
redeuntium ad eamdem Ecclesiam quasi redivivo- 
rum ; et statim ut utrumque contigerit, a curatis 
vel vicariis nobis significari per litteras nostro 
secretario in civitate Ebroicensi dirigendas. 


XVI. Si in hxreticorum conventiculo redeuntes ad 
Ecclesiam vir et uxor matrimonium contraxerint et ce- 
lebrarint, statuimus, cessante omni alio canonico im«- 
pedimento, ipsis in facie Ecclesie benedictionem sa- 
cerdotalem in nuptiali missa a curato vel vicario con- 
ferri, ne saltem dubitari possit an eorum matrimo- 


nium Q3 careat sacramenti ratione et gratia. Nolu- 
mus tamen aliam nuptiarum solemnitatem repeti. 


es baptizatus, ego te baptizo, quoniam ista clausula es- 
set introducta quando juste dubitatur de facto bap- 
tismi, quod nec publice fieret nec sufficientes testes 
haberet, ut quando obstetrix, vel alius in necessitate 
clam baptizat et affirmat se baptizasse, cui soli in facie 
Ecclesi: credi non debet. Idcirco quia tum deficit facti 

robatio, merito przcipitur illa cautio : Si tu non es 

aplizatus, ego te bapitzo. Quoniam vero Calvinistze 
baptizarent in publico cotu, de ipsorum facto non 
posse ambigi idem pontifex statuit, ac male applicari 


illam clausulam baptismati, quod in debita 34 mate- 
ria et forma cum intentione generali publice fieri 
constaret, quod nihil aliud esset quam verum bap- 
tisma iterare, vel in dubium adducere. Quam detni- 
tionem idem Pius pontifex ante quinque vel sex annos 
er breve ac per interuuntium apostolicum dignatus 
uit nobis atque aliis qui tum Lutetize Parisiorum fuu- 
gebamur concionatorum officiosigniflcare, atque inhi- 
bere ne aliter doceremus. Ne igitur permittamus, 
post declarationem sedis apostolice, jam manifestum 
errorem in nostra diccesi inolescere, interdicimus 
omnibus curatis et presbyteris sub pena suspensio- 
nis ipso facto a divinis, et suspicionis de schismate 
atque heresi, ne allatos ad se pueros, jam baptiza- 
tos a Calvinistis audeant iterum tingere sub illa con- 
ditione : sed sine ulla lotione perficiant in ipsis omnes 
alios ritus baptismatis ab illis omissos, quod idem in 
adultis redeuntibus ab heresi agi jubemus, qui bap- 
tismum non in Ecclesia catholica, sed in Calvihista- 
rum vel alia simili secta susceperunt. 


XVIII. Predictum ac. compertum semper fuit hze- 
reses in atheismum et regnum diaboli desinere, qui 
operatur in filios dissidentixv et infldelitatis illicitas 
artes et maleflcas divinationis, sortilegii et magi, 
quibus infelix nostra stas post infinitas hsereses 
passim inflcitur. Circumspiciant itaque curati, si qui 


C vivant in suo grege illusores, ventri suo et nulli re- 


ligioni servientes, nec ad ecclesiam venientes, nec 
heretice pravitatis exercitium facientes. Aut si sint 
de sortilegio ac maleficio suspecti et notati, quorum 
nomina ac statum volumus nobis denuntíari, ut 
quid facto opus sit deliberemus, mandantes confes- 
sariis omnibus ut injungant singulis confltentibus 
post fraternam correctionem revelare extra confes- 


sionem curato 95b vel nobis ipsis si quos noverint 
in occulto illorum criminum contumaces reos, sicut 
etiam adulterii, veneficii, usure, et aliorum quibus 
ira Dei contra totam Ecclesiam provocatur. 


XIX. Postremo curati vel vicarii sui officii esse 
intelligant videre an quisque recte suum faciat offi- 
cium, sive ecclesiasticus sivs secularis sit, et erran- 
tes monere atque increpare, obstinatos vero ad nos 
deferre ; inspiciant si qua sint matrimonia illicita, nec 
extra tempora, nec sine requisitis proclamationibus, 


XVII. Antea inter doctos ac pios viros dubitatum D nisi de expresso mandato nostro et licentia, audeant 


fuit an baptisma a Calvinistis administratum pro vero 
eredi deberet, quoniam non haberent intentionem 
baptizaadi in remissionem peccatorum ; aut si bapti- 
zati parvuli ab ipsis cum reprzsentantur Ecclesiz, ite- 
rum essent aqua perfundendi, saltem sub conditione 
assueta: Si fu non es baptizatus, ego te baplixo. Ante 
decisionem apostolice sedis Romanae, licuit fortasse 
cuique ín suo sensu abundare, verum quoniam post- 
habitam de hac difficultate disputationem et inquisi- 
tionem, felicis recordationis Pius V definivit verum 
esse baptisma quo uterentur Calvinistze, adhibentes 
formam et materiam institutam a Christo cum inten- 
tione generali faciendi quod Christus instituit, licet 
errarent ín particulari illa interpretatione et singulari 
intentione ut alii fere omnes heretici errarunt, vel 
circa intelligentiam forma baptismalis, vel circa ali- 
quem ejus effectum, ob id baptizatos ab ipsis Calvi- 


nuptialem benedictionem dare vel matrimonia jungere 
sub pcenis, arbitrio nostro imponendis. Quoniam 
vero in causa matrimoniali atque aliis materiis dis- 
pensationes apostolic;» ordinariis locorum committi 
solent, atque inde gravia scandala oriuntur, quod ob- 
tinentium preces suppressa plerumque, aut non satis 
comperta probataque veritate nitantur, nihilominus 
suum sortiri effectum sinuntur, statuimus in futurum 
ne curati vel vicarii demandent exsecutioni tales dis- 
pensationes, nisi prius causa per nostrum promotorem 
examinata a nobis ipsis cum nostro officiali fuerit 
comprobata et dispensatio subsignata, ne quid per 
obreptionem committatur. Studeant insuper curati 
divortia et litigia inter suos parochianos componere, 
presertim levibus causis contracta, et contumaces a 
communione sacramentorum arceant, nec notos ex- 
communicatos ecclesiam ingredi sinant, sicut nec 


253 


ACTA VETERA. — APPEND. 


204 


egrolos sine confessione el viatico, si fleri potest, A ac magis per libertatem hareseon et blasphemiarum 


decedere. Quod ne accidat, ut audierint aliquem in- 
firmari, ipsum pro officio sacerdotii visitent,et ad pro- 
videndum anima saluti adhortentur, nec de parochia 


abeant nisi 36 relicto qui vices eorum suppleat. Si- 
cut inobedientes parochiani non merentur sepeliri 
Christiana sepultura, ita curati vel vicarii, si suo hac 
in re defuerint officio, reddant rationem in die justi 
judicii pro 50:8 ovis perditione, et ad publicam poeni- 
tentiam cuu his qui liberos per negligentiam suffo- 
cant sunt redigendi. Interdicimus autem ne fiat con- 
secratio eucharistig in privatis ac profanis cubiculis, 
etiam ad usum zegrotorum, quoniam maluerunt primi 
Christiani in honorem tanti sacramenti ab ecclesia ad 
sgrotum etiam tempore persecutionum deferri, vel 
domi ad repentinos usus servari quam in locis non 
sacris consecrari. Plerique simplices presbyteri, ofli- 
cii sui ac gradus immemores, audent ipsis diebus fes- 
tis atque aliis cum galero et sine superlicio sacris in- 
teresse, ac dedignantur operam suam curato vel vica- 
rio in officiis divinis prestare, maluutque se laicis 
admiscere atque etiam sua privata missa confecta a 
toto reliquo officio abscedere. Ne hoc scandalum ser- 
pat latius, declaramus omnes presbyteros constitui pro 
hominibus iu his qu& sunt ad Deum Hebr. v, 1), ut 
pro populo sacras omnes functiones obeant ; ideoque 
quemlibet addictum esse parochiz quam incolit, ut ei 
inserviat pro populo in omnibus ofliciis qua sunt ad 
Deum, et in eo distingui a populo. Qua de causa quis- 
quis de presbyteris venerit in ecclesiam, et in habitu 
detrectarit cum curato et aliis de presbyterio divina 
oflicia facere, tanquam non presbyterum, suspensum 
esse jubemus a divinis ipso facto, et ad laicam com- 
munionem cum szcularibus redigi, nec non per de- 
canum citari coram Officiali nostro ad neglecti oflicii 
reddendam rationem. 


De officio populi 


irritetur. 

1V. Idcirco preter illa quz per curatos mandavimus 
proponi eL suaderi populo, singuli effundaut corda 
sua coram Domino iu confessione vere fidei, emenda- 
lione vitz, fructibus poenitentizz, mandatorum obser- 
vatione, et veniz: pro publicis ac privatis offensioni- 
bus diurna et nocturna supplicatione. 


V. Optandum quidem esset populum sine intermis- 
sione orare, et omni hora cultui ac sacris officiis va- 
care, sed quoniam creatur ut operetur terram, et 
peccato compellitur ut in sudore vultus sui victum 

urat (Gen. 11), ac labores manuum suarum come- 
at (Psal. cxxvii), non potest nec debet assidue ora- 
tioni ac celestibus actionibus operam dare. Quoniam 
tamen seque qui planta, neque p rigal, esl aliquid, 
sed qui incrementum dat, Deus (I Cor. m, 7) : omni 
die antequam homo exeat ad opus suum, venial 
(si fieri polest) in ecclesiam sacrum auditurus. In 
quo de preteritis Deo gratias agat, et suas ac to- 
tius familie operas ejus benedictioni commendet, 
eumdemque invocet ad evitanda peecata et pericula, 
nec obitviscatur preces facere pro publica tranquil- 
litate fidei catholic: et reipublice. Sin loci distan- 
tia vel alio justo impedimento homini szculari non 
licuerit ad ecclesiam venire, saltem non omittat 
quod sui est oflicii erga Deum prestare, et libe- 
ros, servos atque ancillas, ac denique totam fa- 
miliam doceat et assuefaciat petere a Deo pauem 
suum quotidianum , proüteri Symbolum apostoli- 


cum, 339 et gratiarum actionem pro omnibus bene- 
ficiis, cum peccatorum recognitione et confessione, 
quibus admisceantur precatiuncule pro necessitate 
temporis et Ecclesie pace. Preterea cum Gallorum 
annales recitent difücilioribus temporibus instituisse 
majores nostros, ut ad sonitum campane in ortu so- 
lis, meridie et occasu admoneretur populus, quocun - 


37 1. Populus de suis calamitatibus libenter con- C que in opere esset, singalariter orare ad opem Dei 


queritur et lamentatur. Grave vero ipsi est et odio- 
sum de earum causis, suisque peccatis, ac de reme- 
diis cogitare per vite emendationem, et poenitentiam, 
per divini cultus et coelestium mandatorum accura- 
tiorem observationem, quibus ira Dei mitigetur, et 
misericordia imploretur. Omnes enim fere quasi de- 
sperantes seipsos suis miseriis fiunt deteriores, et 
optimi sibi videntur qui confientur verbis fidem ca- 
tholicam, factis autem negant (Tit. 1, 16). 

Il. Ante omnia singuli in ea moriantur religione 
et Eeclesia, quae consensu, et successione Christia- 
norum populorum ad nos usque pervenit. Ipsam 
vero improbantibus ac suadentibus mutationem re- 
spondeant sine contentione quod respondendum in 
talibus controversiis David, Elias et apostolus Pau- 
lus docuerunt. Cum priori dicant Deo: Si mutatio- 
nem sequor, ecce naltonem filiorum (uorum reprobavi 


implorandam, volumus illum morem per hzreses et 
pietatis in euriammultis locis intermissum renovari et 
retineri, praesertim publica calamitate nes ad id im- 
pellente. Nec istis insisteremus, nisi spectaremus 
plerosque cum familiis a somno ad pastum tanquam 
bruta auimantia ferri, nec ullo sensu pietatis tangi 
vel affici, sed quo magis affligimur, eo magis obmu- 
lescere et stupere. De his precipimus moneri ac 
durius increpari populum a curatis, concionatoribus, 
scholarum magistris ac confessariis. 


VI. Dies festos secandum Scripturas instituit Deus 
in monimentum ac memoriam suorum beneficiorum 
ut ea homo aghosceret et de ipsis gratias ageret (Ju- 
dith xvi; Esther xvi, etc.), atque ut ad Dei imitationem 
quando creavit ccelum et terram et postea quievit, 
ipse homo, post dies laboribus assignatos, aliquem 
sciret quieti et contemplationi divinz bonitatis et 


(Psal. υχχιι, 15) ; cum altero in summa rerum despe- Dgratiarum actioni impendere. lta Sabbatum Jud:is 


ratione ad consolationem concludant : Sufficit mihi, 
Domine, tolle animam meam ; neque enim melior sum 
quam patres mei (III Reg. xix, 4). Cum Paulo vero 
exclament : Si veritas in Ecclesia catholica non est, 
ergo qui dormierunt iu. Christo perierua ? (1. Cor. xv, 
18.) Considerent, quandiu antiqua religio apud omnes 
valuit, quam sanctius et felicius viveretur, et quam 
fides ac charitas, qn: perfectio et finis legis est, in- 
ter homiues sincerius coleretur. Si quando vero audie- 
rint blasphemias, novitates, et contentiones de reli- 


gione, obturantes aures suas longo lougius fugiant . 


quemadmodum lrenzus loquitur de primis Christia» 
nis, si quando inciderent in hereticos. 

38 Ill. Nec vero solam Patrum suorum fidem 
gemulentur, sed pietatem et integritatem, si (inem pu- 
blicze afflictionis sperant a Deo, praesertim cum adhuc 
manus ejus ad percutiendum sit extenta et furor magis 


fuerat impositum, ut septimo die quiescerent ad exem- 
plum Dei et speculandis creationis operibus, et gratiis 
de ipsa agendis incumberent. Nec unicum illud fe- 
stum ipse Deus prescripserat, sed alia multa in re- 
cordationem et considerationem multorum particu- 
larium beneficiorum qua ipsis contulerat, pro quibus 
gratias agerent, Pro Sabbato Judaico dies Dominicas 


successit Christianis 40 in signum et monumentum 
redemptionis nostre, quasi secunde creationis et 
reparationis quam Christus in cruce operatus est, et 
requievit ab opere sux passionis, quod tum con- 
summavit. Verum quemadmodum non solum unicum 
Sabbati festum Judsis imperabatur, sed quoties aliqua 
eximia beneficia Deus per Moysen et alios sanctos 
viros illis elargiebatur, toties festa ad perpetuam 
illorum colendam memoriam et contemplationem de- 
cernebantur; ita populo Christiano non unicum festum 


25b 


diei Dominici fuit relinquendum, sed plura consti- 
tuenda pro singularibus donis per Christum, Virginem 
ejus Matrem, apostolos, atque alios sanctos et sanctas 
receptis, ne simus immemores eorum et ingrati. Ces- 
sare vero oportet Christianum, sicut Judeum, in die 
festo maxime a vitiis et peccatis, quoniam servire 
debet Deo, cui displicet omne peccatum et vitium ; 
sed ultra decet ipsum cessare ab omni opere szcu- 
lari corporeo, servili atque aliis diebus licito et con- 
sueto, quoniam festa a creatione mundi fuerunt in- 
troducta ut animus cum corpore cessaret a scculo, 
et avocaretur a sollicitudinibus et laboribus hujus 
mundi, occuparetur vero ín Dei obsequio, recogro- 
scendis ejus beneflciis et gratiis referendis. Arbitra- 
mur nullo seculo gravius nec frequentius peccari 
contra festorum sanctam et legitimam observationem 
quam in nostro, quandoquidem plures ipsa insumunt 
voluptatibus hujus sseculi sectandis, in tabernis, ga- 
neis, lusibus illicitis, et aliis vanis atque etiam vitio- 
sis actionibus, presertim dum celebrantur sacra of- 
ficia; ex quo non miramur, si nos apprehenderunt 
mala qua per prophetas Deus festorum violatoribus 
comminatur (Num. xv; Ezech. xx, etc.). Nundine 


passim, etiam quavis dissolutiones illis diebus, 4 
negotiationes, mercature, aurigationes et vecturd 
exercentur, et ab aliis diebus, quibus licent, in festa 
differuntur, ut duplex malum et peccatum commit- 
tatur. Curati igitur sive vicarii, concionatores, et 
confessarii sint diligentes in redarguendo populo de 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 
A operibus verz charitatis studeant. Si quid in his atque 
ali 


256 


is fraternitatibus nostre diocesis correctione di- 
gnum occurrerit, de hoc volumus nos a curatís seu 
vicariis certiores fleri. Hoc unum vero omnibus fra- 
ternitatibus ínterdicimus, ne in privatis suis sacris 
aquam vel panem benedici diebus Dominicis faciant, 
ipso facto suspendendo a divinis presbyterum cujus- 
cunque status et professionis, qui se illis per nostram 
diccesim in hoc ministrum prebuerit : ne przetextu 
privatorum sacrorum populus avocetur a missa et 
Officio parochiali, sicut fere fit : cum tamen minime 
liceat omittere vel negligere id quod est praecepti per 
illud quod tantum est devotionis et supererogationis. 

VIII. Quoniam ecclesia domus Dei et orationis esse 
debet, quam deceat sanctitudo, non possumus non 
moveri de populi irreverentia, qui non aliter se gerit 
43 in ea quam in aliquo negotiationis foro. Verum 
cum sciamus adhortationes et monitiones parum 
proficere erga populum, nisi sit qui in presentia in- 


B crepet et assiduitate duritiem ejus frangat, statuimus 


per curatum seu vicarium cum presbyteris, nobilibus 
viris, judicibus, si qui exstiterint, vedituis ecclesie, 
eligi tres: unum de presbyteris, alterum de frater- 
nitate charitatis, si ibi sit, vel de populo, sicut et 
tertium, viros boni testimonii et majores natu, ut 
eorum canitiem ceteri revereantur, qui electionem 
de se factam tenebuntur acceptare in virtute sancta 
obedientie Deo, episcopo, et proprio curato debitz; 
et ecclesi: ostiarii nominabuntur, propter officium 


ingratitudine erga Deum, et mortali peccato quod quod illis imponimus, ut diebus festis observent et 
contra Dei ordinationem in violatione festorum in-  notent qui de presbyteris et parochianis abfuerint 
currunt, ac de vindicta et ultione. Statuimus autem — ab ecclesiw Ofliciis, et inquirant qua de causa defe- 
diebus festis nec emptiones, nec venditiones, nec lo-  cerint, an interea in cauponis, vel lusibus, vel aliis 
cationes, nec auctiones, nec ullas dissolutiones, nec  szcularibus negotiis tempus insumant. Intra eccie- 
quascunque negotiationes, nec carnium et aliarum — siam vero videant quem quisque locum et ordinem 
rerum expositiones, presertim in atriis et ceemeteriis tenere debeat, ne sicut pravi moris et ambitionis est 
templorum fleri; nundinas vero ipsis festis assignatas — quibusdam, aliqui de populo primas cathédras occu. 
in preccedentem vel sequentem diem rejici, et per vi- α Pent propius allare ante presbyteros, post quos decet 
cinas parochias id prius significari. Aurigationes etiam ^ omnes convenienter sedere, pro sua qualitate et 
et vecturas, atque omne opus manuum et jumentorum conditione, atque in hoc standum erit judicio et ar- 
exerceri prohibemus, nisi quando in messe et vinde-  bitrio ostiariorum, ut cessent per Ecclesias ea de re 
mía secundum jura aeris intemperies, vel alio tempore — solitz contentiones et dissidia. Circumspiciant ipsi 
summa et notoría necessitas excusaverint. Ceterum postea quid quisque agat in ecclesia, et quomodo se 


vectationes quz non affectata malitia, sed per extra- 
neos transeuntes in nostra diccesi in festa incidunt, 
saltem inhiberi mandamus, ne in publicum, nisi post 
solemnioris misse absolutionem, prodeant, sicut cau- 
ponas atque alia loca publice corruptelz saltem tem- 
pore divini Officii occludi. Porro omnes festorum sine 
evidente necessitate transgressores et potissimum 
contumaces aut deprehensos in cauponis, in aneis 
aut actionibus illicitis, jubemus coram nostro Ofliciali 
citari, et preter multam, ipsis penitentiam injungi 
pro peccato et scandalo : ac relapsos vel excommuni- 
cari, vel in carcerem retrudi. Obtestamur autem do- 
minos seculares ac judices, ut in hac re obsequium 


gerat a minimo usque ad maximum; si caput aperiat, 
genua cum opus est flectat, Officio divino animum et 
aures adhibeat, si orationi incumbat. Agentes con- 
traria cum aliqua reverentia et modestia objurgent, 
et ad Officium cogant ; non sinant sine cognita causa 
ullos de ecclesia, egredi nisi sacris confectis et abso- 


lutis. 44 Qus omnia ut eommodius prestare va- 
leant, decernimus alternatim unum de tribus stare in 
choro, alterum extra chorum, tertium in fundo et 
extremitate ecclesie, ut intueri queant et contem- 
plari omnes assistentes. Si quis correctione fraterna 
propter inobedientiam indiguerit, illum tres simul 
conveniant accersito secum curato seu vicario. Si 


praestent Deo ac nobis 42 porrigant manus adjutri- Dillos non audierit, jubemus contumacem citari a 


ces, ne, si tot sacrilegia impunita evaserint, iram Dei 
in omnes accersant. 


VII. Fratrias et fraternitates przecipue quas charitati 
in nostra dicecesi deputantur approbamus, et omnia 
fere charitatis opera qua per ipsas exercentur lau- 
damus, ut sunt omnia divina Offlcia et ornamenta 
Ecclesiarum, quorumcunque etiam peste mortuorum 
sepulturas, et exsequias, necnon in pauperes eleemo- 
einas. Verum quoniam audivimus comessationes et 
ebrietates, et alias si non omnino malas, ineptas ta- 
men confederationes et actiones charitatis nomine 
velari, monemus et adhortamur fratres ne quidquam 
deinceps in suis ccetibus indignum hominibus Chri- 
stianis committant, nec tam sxpe, nec tantis sumpti- 
bus conviventur; sed pauperiorum fratrum et publicze 
calamitatis rationem habeant, ac potius multiplicandis 


curato coram nobis vel Offlciali nostro, et de mulcta 
ue fuerit indicta, volumus tertiam partem vel me- 
dietatem ipsis ostiariis applicari, alteram fabric. 
Volumus etiam, ne ipsi osliarii graventur, tale obse- 
quium prestare Deo et Ecclesiz ut diebus festis in 
pronao oretur pro ipsis. Quod si in tali munere obie- 
rint, in pletatis recognitionem et gratitudinem, man- 
damus in ipsorum funere vigilias mortuorum cum 
missa publica celebrari fabrice sumptibus et curati, 
ipsisque quadraginta dierum indulgentias erogamus. 
Confidimus autem eorum senectuti et factz de ipsis 
electioni, nihil contra aliquem, nisi mature et ordine 
charitatis acturos, magis tamen Deo quam hominibus 
placituros. Tandiu vero manere in illo officio volumus 
quandiu electis et electoribus gratum fuerit. 


JX. Oves vocem pastoris audire debent et ipsum 


957 


ACTA VETERA. — APPEND. 


258 


i. Contra, nescio qua Satanz astutia, fit ut po- ἃ 47 limites excedant, sed in hoc seculo flniantur: 


pulus non solum alienos audiat et sequatur libentius 
quam proprios curatos seu vicarios, sed ut ipsis 
mercenarios opponat, sive quos appellant parochia- 
norum vicarios, sive capellanos, sive quoscunque 
ascititios, ita ut unusquisque proprium sibi constituat 
ministrum. Nos attendentes praecipi omnibus ab Apo- 
stolo ut obediant prepositis suis, quibus incumbit 


reddere 45 rationem pro animabus singulorum 
(Hebr. xui); attendentes insuper quotidianam eorum 
sollicitudinem, ut divinis officiis et incertis necessi- 
tatibus omnium satisfaciant ; considerantes denique 
foris pugnas, intus timores (II Cor. vii, 5), assiduas- 
que molestias quibus anguntur pro populo, ita ut 
merito plerosque non solius residenti: in propria 


parochia, sed et vitz tz:edeat ac poeniteat, obtestamur 


dominos seculares, nobiles et quoscunque ne com- 
mittant ut illis exprobetur a Scriptura, quod sint sicut 


populus non obediens sacerdoti (Deut. xvi, 12) : sed p 


potius per observantie, obsequii, beneflcentiz et 
gratificationis alacritatem, ut invitent, atque etiam 
quodammodo cogant proprium pastorem ad manen- 

um cum ipsis, atque peragendum ministerium suum 
ex animo. Quod si curati seu vicarii aliqua in re re- 
prehensibiles putantur, quamvis ab Apostolo monea- 
mur, non facile adversus presbyterum accusationem 
recipere (I Tim. v, xix), nihilominus clamores populi 
patienter audiemus, nec peccata curatorum impunita 
sinemus. Verum nemo eos deferat ex improborum 
opinione sive relatione, nec ex aliqua offensione et 
indignatione, sed potius ex comperta et probata cri- 
minis veritate. Studeant autem ipsi curati potius a 
suis amari et desiderari quam timeri, et sicut officio, 
ita meritis ac bonis operibus prxesse. 

X. Hospitia, administrationes, et leprosarie ex 
edicto regio laicorum regimini in nostra diccesi com- 
mittuntur, ut in pietatis opera expendantur. Compe- 


rimus autem multis in locis nihil de his aut admodum C tur ; ob idque differri jubemus, 


pauca in hujusmodi opera recidere, sed potius ad 
sublevanda publica habitatorum onera atque etiam 
tributa, aut in. quorumdam particularium commoda 
venire, qui se alternatim illarum regimini praeferunt, 


46 ne fideles de acceptis rationes reddant in quibus 
solent omnia referre expensa in lites, reparationes, 
atque alias cavillationes, cum interea cognoscantur in 
suas ulilitates vertisse. Quamvis autem episcopi sit 
videre et cavere de omnibus bonis qua pietati intra 
diccesim deputantur, tamen ne quid ab ipsis recto- 
ribus repetere possimus, afürmant per edictum re- 
gium nihil ad nos pertinere. Nos vero saltem ut illo- 
rum conscientiis consulamus et ne qua pietatis sunt 
et nostri officii obliviscamur, mandamus curatis seu 
vicariis in pronao, inter excommunicatos ipso facto 
a jure, nominare et publicare omnes rectores hospi- 
tiorum, administrationum, leprosariarum, et fabrica- 


rum, tanquam pauperum et ecclesiarum fraudatores D 


et sacrilegos raptores, a quibus de bonis illarum quid- 
quam ali»natur sine auctoritate publica atque ecclesia- 
stica, vel in proprium commodum quacunque ratione 
transfertur, vel collocatur in profanos usus atque alios 
quam in pietatis opera, quibus ex fundatione desti- 
nantur, atque declarare quod eidem excommunica- 
tioni subjaceant omnes eorum participes et conscios, 
tenerique atque eorum heredes ad restitutionem. 
Quod ipsis injungere mandamus eorum confessariis, 
nec nisi cum illa obligatione absolutionem dare. 
De sententia excommunicationis ferenda. 

I. Populus celerrime ac levissime solet ad excom- 
municationis mucronem contra proximum decur- 
rere, sed eamdem latam vicissim consuevit pro ni- 
hilo habere, nec inflictam ab ea plagam sentire, vel 
cogitare. Verum cum omnes pone, qua ab homini- 
nibus inferuntur, tantum corpus occidant, nec mundi 


excommunicatio plerumque in hoc mundo corpus 
atque omnia 4115 possidet homo male perdit, semper 
vero anima vitam ferit, non solum in hoc szculo, 
sed in futuro, nec tantum coram hominibus, sed 
etiam coram Deo. Idcirco longe omnium penarum 
gravissima est, nec nisi pro summis delictis atque 
omnibus remediis tentatis exerenda , ac supra 
quodcunque tormentum vite hujus pertimescenda. 
Gravissimum vero delictum non tam spectari et zsti- 
mari debet ex gravitate et magnitudine rei quam ex 
perversitate malitia atque contumacis. Qua de 
causa, sicut Adam primus homo per excommunica- 
tionem extra paradisum ejectus est propter maximam 
in unius pomi esu, re tenuissima, inobedientiam et 
rebellionem, ita non tam attendi debet factum ipsum 
in excommunicatione justa ferenda quam pravitas 
facientis οἱ contumacia. Attamen si factum leve 
fuerit, nec scandalum publicum, nec aliud magnum 
malum, nec facientis manifestam contumaciam et 
induratam secum traxerit, indignum judicamus ex- 
communicatione. Antequam autem ulli a nostris offl- 
ciariis concedatur, si nominatim adversus aliquem 
petitur, volumus prius de monitionibus et charitatis 
correctione constare. Sin de occultis qua probati 
nequeant postulatur, statuimus a petentibus inquiri 
si aliquos suspectos habeant, et nomina excipi, de 
hisque ad curatum seu vicarium scribi, ut antequam 
excommunicationem publicet, illos accersat, ac pri- 
vatim moneat charitatis correctione. Nisi prefata 
omnia fuerint observata, interdicimus curatis seu 
vicariis ad publicationem procedere. Nolumus autem 
postea excommunicationes perfunctorie et quasi 


plebeium 48 aliquod mandatum ab illis cursim legi, 
et publicari; sed semper cum horrore et intermi- 
natione divini judicii, ac publice in totam paro- 
chiam afflictionis si excommunicatus in illa tolera- 
quam diutissime po- 
terit, excommunicationis fulminationem, exspectando 
reos et. conscios ad poenitentiam. confessionem, et 
cum ipsis offensis reconciliationem. Cum vero ful- 
minationis dies advenerit, mandamus ad terrorem 
conscientiis incutiendum et ad ponendum ob oculos 
excommunicationis effectum, ante locum pronai sta- 
tuit feretrum opertum palla mortuorum cum ardenti- 
bus cereis atque aqua benedicta, et in fine fulmina- 
tionis cereos exstingui, atque aquam benedictam 
effundi ; necnon denuntiari omnibus ut excommuni- 
eatum quicunque sit lugeant verius mortuum quam 
sola corporea morte defunctum, nec magis cum illo 
conversandum quam cum mortuo, quandocunque 
agnitus fuerit. Eo fere ritu primos Christianos usos 
in promulganda excommunicatione ex antiquitatibus 
Christianis apparet, et adhuc in quibusdam Ecclesiis 
observantur quadam vestigia. Porro quisquis con- 
victus fuerit contempsisse excommunicationem quam 
scivit se incurrisse, pro heretico notari debet et 
vitari, atque ab omnibus in jus trahi, ne, quemadmo- 
dum loquitur Apostolus cum de excommunicato 
agit modicum fermentum totam massam οἵ paro- 
chiam corrempat (1 Cor. v, 6), non solum omnes 
excommunícatos efficiendo, sed iram Dei et publi- 
cam calamitatem in omnes provocando. Propterea 
mandamus confessariis omnibus ut examinent non 
solum an confitentes sint sibi conscii alicujus excom- 
municationis, sed etiam conversationis cum cognitis 
excommunicatis, et injungere 49 ut eos extra con- 
fessionem revelent. 
De scholis el. earum magistris. 

Spes et seminarium religionis et Ecclesize catho- 
lic:e ac reipublice in scholis versatur, in quibus 
juventus efformetur ad fidem veram, pietatem et 
doctrinam, ut inde sancti et idonei sacerdotes, judi- 





JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 200 


ces et populi gubernatores propagentur. Quoniam A cationis post illos duos menses incurrendz, ut red- 
que prima cura parentibus, et civitatibus atque — dant bona fideliter, vel saltem de his pasciscantur 
episcopis esse solebat, postrema facta est, aut potius auctoritate nostra. Moneant etiam omnes qui nove- 
nulla, pessum ierunt omnia, et periit lex a sacer- runt ab ullo detineri quod scholz sit proprium, ut 
dote, jurisprudentia a judice, et consilium ac provi- intra prefixum tempus revelent curato vel vicario, 
dentia a populi gubernatore. Pietas vero etreligionis sicut et illos moneant qui sine auctoritate eccle- 
atque hominum consensio in factiones abiit et siudia siastica vendiderunt, aut aliter alienarunt quod pro 
contraria. Idcirco ad omnia ista instauranda et resti« scholis dicatam erat Deo, ut curent illud redhiberi, 
tuenda una via compendiaria videtur, si a teneris vel compensationem substitui. Ne autem desint 
assuescamus homines vivere et institui in eisdem  schole, ubi nulla habetur eorum fundatio, vel ubi 
scholis, quasi in eodem ovili, eodemque lacte religio- ipsa non sufficit rogamus in Domino patronos paro- 
nis et doctrinze imbui, atque idem prorsus sentire et  chiarum, et prioratuum atque capellaniarum, tam 
velle. Miramur in nostra diccesi majorum nostro- ecclesiasticos quam seculares, ut in earum prasen- 
rum diligentiam, cum vix ulla frequentior parochia tatione praferant aptos ad docendum, seu qui jam 
occurrat, cui non adh:zreret olim domus et fundatio huic operi insudarint, aut saltem ut ipsis rescrvent 
scholis deputata ; sed vicissim detestamur nostre aliquam pensionem, quam justam esse de quocunque 
etatis non solam negligentiam sed sacrilegium ; in beneficio pro seminariis, instituend:z» juventutis de- 
qua nobiles atque etiam ecclesiastici viri, vel ipsi claravit concilium "Tridentinum (sess. 23, De ref., 
parochiani, scholarum domos et fundationes usurpa- , c. 18), sieut annexiones quorumcunque 52 benefi- 
runt, vel alienarunt, ita ut jam vix non solum in ? ciorum, ]nsuper quoniam administrationem hospi- 


250 


pagis, sed ipsis oppidis et amplissimis civitatibus 
schola ulla habeatur, vel magister inveniatur. Ubi 
vero adhuc aliquod exstat scholarum vestigium et 
stipendium, sine residentia et docendi officio per- 
mittitur magister fructibus illis frui, seu potius abuti, 
et quidvis aliud agere, spectantibus populis ac ge- 


tiorum, et leprosariarum lex regia s:zcularibus attri- 
buit, ut impendantur redditus ad pietatis opera quz 
ad nostram directionem pertinent, tec ulla potiora 
esse possint quam quibus pietas ipsa cordibus homi- 
num ab ineunte etate imprimitur, Ecclesia ipsa 
totaque respublica zdiflcatur, significamus illorum 


mentibus suos liberos sine 50 disciplina et doctrina locorum administratoribus ut titulos illorum bene- 
corrumpi. Quin etiam. eo ventum est amentie ut ficiorum committant scholarum prwceptoribus cum 
plerique malint domi praeceptorem magna mercede aliqua pensione, vel in scholarum usum de talibus 
conducere, aut suos liberos necdum abecedarios in portionem aliquam ne vereantur collocare. Man- 
famosam universitatem ablegare quam assem unicam damus preterea fraternitatibus , et parochiarum 
ad publice schola instaurationem conferre, imo — fabricis ut iuter illos quibus stipendia distribuunt, 


quam consentire ut de publico wrario vel hospitali 
salarium aliquod constituatur homini docendz ju- 
ventutis capaci. Quae omnia nobis cognita et perspecta 
dolentes recitamus, ut intelligant omnes quam 
justum sit his abusibus providere. Quo circa primum 


semper habeant scholarum rectorem commendatum. 
Denique volumus a curatis seu vicariis sgrotantes 
moneri ne in testamento eumdem magistrum, tan- 
uam totius reipubliez parentem, praetereant. Pu- 
endum est enim hzreticos pro scholis impetrandis 


mandamus omnibus ludi magistris, seu possidentibus (1 bella gerere, atque omnia profundere, ut impietas 


officia, beneficia, pensiones, agros, et quoscunque 
fructus scholarum rectoribus et doctoribus deputa- 
tos, ut intra duos menses ab hac synodo actu resi- 
deant in locis et ::dibus eorum muneri assignatis , 
atque actu doceant, nec aliis negotiis se immisceant, 
nec alia beneficia retineant, cum residentia in scho- 
lis, et assiduo dirigende et erudiendz juventutis 
studio et oflicio incompatibilia. Quod si fuerint ad 
suam functionem inepti, vel maluerint cedere quam 
tali oneri astringi, interdicimus ne resignantes opus, 
conentur opes vel pensionem ullam reservare, quo- 
niam fructus illi exercitio officii, et non titulo sunt 
annexi. Qui vero post dietum tempus in contumacia 
et rebellione perstiterint, declaramus excommuni- 
catos et pro talibus ab omnibus vitandos, ac cum 
retentione futurorum fructuum cogendos ad prater- 
itorum restitutionem, quos suos facere non potue- 
runt quandiu destituerunt ab oflicio, providen- 
dumque alteri de officio, non obstante quacunque 
oppositione vel appellatione, cum de correctione 
publice corruptele agatur. Deinde mandamus omni- 


bus ad quos b] pertinet, preceptores in urbibus, 
oppidis et pagis nostra diocesis constituere, ut intra 
idem tempus de personis idoneis et de justo salario 
cum ipsis babitatoribus provideant, nisi fundatio 
sufficiat, 4128 si quoquomodo alienata exstiterit pro- 
curent suis et habitatorum sumptibus in integrum 
restitui. Si negligentes ad id se przbuerint, volumus 
vel per retentionem fructuum vel per excommunica- 
tionem atque alia canonica remedia in illos agi, vel 
per sui juris in scholas privationem. Ut autem occu- 
pata bona scholarum recuperari queant, indicimus 
omnibus curatis et vicariis ut a die hujus synodi 
singulis Dominicis in pronao per spatium duorum 
mensium moneant omnes qui scienter possident 
aliqua pertinentia ad scholas sub poena excommuni- 


ab eorum liberis imbibatur; et a catholicis pietatis 
scholas nec publico nec privato subsidio juvari, sed 
potius diripi et everti. 

Ill. C:eterum ne scholz ipse serviant religioni et 
reipublice potius dividende quam conciliande, im- 
primis statuimus pro quacunque parochia unicam 
fleri ad tollenda dissidia et schismata, ac sub pena 
excommunicationis vetamus ne quisque clericus vel 
alius audeat injussu ejus qui seholas habet particu- 
larium liberos privatim suscipere erudiendos, sicut 
sub eadem poena parentibus prohibemus domi ma- 
gistrum tenere, nisi cum approbatione et assensu 
publici scholarum rectoris. Sin fuerint plures paro- 
chi& in eadem civitate vel oppido, ubi schol: tamen 


B3 publie: existunt, volumus sub eadem poena 
omnium parochiarum liberos eo convenire saltem 
jam in litteris provectiores, ut qui sciunt legere et 
cantare; liberum vero esse inferiores ad scholam 
publicam vel ad parochialem mittere. Verum ne h:- 
retici in catholicorum scholas írrepint; antequam 
quis creetur ludimagister, sancimus fidei su:e, reli- 
gionis atque etiam vitz et integritatis testimonium 
saltem a curato seu vicario, atque :xedituis parochia 
de qua venit afferre, et se nobis sive penitentiario 
nostro ostendere ad professionem fldei catholic: et 
examen doctrina. 

Ul.Injungendum illi precipimus ante omnia utexem- 
plo et verbo juventutem omni pietate et flde catho- 
lica imbuat, et assuescat Deum timere, colere, prze- 
cepta Decalogi tenere et facere; missam quotidie 
audire, ecclesiasticis officiis;cum reverentia deservire, 
libenter orare, cum septem psalmis preces horarias, 
si fleri potest, memoriter scire, atque alia pietatis 
exercitamenta. Non sinat in pueris vitia adolescere, 
eos nutriat in disciplina et correptione Domini, ad 
omnem egressum et ingressum schol: tam matutinum 


201 


quam vespertinum oratio 
sive canendo (Veni Creator), sive aliud quo Deus, 
Virgo mater, et sancti invocentur pro pace, religione, 
et Ecclesia catholica. In vigilia festorum discant 
Offücium et cantum Ecclesi: a minimo usque ad 
maximum. Diebus festis aliqua hora sfve in Eccle- 
sia sive in schola interrogentur, praesentibus aliis, 
duo vel tres per ordinem de Symbolo apostolorum, 
Decalogo, et aliis contentis in catholicorum cate- 
chismo Latine et Gallice. Fiat etiam ibi a prae- 
ceptore facilis et familiaris ad pietatem exhortatio 


et instructio 54 de festo occurrente. Diebus quoque 
solennioribus, et, quam sepissime [leri poterit, con- 
suefaciat et doceat pueros peccata confiteri, eosque 
qui annos discretionis attigerunt altaris sacramen- 
tum, probata conscientia, sumere. Alliciat et adhor- 
tetur parvulos ipsos ad pietatem et studium potius 
quam compellat, ne prius utrumque oderint quam 
noverint. Quoniam tamen secundum Scripturas, 
parcit virge, odit animam pueri (Prov. xin, 24), non 
Disi coactus ad verbera veniat; sicut autem prece- 
ptorum moderatam saevitiam desideramus, ita pa- 
rentum  puniendam censemus dissolutam indulgen- 
tiam, qui liberis volunt quidvis licere sine disciplina, 
ropter quam si vel liberos a schola avocarint, vel 
udimagistros aliquam contumeliam fecerint, damus 
ipsi per hoc nostrum statutum potestatem illos ci- 
tandi coram nobis vel nostro officiali, ut discant non 
irasci, c«à debuerunt gratias agere. Postremo cura- 
tis et decanis injungimus ut ista omnia curent exse- 
culioni tradi, de omissione nobis rationem reddituri. 


De concionatoribus. 


Duplici honore dignos vere presbyteros scribit 
Apostolus, maxime qui laborent in verbo et doctrina 
( Tim. v, 17) ; quod precipue infelici nostro tempore 
aciendum est quo, circumstrepentibus ubique falsis 
prophetis, rari admodum comperiuntur qui possint 
aut velint evangelizare virtute multa; sed nec, eo- 
dem teste Apostolo, audiendi sunt omnes ad evan- 

elizandum idonei, nisi legitime millantur (Rom. x, 
5), ne mali se intermisceant bonis, sub ovina pelle 
lupos tegant, aut ne quod verbo aut facto asseruerunt, 
facto et vita negent, quod maxime etiam nostro cor- 


ruptissimo 55 seculo cavendum est ; quo etiam in 
errorem et depravationem inducuntur, si fleri po- 
test, ipsi electi. Proinde sancta synodus Tridentina 
recte constituit (sess. b, De ref., c. 2, ne regulares 
concionatores cujuscunque ordinis, nisi a suis su- 
perioribus de vita, moribus et scientia examinali et 
approbati fuerint, ac de eorum licentia etiam in 
ecclesiis suorum ordinum, predicare non possint, 
cum qua licentia personaliter coram episcopis pre- 
sentare, et ab eis benedictionem petere teneantur 
antequam predicare incipiant. Quin etiam eadem san- 
cta synodus (sessione 2, cap. 24) vetat ne ipsi re- 


gulares in ecclesiis suorum ordinum contradicente D 


episcopo predicare presumant. In ecclesiis vero 
qua sugzum ordinum non sunt, ultra licentiam suo- 
rum superiorum, etiam licentiam episcopi habere 
precipit, sine qua in ipsis eeclesiis non suorum or- 
dinum nullo modo pr:wdicare possint, quam gratis 
ab episcopis jubet concedi. Quoniam hujus synodi 
decretis generales regularium, presertim mendi- 
cantium, ordines jurarunt obedientiam, prohibemus 
quibuscunque concionatoribus etiam regularibus , 
ne deinceps presumant conciones habere per paro- 
chias nostre diccesis, nisi de expressa nostra licen- 
tia, nec eos recipiant curati seu vicarii, vel permit- 
tant loqui ad populum, nisi visa aut saltem cognita 
nostra licentia, nec iidem regulares in suis domibus 
intra nostram diccesim existentibus collocent con- 
cionatorem nisi per nos approbatum, sub poena ex- 
communicationis, contumacie et perjurli contra 


ACTA VETERA. — APPEND. 
ublica ab omnibus fiat, A sanctum concilium Tridentinum. Eisdem vero pre- 


qui n 


cipimus ne sine nostra licentia audeant sibi locos 
ullos aut terminos, tanquam quodam jure debitos, 


vindicare, ac si in DG episcopi potestate non sit 
alios quos noverit magis idoneos eo mittere, nec 
ipsis liceat stationem assignatam deserere, vel per- 
mutare sine eadem nostra licentia, alioqui pro de- 
sertione puniendi. Obtestamur autem illos in Domino 
atque alios concionatores ut ita sua studia et vitam 
componant quod diccesi nostre adjumento sint , 
edificationi, et ornamento , nec nos pudeat eos 
mittere, ac tanquam domesticos aliis quibuscunque 
anteponere. In urbibus et oppidis nostre diccesis, 
in quibus conventus habent regulares, graviter con- 
queruntur curati οἱ vicarii nullas diebus Dominicis 
et festivis conciones fieri, ac potius impedimenta, 
dissidia et scandala ab ipsis exhiberi, quam humil- 
lima pro modestia regularitatis subsidia. Expostu- 
lant quoque nobiscum rustici populi et curati se 
totos annos transigere sine ulla concione, nisi forte 
tumultuaria in messe et fructuum collectione. Pro- 
pterea iterum obtestamur regulares in Domino, ne 
sinant uilos dies festos, prassertim in suis domibus, 
sine peculiari sibi concionandi munere elabi, ut pa- 
cem colant cum curatis per tot pontificum decreta 
firmatam, aique intelligant ne quidem confessiones 
audiendi in conventu sine episcopi licentia a con- 
cilio Tridentino (sess. 33, De ref., c. 15) sibi po- 
testatem permitti, et omnia indulta ac privilegia a 
quibuscunque obtenta, per Gregorium XIII, domi- 
num nostrum papam, novissime intra concessa a 
concilio Tridentino et antiquis canonibus redigi, 
quibus sine scelere non possunt reclamare. Horta- 
mur ut lectioni, orationi et exhortationi potius in- 
cumbant quam discordiis inter clerum et populum 
serendis, ac Patrum suorum magis vmulentur reli- 


giosam simplicitatem quam 57 inordinate ambu- 


lent. Quibus stationem dederimus, volumus in ea 
ipsos concionari salrlem semel iu mense toto auno, 
aut alium qui in ipsorum absentia vices suppleat 
nobis presentari, ut ad minus semel in mense verbo 
Dei pascantur omnes nostre parochie. Si defece- 
rint, jubemus a curatis nobis signiflcari, ut de aliis 
provideamus, et eleemosynarum collatipnem impe- 
diri. Ne autem seminantes spiritalia temporalibus 
egeant, mandamus a curatis seu vicariis ad hospi- 
tandum invitari, et cum gaudio ac veneratione ex- 
cipi, nisi apud nobiles aut alios ditiores parochos 
maluerint hospitari ; tantum prohibemus tabernas 
publicas ingredi. In Adventu vero et Quadragesima 
civitas tota, vel parochia, si unica sit, provideat 
ipsis de victu et hospitio, presertim si fieri potest 
apud aliquem de ecclesiasticis, qui a predicatorum 
alimentis non debent esse immunes ne cum aliis 
contribuant, sed potius suo exemplo alios incitare. 
Statuimus prsterea quemque conventum in suis 
terminis omnibus Dominicis anni in pronao com- 
mendari. Declaramus etiam de hospitiorum et le- 
prosariarum fructibus atque aliarum administratio- 
num quie operibus pietatis attribuuntur, juste ac 
merito portionem impartiri mendicantium conven- 
tibus, ac monendos a curatis decedentes ne ipsorum 
in testamentis obliviscantur. Sicut autem in partem 
nostra sollicitudinis atque omnium ecclesiasticorum 
subsidium vocantur, ita :quum est ab omnibus eos 
participes effici beneflciorum, quibus propter offl- 
cium gaudemus. Porro quoniam diesmali sunt, rogamus 
ipsos ut in concionibus sint prudentes, studeantque 
potius nostros exhortari 5B in doctrina sana quam 
contradictiones et haereses revincere, presertim ubi 
populus nulla laborat hzreticorum frequentia. Insec- 
tentur potius vitia ac depravationes morum popula- 
rium, et ad penitentiam atque emendationem magis 


203 


JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


264 


lacrymas excutiant quam accendant furorem vel ira- A decanatu mihi commisso factum sit aut. factum eril, si 


cundiam ad seditionem. Denique de his omnibus ad 
populum sermonem habeant qua proposuimus in 
curatorum atque ipsius populi officio. 

De provisione et reformatione breviariorum el aliorum 
librorum ecclesiasticorum pro diecesi Ebroicensi. 

Multorum de clero precibus, et querimoniis indu- 
cti, proposuimus Deo, nobis propitio, preces horarias 
pro laicis, breviaria et missalia pro presbyteris, et 
manualia pro nostre diccesis curatis diligentius 
visitare, ac de consilio piorum virorum reformare, 
atque iterum emendatiori et elegantiori impressioni 
mandare, presertim cum eorum omnium jam fere 
ubique in nostra diccesi laboretur penuria. Verum 
quia non ea est impressorum copia vel potentia quz 
olim fuit, et in una impressione numerum librorum 
excudi debet, qui ad multos annos sufficiat, tantum 
negotium expediri nequit sine maximis sumptibus, 
quos impendere nec ipsi impressores volunt nec 
possunt, nec nos ipsi sumus satis potentes. Idcirco 
de prudentum hominum consilio, rationem inivimus 
qua huic oneri aliqua in parte satisflat, ut singuli 
abbates, priores, curati, ac presbyteri cujuscunque 
professionis, οἱ ecclesiarum zeditui conferant nobis- 
cum, singuli pro modo suarum tacultatum et neces- 


sitate b9 librorum illorum, vel plura vel unicum 
aureum, vel minus aureo, et deponant apud depu- 
tatos ab hac synodo ad nobiscum urgendum istud 
Degolium ; quo peracto, de pretio librorum quos 
quisque pro sua necessitate accipiet, tantum diminue- 
tur quantum antea contulerit. Quocirca a decanis de 
hoc nostro statuto moneri jubemus omnes predictos, 
et scripto mandare quantum quisque obtulerit, ut a 
deputatis judicetur an summa pecunizx quanta opus 
est convenire possit. Ne autem collata pecunia depe- 
reat, uni vel pluribus fidelibus qui sint solvendo de 
consensu omnium deputatorum committetur custo- 


dienda. 
De decanis ruralibus. 


Ne autem frustra lex et statutum detur, si nemo 
sit qui observet, vel observari in nostra absentia pro- 
curet, priecipimus decanis ut, tanquam ex alta specula, 
prospiciant in omnes, ac fideliter deferant delin- 
quentes et. contumaces ; in quem finem damus ipsis 
potestatem citandi quoscunque sine alio mandato 
speciali, et prohibemus ne conniveant, vel cum ullo 
pretio interposito transigant sub pcena erga nos per- 
fidie, et perjurii in Deum contra juramentum. Quod 
omnibus synodis volumus ab illis in nostris manibus 
fleri et renovari, cujus hzc est forma ex sanctis cano- 
nibus sumpta. 

Ego N. decanus de N. juro per Deum vivum etl 
lec sancia. Evangelia quod amodo ín antea quidquid 
tiovi, aut audivi, aut postmodum inquisiturus sum quod 
conira voluntatem Dei, aut rectam Christianitatem in 


in diebus meis evenerit, et ad cognitionem GO meam 
pervenerit, aut indicatum mihi fuerit, synodalem causam 
esse οἱ ad ministerium domini mei episcopi pertinere ; 
quod nec propler amorem , mec propler (timorem, 
nec ropter pretium, nec propler parentelam, ullatenus 
celabo predicto domino seo episcopo aut ejus misso, 
cui-hoc inquirere jusserit, aut. ejus officiariis. Sic me 
Deus adjuvet el luec sancta Dei Evangelia. 
PRIVILEGIUM URBAN] PAPAE, QUOD EPISCOPUS ÉBROICEN- 
SIS POSSIT COMPELLERE SUBDITOS 8008 AD ORDINES 
ET RESIDENTIAM. . 


URBANUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili 
fratri episcopo Ebroicensi salutem et apostolicam 
benedictionem. 

Significasti nobis quod nonnulli decani rurales et 
ecclesiarum rectores tux diocesis sacros ordines 
suscipere, et in decanatibus et ecclesiis suis, prout 
eorum cura requirit, personalem residentiam facere 
et pretextu quarumdam indulgentiarum per quas 
eis a sede apostolica dicitur esse concessum, ut non 
teneantur nec compelli valeant ad predicta, necnon 
exercere officia ad quz tenentur decanatuum et eccle- 
siarum earumdem ratione ad mandatum tuum recu - 
sant, propter quod predicti decanatus et ecclesise 
debitis obsequiis defraudantur. Nos igitur tuis sup- 
plicationibus inclinati compellendi eosdem decanos 
et rectores monitione premissa per subtractionem 
proventuum dictorum decanatuum et ecclesiarum, ad 
suscipiendum sacros ordines statutis temporibus, et 
ad residendum in eisdem decanatibus et Ecclesiis 
personaliter et ad exercenda predicta officia ut tenen- 


tur; indulgentiis 61 hujusmodi, et quibuslibet litte- 
ris apostolicis veritati et justitiz: prejudicantibus ne- 
quaquam obstantibus; ac demum si protervitas eorum 
exegerit ipsis in hujusmodi contumacia manentibus 


C per terminum, privandi eos dictis decanatibus et ec- 


clesiis, et conferendi eos, prout ad te spectat, perso- 
nis idoneis, qua in eisdem decanatibus et ecclesiis, 
in ordinibus quos eorum cura requirit, velint et valeant 
Jeservire. Necnon contradictores per censuram ec- 
clesiasticam, 'appellatigne postposita, compescendi, 
illis duntaxat exceptis qui nostris aut fratrum nostro- 
rum immorantur obsequiis. fraternitati tuze plenam et 
liberam concedimusauctoritate presentium facultatem. 

Datum apud urbem Veterem, v Idus Octobris, 
pontificatus nostri anno ri. 

LITTERE GREGORII PAPAE X SUPER EODEM. 


GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, vene- 
rabili fratri episcopo Ebroicensi salutem et apostolo- 
licam benedictionem. 

Insinuasti nobis quod nonnulli decani, etc. (ut supra). 

Datum apud Urbem Veterem, n Kalendas Septem- 
bris, pontificatus nostri anno 1. 





Cérémontes qui s'observent en l'église cathédrale de Rouen en présence de Mgr l'archevéque 
(Ex registro capituli Rotomagensis.) 
Du mardi 6 jour d'avril 1632, le chapitre étant assemblé per juramentum et domos. 


Les articles dressez en la chambre des comptes pour les ceremonies qui sont à observer présence de 
Mr l'archevéque officiant, ou present à l'office, ont été placitez ce jourd'hui 62 en chapitre, et ordonué 
qu'ils seront observez et gardez de point en point, et enregistrez comme il s'ensuit. 


S'il est dimanche, et. que ledit. seigneur soit présent D) baisé le vipillon ou aspersoir, lui présentera afin. de 


à l'aspersion de l'eau bénite, en la place ot il se sied 
lorsqu'il. ποδί pas triple, aprés que celui de Mrs qui 
fera l'office aura fait l'aspersion en la croiz, et en pas- 
saut donné de l'eau. bénile au diacre et soüdiacre sui- 
vani la coftume, il descendra : é(ant devant. ledil. sei- 
gnenr, aprés iui avoir fait une profonde révérence, et 


prendre lui-méme l'eau bénite et en asperger l'officiaM, 
lequel par aprés poursuit l'aspersion suivant la coftume. 
Mais si ledil seigneur était en. la. chaire ou proche de 
l'autel, il semble que l'officiant lui. doit présenter l'eau 
bénite avant que d'en distribuer aux diacre et sofidiacre, 
parce que en ce cas il n'y a aucune messeance, comtne 


. 26 


CHARTA. 


266 


, 


il y auroit si du bas du chovur on retournoit vers l'auel A. — Apres l'Ite missa est ledit seigneur donnera la bene- 


ausdis diacre, et soüdiacre, pour pwis. aprés recom- 
mencer lasnersion à ceur de Mrs qui seront. proche 
dudit seigneur. 

Dés que les ministres el officians, ou autres personnes 
de l'église passeroni pardevant ledit. seigneur, ils le sa- 


diclion pontificale à l'ordinaire. 

Lorsque ledit seigneur fera l'ofice aux vepres, il sor- 
lira de la sacristie revétu de ses habits pontificaur, ac- 
compagné d'un de messieurs les dignitez pour lui servir 
de pré(re assisiant, ayant à ses cótez deux chapelains 


lueroni avec l'honneur el la bienseance requise en sa pour soülever les deux cótéz de sa chappe : ses croiz et 
qualité à leur ordre, observant toüjours une différence — crosse seront portées devant lui par deux autres chape- 
entre celle salutation el l'adoration, ou reverence dàé  lains, et un autre sera reservé pour tenir son mitre en 
as saint sacrement. temps, lesquels tous seront revélus de chappes. 

Lorsque les ministres, el Foffician! sera eniré as Etant entré en sa chaire il fera les priéres accoütu- 


cher, ledit seigneur. montera à l'autel pour la coufes- ' mées, G4, puis il commencera les vépres chantant : Deus, 


sion, apres laquelle il fera la benedicttion de l'encens 
qui lui sera. présenté par le diacre dedans la navette, 
l'enfanà tenant. devant lui l'encensoir ouvert, et ladite 
benediction faite il retournera en sa place. 

Le soüdiacre montant au jubé ou pulpitre pour dire 
T'Epitre, οἱ d'icelui retournant à l'autel, se coulentera 


63 de faire la reverence audit seigneur en passant el 
repassant par devant lui, suivant l'ancien usage de celle 
église, sans lui poser ni le livre des epitres devant lui, 
πὶ lui baiser la main ni l'anneau. 

Lorsque les ministres seront arrivez devant ledit sei- 
gneur, allans au pulpitre ou jubé pour l'évangile, le 5οῦ- 
diacre prendra l'encens de l'enfant qu'il presentera audit 
seigneur pour en [aire la benediction en le metiant en 


in adjutorium, et continuera à dire le chapitre, et l'an- 
lienne de Magnificat lui sera annoncée par le chapier 
usant du mol de monsieur en lui baillanl ladite antienne. 

Durant que l'antienne sera. poursuivie par le cheur, 
le prétre assistant lui presentera la navette avec l'encens, 
el lui baisera la main ou l'anneau, el celle benediction 
faite il partira de sa chaire pour se trouver à l'aulel 
lorsque l'on commencera le Magnificat, pour donner le 
tems aux deux chanoines officians de porter l'encens en 
lg chapelle Notre-Dame. 

Elant arrivé à l'autel le prétre assistant lui presentera 
l'encensoir en lui baisant la main ou son anneau, ce qu'il 
reiterera aussi en reprenant l'encensoir. 

L'encensement de l'autel achevé, il retournera en sa 


l'encensoir, qui lui sera presenté par son aumónier, qui à | chaire, et cependant lesdits deux susdits chanoines encen- 
celle fin l'aura pris des mains de l'enfant, et en aprés le — seront les tombes ou sepullures des rois et l'autel de la 
diacre lui demandera la benediction par une profonde chapelle de Notre-Dame, étant retournez au. cher ils 
inclination pour annoncer t'evangile, laquelle recüé, pre- — encenseront ledil seigneur, et monsieur le doyen si faire se 
sentera. à baiser audit seigneur le crucifiz qui est aulivre — doit, le surplus étant. continué suivant l'usage de celte 
des evangiles, en disant : Adoramus te, Christe, etc. ise. 

L'Evangile annoncé lesdits ministres retourneront à — Aprés que le Magnificat el l'antienne seroni finies avec 
l'autel, ois étant le diacre encensera le prétre, et le soü- la neume, il chantera Dominus vobiscum et l'oraison 
diacre lui presentera à baiser le texte de l'evangile, puis | avec sa clause finale, et repetera à la fin Dominus vobis- 
retournans vers led. seigneur il sera encensé par ledia- cum. Si il y a plusieurs oraisons à cause des memoires 
cre, et le soüdiacre lui presentera le livre ou texte de | ou de la station de l'Inviolata, il repetera derechef Domi- 
l'erangile pour le baiser. En toutes lesquelles actions C nus vobiscum à /a fin de la derniere oraison, et le Deo 
lesdits sninistres ne doivent baiser ni la main, ni l'anneau — gratias étant chanté il donnera la benediction pontificale 


dud. seigneur, pour étre chose non usitée en cette église, 
εἰ que ledid sewuneur n'est en office. 

La benediction de l'eau pour le calice el de l'encens 
pour l'oblat ion sera faite par le prétre qui fait le sacrifice. 


au peupt, soil en sa chaire s'il n'y a point de slation, ou 
en la nef s'il y a station. Fail les jours et an que dessus. 


Signé L. PATRY. 








JOANNIS CHARTA 
Qua prioratus S. Victoris in Caletis evehitur ad abbatias. 


(Anno 1074.) 
(Gall. Christ., Instrum. tom. XI, pag. 15, ex Pommerario, Concil. Rotomag., p. 97.) 


JoawxEs, Dei gratia Rotomagensis episcopus, uni- D jure erat, ecclesi: S. Audoeni assensu Guillelmi tunc 


versis Christi fidelibus salutem, gratiam et benedic- 
ionem. 

Notum sit omnibus, modernis et futuris, quod peti- 
tio Rogerii de Mortuo mari et uxoris ejus Advitze ad 
nos venit, ad dominum Guillelmum regem Anglorum 
elad me, sedentes et tractantes de negotiis eccle- 
siasticis οἱ secularibus cum episcopis in quodam 
concilio congregato in urbe Rotomagensi ut dom- 
num Nicolaum abbatem S. Audoeni Rotomagen- 
Sis, cognatum nostrum, obnoxie convenjremus, 
quatenus pro amore Dei et nostri abbatiam fleri 
dimitteret de quodam prioratu de ecclesia S. 
Victoris in Cauz, in qua habitabant monachi S. Au- 
doeni, quae dicitur ad S. Victorem, et quam eccle- 
siam quidam presbyter nomine Tormor, de cujus 


ParRorL. CXLVIIT. 


ducis Normannorum, et Malgerii archiepiscopi Roto- 
magensis, et Rogerii de Mortuo Mari, in cujus feodo 
erat, pro salute animz δι: dederat in eleemosynam; 
et in ecclesia S. Audoeni monachus effectus fuerat cum 
quodam nutritio suo nomine Gilberto. Et prefatus 
Rogerius concessit ut tantum reditum augeret eccle- 
sig S.Victoris et ecclesi: S. Audoeni, ut honorifice ibi 
Deo monachi servire possent, et eis digne sufficeret, 
et quale dominium habuerat antea ecclesia S. Au- 
doeni in prioratu, tale postea in abbatia eternaliter 
possideret. Cum vero pradictus abbas Nicolaus as- 
sensu capituli sui, et rogatu nostro, et amore Rogerii 
et uxoris sua, hacc concessisset, Radulphum quem- 
dam monachum suum ibi abbatem preeficiens ad supra 
dictum locum constituendum misit, et cum eo de mo- 


9 


- 


2617 


. JOANNES ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


268 . 


nachis suis S. Audoeni, Fulbertum, Gislebertum Fau- A detrimentum patiatur fraude et dolo, quam anteces- 


vetel, Hubertum Treion et Guillelmum, tali tamen con- 
ditione quod dominium suum S. Audoeno in domo 
S. Victoris nullo modo minueretur, sed ibi poneret 
abbatem alio defuncto, sicut priorem ponere solebat, 
salva dignitate S. Audoeni. Hoc enim constitutum 
est inter nos ratum et firmum esse in perpetuum, 
cujus rel testes sumus ex utraque parte. Si enim in 
disponendo abbate monachi vel laici rebelles ecclesiz 
S. Audoeni fuerint, statuimus et firmiter przecipimus 
Guillelmus rex, et ego Rotomagensis archiepiscopus 
et Rogerus de Mortuo Mari, in quorum presentia hoc 
factum fuit, auctoritate domini papa Gregorii et 
regia potestate, omnibus hzredibus et successoribus 
nostris, ut abbas S. Audoeni accipiat ecclesiam prio- 


sores nostri pro salute animarum suarum fundaverunt. 
Hanc conventionem auctoritate nostra ab abbate Nico- 
lao et Rogero de Mortuo Mari concessam coram rege, 
ratam esse statuimus, et presentis scripti privilegio, 
et sigilli nostri auctoritate confirmavimus, et prohi- 
buimus ego Joannes Rotomagensis archiepiscopus sub 
anathemate, ne quis ulterius clericus vel laicus audeat 
hoc infringere presentibus istis episcopis, et mecum 
excommunicantibus. Gisleberto Ebroicensi episcopo, 
Odone Bajocensi, Hugone Lexoviensi, Roberto Sa- 
giensi, quorum anathemate omnes fractores hujus 
operis confodiantur. Przfatus autem rex Anglorum 
Guillelmus prohibuit sub foris factura xx unciarum 
auri reddendarum duci Normannis, et xx librarum 


ratus sui S. Victoris cum omnibus appenditiis suis B Rotomagensi archiepiscopo, ne ab aliquo infringatur 


tunc ibi inventis, in ecclesiis, in decimis et aliis sub- 
stantiis, et ponat priorem in eeclesia illa sicut antea 
solebat, ne ecclesia S. Audoeni pro liberalitate sua 


testibus praedictis episcopis, et Fulberto arehidiacono 
et Rogero de Mortuo Mari, in quorum pr:zsentia hoc 
factum fuit anno ab Incarnatione Domini 1074. 





CHARTA 


Be jure institutionis, destitutionis, procurationis, correctionis, eic., quod episcopus 
Abrincarum plene retinuit in. monasterium S. Michaelis, abbatem et xu canonicos. 


(Anno 1061.) 


(PErit, Theodori Pornitentiale, II, 604, ex Libro Pontificali Ecclesie Abrincarum.) 


Anno ab Incarnatione Domini 1061, Ranulfus , C vel convicti coram suo archidiacono : excommunicati 


abbas Montis S. Michaelis, vir cautus in regimine tam 
cleri et popull, quam monachalis ordinis, conveni 
Joannem venerabilem Abrincarum pontificem super 
quibusdam gravaminibus, quz flebant a minis epi- 
scopalibus frequentissime super clerum et populum 
Montis. Cogebantur venire Abrincas, ad responden- 
dum de quacunque accusatione contra Christiani- 
tatem, nec excusare poterat eos mare insurgens, Bec 
Britonum insidie, quia preveniri poterant, et ita 
sepe in forifacta et emendationes episcopales inei- 
debant, et sepe juramentis fatigabantur. Propter prz- 
dicta sibi habenda in Monte obtulit abbas episcopo 
de suo competenter per singulos annos unam vestem, 
qua tam nobilem et tam sublimem personam deceret 


ab episcopo ad ejus satisfactionem et absolutionem 
venirent : judicium ferri igniti et aqua ferventis 
Abrincis portaretur, si clerici lapsi in culpam degra- 
dationis forte invenirentur, quia ad episcopum perti- 
net ordinatio, et ad ejus judicium pertineret degra- 
datio; suspensio vero officii pró levioribus culpis in 
abbatis judicium ésset ad correptionem. Talis inter 
episcopum et abbatem de villa Montís facta est con- 
ventio. In monasterio vero S. Michaelis in abbatem, 
et monachos, et xn canonicos totum jus episcopale 
retinuit episcopus. In monasterio habet officium fa- 
cere dedicationis, et quidquid interim offerretur ad 
altare, episcopi est, et quod offertur ad manus capel- 
lanorum suorum, et ipse et omnes qui cum eo vene- 


ewn gratia recipere, et abbatem Montis honorifice D rint, abundanter et honorifice debent procurari; et 


dare ; et tres libras incensi, et tres libras piperis, et 
sex tabulas cerz de rx ponderibus, et tres cereos in 
Purificatione sanct: Marie, unum scilicet albz cere 
unius ponderis, ad manus episcopi, duos alterius 
cere unius ponderis ad decani et thesaurarii'* manus. 
Episcopus vero pesfatus, ut erat animo et genere 
nobilis, petitioni abbatis annuit, et archidiaconum 
suum in Monte eum fecit : ita tamen ut quod bene 
non faceret, vel non posset, episcopus corrlgeret 
Abrincis, et ecclesiastico judicio terminaret : de con- 
Jugiis autem illicitis, si qui legales testes procede- 
rent, apud episcopum audirentur, et per sacramentum 
ipsorum lege dissolveretur, quod contra legem pre- 
sumptum erat; de criminalibus culpis venirent ad 
judicium et sententiam episcopi poenitentes, confessi, 


equi, aqua dulcis, et caetera necessaria debent in 
monasterio inveniri. Eo die debet esse presto vestis 
prafata episcopi, et cera, et piper, et incensum, cerei 
tres ad purificationem S. Mariz, etiamsi episcopus 
defuerit, abbas cum duobus de canonicis bis in anno 
debet esse ad synodum, nisi de licentia episcopi re- 
manserit, et sacerdotes Montis. Quoties etiam gravio- 
res caus emerserint, episcopus mandabit abbati, et 
vocabit eum, et venire debet, nisi inevitabilem et ]e- 
galem excusationem pretenderit. Non communicabit 
abbas excommumicato episcopi scienter, nec excom- 
municabit nominatum aliquem parochianum episcopi 
extra Moutem consistentem, inconsulto episcopo. 
Monachi quinta feria Pentecostes venient Abrincas 
cum capite S. Auberti ad ecclesiam Sancti Andre: in 


260 


CONCILIUM ROTOMAG. 


210 


qua ipse episeopus sedit, eum processione magna tam Δ et canonicas, id est prebendas, eum fuerint vacus, 


clericorum quam laicorum omnium qui domos tenent: 
et denaríatas cere matricis ecclesi: debent, ut sedi 
episcopali, de qua recipiunt consilium animarum, et 
abbas per se, vel per decanum suum, oleum et chri- 
sma, ad erogandum et presbyteris ad Christianitatem 
faciendam. Canonici omnes sub episcopi priore sunt, 


distribuere debet, sicut dignum decreverit. Beatus 
vero Aubertus, cui divo munere Mons ille collatus 
est, eos constituit; et de suo episcopio, ecclesi: 
quam construxit, duas villas, Ilium scilicet et Gene- 
cium, ad usum suum et illorum contulit. 


. 





CONCILIUM ROTOMAGENSE 


In Basilica S. Marie Rotomagi ab Joanne archiepiscopo, cum suis suffraganeis Willelmo 


Anglorum rege Normanniam gubernante, celebratum, anno Christi 1072, Alexandri Π 
pape anno ΧΙ, Philippi I Francorum regis anno xr. 


(LABBE, Concilia, IX, 1925.) 


TITULI CANONUM. 


l. Ut episcopus chrisma et oleum hora competenti, et 
cum duodecim sacerdolibus consecret. 

ll. Quod totum chrisma οἱ oleum ab  archidiaconis 
renovandum sit. 

III. Qua cura distribui a decanis chrisma et oleum debeant. 

JV. Ut qui missam celebrat omnino communicet. 

V. Ut sacerdos jejunus et cum alba ac stola baptizet. 

VI. Ut viaticum et aqua benedicta ultra oclo dies non 
serventur, el consecrale hostie iterum non conse- 
crentur. , 

VIL. Confirmatio jejunis a jejunis et cum igne conferenda. 

VIII. Ut ordines sacri, post diem Sabbati, vel die Do- 
minica mane, jejunis a jejunantibus conferantur. 

IX. Ut Quatuor Temporum exacta sit observatio. 

X. Quod depositione digni sint qui furtim aut indebile 
ad sacros ordines provehuntur. — 

Xl. De iis qui coronas relinquunt. Et ut ordinandi ad 
episcopum feria quinta veniant. 

ΧΙ. Ut monachi vagi vel expulsi, itemque sanctimo- 
uiales, ad sua monasteria redire compellantur. 

Xlll. Ne cure pastorales vendantur et emantur. 

XIV. De riiu nupliarum, ne in occulto fiant aul inter 
consanguineos. Ν 

XV. De clericis uxoralis, υἱ ecclesiis non ministrent, 
nec fructus percipiant, et quales esse debeant archi- 
diaconi uc decani. 

XVI. Ut nullus mortua uxore illam accipiat de qua ante 
fuerat infamatus. 
XVII. Nullus uxore velata superstite aliam ducat. 
XVIII. Ne absenlis viri uxor alteri nubat priusquam de 
viri morte compertum habeat. DEN 
XIX. Ne clerici, in publicum crimen lapsi, sacris ordi- 
nibus facile restituantur. 

XX. Ut episcopus qui ad lapsi depositionem venire non 
potest vicarium mittat. 

IM, Ut ante horam vesperlinam in Quadragesima non 
edatur 


XXII. Ut Sabbati Pasche officium ante horam nonam D 


non inchoetur. . 

XXIII. De sanctorum festivitatibus transferendis. 

XXIV. Ut generale bapiisma nisi Sabbato Pasche el 
Pentecostes non fiat. Parvuli quocunque tempore 
pelierint , baplizentur ; nullus in. Epiphania sine 
infirmitatis necessilate. 

PFUEFATIO. 


Anno ab incarnatione Domini 1072, congregatum 
est concilium in metropolitana Rotomagensis urbis 
sede, in basilica beate eL gloriose Dei geuitricis 
Semper virginis Marie, cui Joannes ejusdem urbis 
archiepiscopus praeerat, et vestigia Patrum secutus 
uilitati ecclesiastice omnimodis consulebat, cum 
Suffraeaneis suis, Odone Dajocensi, Hugone Luxo- 
viensi, Rodberto Sagiensi, Michaele Abrincatensi, et 


Β Gisleberto Ebroicensi. In primis disputatum est de 


flde sancte et individuz Trinitatis, quam secundum 
statuta sanctorum conciliorum , scilicet Niczni , 
Constantinopolitani, primi Ephesini, Cbalcedonensis 
concilii, corroboraverunt, sanxerunt, se toto corde 
credere professi sunt. Post hanc catholica fldei pro- 
fessionem, annexa sunt hzc subscripta catholice 
fldei doctrinz capitula. 


CANONES 


I. Ut episcopus chrisma οἱ oleum hora competenti el 
cum duodecim sacerdotibus consecret. 


In primis statutum est a nobis ut, secundum sta- 
tuta Patrum, chrismatis et olei, baptismatis et un- 
ctionis consecratio, competenti hora, id est post no- 
nam, secundum statuta sanctorum Patrum, fiat. Hoc 
etiam debet episcopus przvidere ut in ipsa consecra- 
tione duodecim sacerdotes, sacerdotalibus vestibus 


C indutos, vel quamplures, secum habeat. 


II. Quod totum chrisma et oleum ab archidiaconis 
renovandum sit. 


ltem in quibusdam provinciis mos detestabilis ino- 
levit quod quidam archidiaconi, pastore carentes, ab 
aliquo episcopo particulas olei et chrismatis aeci- 
piunt, e£ ita oleo suo commiscent ; quod et damnatum 
est. Sed unusquisque archidiaconus chrisma et oleum 
suum totum episcopo a quo consecrabitur, ut pro- 
prio episcopo, pr:esentet. 


Iff. Qua cura distribui α decanis chrisma et oleum 
debeant. 


Item chrismatis et olei distributio a decanis summa 
diligentia et honestate fiat ita ut interim, dum distri- 
buerint, albis sint induti ; et talibus vasculis distri- 
buatur ut nihil inde aliqua negligentia pereat. 

IV. Ut qui missam celebrat omnino communicet. 


Item statutum est ut nullus missam celebret qui non 
communicet. 


V. Ut sacerdos jejunus, el. cum alba ac slola baptizet. 


Item nullus sacerdos baptizet infantem, nisi jejunus 
οἱ indutus alba et stola nisi necessitate. 


VI. Ut vialicum et aqua benedicta ullra octo dies non 
serveniur, οἱ consecrat hostic ilerum non conse- 
crentur. 


Jtem sunt quidam qui viaticum et aquam benedic- 
tam ultra octavum diem reservant ; quod et damna- 
tuin est. Alii vero, non habentes hostías, consecratas 
iterum consecrant ; quod terribiliter interdictum est. 


VH. Confirmatio jejyunis a jejunis εἰ cum igne conferenda. 

ltem, donum sancti Spiritus, ut non detur nisi je- 
junis, et a jejunis ; neque ipsa confirmatio absque igue 
fiat statutum est. 


271 


APPEND. AD JOANNEM ROTOMAGENSEM. 


212 


VIII. Ut ordines sacri post diem Sabbali, vel die Domi- A XV. De clericis uxoratis, ut ecclesiis non ministrent, 


nica mane, jejunis a jejunanlibus conferantur. 

Hoc etiam statutunrest ne in dandis sacris ordini- 
bus apostolice auctoritatis violatores inveniamur. 
Legitur enim in decretis Leonis pap: quod non pas- 
sim diebus omnibus sacri ordines celebrentur ; sed 
post diem Sabbati, in ejus noctis exordio que in 
prima Sabbati lucescit, his qui consecrandi sunt, 
jejunis a jejunantibus sacra benedictio conferatur. 
Quod ejusdem observantie erit, si mane ipso Domi- 
nico die, continuato Sabbati jejunio, celebretur. A 
quo tempore przveedentis noctis initium non recedit 
quo diem resurrectionis, sicu. etiam in Pascha Do- 
mini declarátur pertinere non dubium est. 

IX. Ut Quatuor Temporum exacta sit observatio. 


ltem, Quatuor Temporum observatio competenti ἢ 


tempore secundum divinam institutionem communi 
observantia a nobis servetur, id est, prima hebdomada 
Martii, secunda Junii, tertia Septembris, eadem 
Decembris ob reverentiam Dominice nativitatis. 
Indignum enim valde est ut sanctorum institutio 
aliquibus oecupationibus vel mundiali sollicitudine 
destituatur. 

X. Quod depositione digni sunt, qui furtim aut indebite 

ad sacros ordines provehuntur. 

Item, clerici, qui non electi, nec vocati, aut nes- 
tiente episcopo, sacris ordinibus se intromittunt, 
aliquibus vero episcopus, ut diaconibus, manum im- 
ponit; alii czeteros ordines non habentes, diacones 
aut presbyteri consecrantur; hi digni sunt depositione. 
XI. De his qui coronas relinquunt ; et ut ordinandi ad 

episcopum feria quinta veniant. 

Item, qui coronas benedictas habuerunt et relique- 
runt, usque ad dignam satisfactionem excommuniíi- 
centur. Clerici, qui ordinandi sunt, in quinta teria 
veniant ad episcopum. 


XII. Ut monachi vagi vel expulsi, itemque sanclimo- 
niales, ad monasteria aua redire compellantur. 


Jtem, monachi et sanctimoniales, qui relictis suis 
ecclesiis per orbem vagantur, alii pro nequitiis suis 
a monasteriis expulsi ; quos pastorali auctoritate 
oportet compellere ut ad monasteria sua redeant. Et 
si expulsos abbates recipere noluerint, victum elee- 
mosyna eis tribuant, quas manuum labore acquirant, 
quousque si vitam suam emandaverint videantur. 

XIII. Ne cure pastorales vendantur et emantur. 


]tem, emuntur et venduntur curz pastorales, scili- D 


cet ecclesiz: parochianz, tam a laicis quam a clericis, 
insuper etiam a monachis ; quod ne amplius ,flat 
interdictum est. 
XIV. De ritu nuptiarum, ne in occullo fiant, vel inter 
consanguineos. 

Item, nuptie non in occulto fiant neque post pran- 
dium ; sed sponsus et sponsa jejuni a sacerdote jejuno 
in monasterio benedicantur ; et antequam copulentur, 
progenies utrorumque diligenter inquiratur. Et si 
infra septimam generationem aliqua consanguinitas 
inventa fuerit, et si aliquis eorum dimissus fuerit, 
non conjungantur. Sacerdos qui contra hoc fecerit 
deponatur. 


nec fruclus percipiaui ; el quales esse debeant archi- 
diaconi et decant. 

De sacerdotibus, et Levitis et subdiaconibus qui 
feminas sibi usurpaverunt, concilium  Luxoviense 
observetur, ne ecclesias per se atque per suffraganeos 
regant, nec aliquid de beneficiis habeant. Archidia- 
coni, qui eos regere debent, non permittantur aliquam 
habere nec concubinam, nec subintroductam mulie- 
rem, nec pellicem ; sed caste et juste vivaut, et exem- 
plum castitatis et sanctimonie subditis praebeant. 
Oportet etiam ut tales decani eligantur qui sciant 
subditos redarguere et emendare, quorum vita non 
sit infamis, sed merito praferatur subditis. 

XV]. Ut nullus moriua wuzore illam accipiat de qua 
ante [fuerat infumatus. 

Item, interdictum est ne aliquis, qui vivente sua 
uxore de adulterio calumniatus fuerat, post mortem 
illius unquam de qua calumniatus fuit accipiat. Multa 
enim mala inde evenerunt. Nam plurimi hac de causa 
suas interfecerunt. 


vil. Nullus uxore velata superstite aliam ducal. 


Item, nullus, cujus uxor velata fuerit, ipsa vivente 
unquam aliam accipiat. 
XVIII. Ne absentis viri uzor alteri nubat, priusquam 
de viri morte compertum habeat. 


Item, si uxor viri qui peregre aut alias profectus 
fuerit alii viro nupserit, quousque prioris mortis cer- 


C titudinem habeat, excommunicetur usque ad dignam 


satisfactionem. 


XIX. Ne clerici in publicum crimen lapsi sacris ordini- 
bus facile restituantur. - 

Item, statutum est ne hi qui publice lapsi in crimi- 
nalibus peccatis inveniuntur citissime in sacrís ordi- 
nibus restituantur. Si enim lapsis, ut ait beatus 
Gregorius, ad suum ordinem revertendi licentia con- 
cedatur, vigor canonice procul dubio frangitur disci- 
pline, dum per reversionis spem prav:e actionis desi- 
deria quisque concipere non formidat. Unde hoc 
ratum manere oportet ut in crimine publico lapsus, 
ante peractam poenitentiam in pristino gradu nulla- 
tenus restituatur, nisi summa necessitate, post di- 
gnam quidem longe ponnitentizx satisfactionem. 
XX. Ut episcopus, qui ad lapsi depositionem venire non 

potest, vicarium mittat. 

ltem, si aliquis lapsus dignus depositione repertus 
fuerit, et ad eum deponendum tot coepiscopos quot 
auctoritas postulat, scilicet in sacerdotis sex, in 
diaconi depositione tres ; unusquisque quí adesse non 
poterit, vicarium suum cum sua auctoritate traus- 
mittat. | 
XXI. Ut anle horam vespertinam in Quadragesima non 

edatur. 

]tem, statutum est ut nullus in Quadragesima pran- 
deat, antequam, hora nona peracta, vespertina inci- 
piat. Non enim jejunat qui ante manducat. 


273 


ACTA ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


214 


XXII. Ut Sabbati Pasclue officium ante horam nonam A XXIV. Ut generale baptisma, nisi Sabbato Pasche et 


ton incheltur. 

ltem, statutum est ut in Sabbato Pasche officium 
ante nonam non incipiatur. Ad noctem enim Domi- 
nice resurrectionis respicit, ob cujus reverentiam 
Gloria in excelsis Deo et Alleluia cantatur. Quod etiam 
in Officii initio, cerei scilicet benedictione, monstra- 
tur. Narrat Liber Officialis quod in hoc biduo non fit 
sacramenti celebratio. Vocat autem hoc biduum 
sexiam feriam et Sabbatum, in quo recolitur luctus 
et mosstitia apostolorum. 


XXII. De sanctorum festivitatibus transferendis. 


Item, si alicujus sancti festivitas in ipsa die evene- 
rit, in qua celebrari non possit, non ante, sed infra 
octavum diem celebretur. 


Pentecostes, non fiat. Parvuli, quocunque lempore 
pelierint, baptizentur ; nullus in. Epiphania, sine snfir- 
mitatis necessitate. 

Item, juxta sanctorum Patrum decreta, scilicet 
Innocentii papz: et Leonis, statuimus ne generale 
baptisma nisi Sabbato Pasche et Pentecostes fiat. 
Hoc quidem servato, quod parvulis, quocunque tem- 
pore, quocunque die petierint, regenerationis lavacrum 
non negetur. Vigilia vel die Epiphaniz ut nullus nisi in- 
firmitatis necessitate, baptizetur omnino interdicimus. 


Huic concilio consenserunt Joannes archiepiscopus, 
Rotomagensis, Odo Bajocensium episcopus, Michael 
Abrincatensis episcopus, Gislebertus Ebroicensis epis- 
copus, et quamplures etiam venerabiles abbates, qui- 
bus, eo tempore cenobia Normanniz nobiliter pol- 
lebant, et monachicum rigorem servabant. 





APPENDIX 
MONITUM IN OPUSCULUM SUBSEQUENS 


(Apud Mabill. Analect. vet. edit., pag. 222.) 





Pontificum Rotomagensium acta litteris mandavit anonymus cenobii Sancti Audoeni ejusdem urbis mona- 
chus, ad cujus autographum hzc editio exacta est. Vixit is Gregorio VII pontifice, Joanne archiepiscopo 
Rotomagensi, abbate monasterii Sancti Audoeni Nicelao ; non alius forsan quam Fulbertus ejusdem loci 
cenobita, qui librum De miraculis sancti Audoeni, hactenus ineditum, eidem Nicolao abbati nuncupavit ; 
aut Theodericus, a quo sancti Audoeni Vita metrica Nicolao itidem inscripta est. His actis uberiores notas 
subjicere supersedeo, cum satis illustrata sit Rotomagensium presulum historia, quam noster Franciscus 
Pomeraius Gallico idiomate ante paucos annos erudite et accurate composuit, vsus superiorum Actorum 
lectione, quz ipsius historia: probationis loco esse poterunt. Hic duo tantum observo. Unum, inter Rotoma- 
genses episcopos nullum in his Actis locum tribui Hugoni, Caroli Magni filio, cujus Vitam Baldricus epis- 
copus edidit, eumdem perperam numerans inter archiepiscopos Rotomagenses, ut fusius alias ostendi in 
Seculi lll. Benedictini tomo 1. Alterum est, synodum comprovincialium episcoporum a Maurilio archiepis- 
copo celebratam fuisse, in qua sententia adversus Berengarium ejusque heresim dicta est, anno scilicet 
Dominice Incarnationis 1063, quo instauratz: Rotomagensis ecclesie dedicationem peregit astante Willelmo 
Normannorum duce cum omnibus suffraganeis suis quibuscum concilium de castitate conservanda et ceteris sanc- 


lorum Patr-um institutionibus pastorum incuria negligenter postpositis, viriliter restituendis religiose celebravit, 


inquit Anonymus noster. 





AOTA ARCHIEPISCOPORUM ROTOMAGENSIUM 


Gallie provincie sunt decem et octo; quarum una B cacius indagantes, utrumque posse haud inconvenien" 


existit Lugdunensis , qua vocatur secunda, in qua est 
Dobilis et ampla civitas, qua vocatur Rodomus vel 
Rotomagus, super fluvium Sequanz sita. Hujus civi- 
latis ecclesia in honore beatz et gloriose Dei Geni- 
tricis semper virginis Mari: est consecrata. Ic 
vero est metropolis: sex enim sub se civitates epi- 
Scopales continet, scilicet primam civitatem Bajoca- 
larum; secundam civitatem Abrincatarum; tertiam ci- 
vitatem Evatinorum, quz: dicitur Ebroicas; quartam 
Civitatem, Salanum qus vocatur'Sagium; quintam ci- 
vitatem Lexoviorum, sextam civitatem Constantino- 
rum. 

In prefata civitate Rotomagensi exstitit egregius 
Mallonus in ordine primus. Nonnullos horum positio 


ter stare dijudicent. Decenter, inquam, inquiunt, qui 
Mallonum in sede Rotomageusi fuisse primum asse- 
runt. Nullus enim eum preivit, quantum ad archie- 
piscopatus usumfructum : nec tamen male praedicant, 
qui beatum Nigasium ejusdem sedis archiepiscopum 
fuisse primum comprobant. Quippe jam non paucis 
reor manifestatum esse, hunc Rom a beato papa 
Clemente Rotomagensium urbis antistitem ordinatum 
fuisse nondum jugo pastorali cujuspiam obnoxiz. 
Nec est frivolum, sed firmum et ratum, proul sua 
testatur passio, cum beato sociatum Dionysio, per- 
missione Clementis pape hunc eumdem ad oras Gal- 
licas condescendisse ; et priusquam ad suam, quam 
Roma, sicut diximus, acceperat, sedem posset per- 


verborum perturbat, non satis idonee speculantes, C venire ; martyrium truncato capite, tamen vicinius 


quoniam eorum velle, scilicet beatissimum Nigasium 
yrenominat:z civitatis primum antistitem exstitisse, 
nullatenus hac re pugnatur, si expositione quantulum- 
cumque subtili fulciatur. Attendant igitur tam clerici 
quam monachi ne errent, qualiter scripturas perspi- 


circa ines Northmannicos cum Quirino et Scuviculo 
pertulisse. Quo fit ut de utroque, sed alio et alio 
modo, vera przedicatione predicetur primus, de Niga- 
sio quidem secundum ordinationem ; de Mallono se- 
cundum loci inhabitationem. Ut sic dicatur, Nigasius 


270 


APPEND. AD JOANNEM ROTOMAGENSEM. 


216 


fuit Rotomagensis urbis antistes primus ordinatus : A primo Clotharii regis Francorum, nobiliter cdificata, 


at Mallonus fuit primus in sede locatus. 
Sic is Bon versus poterit consistere versus. 


Exstitit egregius Mallonus in ordine primus, 
Moribus ornatus, clarà quoque stirpe creatus. 
Enituit verbis, prefulsit et actibus almis : 
Dapsilis 1n cunctis, clemens et largus egenis. 
Mentibus infirmos curabat dogmate sacro , . 
Damonés vexatos purgabat numine sacro. 
Pervigil in populo pastor pius ac speculator, 
Pro sibi commissis murum se contulit hosti. 
Compatiens cwgris, collisos consolidavit. 
Mactabat Domino se semper sacra litando , 
Perpetuam pacem deposcens atque salutem. 
Ut charos fratres, servabat dulciter hostes. 
Hic humilis, sobrius, necnon et corde pudicus. 
Sordibus immunis, virtutum lampade fulsit. 
Obiit in Christo x Kalendas Novembris. 


Beato vero Mallono Avidiamus sueceseit, qui sub 
beato papa Silvestro et Constantino imperatore pra- 
fatam rexit Ecclesiam. Is vero prudens et sirenuus 
pastor fuit in populo, qui Arelatensi concilio primo, 
quod eodem tempore quo Nicena synodus habita 
est, congregatum in canonibus invenitur, cum Ma- 
terno Coloniensi episcopo interfuit. Fuit namque 
hic beatus pontifex ingenio probus, moribus, insi- 
gnis, subditorum sibi saluti providus. Huic successit 
Severus, Severo Eusebius, Eusebio Marcellinus, Mar- 
cellino Petrus, Petro Victricius. 


in qua corpus beati Audoeni successoris sui sepul- 
ture traditum est. Hic vero beatus Flavius anno quin- 
gentesímo... Dominice Incarnationis muitis virtutibus 
preditus, divini amoris flagrantia accensus, dapsilis 
pauperibus, Rotomagensem rexit Ecclesiam. 

Huic successit Pretextatus, vir magnae sanctitatis 
et omnibus iniquis odiosus. Hic vero fuit tempore 
Chilperici regis, filii Clotarii, qui vir nimis cru- 
delitatis cum Fredegunde impia uxore sua ingenti 
contra pontificem odio exarsit. Causa vero odii nihil 
aliud fuit nisi quia fratrem uum Sigibertum re- 
gem, qui fraude Chilperici occisus fuit, multum di- 
lexerat, et eamdem dilectionem Childeberto filio ejus 
et matri Brunichildi servabat. Hac de causa iratus 


B Chilpericus sibi calumniam imposuit, scilicet quod 


magnam partem thesauri fratris sui Sigiberti apud 
se reconditam habuerat, quam postquam Childeber- 
tus nepos ejus litem contra eum inierat, ei reddide- 
rat. ideo in tantum persecutus est eum, quod eum 
ab episcopatu destitutum expulit, et in. quamdam 
insulam in Constantinensi pago in mari sitam exsu- 
lavit, et in loco ejus Melantium archidiaconum 
episcopum ordinari fecit. Modus expulsionis su: ta- 
lis fuit. Rex concilium episcopos suos convocare fe- 
cit, cui vir magna auctoritatis et probitatis Gregorius 
archiepiscopus Turonensis interfuit. Hic vero nec 
callida» machinationi, qua episcopus deceptus est, 
nec injuste destitutioni assensum przbuit. Rex vero 
impia calliditate quibusdam episcopis... mandavit ei, 


Fuit vero hic in regali curia nutritus cum beato (ἃ quod si qua sibi objecerat in concilio, recogRosceret, 


Innocentio papa, ut in ejusdem papse epistola de 
castitate conservanda et aliis institutis Christianz 
religionis, eidem Victricio missa,invenitur. Ait enim 
inter csetera: Preterea frequenter quidam ex íra- 
tribus nostris curiales, vel quibuslibet publicis fun- 
ctionibus occupatos, clericos facere contendunt: 
quibus postea major tristitia cum de revocandis 
eis aliquid ad imperatore precipitur, quam gratia 
nascitur. Sit certe in exemplum sollicitudo et tri- 
. Btitia fratrum, quem sepe pertulimus imperatore 
presente, cum pro ipsis prius rogaremus, quod 
ipse nobiscum positus cognovisti. Quibus non solum 
inferiores clerici ex curialibus, verum etiam in sa- 
cerdotium constituti, ingenti molestia ut redderen- 


et inde coram rege prostratus se reum proclamaret, 
omnino ei dimitteret. Qui hortatu impiorum episco- 
porum deceptus, fraudulentis regis mandatis acquie- 
vit. Tunc rex clamare caepit : « Audistis eum crimine 
convictum, nunc super hoc certam sententiam defi- 
nite. » Et ita deposuerunt eum, et in prefatum exsi- 
lium rex retrudere jussit. Mortuo vero rege, omnium 
primatum et coepiscoporum consilio et judicio, no- 
lente Fredegunde regina, ad propriam ecclesiam est 
revocatus, et, deposito Melantio In propriam sedem 
inthronizatus. Melantius vero in familiaritate Frede- 
gundis impiissim: regine permansit, quse beato 
Pretextato semper inimicata et insidiata est in tan- 
tum, ut pretio quorumdam mentes cum przfato Me- 


tur instabat. Erat enim pastor gloriosissimus in per- p lantío corrumperet: ita ut, sicut beatus Gregorius 


sequendis populi criminibus rigidus, viduarum et 
orphanorum pater mitissimus, misericors pauperibus, 
cunctis compatiens infirmis et dolentibus. 

Cui successit Innocentius, Innocentio sanctus Evo- 
dus, Evodo Silvester, Silvestro Malsonus, Malsono 
Germanus, Germano Crescentius, Crescentio vero 
beatus Gildardus, frater beati Medardi, quorum vitam 
magnifico stylo beatus Fortunatus scripsit. Una enim 
die nati fuerunt, una etiam die ordinati, una quoque 
die migraverunt ad Christum. 

Gildardo successit beatus Flavius, cujus pontifl- 
catus tempore constructa est ecclesia in honore beati 
Petri apostoli in suburbio urbis Rotomagensis, anno 


Turonensis in scriptis suis narrat, nocte sancta Pa- 
sche, in loco pontificali, ubi stare consueverat , 
gladiis eum percuterent, et ita interficerent. Qui mox 
ut vulnera sensit, ad altare cucurrit, et illud ample- 
xatus, viatico Dominici corporis et sanguinis se mu- 
niens, animam Deo reddidit. Corpus vero ejus omnes 
principes patrie cum magno ejulatu et lamentatione 
de tanti pastoris patrocinii desolatione condolentes, 
sepulture honoriflez: tradiderunt. Postea vero Me- 
lantius, qui tempore sui exsulatus episcopatum usur- 
paverat, consilio et ingenio prefata regins in eadem 
sede est restitutus. 

Huic successit presul Hildulfus, vir prudens et 


271 


ACTA ARCHIEPISC. ROTOMAG. 


215 


honestus. Hilduifo beatus Romanus, nobilis ortu et A cessit; Mainardo Guillebertus, qui tempore Caroli 


virtute praeclarus. Beato Romano sanctus Audoenus, 
claris natalibus ortus, et virtutum magnitudine ex- 
celsus. Beato Audoeno successit inclytus Ansbertus 
venerabilis przssul , et sanctis operibus gloriosus. 
Horum vero trium ac beati Gildardi memoríam tan- 
tum tetigimus, quia eorum gesta a probatissimis viris 
luculenter apud nos conscripta habentur. 

Ansberto successit venerabilis Grippo. Gripponi 
Ranilandus, vir venerabilis et honestus. Ranilando 
sanctus Hugo, qui venerabilis vit:e. et magnx hone- 
statis fuit, ut vita ejus testatur. Hugoni Ratbertus, 
vir prudens et strenuus. Ratberto Grimo. Hic nam- 
que vir magne nobilitatis et probitatis exstitit, po- 
pulumque síbi creditum tam bonorum exemplis , 


Magni imperatoris pontificatum decenter et honori- 
fice rexit. Guilleberto Rainowardus, pontifleali ordine 
dignus. Rainowardo Gunbaldus, nobilis prosapia et 
bonorum operum clarus instantia. Gunbaldo succes- 
sit Paulus, presul mitis et prudentissimms. Paulo 
successit Wanilo, antistes Deo devotus, et in cun- 
ctis reverentissimus. Waniloni successit Adalardus, 
nepos Gunbaldi archiepiscopi, qui religiosus in cun- 
ctis operibus fuit. Adalardo Rictulfus, vir nobilis, et 
multis dives przediis, quibus ecclesiam sibi commis- 
sam haereditavit. Fuit autem tempore Caroli regis 
patris Ludovici regis, cujus fuit filius rex Lotharius, 
in quo progenies Caroli Magni a regno funditus exstir- 
patur. Hugo enim dux, qui cognominatus est Magnus, 


quam praedicationibus optime gubernavit, ecclesiam- B regnum sibi usurpavit et rex comsecratus est. Cui 


que sancte Dei Genitricis Mari», cujus sedí prese- 
derat, propriis praediis ac pluribus beneficiis augmen- 
tavit. Fontanas enim super fluvium Itonam sitas cum 
omnibus suis appendiciis dedit. Grimoni successit 
Rainfredus, vir nobili progenie ortus, et litterarum 
studiis imbutus, qui ecclesiam propriis beneficiis 
augmentavit. Dedit enim ei in territorio Vilcassino 
villam quz dicitur Cramisiacum, et quamplurima bene- 
ficia ex nobilibus viris ad opus sux ecclesi:x acquisivit. 

Rainfredo successit beatz:e memoria Remigius. Hic 
fuit filius Caroli, qui major domus regia appellatus 
est, frater Carlomanni, quí relicta parte regni quam 
possidebat, in monte Soracte monachus effectus est, 
ubi ecclesiam in honore S. Silvestri construxit, et 


successit Rotbertus in regimine, fllius ejus, rex Deo 
devotus. Prefatus vero Riculfus chartas ecclesie su- 
pradictum regem fecit regali sanctione corroborare. 
Riculfo successit Joannes, devotus et religiosus an- 
tistes, Joanni Witto, vir honorabilis, et reverentissi- 
mus pastor. 

Wittoni Franco, prudens pontifex et bonus populi 
auxillator. Hujus enim tempore Rollo dux Danorum 
patriam invasit, 408 vocatur Francia, munc vero 
Normannia eorum nomine insignita. Cujus mentis 
feritatem tam divinis eloquiis quam devotis servitiis 
ita dilinivit, ut terram sibi acquisitam cum pace et 
justitia regeret. Postea predicatione prefati pontifi- 
cis legem Christianam suscipiens, ab eodem baptizatus 


inde ad monasterium S. Benedicti in monte Casino (: est, et in fide catholica perseverans bono fine migra- 


transiit. Fuit etiam idem Remigius frater Pippini , 
quem Stephanus papa regem consecravit. Hic vero 
Pippinus precibus Carlomanni monachi, fratris sui, 
mandavit Remigio praefato archiepiscopo, ut ad lo- 
cum qui «dicitur Floriacus pergeret, et corpus Be- 
nedicü , qui ibi requiescebat, legatis Carlomanni 
redderet. Cumque ad locum veniret, et abbatem qui 
tunc temporis monasterium regebat, et Medo dice- 
batur, vocaret, regis edicta edieserens, cum legatis, 
Carlomanni ecclesiam ingressus est. Cumque sepul- 
crum beati viri appropinquassent, repentina c:xcitate 
multati sunt. Proinde terrore valido concussi, ante 
prefatum abbatem fratresque loci illius solotenus 
prosternuntur, misericordiam deprecantes, quatenus 


vit ad Christum. Ffanconi successit Gunhardus, vir 
sapiens et in cunctis providus. Gunhardo successit 
Hugo. Hic vero fuit prosapia clarus, sed ignobilis 
cunctis operibus. Monachus enim apud sanctum Dio- 
nysium erat, quando Willelmus filius Rollonis, dux 
Normannorum, ei episcopatum tradidit; sed postpo- 
sitis sancte? regule institutis, carnis petulanti, se 
omnino contulit. Filios enim quamplures procreavit, 


ecclesiam et res ecclesise destruxit. Todiniacum enim 


qui in dominicatu archiepiscopi erát, cum omnibus 
appendiciis suis fratri suo Radulfo, potentissimo viro, 
filio Hugonis de Calvacamp, dedit, et ita a domini- 
catu archiepiscopatus usque in presens alienavit. 
Huic successit Rotbertus, vir nobilissimus et po- 


pro eis Dominum exorarent ut eis indulgeret: pro- y tentissimus, Richardi primi fllius. Hic vir magne 


mittitque beatus Remigius quod nunquam sancti cor- 
pus inde amplius transferret. Quid plura? illico sunt 
exauditi, et beatus Remigius cum suis sodalibus pris- 
tinam sanitatem recipit. Precatus est autem prefatum 
abbatem ut corporis beati virí reliquias íllis exhiberet, 
ne locus in quo Deo devote servierat, tanto patrocinio 
cassaretur : qui libenter acquievit. Sicque legatis re- 
meantibus ad propria, beatus Remigius rediit ad sua, 
lpse vero quamplura Ecclesie sux acquisivit bene- 
ficia, et de suis propriis largitus est multa. Super gre- 
gem sibi commissum vir nobilissimus pervigil, necnon 
moribus et opere clarus exstitit, et beato fine quievit. 

Beato Remigio Mainardus venerabilis pontifex suc- 


pietatis οἱ honestatis fuit, et in mundialibus divitiis 
adeo landatas a secularibus viris; sed carnis fragili- 
tate superatus, quamplures filios procreavit. Plura 
etiam ecclesie bona fecit. Ecclesiam enim presen- 
tem mito opere et magnitudine zdiftcare ccpit. Ante 
obitum suum, gratia Dei preveniente, vitam suam 
correxit. Feminam enim reliquit, et de hoc cete. 
risque pravis actibus suis poenitentiam egit; eL sic 
bono fine, in quantum humana fragilitas capere po- 
test, quievit. 

Rotberto successit Malgerius nepos ejus : filius 
enim Richardi fratris sui fuit. Qui quia non electione 
meriti, sed carnali parentum amore et adulatorum 


279 


APPEND. AD JOANNEM ROTOMAG. 


280 


suffragio in pueritia sedem adeptus est pontificalem ἃ cceteris sanctorum Patrum institutionibus pastorum 


omni destitutus tutela, potius acquievit carni et san- 
guini quam divinis mandatis. Voluptatem enim per 
omnia sequens, ornamenta ecclesi*€ czteraque bene- 
ficia pueriliter erogavit. Et ideo auctore papa Leone, 
Willelmus dux Normannorum, postea effectus rex 
Anglorum, assistente prafati pape legato, scilicet 
Hermenfrido Sedunensi episcopo, caeterisque com- 
provincialibus episcopis, in Lexoviensi ecclesia ab 
episcopatu eum destituit, deditque postea illi quam- 
dam insulam in Constantiniensi pago in mari sitam, 
in qua pluribus annis, non quidem ut decuit, vixit ; 
postea vero, quo autem divino judicio, ignoratur, in 
mari submersus est. 

Malgerio destituto elegit dux Willelmus quemdam 


incuria negligenter postpositis, viriliter restituendis 
religiose celebravit. Postea perfecta ecclesia, dedi- 
cavit eam , astante Willelmo Normannorum duce, 
anno 1063 Dominiee Incarnationis, regnante Hen- 
rico nobilissimo rege Francorum, astautibus etiam 
comprovincialibus episcopis, scilicet Odone Bajo- 
censi, Joanne Abrincensi, Hugone  Lexoviensi , 
Guillelmo  Ebroacensi, Ivone Sagiensi; Gaufrido 
Constantiniensi, czeterisque venerabilibus abbatibus ; 
presidente etiam sedi apostolice papa Victore 1]. 
Multa etiam bona de Christiane legis et. ecclesia- 
stice religionis restitutione fecit. Jejuniis et oratio- 
nibus et eleemosynis usque ad ultimum diem insi- 
stens, v Idus Augusti animam Deo reddidit. 


monachum, nomine Maurilium, qui nobili prosapia p Defuncto venerabili antistite Maurilio, prafatus 


ex Remensi pago exortus, et in ejusdem civitatis 
ecclesia educatus, inde in Leodicensi Ecclesia omni 
liberalium artium peritia imbutus, Halverstateasis 
ecclesix€ scholasticus effectus est ; qui locus in Saxo- 
nia ditissimus habetur, in quo pluribus annis hono- 
rifice vixit. Postea vero succensus amore coelestis 
patrie, cuncla que mundi sunt fastidiens , monasti- 
cam vitam appetiit : sicque Fiscamnense cenobium 
adiens, monachus ibi effectus est, in quo sancle 
multo tempore vixit, ceterisque exemplum sanetitatis 
exhibuit. Denique igne divini amoris excstuans, acrio- 
rem vitam eligens, licentia ab abbate qui ecclesie 
praeerat accepta, Italiam petiit ; eremique cultor soli- 
tariam vitam ducens, opere manuum vixit. Defuncto 


/ 


Willelmus rex Anglorum Lanfrancum reverentissimum 
abbatem Cadomensis Ecclesiv€ , omnibus liberalibus 
artibus imbutum, sanctis moribus et operibus orna- 
tum, quem postea Cantuariensi Ecclesi: metropoli- 
tanum instituit episcopum et primatem Anglorum, 
Alexandro summo pontifici et venerabili papa misit, 
postulans ejus clementia ut ei assensum praeberet 
quatenus ejus auctoritate Joannem Abrincatins: Ec- 
clesia episcopum metropolitan: Ecclesi: preficeret, 
eique ne aliqua occasione in hoc resisteret, litteris 
apostolicis mandaret. Ipse vero ejus petitioni, quia 
devotam vidit, acquievit. Litteras inde pontifici misit. 
Verba qua littere continent, hzc sunt : 

« ALEXANDER Episcopus servus servorum Dei, 


itaque abbate Florentinensis ecolesie, quz? in honore (Qj JoaNN1 Abrincensium venerabili episcopo salutem et 


beate Marie semper virginis constructa est, elegit 
eum marchio Bonifacius, vir nobilis et potentissimus ; 
et ita licet invitus, bonorum tamen virorum admoni- 
tionibus superatus, abbas ejusdem loci ordinatus est : 
ubi multo tempore subditos pro posse suo sancte et 
regulariter rexit. Sed quia vita justorum est detri- 
mentum pessimorum, monachi, qui tempore praede- 
cessoris sui indisciplinate vixerant, constantiam 
regule Patris Benedicti, qua eos regulariter cons- 
trinxerat, ferre nolentes, sed in omnibus bonis ope- 
ribus sibi resistentes, detrimentum vitze ei machinati 
sunt. Et quia pluribus annis in hoc laborans, nullo 
modo se in eis vidit proficere, saluti proprie prospi- 
ciens, abbatiam deseruit, et ad proprium locum, sci- 


apostolicam benedictionem. 

« Destituta Rotomagensi Ecclesia pastore, etc. » 

Vide in Alezandro II papa ad annum 1073 Patro- 
logie, tom. CXEVI. 

Joannes vero episcopus apostolica legatione re- 
cepta, et omnium comprovincialium episcoporum, 
cunctorumque etiam ejusdem ecclesie canonicorum 
electione communi consensu facta, metropolitanam 
adeptus est sedem. Hic vero fuit progenie nobilis, 
liberalibus imbutus disciplinis. Is alias satis stre- 
nuus, etc. Hanc de Joanne nolitiam integram ex Gal- 
lia Christiana dedimus in. procmio ad Joannem, usque 
ad verba quibus clauditur : « Et honorifice in ipsa ec- 
clesia tumulatur v Idus Septembris. » Pergunt Acta : 


licet Fiscamnum, rediit, in quo sancte usquequo inp Successit huic imo precessit (nam duobus ante 


episcopatu inthronizatus est, vixit. Hic ecclesiam a 
Rotberto archiepiscopo inceptam complevit, et 
astante Willelmo Normannorum duce, postea Anglo- 
rum rege, cum omnibus suffraganeis suis, concilium 
in Rotomagensi ecclesia de castitate conservanda et 


obitum ejus mensibus intronizatus est) Domnus Guil- 
lermus, cenobii Cadomensis abbas, cum apostolica 
auctoritate, tum regio munere, tum denique com- 
muni electione, vir sane et generis nobilitate eluens, 
et morum prarogativa prapollens. 


28] 


NOTITIA HISTORICA ET LITTERARIA. 





ANNO DOMINI MLXXIX 


ARNULFUS 
CLERICUS MEDIOLANENSIS 


NOTITIA IN ARNULFUM 


[Apud PrRTZ, Monumenta Germanie historica, Script. tom. VIII, 
archiepiscoporum Mediolanensium, edente W. 


QE. l, procem. ad Arnulfi Gesta 
attenbach.] 


Arnulfus Mediolanensis rerum quz szeculo x1 ad. a. A mus. A 1077 legationi a populo Mediolanensium ad 


usque 1077 Mediolani acciderunt, scripsit historiam, 
oculatus ipse testis, premissa brevi rerum post 
a. 925 gestarum narratione. De ipso nihil preter 
ea qua ex hoc opere concludere licet, habemus 
compertum. Nomen et genus 1, 8, indicavit, ubi 
de Arnulfo I archiepiscopo (970-974) locutus, haec 
addit : cujus cquivocus existo gestorum scriptor ego 
prasentium, fratris vero illius pronepos verus. Itaque 
cum Mediolanensium ordines ita inter se essent 
distincti ut capitaneorum «sstimatio duplo major 
essel quam vassorum, vassos pari intervallo seque- 
rentur negotiatores, deinde reliqua multitudo (1), 
Arnulfum primo ordini accenseri par est. Nam cum 
decumanorum primicerius de populo natus esset (2), 


papam directe, quo Ecclesie Romane reconcilia- 
rentur, sese interfuisse narrat v, 9. Neque enim 
ipse a causa csaterorum immunis fuerat, clericis 
favens conjugatis, sed tunc de preteritis, inquit , 
satisfaciens, in futuro castigari promisit. Nimirum 
homo verecundus et suo ipse judicio diffisus, res 
autem novas et Herlembaldi furorem aversatus , 
antea cum plurimis sui ordinis viris senserat, quamvis 
non omnia eorum gesta sibi probari fateretur (11); 
postremo autem arctiorem Ecclesie disciplinam ipse 
probavit. Sed cum magni momenti et quam maxime 
memorabiles ei türbz illae viderentur, quibus totus 
Ecclesie Mediolanensis status immutatus est, post 
Attonis electionem a. 1072 factam ad eas litteris 


inter ordinarios regum principum et capitaneorum B consignandas se conyertit, non cupiditale famz, 


filii erant (3) ; archiepiscopos vero qui de ordinariorum 
numero legendi essent (4), nunquam per hzc secula, 
ex quo inter Italie (5) principes primum locum obti- 
Duerunt , ex genere capitaneis inferiore sumptos 
esse, et per se verisimile est, et Widonis monstrat 
electio, cui id ipsum quod de vassorum ordine 
esset (6) , maximas excitavit molestias, Accedit quod 
ipse Armulfus nobilitatem generis non uno loco ma- 
nifesto prodit cum et causz nobilium aperte faveat (7), 
et humiliter natos appellet quos alii tanquam nobiles 
predicant (8), milites scil. minores, de capitaneis 
autem cum moderatione loquatur (9), quorum subli- 
mitatem éx imo loco mirabundus suspicit Andreas 
monachus, qui Arialdi Vitam scripsit. Quod si obser- 


sed ne rerum memoria intercideret, quz civibus 
suis postea foret pretiosa. Ad presens enim sub 
modio recondi opus voluit, suo postea tempore pro- 
mendum, sed fines urbis nuiquam excessurum (12). 
Tamen hoc statim tempore vulgatum fuisse videtur, 
cum tres priores libri, quos solos tunc absolverat, 
per se descripti sint, quanquam Landulfum nullam 
ejus notitiam habuisse apparet. Arnulfus autem 
postea et quartum librum addidit et quintum, licet 
non uno tempore scriptos, cum a priore sententia 
sensim recederet, donec tandem, ut diximus, Roma- 
ne reconciliaretur Ecclesie. Simul initio operis 
praemisit prefatlunculam — si modo ab ipso venit 
— cum nominibus regum et archiepiscoporum, et 


vaveris, multae evanescent difficultates, cum pugnare C in prioribus aliqua mutavit, quz non magni sunt 


inter se videantur zqualium scriptorum assertiones, 
qui tamen, verbis usi diversis, in rebus consentiant. 
— Clericusne an laicus fuerit Arnulfus, certo testi- 
monio non constat (10), sed totum scribendi genus, 
scientia rerum ecclesiasticarum et animus in causis 
clericorum semper occupatus, a laicis tanquam ab 
extraneis aversus, vetant ne pro laico ipsum habea- 

(1 Vide pacem anni 1067, πὶ, 20, commemo- 
ratam 


(2) Land. 1, 35. 

3) Arn. 1, 3. Land. 11, 35. 

(4) Arm. 1, 3. 

(5) Id est regni Langobardorum, quod ejus svi 
scriptores Itali: et regni nominibus appellare consue- 
verunt. Tusciam finibus ejus inclusam fuisse, Pro- 
vana monstravit, Stud. critici, p. 258. 

(6) Ut videtur ; nam jncertum esse non nego; vide 
Àrn. iri, 2 ; Land. ui, 3. 

(77 Quod jam comes Giulini animadvertit, Memorie 
di Milano, ni, 363 


momenti, ejusmodi tamen ut auctoris manum pro- 
dant (13). Substitit ipso illo a. 1077, cum longo 
schismati finis esset impositus : grandzvus ipse cum 
res post a. 1018 gestas videndo se cognovisse dicat. 

Fides Arnulfi editoribus Palatinis satis mala visa 
est, cum hominem hareticum pro mendaci haberent, 
neglecta accuratione inquisitione ; sed jam in Mura- 

(B) i1, 2, 10. 

(9) Ut de Landulfo et Herlembaldo, n, 10, 16. 

(10) Nisi forte verba, 1, 1 fidei, (amen servus catho- 
lice, ita interpretari velis ut clericum ibi se profi- 
teatur. Arnulphus subdiaconus subscripsit sponsioni 
Widonis archiepiscopi a Petro Damiani servatz (v. 
infra 1n, 14) ap. Baronium ad a. 1059, $ 55. Alice 
editiones hoc nomen, quod fortasse ab historico 
nostro subscriptum est, omittunt. 

(11) IJI, 14. 

12) T 


) I, 1. 
(13) 1, 3, 6, 9, 11, 16, 20; αι, 8, 12, 16; III, 2, 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


284 


torii prefatione satis accuráte scripsisse dicitur, Atis ut tunc putabat. Finito autem opere ingenue 


quod quam verum esset, singula perscrutatus Giulini 


expertus est. Neque vero minus judicium ejus lau-. 


dandum videtur, cum simplici modo que audivit 
primo , deinde visa retulerit (14), spretis vulgi 
fabellis, quas cupide Landulfus conquisivit. Exor- 
dium sumpsit a regno Hugonis Italie regis, et quz 
post heec ad sua usque tempora in regno acciderunt, 
Mediolanensia tamen potissimum respiciens, libro 1 
breviter perstrinxit, libris sullís adjutus, sed audita 
tantum, ut ipse ait, utcumque exsufflans (15). Veniam 
igitur libenter tribuemus, si in his quandoque erra- 
vit, cum res scitu dignas solus servaverit et scienter 
a vero declinavisse nusquam argui possit. Auctoruin 
autem idoneorum copia viro tam nobili genere orto 


protestatur se solo veritatis studio ductum scri- 
psisse, neque a doctrina eorum qui venalitatem or- 
dinum sacrorum et incontinentiam sacerdotum im- 
pugnarent dissentire, sed modum quo omnia gesta 
essent improbare. Et cum hoc jam pugnet cum 
nonnullis quz antea protulit, sequenti capite 13 di- 
serte addit se aliter nunc quam prius sentire, atque 
erubescere cum scriptis scribenda conferat: mec 
barbarismos in verbis egisse, sed. aliorum dicta vel 
facta temere judicasse , cum soli Deo cordium reve- 
lentur occulta. Ubi animadvertas, quiso, cum non 
factorum perverse narratorum, sed judicii tantum 
incaute prolati reum se confiteri. Mendacli vero 
notam primo libri v capite iterum respuit. — Post 


deesse non poterat. Cum ita viam sibi munivisset, post B hzc pauca addit de Thedaldi electione et de Hein- 


a. 1018 ea quz ipse videndo cognovit, ex abundanti, 
ut ait, eructare studuit. Adhibuit autem ad scribendum 
acta synodi Romans a. 1027 (16), constitutiones a 
legatis Romanis Mediolani factas (17), οἱ epistolas 
pontificum (18) ; litteras vero parti advers:? Roma 
directas commemorat quidem 11, 17; iv, 9, sed 
inspexisse non videtur. Omnia vero qus ex his 
servata suni fidem ejus confirmant, et cum a Lan- 
dulfo, ejusdem partis scriptore, sepissime recedat, 
ubique fere in rerum gestarum narratione consentit 
cum Andrea Abbate postea Vallis Umbrosz, Arialdi 
disclpulo et fautore fervidissimo, et cum Boni- 
zone (19) parti pontifici prorsus addicto. Quod 
profecto summum est bon:e ejus fidel documentum, 


rici IV cum Gregorio dissensione, jam aperte pro- 
fessus Romanam nunquam erravisse Ecclesiam (27). 
donec peracta Mediolanensium cum papa reconci- 
liatione opus clauditur. 

Scribendi genere usus est simplici et satis puro, 
etsi curules quadrivii rotas nunquam se conscen- 
disse fatetur. Sallustium tamen legisse videtur (28). 
Orosium m 2, citat, iv, 11, tomum Etymologia- 


rum. JEquales verborum sonos in fine sententiarum 


repetitos, quod temporis illius hominibus pulchrum 
esse videbatur, sepe apud eum invenimus. In tem- 
porum descriptione parum cure posuit. Brevitati ita 
studuit, ut plurima qu: scire velimus reticuerit, 
cum prolixiores Landulfl narrationes et obscure 


cum nusquam díssimulaverit sibi Arialdi et reliquo- C sínt et flde parum dignz. Ytaque factum est ut ii qui 


rum motus vehementer displicere ; ita tamen cautus 
et moderatus, ut vel de Landulfo judicium ferre 
recusaret (20) et clericos ex parte in culpa fuisse 
concederet (21). Neque enim meliori cleri disciplinz 
repugnabat, ne Romano quidem pontifici se volebat 
opponere, sed res tumultarie gestas, laicorum de 
Clericis judicia, et subjugationem Ecclesix Mediola- 
nensis abominatur (22). Pacem autem per legatos 
Romanos a. 10607, compositam laudat mi, 21. Hzc 
igitur scripsit cum adhuc turbz ille durarent (23,, 
vivente Herlembaldo (94) et Alexandro I (25) , 
nondum consecrato Gotofredo (26), id est ante ver 
anni 1073. Deinceps silentium servare sibi propo- 
suerat, sed cum turbe modum viderentur excedere, 


postea de rebus Mediolanensium scripserunt, dum 
penuriam rerum nobis traditarum supplere cupe- 
rent, a Landulfo et Gualvaneo de la Flamma, ho- 
mine omnium mendacissimo, in errores abduci se 
paterentur, quod vel comiti Giulini nonnunquam 
accidit, qui plurima egregie illustravit. Post hunc 
vir doctissimus Fumagalli aliqua accuratius tracta- 
vit; de iis vero quz ad reipublic:e Mediolanensis 
statum pertinent, novissime multa disputata sunt a 
viris cll. H. Leo (29) qui non raro et Flamm: com- 
mentis et suis ipsius opinionibus nimium tribuisse 
videtur, et A. de Bethmann-Hollweg (30) qui Arnul- 
fum praecipue secutus cautius egit. 

De codicibus manuscriptis hzc nobis transmisit 


tamen calamum resumpsit, ne memoria rerum peri- D C. L. Bethmann, qui in itinere Italico eos in usum 


ret. Addidit igitur librum 1v, quo narrationem ad 
Herlembaldi mortem (1075) deduxit, finem schisma- 


(14) Ipse 1, 1, pollicetur verbis prolatam commu- 
nibus simplicem — gestorum narrationem , que nostri 
reges nosírique gessere ponlifices , nosiri quoque con- 
cives in urbe Mediolnno vel extra, compatriote vero 
nosfri in regho Ilalico, qwe ipse vidi vel quemadmo- 
- duft a videntibus vel paulo ulterius audivi. 

Q5) P " Semel 1, 3, privilegia Ecclesiz citat. 


e ΠΙ, 14, 21. 

(18) IIl, 19, 20, 29. 

(19) Libro ad amicum, quem Okfele edidit ibter 
SS. Rerum Boicarum, t. Il. 

(20) ΠῚ, 16. 


editionis nov: convertit. 
J) Schonbornianus, Pommersfelde servatus, n. 2802, 
mbr. qu., szec. xir in Italia scriptus, continet Arnul- 
(21) Il, 14. 
(22) IIl, 12, 13, 16, 17. 
23 8. 


28) V. 9. 
(29) Entwicklung der Verfassung der Lomb. Stzedte. 
Hamb. 1824, 8. 
(30) Ureprung der Lombardischen Stxutefreiheit. 
Bonn, 1846, 8, 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. — LIB. I. 


fum manu cohtinua exaratum, tum alia manu Ottonem A binis. Continet Landulfum et post hunc Arnulfum ; 


Morenam. Neque libri neque capita distinguuntur, 
neque capitum indices leguntur; at ubi in reliquis 
capita incipiunt, hic codex plerumque majori littera 
posita novam lineam incipit. Textus egregius, quem 
ubivis fere secuti sumus. 

92) Estensis, a cl. Muratorio in usum vocatus, 
seculo xim, certe mon antiquior, cujus specimen 
dedit Mur. SS. IV, p. 5. Inscriptiones capitum quas 
ex hoc codice Mur. recepit, cum in reliquis codici- 
bus desint et a librario addite esse videantur, qua- 
les etiam in cod. 1 passim in margine ascripte re- 
periuntur , initio quidem inter varias lectiones 
adnotavimus , postea prorsus abjecimus. Codicem 
quo Muratorius in editione sua adornanda potissi- 


assuti sunt quaterniones 4 manus plane alius, Lan- 
dulfum juniorem et passionem S. Arialdi continen- 
tes. Hic est ille quem Socii Palatini M. vocant, sed 
parum accurate contulerunt. Membrana ex parte 
rescripta est; quz deleta sunt, characterem diplo- 
matum s. xir exhibent omnia; ex quibus legendum 
est : Datum ut supra. Libros habet tres, rubro pre- 
scriptos ; capitum distinctio nulla, sed signa eorum 
rubra sepissime textui contimuo interposuit scriba, 
prout ipsi placuit. Codex quem descripsit, hic illic 
correctus erat, ita ut melior vox esset superposita 
cum verbo vel, quod non intelligens scriba vocem 
utramque in textum recepit. Textus multo minus 
bonus quam reliquorum. Ad marginem manus s. xvi 


mum usus est, iterum conferre superflunm videbatur. B sepius quadam adnotavit, chronologica maxime. 


[3] Sitonianus, cujus apographum beneficio Joan. 
nis de Sitonis Leibnitius nactus est ; aliud exemplar 
ex eodem codice Muratorius a. 1699 apud Camillum 
Sitonum, Joannis patrem, transcripsit, quod postea 
ope cod. Estensis emendavit. Tertius et quartus liber 
ibi in unum contracti sunt ; capitum inscriptiones 
nulle. Nos quz: apud Leibnitium pariter ac Mura- 
torium leguntur 3signavimus, qua L. solus habet 33. 

[4] Archinteus ex quo duos ultimos libros descrip- 
serunt 5*. B2*. cf. ad ii: (in. Eodem, deficiente Pa- 
piensi, J. P. Puricellus usus est (31). Quatuor libris 
distinctus fuisse videtur, ita ut m1 et iv unum efficiant, 
v quartus vocetur. Proxime accedit ad textum Mu- 
ratorianum, itaque ad 2. 3. Capitum distinctio nulla. 


[9] Metropolitane eccl. Mediolanensis, Landulfum, C 


Arnulfum, catalogum archiepiscoporum , a Murat. 
IV, 141, editum, continens (32), habuit tantum tres 
priores libros, sed propter verborum cum prioribus 
similitudinem his est adnumerandus, et initio habet 
prologum et catalogos. Hic a Sociis Palatinis adhi- 
bitus est, sed nunc frustra a Bethmanno quzsitus. 

9*) Cod. sereniss. ducis Lille Mediolanensis, a. 
1703 exaratus, chart. folio, manu continua, continet 
Arnulfum, Landulfum seniorem et juniorem, tum 
alia quzedam manu alia alligata. Arnulphi tres prio- 
res libros ex 5 descripsit, rv et v ex 4. 

Hi igitur codices, excepto 5, totum opus comple- 
ctuntur, et initio premittunt prologum cum nominibus 
regum et archiepiscoporum ; qua desunt codicibus 


B 1*) Ambros. n. 128, chart. qu., s. xvri ex., Lau- 
dulfum continet et post hunc Arnulfum, quem ex- 
scripsit ex B1 ; nullius ergo momenti. 

[B 2.] Papiensis, ex quo J. P. Puricellus aliqua 
protulit in Món. Basil. Ambresianze (34), plura in li- 
bro de SS. Arialdo et Herlembaldo. Ex hoc fluxit. 

B 2") Ambrosianus 157, ch. fol., antea. 1675 Petri 
"Pauli Boschz manu exscriptus ex ms. quodam « quod 
accepi a d. Matheo Valerio Carthusie Papiensis 
priore. Sed illud tantum tres priores libros contine- 
bat... quartum librum nactus sum in alio exemplari 
quod... suppeditavit comes Octavius Archintus. » 
Ad litteram fere cum B 1 convenit, sed aliquoties 
habet quz illi desunt, ita ut ex ipso B 1 nequeat esse 
descriptus. Capita in Papiensi non distincta fuisse 
Boscha dicit. 

Arnulfi opus diu in bibliothecis delituit, Mediola- 
nensibus tantum scriptoribus notum, ut Gualvaneo 
de la Flamma qui s. xiv ex Arnulfo « apud S. Naza- 
rium » in Manipulum Florum — nam alia ejus opera 
inedita servantur — nonnulla transcripsit, sed tanta 
usus licentia, ut ad verba Arnulfi cognoscenda nul- 
lius sit utilitatis; s. xv ex. Tristanus Calchas eum 
inter auctores suos commemoravit, sed tamen cum 
reliquis Flammam sequi maluit. Innotuit etiam au- 
ctori Vite Mathildis qui (in Leibnitii SS. AR. Brunsv. 
I, 094) c. 5, 4, exscripsit ex libro « qui dicitur Copia 
Landulphi de S. Paulo, » cum quo Arnulfi Historia 
s:pius descripta esse videtur. Postea J. P. Puricellus 


quos B. vocamus, tres tantum libros priores continen- D s. xvii. Arnulfo multum usus est (35), sed integra 


tibus, verbisque ita nonnunquam a czteris receden- 
tibus, ut priorem operis editionem facile agnoscas. 
BE) Cod. Francisci Castelli s. Mediol. ecclesie or- 


dinarii 1574, deinde A. D. archipresbytero Mediol. 


Octaviano Forrerio, post capituli Mediolanensis, de- 
nique a. 1822, relatus inter Ambrosianos n. 89, mbr. 
qu., S. xiv manu continua exaratus, (33) columnis 


(31) Mon. Basil. Ambr., p. 461. 

(32) Eodem omnia charactere scripta, itaque a. 
1176 posterior ; v. Murat. Anecdota 1, 237. Scriptu- 
ram οἱ characterum formam hujus cod. et cod. B. 
l. unam pene et eamdem esse, p. 238. dicil. Quz re- 
petit SS. IV, p. 51. Σ 


ejus Historia primum prodiit a. 1711 inter Leibnitii 
Scriptores Rerum Brunsvicensium, tomo III, ex apo- 
grapho Sitoniano (36). Ejusdem cod. exemplar emen- 
datum ex Estensi Muretorius transmisit sociis Pala- 
tinis, qui, additis lectionibus quibusdam codicum 
metropolit. 5 et B 1, et commentario non spernendo, 
etsi nunc non multa inde repetere potuerimus, illud 
ediderunt in coll. Scriptorum RB. 118]. t. 1V, a. 1723. 
Tertia jam nostra prodit editio, ad fidem cod. 1 
(9) Cf. Murat. SS. iV. 
) V. ᾿ 303. 
35) Codd. 4, B 1 (V. Mon. Ambr. p. 417. De SS. 
martyribus p. 10) et B 2. 
(36) Repetita in t. IV Thes. Burmanniani 1772. 


287 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


288 


correcta (37) per V. D. Bethmannum, qui cod. 8 1A libro J. P. Puricelli de SS. martyribus Arialdo Alciato 


varias lectiones addidit omnes, sola scribendi diver- 
sitate praetermissa, cod. 5* eas qua alicujus videren- 
tur esse momenti. Librorum tamen distinctione quam 
auctor ipse indicat, retenta, capita quz? in 1 majo- 
ribus litteris distincta sunt, numeris insignivit, qui a 
priorum editorum divisionibus non ita recedunt, ut 
diversi numeri addendi fuerint. Quse explicatione 
egebant, consultis doctorum virorum libris breviter 
enodare conatus sum, precipue vero Bonizonis et 
Andreze Vallumbrosani locos ad nostri narrationem 
illustrandam et fidem ejus confirmandam idoneos in- 
dicavi, et quz illi aliter narrant notavi. Andree au- 
tem Vita Arialdi cum ita in rebus Ecclesiv€ Mediol- 
nensis et ipsius Arialdi gestis versetur, ut in hanc 


et Herlembaldo Cotta Mediolanensibus. Med. 1657, 

fol. Vita Arialdi inde desumpta iterum edita est in 

Actis SS. Junii V, p. 281-303. Ea quam Puricellus ad- 

didit passio B. Arialdi martyris, per anonymum (38) 

conscripta, ex Andrea et Landulfo tota est desumpta, 

et tempore multum posteriore scripta esse videtur. 
Datum Berolini v1 Id. Jun. 1846. 


W. WATTENBACH. 


(37) Cujus scribendi rationem per omnia sequimur, 
etsi Italorum s. xiu morem sequitur : nam Arnulfus 
quomodo verba scripserit nescimus. Diphthongum 
tamen pro simplice vocali e restituimus. 

) Quem pro Landulfo a S. Paulo habuit Puri- 
cellus, nullis idoneis argumentis nisus, ut jam Giulini 


collectionem recipi non debeat, inde quzcunque ad B animadvertit IV, 18. Recentiorum tamen nonnulli in- 


rerum cognitionem utilia videbantur, exscripsi ex 


caute illum sunt secuti. 





ARNULFI 
GESTA ARCHIEPISCOPORUM MEDIOLANENSIUM 


EDIDERUNT L. C. BETHMANN ET W. WATTENBACH. 


INCIPIT 
LIBER GESTORUM RECENTIUM AB ARNULFO ' COMPOSITUS 


In hoc libro continentur gesta quorumdam Ytalie C Walpertus sedit annos 18. ΄ 


regum ac Mediolanensium antistitum, a tempore 

Ugonis regis et Arderici presulis usque ad tempus 

scriptoris, et si qua sunt preter hac alia illis inserta 

temporibus, prout occurrerunt memorie scriptoris 

ejusdem. Quz qui scire desiderat, legat per singula ; 

procul dubio? inveniet, unde pascat animum, non 

cibis lautioribus et copiosis, sed sanis ac digestibili- 

bus. Regum vero ac pontificum nomina scripta sunt 

ante oculos subjacenti in pagina *. 

Ugo rex Burgundio. 

Lotarius fllius ejus. 

Berengarius Longobardus. 

Otto primus Teutonicus. 

Otto secundus primi fllins. 

Otto tercius secundi fllius. 

Ardoinus Langobardus. 

Heiuricus Teutonicus. 

Huonon* similiter. 

Heinricus filius ut pater. 

Heinricus ejus fllius. 

Ardericus sedit annos 22, menses 2. 

Manasses et Adelmannus simul 5 fuerunt annos*, non 
in cathedra, sed in arcu et faretra. 


Arnulfus sedit annos 3, menses 4. 

Gotofredus sedit annos 5, menses 1, dies 24. 
Landulfus sedit annos 18, menses 3.. 
Arnulfus sedit annos 19, menses 9, dies 6. 
Aeribertus sedit annos 26, menses 8, dies 19. 
Vido sedit annos 27*. 

]. Multorum varios affectus, multaque varia" de- 
lectant studia, nec omnibus omnia, nec singulis sem- 
per singula satisfaciunt. Nimirum dispares mores, 
ac non idem omnium? animus ad non eadem sepe 
distrahitur?*, nature unius multiplici condictione, de 
quibus in commune disserere, vel singillatim? dis- 
cernere, non est presentis negotii, sed nec humanz 
potentie. Valet ille solus, qui diversa largitur cari- 


Dsmata bonus. Unde sic ait Apostolus : Divisiones gra- 


liarum sunt, idem autem Deus, qui operatur omnia in 
omnibus, dividens singulis prout vull (I Cor. xn, 6). 
Item alibi : Unusquisque proprium habet donum ex Deo, 
alius quidem sic, alius vero sic (Ibid. vn, T). Verbi 
gratia litteralis scientia munus multis modis datur 
Deo distribuente mortalibus!!. Spiritales misteria 
interpretantur, spiritalibus spiritalia comparantes. 
Εἰ ad hiec quis ydoneus? Utique non ego, qui non 


VARLE LECTIONES. 


' Arnulpho 1. Incipit liber istoriarum Arnulfi de gestis urbis Mediolani incipiens anno Cristi 
DCCCCXXIHILB 1. Incipit liber qui dicitur copia historiarum Arnulphi. Incipit de gestis urbis Mediola- 
nensis et Papiensis anno Christi DCCCCXXIII. B 1*. Sequentia usque ad Multorum varios, ef cet. desunt B. 


* e£ p. 3. 5 * nomina sunt hec videlicet 5*. 
infra. Manasse et Aldelmanui s. q. f. anni 1. M. e. 
rege, Atto a papa, Thebaldus a rege addii δ΄. 
B. - "sigilaum Bl. [ἧ[ {| deest B. 


À. 8. an. V. in arcu non cath. 5*. 
? multa variaque B. 


* ita codd. * annis 38 hic et 
* Gothofredus a 


? detrahitur 


onuncia : Chuonon. 


* omnium idem B. 


289 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. — LIB. I. 


290 


aliter quam venerando credere iota unum, aut unum À presentia, ab illis ad ea quz: sunt in manibus, gesto- 


ex hiis apicem prassumo discutere. Animales vero fo- 
rensia !* multifarie perscrutantur, carnalibus carnalia 
conferentes. Inter quos velut densas ac frondosas te- 
nebrosi nemoris arbores verecundissime latitans, fidei 
tamen sersus catholicae, videri erubesco; scientia ut- 
pote nüdus, paucis admodum litteris'?, velut tenuis- 
simis aranez filis leviter superindutus. Preeterea cum 
jam in '* dicto presentis s&vi nemore tam diversa 
novarum cotidie rerum erumpant folia, miror tot ac 
tam disertos vel uni eorum non insufflare scriptores. 
Nullis enim retro temporibus talis ac tanta scri- 
bendi fuit occasio doctis pariter et '* indoctis. Haec 
animo revolvens, non michimetipse confido, quem 
exilis ingenii adeo paupertas angustat, ut difficilis 


rum decurrat oratio ; ita tamen, ut relicta vetustate 
ex recenti memoria sumatur exordium. 

3. ** Anno a nativitate Christi 925 regnavit in Ita- 
lia ex Burgundionibus Ugo, qui ut tucius 35 ageret in 
regno, eggregiam inter eateras urbem Mediolanum 
sibi vendicare previdit. Priscam namque noverat 
loci consuetudinem, ut decedente metropolitano qui- 
libel unus ex majoris ecclesiz prxcipuis cardinali- 
bus, quos vocant ordinarios **, succedere debeat; 
quod a Romanis presulibus, ab ipsis quoque impe- 
ratoribus concessum, sub auctoritate quidem cano- 
num, testantur cedule in secretario recondite (40). 
Hujus ** rei gratia juniorem filium (41) in eadem ec- 
clesia tonsurari decrevit (an. 936). Set quia in pue- 


michi videatur Aristotelici laberinthi ingressus, labo- Drili ztate ad episcopandum minime videbatur ydo- 


riosus valde Tuliani palacii accessus. Fateor me nuin- 
quam conscendisse curules quadrivii rotas. Nichil a 
me igitur, carissime quisquis es, przeter quod polli- 
ceor exigas, videlicet verbis prolatam communibus 
simplicem gestorum narrationem, qua nostri reges 
nostrique gessere pontifices, nostri quoque concives 
in urbe Mediolano vel extra, compatriote vero nos- 
tri in regno Italico, quz ipse vidi vel quemadmodum ἃ 
videntibus aut paulo ulterius audivi, prout etiam de 
thesauris prodeunt memori:z, cum nichil sit, quod a 
me ultra sperare debeas. Si forte recitantis culpa 
claudicat animus in auditis, saliet profecto confiden- 
cius in visis, nullius indigens testimonio. Quod si in 
praesentiarum scientes t:»det lectionis hujusce "", non 


neus, Árdericum ** grandaevum senem interim sub- 
rogavit antistitem *', sperans eum subito casurum. 
Quoniam vero sepenumero cogitantem fallit opinio, 
prolixius vixit sacerdos annis 22 (42) οἱ mensibus 
2 !* in seculo. Quod ubi persensit, necem ilico me- 
ditatur ocultam. Statuto autem generali Papiz collo- 
quio cunctorum regni principum, palatini lixz ju- 
bente ex industria cesare cum  Mediolanensibus 
litigabant, ut accepta occasione trucidaretur senex 


"ilie. Quibus rixantibus gravis pugna committitur, qua 


feruntur interfecti Mediolanenses nonaginta viri pru- 
dentes. Sed propicia divinitate liberatus evasit an- 
tistes. Cumque diutius non posset latere dolus 33, vehe- 
menter erubuit criminis tanti reus, veritus etiam 


invideant saltem posteris ac scire fortasse volentibus, G beatum Ambrosium, cujus fuerat ille vicarius. 


presertium cum solis illis ista '^ providerim. Nisi 
enim prisca veterum gesta stilus commendaret utcum- 
que, nulla prorsus praeteritorum nobis '? superesset 
memoria.«Recondatur ** ergo interim sub modio nos- 
trum hoc qualecumque negotium, tempore proferen- 
dum suo. Cujus privatum ac singulare volumen suz 
limina civitatis rogo nullatenus excedat; quod si 
videtur hoc parum, extendatur ad arcum usque 
Romanum *! (30). 

2. Legitimus narrationis ordo a superioribus ad 
inferiora descendit; set quia ex preteritis pendent 


4. * Factum est autem, ut conventione digna sa- 
Lisfactionis concederet ecclesi? pro nonaginta inter- 
fectis abbatiam *' Nonantulz (43), quz propter nona- 
ginta sui Juris curtes sic vocata perhibetur (44). 
Insuper et capellam auream cum eruce, qua super 
altare in hyemalis ecclesia (45) sunt collocata ** tu- 
gurio (46). De reliquo cum nimis insolenter ageret, 
ignorans sibi dictum : Principem (e fecerunt; moli 
eriolli, set esto in ülis quasi wnus ex ipsis (Eccli. 
xxxu, 1), intolerabilis factus est universis. Prz- 
electo itaque filio ejus ab omnibus Lothario admo- 


VARLE LECTIONES. 


15}. a. B 1. !* in jam B. 
!5 deest B. 


1: forensie B 1]. 
B 1. hujuscemodi B. 25. 
cordantur B. 
librum. Jdem dedit Muratorius ex Ὁ. 


tocius B.  ** cardinarios B 1. 


18 scriptoribus Mur. 
? ifa ὃ. 5*. vobis 1. B 1. 
» posthec B 1. rubro scriptum habet : 
? Muralorio primum, ex 2. ubi 
Hugo ex Burgundionibus. *? Regnavit condam iu Ytalia cum Lothario filio nagjone Burgun 

cujus B. Hic secundum caput incip. Mur. ex 2. ubi tululus : Hic tonsuravit 


" ac Mur. — !' hujuscemodi 
* sup. materia vel memoria. Re- 

e nunc primum lector cognoscere 
c litulus prefigitur : In rimis regnat 
jo Ugo. q. ut 


Narratio : Inci 


filium,et occidere tentavit archiepiscopum. ** Adderum 1 S*. '" antistem vel antistitem B 1. 2*. ** a. XXII 
et m.lI desunt B. ?* dolis B 1. at non B 2*. *" Caput tertium Mur. et 2. cum titulo : Satisfactio ejus, et pri- 


vatio regni electo Lothario. 


*! deest B 1. sed non B 2* 


*: collocati B 1. collocata: Β 2*. 


NOTAE. 
(39) De hocareu, quemRadevicus accuratedescrip- D (44) Videsis in Manip. Florum c. 130, quo pacto 


sit, disseruit Fumagalli, Antich. Long. Milan 1,200 sq. 
(40 Schedule iste in przsens desiderantur. Par. 
Sed. cf. Joannis VIII ep. 221. 
'41) Tedbaldum, V. Liudpr. iv, 13. 
(12) Imo 12; sedeumdem errorem jam supra admisit. 
(43! Hanc si accepit. non diu tenuit, nam mox ep. 
Mutinensi data est. V. Liudpr. V, 17; Tiraboschi 
Nonant. I, p. 92. 


Gualv. de la Flamma tractaverit que Arnulfo ipse 
accepta refert. 

(49) S. Marie, ubi post primam Octobris Domini- 
cam ordinarii officiis fungebantur, Dominica pa- 
schali in S. Tecle ecclesiam migrantes; v. Giulini 
Mem. di Milano III, 423. 
me Fornice supra altari erecto, v. Giulini 1], 


29] 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


202 


dum leniore, eommunt * consensu regnt totius * A ret universa Litulfus, quidam familiares Berengarii 


compulsus est ipse remeare Burgundiam («n. 946), de 
cxtero minime regnaturus. 

5. Per idem tempus (an. 948) oborta est Mediolani 
perniciosa seditio. Arderico autem archiepiscopo ad 
superna vocato, eruperunt duo adversarii, Ambro- 
sian dignitatis ambitione succensi, Manasses vide- 
licet Arelatensis episcopus, et Adelmannus ** presbiter 
Mediolanensis ?', revera immemores apostolici ora- 
cui : Nen efficiamur inanis glorie cupidi, invicem 
provocanies, invicem invidentes (Gal. v, 20). Cumque 
diu contenderent, ille ex datione regis, scilicet Bur- 
gundie, hic ex factione plebis et de Mediolanio *5, 
quinquennio contra se invicem pertinaeiter altercati 
sunt, factis partibus ex alterutro. Quorum execrabili 


milites, fidem debitam simulantes, promissa securi- 
tate, foras eductum hostium manibus tradiderunt. 
Revera inimici hominis domestici ejus (Matth. x, 
36). Intuitus autem eum Litulfus ait: Consule tibi 
rez, et humiliare magno Ottoni augusto. Si non fece- 
ris, ipsum te ledis. Cumque humiliter responderet, 
rursus inflt : Absit a fide mea, ut vincam perfidia, qui 
viribus superare contendo. Cave rez amodo ab hujus- 
modi pseudomilitibus. Sic fatus absolvit eum, dein- 
ceps strenue cuncta ministrans. O pia hostilitas et 
hostilis pietas ! Postea vero pius ille * perfidia Lon- 
gobardorum fertur veneno necatus (an. 957, Sept. 6). 

7. Otto autem licet privatus fllio, conjugis tamen 
auguste Adeleide fretus consilio, Walperti quoque 


jurgio jacturam przgrandem sustinuit ecclesia, prze- B aliorumque regni principum, in manu forti et bra- 


cipue in thesauris et cymiliis omnibus, quibus in- 
eomparabiliter afffuebat. Inter hos fluctus natabat 
caute Walpertus, eontrahens suo lateri quasi undas 
consili, usque adeo ut utrisque sponte vel invito *? 
cedentibus, sedem teneret ipse solus (47). Deinde "Ὁ 
mortuo Lotario (am. 950, Nov. 22) regnavit Beren- 
- garius Largobardus ipse, quem Walpertus tunc ar- 
ehiepiscopus suspectum habebat, conscius ipse sibi. 
Cujus iram procavens, ne regiis prxveniretur insi- 
diis — legerat enim : 7Indignatio regis nuncius mortis 
(Pros. xvi, 14) — fugam paravit. Ottonem Teuto- 
Bicorum δ᾽ adiit regem (an. 960), suffragium (48) 
postulans, moxque illi regnum se instante pollicetur 
Italieum. Qua erectus rex Otto fiducia, adscita sibi. 


chio extento venit Italiam " (an. 961), primus ex 
Teutonibus imperator dictus Italicus ; cumque illi ** 
subjecta flerent omnia, Berengarium ipsum arce 
quadam robusta (50) munitum diuturna vallans obsi- 
dione subegit (an. 964), flliis circumquaque disper- 
sis Widone Adelberto et Conone. Illum vero cum 
filiabus et conjuge captum secum devexit in Sue- 
viam (51), ubi non multo post in amaritudine " anim: 
diem clausit extremum (an. 966). 

8. Eodem tempore obeunte Walperto, cathedram 
suscepit Arnulfus (an. 970, Nov. 6), vere declinans 
a malo et faciens bonum ; cujus dquivocus existo 
gestorum scriptor ego presentium, fratris vero illius 
pronepos verus *. Hujus in episcopatu vita fuit 


conjuge Adeleida Italiz quondam regina, uxore vide- C'triennis, facta * nunc pro certo meliori dignitate 


licet Lotharit, illico meditatur regnum subripere 
Berengario. 

6. Premissis igitur pro Walperto legatis pacem 
implorat. Quam cum non impetraret, direxit Litul- 
fum cum exercitu (49), suum ex conjuge altera * 
fidum. Oderant autem compatriote regem Berenga- 
rium prepter nimiamr uxoris tenaciam, qux Willa 
dicebatur, et suam ex parte szviciam. Ideoque desti- 
tutus a suis, properanti hosti minime valuit con- 


gredi ; sed ingressus quod dicitur Insula sancti Julii . 


municipium '5, resedit invalidus. Cum vero explora- 


perhennis (an. 974, Apr. 16). Cui successit Gotefre- 
dus, primo quidem a clero reprobatus et populo, eo 
quod sacerdotalem vel leviticum nondum ascenderat 
gradum, subdiaconus tantum; extrema vero pace 
receptus regiz fidelitatis gratia, contra filios Beren- 
garii dimicavit. Quorum Widone interfecto (92), 
Conone pactione quieto (53), Adelbertus ceteris aui- 
mosior diebus vit:e omnibus "* factus est in diversa 
profugus. 

9. Deinde Ottone mortuo an. 973), regnavit pro eo 
ejus " ejusdem nominis filius, acer in armis, sagax 


VARLE LECTIONES. 


9 deest B. — ** tociens B 1. af non B 2*. 
manni, ac presulatus Walperti. — ** Aldemanus B. 
detur alia. — " Mediolano 38, B. — ** invite B. 
regnat, et Walpertus fugit ad Ottonem regem. 
inexpugnabile m. B. ubt desunt 4. d. i. s. l. 
Ytaliam v. B. " cuicum B. " 


9? Hoibus A. at non B 2*. — " suus B. Mur. 


85 caput quartum Mur. 2, tilulo : Contentio Manasse et Adel- 


V e. e. A. p. M. in margine 1. supplevit, manu ut vi- 


* novum caput incipiunt Mur. 2, cui titulus: Berengarius 
4 tetonicorum 1. 
^ Litulfus addunt B. Mur. 
] amaritudinem B 1. at non B. 2* 
Nota qued iste autor vocatus est Arnulfus pronepos fratris illius archiepiscopi Arnulfi. ** 


*" 3, 0.3.  " sed ingressus quodam 
* p. forti m. et b. extenso 
9 in margine B 1. rubricator scripsit : 


factus 3. B. 


NOTE. 
(47) Rosmini in Hist. Mediol. I, 87, documentum D (40) Varias expeditiones noster etiam hic confun- 


attulit quo probare sibi videtur, Manassen a. 059, m. 
Martio, adhuc pro archiepiscopo se gessisse. Sed ex 
verbis que dedit id tantum apparet, Erebertum pre- 
sbyterum ante a. 959 aliquando Manasses missum 
fuisse. Cf. Liudpr. Hist. Ott, I. Giulini II, 292. 

(48) 1d est auxilium. Hoc autem accidit ante alte- 
ram Ottonis expeditionem ; prior facta est antequam 
Walpertus archiepiscopus fuit. . 


dit, neque in sequentibus fidem mereri videtur. 
δι, Monte S. Leonis. 
1) Imo Babenbergam. 
(s Jam a. 965. Ann. Einsidl. 
(53) Hic marchiam Epored. retinuisse videtur ibi- 
que d. 30 Sept. 987 infirmatus, predia quzdam con- 
tulit S. Eusebio Vercell. cum Ychilda conjuge fi- 


lia Ardoini marchionis. Provana, Studi critici, p. 331. 


293 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. —- LIB. 1. 


294 


ingenio ; qui Grace mulieris adeptus contubernium, À partibus agmine, conflixit eisdem cum civibus in 


industria sapientis Adeleidae matris Romanum feli- 
citer solidavit imperium. Exiens vero a Germania 
5, Rome presedit, Apuliam Calabriamque " posse- 
dit, multaque gessit insignia, imperatoria majestate 
condigna. Hujus tempore transfretantes Saraceni 
mare conati sunt Calabres fines invadere; quibus ex 
adverso congressus est imperator et ipse (am. 982), 
parvo licet * suorum suffuitus collegio. Quoniam vere 
paucorum ad plures impar solet esse congressio, cum 
pugnasset multum deflcit " ad ultimum. Quid plura? 
pugnando captus '* ad classes usque protrahitur ; 
occupaverant enim hostes vicina maris littora. Sen- 
tiens vero se vellet nollet " transvehendum "5, simu- 
latis precibus postulabat, ut saltem unicam eibi con- 


campo Carbonaria (56); ubi facta est plurima czedes 
utrinque ; a quo bello segre divertit hac etiam vice. 
In civitate autem quidam ** vernula audita domini sui 
nece accurrens, patrem przsulis lecto jacentem cultro 
transflxit. Post hzc et alia multa, inspirante Deo et in- 
terveniente consultu sapientum partis utriusque, nova 
pax vetera dissolvit odia. Archiepiscopus enim memor 
pastoralis diligentise, populus vero recordatus ovilis "' 
obedientie, donantes przterita, feederati sunt pace 
perpetua. Preterea sentiens se praesul dispersis facul- 
tatibus offendisse ecclesiam, ut clerum leniret ac ** po- 
pulum, sancti martyris Celsi fundavit monasterium, 
multisque ditavit opibus. Ubi cempleto dierum nume- 
ro, moriens suo quievit in tumulo (an. 008, Mart. 23). 


jugem cum exiguo famularum obsequio simul cum B Cui alter successit Arnulfus ; de quo dicetur posterius. 


eo exulare permitterent, delaturam secum immensa 
auri et argenti pondera promittens. Cumque foret 
permissum * viros adolescentes muliebriter supe- 
rindutos, subtus autem accinctos mucronibus, cau- 
tissime venire mandavit. Ubi vero ingressi sunt na- 
vem, illico irruentes in hostes, evaginatis ensibus 


indifferenter quosque trucidant. Interim saltu percito 


prosiliens imperator in pelagus, natando evasit ad 
littus liber et lxtus. Unde terrefacti transierunt 
hostes ad propria *. De catero disponens zquoreas 
undas potestative cum omni transmeare ** Italia, per 
universum regnum dilatat militandi preceptum. Sed 
Deo aliter providente, rebus excessit humanis (an. 
9823, Dec. 7), juxta illud : Cor hominis disponit viam 


1l. Interim regnante Ottone Ill, cum matre Graeca, 
quidam Grzcus (57), Grecs domin capellanus, fac- 
tus est Placentinus episcopus. De quo dietum est quod 
Romani decus imperii astute in Grecos transferre 
temptasset. Siquidem consultu et ope quorumdam ci- 
vium Romanorum, przeipue Crescentii cujusdam pre 
divitis, apostolicam sedem jam violenter invaserat, 
dejecto eo quí tunc insederat venerabili papa ** (58). 
Quo audito palam, relicta Suevia venit Otto festinus 
Italiam (an. 997). 

12. Nec mora, consilio habito cum optimatibus re- 
gni, Romanum arripuit iter cum legionibus Latinorum 
ac Teutonicorum, terrefaciens cuncta in circuitu loca. - 
Ad cujus introitum (as. 998) Roma concutitur uni- 


suam ; Domini aulem est dirigere gressus ejus (Prov. (ὦ versa. Grecus ipse misericordiam clamat ; Crescentius 


Xv1, 9). Cui in Alemaniw partibus superfuit puer 
sui nominis filius, rex mortuo (54) patre creatus. 

IO. Jam enim successerat Gotefredo Landulphus 
archiepiscopus, qui propter nimiam patris ac fra- 
trum insolentiam, gravem populi perpessus est invi- 
dentiam. Instabant enim ** pre solito, civitatis abuti 
dominio. Unde cíves indignati, una sese conjurati * 
strinxerunt. Inde eivilis seditio ac partium est facta 
divisio. Quibus assidue rixantibus, grande commis- 
sum est in urbe certamen. Videns autem se prze- 
gravari undique presul, nec posse sufficere, disces- 
sit ab urbe cum fratribus, relicto patre (S5), qui 
fuerat jam senes et viribus imbecillis *. Quamobrem 
ecelesice facultates et multa clerieorum distribuit 


vero rebellionem parat, Tiberina sancti Angeli muni- 
tus in arce 75. Hunc imperator undique obsidione cir- 
cumdat, omnibus belli machinis cottidie oppugnans, 
donec pacto utcumque composito, illius se tradidit 
potestati. Qui statim in prato Neroniano jussus est 
decolari. Stephania autem uxor ejus traditur adulte- 
randa Teutonibus. Pseudopapa vero Grecus effossis 
oculis, abscisis naso et auribus, dorso asinz retrover- 
sus manu tenens caudam, totam distrabitur per hur- 
bem. Sic Roma ante mobilis"! regis quievit in oculis; 

13. Tempore preterito) Ὁ decreverat imperator 
materna gentis sociari conjugio. Hujus eausa cons- 
cilii prefatus Arnulfus venerabilis archiepiscopus, 
regia jussione premohitus, mare transiens Constanti- 


militibus beneficia. Iterum autem collecto ex diversis D nopolim proficiscitur. Qui ab ipso admirabili monar - 
VARLE LECTIONES. 


" E. v. a G, desunt B. 5} Calabriam 3. 
prosper belli successit eventus. Q. p. victuset c. B. 
Quo concesso B 1l.  * U. t. t. ἢ a. p. desunt B. 
5 ubi: p, solito. — * conjuratione B. Mur. 
ad 1, 


Datalis Domini addit B. — " p. m. in T. s. A. a. B. 


δ], p. s. fultus B. 


** transire B. puncta ejus loco posuit B. 2*. 
* imbellis. 
* papa Benedicto, qui captus a dicto Crescentio in castro sancti Angeli strangullatus est nocte 


" congressio, non i 

exulari 1. 
9 deest 
* civilis B. *' ita 3. δ". B. 


55 defecit 3, 
9 transvendum 1. 


9 v. Sj n. v. B l. 
* quadam Mur. 


." nobilis, B. 15 T. autem p. B. 


NOTE. 


(54) Vivente, m. Junio. 
ἮΝ Quem Landulfus u, 17, Bonizonem appellat, 


archiep. ipse in testamento Ambrosium Scil. hoc ei 
nomen fuit, illud cognomen, quod exemplis proba- 
384. Cf. p. 443, et li, 76. 
Dominicus, qui εἰ Bonizo, p. 77. Nazsaro detto Boni- 


vit Giulini Mem. di Mil. II, 


zone, p. 166. Andrea o Bonizone. 

(56) Carbonate prope Seprium, sec. Puricellum ; v. 
Giulini II, 393. 

(57) Joannes Philagathus. 

(68) Gregorio V, quem primo cum Bened. VI, per 
Crescentium majorem interfecto, confudit. 


295 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


206 


cha magna susceptus honorificentia, satis episcopali- A 1015) labore confectus et morbo, privatus regno, solo 


ter conversatus est in urbe regia, ita carus ut quicquid 
poposcerat 15 facile impetraret. Composito tamdem 
propter quod venerat negotio, ab eodem Basileo de- 
center absolutus reversionem accelerat. 

14. Interea imperator primo juventutis in flore 
defungitur Otto (an. 1002, Jan. 23,, in quo omnis 
"^^ est Ottonum " consumpta propago. Tunc Ardoi- 
nus'* quidam nobilis Ypporegie marchio a Lango- 
bardis Papie eligitur (Feb.) et vocatus cesar ab 
omnibus regnum perambulat universum, regio jure 
cuncta pertractans. Cognito autem jam dicti presulis 
reditu, occurit ei in itinere obvius, securitate quanta 
valuit sibi illum applicare procurans. 

15. Eodem tempore Heinricus " creatus est rex 


contentus est * monasterio nomine fF'ructería (62 ; 
ibique depositis regalibus super altare, sumptoque 
habitu paupere **, suo dormivit in tempore (63). 

l7. lis in diebus primus in Apuliam Normauno- 
rum fuit eventus *, principum terrz consultu voca- 
tus, cum Graeci eam innumeris gravarent oppressioni- 
bus. Quibus subactis et &equore sulcato fugatis, consi- 
derantes Normanni Apulorum inertiam, regionis 
quoque in omnibus opulentiam, etsi pauci, invadunt 
ex parte provinciam. Remissis igitur legatis in patriam 
ad hoc ortantibus czteros**, crescente paulatim nu- 
mero, totam repleverunt Apuliam, jure quasi proprio 
deinde possidentes, atrociores facti Grecis, Sarace- 
nis, ferociores ; imo dejectis prioribus, surrexerunt 


Alamannim (Jun. 29), inter hos de sceptro Italico in- p principes ipsi. 


gens oritur contentio. In medio principes regni frau- 
dolenter incedentes, Ardoino palam militabant , 
Heinrico latenter favebant, avaricie lucra sectan- 
tes, sicut "* dictum est ad Jerusalem per prophetam : 
Principes (ui infideles, socii furum, omnes diligunt 
munera, secuniur reiribuliones (1826. 1, 23). Quorum 
conscilio Heinricus direxit in Italiam suam cum exer- 
citu ducem (59,. Cui occurrens viriliter Ardoinus, 
facta congressione in campo Fabrice (60), quamplu- 
res stravit, ceteros extra flnes regni fugavit. 

16. Tempore non longo post (an. 1004) cum valida 
Teutonicorum militia proveravit Heinricus a Gernma- 
nia, ipso Italie castrametatus in limine (Apr.). Ex 
adverso Ardoinus fidens viribus nec minus armis 


18, (4n. 1022). Heiuricus vero quid de reliquo ges- 
serit, quomodo Trojam nobilem Apuliz civitatem ob- 
sederit, qualiter marchiones Italie quatuor, Ugonem, 
Azonem, Adelbertum et Obizonem, captione una con- 
strinxerit (64), recitare non expedit, dum in fortitu- 
dine ejus omnis terra contremuit, usque adeo ut si qui 
repperti fuerint Ardoini favisse partibus, aut fugerent 
aut deditionem facerent. E quibus Astensi episcopus 
(65) propria relicta sede Mediolani usque ad obitum 
latuit. Dederatenim imperator, vivente ipso et abjecto, 
episcopatum cuidam Olderico (06) fratri Mainfredi 
marchionis eximii. Quod factum archipresul Arnulfus 
vehementer exorrens,, consecrationem qua sibi com- 
petebat, omnimodo vetuit. Oldericus ** autem ille sua 


instructus, non tantum defendere quantum super C fretus ac fratris potentia, Romam proficiscens, subrep- 


eum paratus insurgere, occurrit illi Verong Ὁ. Sed 
deceptus perfidia principum, majori militum parte 
destituitur. Cumque cessisset invitus, regnum Hein - 
ricus ingreditur, rex statim electus (Mai. 15), suoque 
post tempore (61) Romanus imperator effectus. Ve- 
niens vero Papiam, cum non ad votum sibi obtem- 
perasset, uno totam concremavit incendio. Unde 
omnis inhorruit Italia, simile pertimescens. Ab hinc 
illius exinanita confidentia, hujus praevaluit ubique 
potentía. Verumtamen resumptis *' interim *' viri- 
bus Ardoifius juxta posse ultionem exercet in perfl- 
dos. Siquídem postea Vercellensium urbem cepit, 
Novariam obsedit, Cumas invasit, multaque alia de- 
molitus est loca sibi contraria. Ad ultimum (an. 


tione quadam consecrari se *' fecit a Romano pontifice 
(67) [au. 1008]. Quod ubi innotuit Arnulfo, justa satis 
accenditur iracundia, non tantum regia institutione, 


. quantum Romana, quod deterius videbatur, indigna- 


tus consecratione. 

19. Veniens igitur * in conventu Mediolanensis ec- 
clesie, anathematis jaculo consecrati transfixit auda- 
ciam. Deinde collecto undique exercitu copioso, cum 
suffraganeis simul episcopis civitatem aggressus As- 
tensem, clausis in urbe marchione cum episcopo, den- 
sissima obsidione valavit. Nec a populatione belloque 
destitit, donec pace composita illius satisfactum est 
voluntati. Hzc autem fuit pacis conditio, quod venien- 
tes Mediolanum, tertio ab urbe miliario nudis ince- 


VARLE LECTIONES. 


oj s τίσει, Mon. Ambr. p. 305. "omnium B. 7 Ο. e. 3  ?* arduinus B. const. 


7 posceret B 2. 
ic 3. -7* o. i. V. desunt B. ubi sequeniia ita: Sed instante E p. magna suorum 
^ deest B 


" henricus B. const. 


parte destitutus, et sic cedente eo, r. H. i. *'reassumptis 3. *' interdum 1. auper D. 
^ adventus 5*. Mur. — *" ad h. 0. c. desunt B. ** Odelrieus 1. Odelricus B. *"' se c. 3. 9* ergo δ δ΄. 
NOTE. 
(59) Ottonem d. Carentanorum. D (64) Temporum ordinem A. in his non servavit, 


siquidem eos non diversos esse volunt ab illis quos 
Thietm. vir, 1, viu, 1, commemorat, filios Oberti Il, 
march. Mediolanensis, Astensium progenitoris; v. 
Studi critici p. 211 ; cf. Thietm. v. 16. Adalboldi V. Terrancum, Contessa Adelaide II, 62; Murat. Ant. 
Henr. 15-17, et de monte Ungarico Provana p. 208. Est. I, p. 137. Scheidii Orig. Guelf. I, p. 179. 

is 1014, Feb. 14. (6) Petrus ; cf. Terraneo I. 1., cap. 5. 


(60) Esisle sui Colli Euganei non lungi dalla Brenta 
una villa, attualmente chiamata Fabbrica, posseduta 
dalla famiglia de' conti Durini di Milano. Provana, 


62) S. Benigno di Fruttuaria. 66) Rectius Adeirico. 
63) 14 Dec. secundum  Necrol. Divionense, V. (67) Quod a. 1008 factum esse probavit Giulini 
Provana, p. 305. Mem. di Mil. ΠΙ, 62. 


297 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. — LIB. Il. 


298 


dendo vestigiis, episcopus codicem, marchio canemA 90. De reliquo Arnulfus sacerdotaliter * suam rege- 


»ajulans, ante fores ecclesi: beati Ambrosii reatus 
proprios devotissimesunt confessi. Przeterea episcopus 
virgam et annulum suscepti pontificatus supra sancti 
confessoris altare deposuit, qu: postea largiente epis- 
copo * pie resumpsit. Frater vero illius Mainfredus 
marchio donavit ecclesizt auri talenta quamplurima ; 
unde producta ést crux illa pulcherrima, qu: usque 
hodie pre:cipuis tantum geritur in diebus. Deinde nu- 
dis sicut venerant pedibus per medium civitatis ad ec- 
clesiam majorem sanct: Theotocos usque deveniunt, ab 
archiepiscopo et clero cunetoque recepti in pace populo. 


bat ecclesiam, clerum fovens ac populum, suisqué 
plane vacans negotiis. Hujus beatitudinem plura eccle- 
siis tradita commendant beneficia. Illius tempore *! 
sancti confessoris Monz revelatz sunt reliquiz, in 
ecclesia sancti Vitalis justa Sanctum Naborem **. Hic 
etiam fundavit cenobium sancti Victoris martyris in 
magno honore et'copia frugum, in quo requiescit 
in pace sepultus. In cujus laude reddenda quoniam 
dies non sufficit hodierna, przsens claudatur pagina, 
cum sit altera deinceps aperienda. 


INCIPIT LIBER SECUNDUS * 


l. Superiori volumine audita tantum utcumqueBculmen imperii apostolica foret consecratione subli- 


exsufflare temptavimus : nunc autem ea quae ipsi 
videndo cognovimus, ex habundanti eructare stu- 
deamus. Ccelitus igitur vocato dive emorix Arnnul- 
fo (an. 1018, Febr. 25), consultu majorum civitatis 
ac dono imperatorize potestatis intronizatur Heri- 
bertus (68). Qui ex quo prelatus est, suis et aliorum 
vacavit negotiis, pluribus intentus, grandia expertus, 
que quidem narranda, non judicanda suscepimus. 
Cujus in diebus Heinrici consummatur imperium 
(an. 1024), prole nulla superstite. Tunc Papienses 
in ultionem incenss urbis regium quod apud ipsos 
erat destruxere palatium. Factum est autem, ut simul 
convenientes in commuue, tractarent de consti- 
tuendo rege primates. Diversis itaque in diversa 
trahentibus, non omnium ídem fuerat animus. 

2. Interque talia fluctuante Italia, suorum com- 
parum ** declinans Heribertus consortium, invitis illis 
ac repugnantibus adiit Germaniam solus ipse regem 
electurus Theutonicum. Cumque Teutones sibi Chuon- 
radum * eligerent, eumdem ipsum laudavit (09), om- 
niumque in occulis coronavit (an. 1025), accipiens 
ἃ eo preter dona quamplurima Laudensem episco- 
patum, ut sicut consecraverat, similiter investiret 
episcopum. Rediens vero securus in omnibus, totam 
suis legationibus evertit Italiam, alios re alios spe 
benivolos faciens, donec suum electum fere omnes 
laudavere suscipiendum. Tali fultus remigio veniens 
Chuonradus Italiam (an. 1026), ab eo ut moris est 
coronatur in regno ; deinde Romam duce commigrat 


mandus, Heribertus Ravennas archiepiscopus teme- 
rarie dexteram regis invasit ac tenuit, faciens quod 
Mediolanensi jure competebat antistiti ". Quod cum om- 
nium displiceret in occulis, commonebant eum prz- 
sules ceteri, quatenus a non suo desisteret. Nichilo- 
minus ille pertinaciter tenebat. Heribertus ** vero 
Mediolanensis antistes, ne in die festo tumultus fleret 
in populo, sapienter multum popularem declinavit 
tumultum, cunctos suos adversari volentes ab omni 
contradictione cohercens. 

4. Rex igitur tumultuantium strepitu attonitus, 
cognita tandem rei veritate, gradum flgens taliter 
est contionatus : « Certum est quidem, reverendi 
patres, quia sicut privilegium est apostolice sedis 
consecratio imperialis, ita Ambrosianz sedis privi- 
legium est electio et consecratio regalis. Unde ratum 
videtur, ut manus qua benedicit et prius coronam 
imponit regni, si presens affuerit, representet regem 
ad imperium promovendum sancto Petro et ejus vica- 
rio ; quatenus Ambrosiano testimonio jure possit im- 
perare, qui Ámbrosiana consecratione dicit et cepit 
regnare. » Cumque hzc regis omnibus placeret sen- 
tentia, dexteram Ravennati auferens, Ambrosianum 
jubet accersiri pontificem. Qui predicta vitandi tu- 
multus causa, venire distulit. 

9. Igitur consulente domno apostolico et universis 
episcopis, dexteram dedit Arderico Vercellensi epi- 
scopo illius suffraganeo, ut pater in filio, magister 
videretur in discipulo. Qui in "Ὁ imperiali consecra- 


eodem. In cujus adventu (an. 1027) factus est ** ingens D tione vicem Mediolanensis archiepiscopi pleniter 


Romz conventus diversarum undique gentium, epis- 
coporum quoque ac secularium principum, pr:esi- 
dente domno papa Johanne. 

3. Imminente itaque paschali solempnitate (Mart. 
26), cum rex Chuonradus in basilica apostolorum ad 


tenuit '**. Post dies aliquot indicta est synodus Ro- 
m: auctoritate apostolica (Apr. 6), in qua constitu- 
tum est, ut in omnibus negotiis pontificalibus Ra- 
vennas nullo modo in ::ternum se Mediolanensi prz- 
ferat antistiti; et si forte presumpserit, canonica 


VARLE LECTIONES. 


* archiepiscopo B. — ** sacerdocialiter B. 1. 


prior ille recedit. 


^ comparium 3. 5* B. 
ricus B 1. at non B 2*. 


deest B. 


?1i, in t. B. 
huic libro 2 B. 1. superscribunt : Incipit liber secundus istoriarum Arnulfl. Alter sermo venit, 

*5 conradum 98. 5*, B. 
! tenuit plene D. 


93 in e. s. V. i. S. N. desuaM B. 9 
quum jam 
e » hen. 


*8 deest B. 57 an . tisti 


NOTE. 


(08) Aribertus... fil. b. m. Gariardi, qui fuit de 
loco  Aulimiano οἱ vixit lege Langobardorum : ita 
labulz: ejus nomine confectze incipiunt. Matris nomen 
erat Berlinda; v. Puricelli Mon. Ambr., p. 371, De 


PATROL. CXLVII. 


Antimiano, jam Intimiano, v. Giul. III, 385. Ipse a. 
1007 subdiaconus eccl. Mediol. erat; ib., p. 56. 

(69) Constantiz ei in Pentecoste; occurrit; Wippo, 
Vita Conradi. 


10 


299 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


300 


legi "5, subjaceat. Insuper placuit omnibus, super !?* 4 Ravennates terga dederunt, magna ex parte vul nerati 


hac reconscribi thomum in sempiternum testimonium; 
de quo pauca de pluribus ista decerpsimus (70). 

6. Dum hzc agerentur, Mediolanenses cum Ra- 
vennatibus altercabantur ad invicem. Igitur crescente 
jurgio, congressi snnt adversum sese 5 mutuo. Set 
prevalente impetu et fortitudine Mediolanensium, 


quos persecuti sunt adversarii usque ad hospitia, 
sarcinas et omnem diripientes suppellectilem. Ipse 
etiam Ravennas Heribertus vix aufugit !'*, de manibus 
insequentium ereptus. Etenim postea illa omnis quie- 
vit controversia. Imperator vero '' a Romanis rediens 
partibus, commoratus est in Italia, donec subegit si 


VARLE LECTIONES. : 


161, s. i. p. 0. S. ἢ. re desunt !. 
deest ereptus. —.'* Conradus addit B. 


102 in 3. 5*. B 2*. 
NOTAE. 


!9 deest B2*. c. a. sunt m. Bl. '" efugit B. ubi 


(70) Hic tomus conservatus videtur in iis quae hic B lorum cireumdatus compressione, ac tumultuantibus 


subjicimus ex « Novo Beroldo » rev. capituli metro- 
politani Mediolanensis, intra a. 1266-1269, exarato ; 
ubi ita leguntur : « Commemoratio superbie Raven- 
natis archiepiscopi, quomodo se Mediolanensi archi- 
' episcopo Rome superbe preferre presumpsit, et qua- 

liter inde victus subcubuit et confusus abiit, ad glo- 
riam et laudem Dei, superbos humiliantis et humiles 
exaltantis, » Anno 1027 post divinitus assumptam 
mortalitatem, in tertio anno domni Johannis pape 
universalis, factus est ingens conventus Rome diver- 
sarum gentium plurimorum episcoporum ac secula- 
rium principum, clericorum quoque et laicorum, 
Italie, Gallie et Germanie, 7. Kal. Martii (/. Apr.), in 
sancto die pasce, indictione 10». Cum rex Chunradus 
anno regni ejus 39 ad culmen imperii in basilica apos- 
tolorum apostolica consecratione esset sublimandus, 
humani generis inimicus, zizaniorum sator, tanti con- 
ventus gaudiis et jocunditatibus invidens fraudolenter 


et circumstrepentibus diversis rationibus non pleniter 
aput se totus, jam in templo (jam inlo cod.) aposto- 
lico invitus et tanquam nescius ductus gressum flxit, 
et mentis et corporis viribus resumptis, ita coram 
omnibus dixit : « Certum quidem et manifestum est, 
reverendi patres, quia sicut privilegium est aposto- 
lice sedis consecratio imperialis, ita et Ambrosiane 
sedis privilegium est electio et consecratio regalis. 
Unde ratum videtur, ut manus ejus qui benedicit, un- 
uit et prius coronam regni imponit, si presens ad- 
uerit, ut regem representet sancto Petro et ejus 


vicario sublimandum ad culmen imperii, et ut tante . 


consecrationi verus testis non desit, Ambrosiano tes- 
timonio jure possit imperare, qui Ambrosiana conse- 
cratione prius didicit et cepit regnare. » Cumque 
hec regis sententia omnibus placeret, dexteram Ra- 
vennati tulit, et suis venerabilibus nuntiis, archiepis- 
copo videlicet et episcopis, domnum Heribertum 


et nimis cum discrimine, sicut suum est, menti Heri- C archiepiscopum Mediolanensem accersivit, et ad fores 


berti Ravennatis archiepiscopi sese ingressit et vene- 
num sui livoris super eum sparsit ; quo eum fastus 
superbie coegit, ut zelo humilitatis et justicie spreto, 
preferre se presumeret Mediolanensi archiepiscopo. 
Et quia insolenter superior videri voluit, turpiter in- 
ferior apparuit. Omnibus s. ecclesie fidelibus notissi- 
mum est, quod Ambroisiana sedes post apostolicam 
primatum tenuit, tenet et tenebit, et s. Ambrosii 
vicarius inomnibusnegotiisab apostolico estsecundus. 
Et vere quia sicut Petrus primo Romam docuit, ita 
Barnabasejus coapostolus Mediolanii primo catholicam 
instituit fidem, et multo tempore ibi prefuit, et succes- 
Sorem suum unum et priorem ex discipulis Domini 
Anatelonem ordinavit. Hoc apostolico jure, sicut 
Romana sedes est prima, ita et Mediolanensis cen- 
senda 65! secunda. Set ut ad antiqui hostis sationem 
redeamus, supradictus Ravennas ab eodem impulsus, 
cum rex Chunradus ad imperialem consecrationem 
esset ducendus, domno apostolico et populo in medio 
ecclesie expectante, ut moris est, nefario et temerario 
ausu regis dextram ínvasit ac inconsulte, immo et 
violenter tenuit; quod Mediolanensi archiepiscopo 
regibus ad imperium promovendis semper facere per- 


ecclesie redeundo ei occurrere paratus fuit, ut pleniter 
ibi fieret quod deberet, et s. Ambrosius per suum 


vicarium sui honoris primatum teneret. Set innumera 


opulorum compressione impediente, idem domnus 

ediol. archiep. ire nequivit, et sapienter, immo pa- 
tienter, quod factum fuerat... Cujus admirabilem 
pacientiam et s. tolerantiam omnes unanimiter lau- 
daverunt, et pari voto et communi consensu consu- 
lentes regi persuaserunt, ut ad efficacem observa- 
tionem honoris s. Ambrosii et stabile fundamentum 
sui imperii, quod ibi jure debuit facere Heribertus 
Mediol. archiepiscopus, hoc faceret Hardericus Ver- 
cellensis episcopus et ejus suffraganeus. Et satis jus- 
tum et competens visum est, ut vicarius s. Eusebii 
ibi vicem teneret vicarii s. Ambrosii, ut in discipulo 
magister audiretur et in filio pater honoraretur. Quo- 
rum conscilium regi Chunrado placuit et adquievit, 
Arderico Vercellensi dexteram dedit, qui imperiali 


consecratione vicem Mediolanensis archiepiscopi ple- 


niter tenuit, et quod Ravennas temere invadere voluit, 
turpiter perdidit. Unde Mediolanensis ostensa patientia 
laudatur, Ravennas vero effrenata insollentia infamis 
censetur. Facta imperiali consecratione in unum om- 


tinuit. Cumque ejus temeritas omnibus coepiscopis nes convenere ; cumque super hae re in longum pro- 
super modum displiceret, eundem increpantibus et traherent sermonem, auctoritate apostolica synodo 
commonentibus, ut ab hoc cessaret, spreta omnium indicta 8. Id. Apr. in qua constitutum et confirmatum 
sententia, precipiti effrenatione invasuit ejus demen- est primo a domno apostolico, deinde consentien- 
tia. Domnus vero Heribertus s. Mediolanensis eccle- tibus omnibus venerabilibus patribus ad eandem sy- 
sie venerabilis (ifa conjicio; venit codex) archiepis- nodum congregatis, ut in omnibus negotiis pontiflca- 
copus vir strenuus et modestus, immo et pacientis- libus Ravennas nullo modo in eternum se Mediola- 
simus, ne forte in populo fieret tumultus, adversus nensi archiepiscopo preferat; et si forte presumpserit, 
ejus diram insaniam opposuit sanctam temperantiam, canonice legi subjaceat, sicut merito debet, qui pa- 
a tante seditionis turbine humiliter declinavit, et co- — cem ecclesie scindere non formidat. Ab omnibus dic- 
episcopos et omnes suos, hanc temeritatem condemp- tum est fiat/ Et ne ulterius in s. ecclesia hujusmodi 
nantes et illi temerarlo in faciem resistere volentes, appareat divortium, placuit omnibus hoc scriptum 
blanda persuasione admonuit, ut scandalum ejus humi- fleri in testimonium. Acta et promulgata sunt hec 
liando vitarent, ne in tanta plebe impetuosa sedicio apud urbem Romam, presidente ibi d. Johanne pon- 
cresceret, ne diabolus tocius erroris auctor bonum  tiflce summo universali papa, domno vero Chuonrado 
cis raperet de proposito episcoporum, quod mori- imperante, anno imperii ejus 1* feliciter. 
us decet inesse laicorum. Rex igitur nimia popu- BrrBM. 


301 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. — LIB. Il. 


302 


quos habuit adversarios, patrocinante in ommBibus Α menti irruptione terram ingredientes, ad casarem 


Heriberto ; et siluit terra in conspectu ejus (I Mach. 1, 3). 

7. Coutigit autem tunc temporis, Laudensem mori 
pontificem, cumque !* archiepiscopus sua investi- 
tura, quemadmodum ab imperatore susceperat, alium 
subrogare decerneret, indignati Laudenses insolitam 
sui episcopatus constitutionem audacter despiciunt. 
Quorum parvipendens Heribertus audaciam, elegit 
Ambrosium de suorum numero cardinalium sacer- 
dotem satis ydoneum. Cui primo tradens virgam et 
anulum, deinde ut moris fuerat consecravit episco- 
pum. Quo peracto, cuncta Laudensium violenter ag- 
greditur opida. Quibus subactis potestative, tamdem 
pervenit ad urbem, suum secum deducens ponliflcem. 
Quam undique obsidione circumdans, perseveranter 


usque perveniunt "3, Cumque nequirent Burgundiones 
resistere, dedicionem accelerant, perpetua subjec- 
tionis condictione Chuonrado substrati. Et factum est, 
ut in magna gloria reverterentur omnes ad propria. 

9. Per idem tempus mense Junio in die sanctorum 
Petri et Pauli (An. 1033, Jun. 29) fervente meridie 
eclypsis solis apparuit, tribus horis mundo inducens 
tenebras. Tempore post alio visa est noctu ''? luna 
colore fuscata sanguineo. 

10. Multis igitur prosperatis !!* successibus praesul 
Heribertus immoderate paululum dominabatur om- 
nium, suum considerans, non aliorum animum (70). 
Unde factum est, ut quidam urbis milites, vulgo val- 
vassores nominati, clanculo ''* illius insidiarentur 


opugnat. Cumque cives viderent se frustra "57 resistere, B operibus, adversus ipsum assidue conspirantes. Com- 


proposita pacis '' conventione, demum in commune 
deliberant suscipiendum episcopum. Ante portam 
namque civitatis facta sunt palam juramenta promis- 
$2 fidelitatis; et sic jam díctus receptus est episco- 
pus, omnibus postea carus, doctrina scilicet et ope- 
ratione praeclarus. Ab iilo etenim tempore inter Me- 
diolanenses atque Laudenses implacabile viguit odium, 
unde postea per multa annorum curricula pradas 
et incendia c:xedesque alternant innumeras. Mediola- 
nenses quidem, multitudine divitiis ac brachii vir- 
tute contisi, frequenter illos belio aggrediuntur, ob- 
sidione circum sepiunt, agros et vineas ac suburbana 
cuncta demolientes. Laudenses vero exigui numero, 
sed truces animo, opibus angusti, viribus honusti, 
nunc suo nunc alieno se dampno defendunt. Quz si 
scriberentur per singula, plura fierent inde volumina. 
-8. Hiis denique diebus mortuo Burgundionum rege 
71) [4π5. 1032, Sept. 6], proponit Chuonradus 
Burgundiam invadere (72). Ad quam invadendam 
Longobardorum jubet properare militiam. Ipse vero 
ex contigua sibi parte obstrusos !'? irrumpens adi- 
tus, municipia queque preoccupat (An. 1034). E 
vicino autem Itali? cum optimatibus ceteris clecti 1.5 
duces incedunt scilicet presul Heribertus (73) et 
egregius marchio Bonifatius, duo lumina regni, 
explorantes accessus illos, quos reddunt meabiles 
precísa saxa inexpugnabilis opidi Bardi (74). Per 
hos ducentes Langobardorum exercitum, Jovii 1} 
montis (75) ardua juga transcendunt ; sicque vebe- 


perta autem occasione cujusdam potentis beneflcio 
privati, subito proruunt in apertam rebellandi !'* 
audaciam, plures jam facti. Quod ubi innotuit pra- 
suli, parat multis “1 consciliis obsistere illorum "15 
insidiis. Ubi vero nil proficit, virtute superare con- 
tendit. Ac primo quidem bello victi atque pugnando 
vehementer attriti, exeuntes ab urbe discedunt me- 
rentes, Quibus mox subveniunt Marciani acSeprienses 
(77, pluresque regni commilitones, simul mori 
simulque parati vivere, precipue Laudenses, recentis 
injuri& memores. 

11. (An. 1035) Archiepiscopus autem collecto un- 
decumque potuit agmine, non tamen absque suis 
fidelibus, nititur insequi et universos opprimere. 
Cumque reniti presumerent, conveniunt in campo 
qui dicebatur Malus (78), ab evo ; recteque !!* malus, 
quoniam humano fuerat cruore rigandus. Ibi com- 
misso campestri certamine, facta est strages magna 
interfectorum partis utriusque. Inter quos dum ince- 
deret medius, jam dictus Astensis conflgitur episcopus 
(79), pars denique maxima belli. Cujus interitus cer- 
taminis factus est. terminus '**, Hic amisso tanto fra- 
tre confusus, illi autem occiso tanto hoste securi, 
recedentes 13 a pugna diverterunt ad propria. 

12. (4n. 1036.) Igitur imminente tanto discrimine, 
providit archiepiscopus vocare suum a Germania 
czesarem, sperans illum futurum aunailiatorem. Ve- 
niens autem Veronam imperator (Dec. 1037), indeque 
Mediolanum, honorabiliter die primo suscipitur ; in 


VARLE LECTIONES. 


" Cum B. 15 viderunt se frustra Bl. 
presul enim ἢ. B. 11: Jovi B 1. Jovis B 2* 
"5 latenter B. 
'"* et recte Mur. 
mox f. e. t. B. 


15 deest B. 
15 Conradum addit B. 
!'* prorumpunt in a. rebelli B 1. 2*. (hic rebelles) 1. ) | 
53* Inter quos jam d. Oldericus À. episcopus tello confossus occubuit cujus i. 
' discedentes B. ubi deest a pugna. 


5? cB. velut d. i 
!!^ prosperatus 3. 
118 eorum 0. i. Mur. 
belli 


19 contingua s. p. obtrusos B. 
18 nocte B 1. 
!" prius D. 


NOTE. 


01) Rodulfo ΠΙ. 

.(72) Sc. altera vice. Sed Arnulfus utramque expe- 
ditionem confudit, quod jam Socii Palatini animad- 
verterunt. 

. (13) Postquam domi testamentum condidit, m. Mar- 

tio 1034; v. Giulini IIT, 246. 

dei Bard castellum ad Doriam Balteam, viam 
e 


ndens regiam ab Aosta Eporediam ducentem. 
Berusx. 


D ὯΝ Mons major S. Bernardi. PAL. 


6) Qui omne regnum Italicum ad suum disponebat 
auium. Heinr. III in carta a. 1047, ap Murat. Ant. 
VI, 218. 

(T1) Milites scil. comitatuum Mediolanensi a septen- 
trione vicinorum, Sepriensis et Martisamnensis. 

(78) Prope Mottam, qui est inter Mediolanum et 
Laudem locus. SicoN. 

(79) 1035 Herim. Aug. 


303 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


304 


crastinum tumultuante ac vociferante in eum populo, Á lecto agmine ad castra commigrant. Urbani quoque 


graviter offenditur. Audierant enim, regem Laudensi 
jure defraudasse Heribertum. Quod augustus '** dissi- 
mulans, Papiam adiit. Ubi cum generale statuisset 
colloquium, concinnato dolo cepit ac tenuit archie- 
piscopum, Aquilegensi tradens patriarchze (80) custo- 
diendum. Ecce Mediolanensis attonita inhorruit civi- 
tas, proprio viduata pastore dolens ac gemens a 
puero usque ad senem. O quz Domino preces, quante 
- funduntur et lacrim: ! Cumque proclamarent assidue 
clerus populus !* atque miles, facta est de absolu- 
tione conventio, datis obsidibus augusto. Quibus 
receptis, nichilominus tenuit, tractans perpetuo 
dampnare illum exilio. Quin etiam tres alios una die 
(81) comprendit episcopos, Vercellensem (82), Placen- 


relictis campis propria tecta requirunt. 

14. Igitur recedens ab urbe czsar, jubet cuncta in 
circuitu prope longeque vastari loca. Cumque flam- 
mis universa consumeret, crebris fulminum ictibus "5: 
et grandinea tempestate correptus, a cepto desistens 
recessit merens. Quin etiam Bertaldus, regius a 
secretis, cujus cuncta fiebant consilio, insanz mox 
mentis efficitur. (Cap. 14.) De quo cum rex leniri 
debuerat, magis intumuit, in tantum ut tleribertum 
adjudicaret propria dignitate privandum. Stabilita 
igitur deliberatione, presulatum tradidit Ambrosio 
Mediolanensis ecclesiz: cardinali presbitero suoque 
capellano, etsi videntibus non tamen volentibus epis- 
copis. Quo Heribertus audito, de rege similiter tra- 


tinum (83) et Cremonensem (84). Archiepiscopus vero B etat 133 honore privando. Secreta igitur legatione 


post menses duos fugam arripuit (85), cui venienti 
tota occurrit civitas ita ylaris, ut servus domino, 
mulier non cederet '** viro pre gaudio cursitantes. 
Ecce vespertinus urbis fletus subito conversus est in 
matutinam lz:titiam (Psal. xxix, 6). 

13. Videns autem se Chuonradus delusum, suum 
et rei publice palam Heribertum denunciat inimicum. 
Igitur exiit edictum a caesare augusto, ut cuncta sud 
potestatis regna ad 35 Mediolanum concurrerent im- 
pugnandum. Factum est autem ut omnis Italia, uni- 
versa Germania, convenirent simul ab angulo usque 
ad angulum. Ac primo quidem impetu quoddam 
firmum aggreditur municipium nomine !* Landria- 
num (860). Quod oppugnans !'' in modico demolitur. 


suggerit Oddoni potenti Franchorum comiti (87), ut 
se favente arripiat regnum Italiz. Qui !** nil moratus, 
utpote regnandi avidus, primo quidem aliquas Ala- 
mannie partes violenter invadit. Hunc impugnans 
viriliter dux Gotefredus, vehementi facta congressione 
in momento prostravit (Nov. 15), ejusque !'* capud 
avulsum humeris fertur augusto in Italiam direxisse. 
De cetero imperator annuam Mediolani vastationem 
universos regni primates jurare preecipiens, obsti- 
nato animo repatriavit in Sueviam, «ger pedibus et 
cunctis debilis artubus. 

15. Interea Pseudoambrosius palam gerens virgam 
et anulum, ut lupus in abdito clam insidiabatur om- 
nibus modis Heriberto, multis multa cottidie jurando 


Inde '** applicuit Mediolanum (Mai.), tertio ab urbe C pollicitus clericis atque laicis, in urbe et extra fac- 


miliario fixis tentoriis castra metatus. Mediolanenses 
autem prompti resistere, quaeque proxima civitatis 
muniunt loca. E quibus electi juvenes armis compti, 


bellis edocti, volantes equis, proludunt telis, czesa- - 


rianis !? insultando militibus, et gyrantes castra 
clipeo minantur, et asta proximos quosque czdentes. 
Cumque per dies aliquot hec exercerent proludia '*9, 
factum est in die sancto dominice ascensionis 
(Mai. 19), ezsariani omnes suo cum casare castris 
erumpunt, Teutones in dextro, Itali in sinistro bella 
cientes. Civibus vero occurrentibus ex adverso, ingra- 
vatum est undique bellum, diversis in diversa pugnan- 
tibus. In prima fronte nobilis quidam Theutonicus 
Statura procerus, et Wido Italicus marchio signifer 


tione concepta, Ubi autem fidelium dignitas perfido- 
rum sensit insidias, deprehensos in crimine puniunt 
in personis et propriis facultatibus ; et sic preeva- 
lente Heriberti potentia, evanuit omnis illa fraudo- 
lenta presumptio. 

16. Per idem tempus (an. 1039) factum est, ut 
cuncti principes regni simul undique convenirent ad 
devastandos, sicut regi promiserant, Mediolanensium 
fines. Previdens !! autem archiepiscopus futuram 
oppressionem, jubet ilico convenire ad urbem omnes 
Ambrosiane parochie incolas armis instructos, a 
rustico usque ad militem, ab inope usque ad divitem, 
ut in tanta cohorte patríam tueretur ab hoste. Signum 
autem quod dimicaturos debebat suos '* precedere, 


regius, inter media tela conflxi sunt. Quibus caden- D tale constitui£. Procera trabs instar mati navis robusto 


tibus multisque aliis in proprio cruore jacentibus, 
paulatim belli tepescit amor. Demum czsariani col- 


confixa plaustro erigitur in sublime, aureum restans 
in cacumine pomum cum pendentibus duobus, veli 


VARLE LECTIONES. 


12. conradus B. 333. c. ac p. B. 


*" ita Mur. crederet 1. 35, 5*. Loco Archiepiscopus vero — cursitantes 


luec habet B. Preterea beatus Ambrosius ecclesi: sue precibus exoratus, promeruit a Domino suum libe- 


rare vicarium, ignorantibus cunctis et ipso cesare, 
ans B. !* unde vel inde B. [533 cesarinis 1. 
. αἱ non B. δ". !* cujusque 1. 


135 deest B 1. 
180 preludia 3. 
5 providens B 1. αἱ ton B 2". !* s. d. 3. 


116 nomen B 1. ad non Β. 25. 


!" impu- 
333 tractavil B. 


181 jactibus B. * quo B. 


ΝΟΤΕ. 


80) Popponi. 
81) Sed aliquanto postea, cum Heriberto con- 


juncti legatos ad Odonem direxissent, teste Ann. Sax. 
a 


(82) Ardericum. 
(83) Petrum, ut videtur. 


ἐπ Hubaldum, 
85) V. quz de ea ipse narrat in docum. a 1040, 
cui Ardericus ep. Vercell. subscripsit. Campi Piae. 
J, p. $07 ; Ugh. IV, 103. 
(86) A Laude non multum abest ad occidentem. 
(87) Campanensi, ᾿ 


306 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. LIB. II. 


306 


candidissimi '' limbis 'ó; ad medium veneranda A prodigia. Cumque civitas tali penderet in dubio, 


crux depicta Salvatoris ymagine extensis late brachiis 
superspectabat circumfusa agmina, ut qualiscumque 
foret belli eventus, hoc signo confortarentur in- 
specto (88). Essetque gravis !!* inter urbem regnum- 
que conflictus, nisi novus de morte caesaris rumor 
concuteret animos hostium, adeo ut solutis 19 castris 
certatim resurgerent ita cumfuse, ut colliderentur ad 
invicem. Inter quos Parmensis corruens signifer tur- 
piter occubuit. 

17. Defuncto autem Chuonrado (an. 1039. Jun. 4) 
Heinricus adolescens ejus fllius, rex vivente patre 
creatus, augustus ab omnibus appellatur ; vir rei 
publice gerenda satis ydoneus, qui paterni animi 
non imitatus affectum, suorum consultu fidelium cum 


repentinus auditur in ea clamor modica occasione 
conceptus. Fit ingens concursus omnium ; atrox "ἢ 
pugna committitur per plateas et angulos; diu cer- 
tatur utrimque tectis et culminibus. Demum mili- 
tum paucitas multitudine circumventa plebeia, un- 
dique flammis urgetur et ferro. Unde factum est, 
ut cum natis et uxoribus propria tecta irati dese- 
rerent. Quorum ut consuleret rebus archiepiscopus, 
paucis interjectis diebus ab urbe discessit et ipse (91). 
Quibus etiam statim flunt auxilio Marciani cum 
Sepriensibus. 

19. Tali igitur confortati suffragio, consultate pro- 
vident sex propinqua urbi munire przsidia, in 
quibus cum omni cohabitantes familia, firmissimam 


archiepiscopo pacis federa stabilivit (am. 1040), ab B circumquaque obsidionem constituunt, die noctu- 


illo deinde fideliter honoratus (89). 

18. Pacatis igitur rebus omnibus, intestinum 
jurgium bellumque civile succedit, adeo execrandum 
et lacrimabile, ut preter '' innumeras bellorum 
clades immutatus sit status urbis et ecclesiz. Veris- 
sime enim otio civiles nutriuntur discordie, et sepe 
velut ex adipe prodit iniquitas (Psal. 1xxu , 7). 
Nullis itaque exterius adversantibus, in semetipsos 
exercent odia cives. Factum est autem, ut privato 
inter se jurgio plebeius quidam graviter cazderetur 
a milite. Unde plebs dedignanter commota, repente 
adversum milites in arma consurgit, ipsi autem 


velut incauti juxta posse resistunt. Inde fomes pu- 


lulat odiorum, et partium fiunt juramenta quam- 


que cede crassantes. Sex enim exeuntes ab opidis, 
totidem oppugnant urbem assidue partibus..Nec mi- 
nus civilis turba sepe portis (92) erumpens, nunc 
se pugnando defendit, nunc illos ultro aggredi furi- 
bunda contendit. Rara namquetransit absque sanguine 
dies. Cumque triennio partes sic bacharentur, utrz- 
que vicissitudine quadam quid contra se invicem pos- 
sent frequenter expertz, veniunt ab augusto legati , 
treguam inviolabilem indicentes (93) ; quam totíus 
regni virtute et conscilio jurejurando confirmant. 
20. Eodem tempore archiepiscopus Modoetie de- 
gens, graviter infirmatur ; cumque zgrotaretl ad mor- 
tem, disposita domo ac bonis omnibus (94), defferri 
se jubet ad urbem. Ubi cum aliquantis langueret 


plurima. Lanzo quidam '** ingenuus civitatis mi- C diebus, vite presenti subtrahitur (an. 1045, Jan. 16.) 


les 90) plebeize turbz favebat instantius, cujus fota 
juvamine plurimum convalescebat. Hoc indignata 
cetera nobilitas, partim tamen suorum amore fide- 
lium, milatibus sese consociat. Eodemque 35 tem- 
pore mulfa sompnia multaque narrantur in urbe 


Sepultus est autem ad Sanctum Dionisium (95), ubi 
elegans fundaverat ipse monasterium. Providit etiam 
vivens universis ecclesi; ordinibus, plures conferens 
facultates ad presentium futurorumque subsidia. 

21. Hujus in diebus cuidam Genuensis urbis incole 


VARLE LECTIONES. 
"" c. v. 3. "* lintheis B. 139 deest! Β. "Ὁ ita 3. 5*. solutus 1. Horum omnium loco Β hoc habet : ani- 


mos audientium. Percepta qui 
cunctis. Defuncto a. C. efc. !Ἡ 
'^ mox B. 


e rei veritate intenta belio acies libenter quievit utraque, redeuntibus in sua 
propter B 1l. ez corr. “- 


'! quidem B 1. αἱ non B “5 Eo deinde B. 


NOTE. 


(88) Bello aptavit Heribertus, quod jam diu exsti- 
terat alias, ut in monasterio Novaliciensi. Cf. Chron. 
Novalic. 11, 10. Ceterum carroccium semper pedi- 
tum tantum insigne fuisse, non equitum, Ricottus 
probavit in libro egregio Storia delle compagnie 
d'Aventura. Bkrua. 
t0 V. Ann. Sax. a. 1040. 

90) Waldo, qui et Lanzo, notarius et juder sacri 
aialii, commemoratur in charta a. 1029. Giu- 
ini IH, 516; 1034 scripsit testamentum Ariberti, 
ubi Giul. 1Π|, 267, causas affert cur hunc a Lanzone 
ab Arnulfo commemorato non diversum existimet ; 

UJO cum misso imperatoris sententiam profert, 
Giul. III. 517; Apr. 1042 tabulis Ariberti subscri- 
psit, sed a. 1044 desideratur. Sed. m. Nov. 1049 
Judicio Azonis marchionis interfuit (Murat. Ant. IV, 
9); Oct. 1046 cum Arioaldo misso sententiam tulit, 
Giul. ΠῚ, 527 ; Feb. 1067 conventionem Widonis 
archiep. cum Odone ep. Novar. confecit. Mon. Hist. 
Pat. Chart. p. 586. Notarii munere etiam Landul- 
fus, non minore loco natus, fungebatur, ut mox 
videbimus. 


91) Postquam Apr. 1042 Mediolani tabulas dedit, 
quibus Lanzo subscripsit, ap. Giulini III, 020. 

(92) Sc. Sex porte majores erant, a quibus et 
civitatis et militie divisiones por(e dicte sunt: 
Romana, Ticinensis, Vercellina, Comacina, Nova, 
et Orientalis S. Renza. Giul. Il, 372. 

(8 A. 1043, m. Apr. et Jun., Adalgerius can- 
cellarius et missus regis Comi et Astze placita habuit, 
et Ariberto presente Papis, V. Giul. III, 373-376. 
Mon. Hist. Pat Chart., p. 552. Postea rex Auguste 
primis anni 1045 mensibus Langobardorum con- 
venium habuit, et cum lisdem. illius regm ordina- 
tionem disposuit. Ann. Altah. 1045. Ibi tunc viu Kal. 
Mart. monachis S. Dionysii preceptum confirma- 
tionis concessit. Puricell. SS. Mart. p. 489. 

(94) Tabulas edidit Puricellus Mon. Ambr. p. 414. 
Giulini IX, 36. D. Dec. 1044. Aclum suprascr. loco 
Μοάσοῖα. DEM 

(95) Ubi epitaphium ejus adhuc vidit Giulini 
ediditque III, 301, his verbis: —— 

Hic jaceo pulvis cui quondam claruit orbis. 
Tunc Heriberius eram nimioque decore vigebam. 


r 


307 ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI. 308 


revelate sunt Joannis archiepiscopi sacrosanctz re- A amodo noster ab illo stilus, cote jam tertia. subtili- 
liquie. De eo quum sufficienter sit dictum, cesset ter acuendus. 


INCIPIT LIBER TERTIUS '* 


]. Memini dixisse me nuper '** propter civile jur- 
gium mutatum urbis et ecclesi: statum. Utrum vero 
in melius an deterius '", dicere non oportuit, 
cum facta collatione preteritorum ad presentia, 
facilis fiet inde cognitio. Atque utinam nescirem. 
Qua tamen omnia melius scribendo patebunt. 

2. Defuncto autem Heriberto (an. 1045, Jul. 18.) 


cujus industria Romana status reparatur Ecclesiz. 
Qui geminam in Italia synodum devotissime  cele- 
bravit, Papiz scilicet (100) atque Mantus (101), 
absente ca:ssare. Cui cum misericorditer displiceret 
oppressio illa vehemens, qua impíissimi Normanni 
miseram affligunt Apuliam, praedicatione mixta preci- 
bus temptat illos a tantis revocare flagitiis (an. 1053). 


varie tractatur a multis de restituendo pontifice. B Cumque nichil proficeret, armis aggreditur ipsam 


Henricus vero !'* augustus jamdictum babens pre 
oculis Mediolanense discidium , neglecto nobili ac 
sapienti primi ordinis clero, idiotam et a rure ve- 
nientem (96) elegit antistitem, cui nomen fuerat 
Wido '9. Revera sustuli eum de gregibus ovium , 
et depost felantes accepit eum (Psal. 1xxvu, 70). 
Huic facto repugnant parum Mediolanenses, sive 
timore regio seu inter se odio, partim avaritia, qua, 
ut sapiens ait' quidam agiografus, omne malum 
primo invexit Italie. Et exinde omnia vertuntur in 
pejus. Factum est autem postea, ut in sese eo versi 
unusquisque alter a]terum ! conveniret, suum con- 
ferendo obprobrium, necnon civitatis incommodum. 
Demum post multa conscilia mediis sacrosanctis evan- 


compescere feritatem (Jun. 18), licet illi adversus 
belli fuerit exitus. Judicia enim Dei abyssus multa 
(Psal. xxxv, ἢ). 

5. His diebus marchio Bonifacius 155, dum nemus 
transiret opacum, insidiis ex obliquo latentibus ve- 
nenato figitur jaculo. Heu senex ac plenus dieram 
maturam mortem exiguo praoccupavit. 

6. Illo autem tempore placitatur imperator in partis 
Roncaliz (102). Discussis vero querelis pluribus, le- 
galiter multa examinat. Ubi marchionem Adelbertum, 
de quo nimia fuerat proclamatio, cum aliís flagitiosis 
captum ferreis jubet vinciri nexibus; equidem digne 
satis. Deinde diebus multis modo cum Ungris, modo 
cum Leuticiis pro tempore confligebat. De quibus 


geliis conjungunt feedera pacis, facientes quidem am- C omnibus nobiliter triumphavit, victos tributo coartans. 


nestiam, id est abolitionem malorum, quam Athe- 
nienses primi fecisse, et sic vocasse leguntur Horosio 
teste 15 (ir, 17). 

3. Tempore illo cesar Heinricus Italiam veniens, 
celebrato Papix synodali concilio (an. 1046, Oct. 25), 
Romam tendit, cui papa (97) obviavit Placentis:, 
vivente altero ac concedente (98) intronizatus. Facto 
autem Romae (99) generali conventu praesulum, vísuin 
est regi et episcopis omnibus, papam ipsum injuste 
tenere cathedram. Quo statim abjecto, unum ex Teu- 
tonibus prezsulem illius loco substituit, quem mutato 
nomine Clementem vocavit; a quo etiam coronam 
suscepit imperii. 

4. Tertius ab eo sanctus claruit Leo (anm. 1048), 


Cujus unum insigne tropheum aurata indicat lancea, 
Ungrorum regi violenter extorta (103) et Rome in 
apostolorum templo suspensa (104). Qui cum insigni 
floreret imperio, carus omnibus migravit a saeculo 
(an. 1056, Oct. 5), relinquens sui nominis puerum, 
august Agnetis materno gremio confovendum. 

7. Hujus regnante infantia, Papienses ab eo ut moris 
est datum aspernantur audacter episcopum (105); 
nec regia institutioni nec apostolicae deferentes factae 
consecrationi, usque ad obitum spreti perseverando 
pontiflcis. 

8. His itaque diebus (an. 1069), inter ipsos et 
Mediolanenses de causis civilibus emergit discen- 
sio (106). Fuerat enim civitas utraque populosa, et 


VARLE LECTIONES. 


d.B. '"ind.3. 


95 Ir. v. filius Conradi a. i. ἢ. 
'" Guido B const. 


I5? 3. ad a. B. 


15 ystoriarum Arnulfi. Illud quod restat, jam lectio tertia prestat. addunt 2 B 1. . at non B. 2* 
p. o. desidium M. B 1. 
!! H. t. desunt B. 
alia 1. In B. 1. illud legi, error est sociorum Palatinorum ; nec in B 2*. hab 


^ men. 
B. 2*. qui dissidium habet. 
!5* Montisferrati addunt 3. 5*. el in margine masa 
etur. 


NOTE. 


Officio placidi fungebar prasulis archi, 

Nunc tumulor servus servorum Christe tuorum. 
Pro meritis horum tibi digne complactorum 
Sanguine queso tuo mihi tu miserere redempto. 
Huc veniens lector sibi dic ignosce Redemplor 
Et vivens vita requiescat semper in ista. 

Obiit anno Dominice Incarnationis millesimo qua- 
dragesimo quinto, decima sexta die mensis Januarii, 
indictione decima tertia. 

(96) Id est nec litteris sacris eruditum, nec clero 
urbano ascriptum. Valvassorium de Velate auctores 
eum posteriores appellant, quod verum esse potest, 
nam Arnulfo milites minores non sunt nobiles; v. 
infra c. 10 et pref. p. 1. Widonis consanguinitatis 
affines commemorantur c. 21, progenies c. 20. 


(97) Gregorius VI. 
re Benedicto IX. 
(99) Imo Sutrii; sed Suidger Romae electus est. 
100), 1049, m. Maio. 
101) 1053, Febr. 
(102) 1055, Mai. 5, teste charta in Mur. Ant. Ill. 
645. Sed incertum manet num alius placiti ibi habiti 
Arnulfus meminerit. De Adelberto illo nihil constat. 
od Cf. Ann. Leod. 1043, Altah. 1048. 
104) Ante confessionem b. Petri, Bonizo p. 801, 
postea super portam Guidoneam, teste Ciampino, De 
sacris 1. c. 4, sect. 10. 
(105) Adalricum, cui Henricum Papienses oppo- 
suerunt, sec. Robolini, Storia di Pavia II. 54. 
(106) Bertholdi Ann. 1059. 


309 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. —- LIB. III. 


310 


super regni ceteras inclita. Verumtamen in no-Aalpha et omega, mirabiliter cuncta dispensat. Quidam 


titia !* omnium prestabat Mediolanum. Cumque 
essent contiguze, pudebat alteram alteri cedere. Inde 
erat, quod sibi rependebant ad invicem czdes prz- 
das et incendia nec non et latrocinia. Factum est 
autem ut Papienses, dum inferiores essent, con- 
ductis aliunde pretio legionibus ad devastandos 
Mediolanensium fines accederent, Mediolanenses 
vero confederatis sibi Laudensibus in illos insur- 
gerent, licet pars eorum non minima archiepi- 
scopo duce aliis dimicaret in partibus 1, Conveniunt 
utreque in campis acies ordinatis agminibus, vexilla 
in sublime ferentes (an. 1061 Mai. 23). Fit vehemens 
parium ἰῃ se !** concursus, bachantur certando 
diutius, divertunt tandem Papienses a bello, adver- 


igitur ex decomanis "* diaconus nomine Arialdus, 
penes Widonem antistitem multis fotus deliciis mul- 
tisque cumulatus honoribus, dum litterarum vacaret 
studio, severissimus est divine legis '*? tactus inter- 
pres, dura exercens in clericos solos judicia. Qui cum 
modicz foret auctoritatis, humiliter utpote natus (108, 
previdit aplicare sibi Landulfum, quasi generosiorem 
et ad hoc ydoneum, familiaris ejus factus assecla. 
Landulfus vero cum esset expeditioris lingue ac 
vocis, nimiusque favoris amator, repeute dux verbi 
efficitur, usurpato sibi contra morem ecclesi: predi- 
cationis officio. Hic cum nullis esset ecclesiasticis 
gradibus alteratus (109), grave jugum sacratorum 
imponebat cervicibus, cum Christi jugum suave et 


sariis insequentibus illos a tergo. Quibus mox viri- B ejus leve sit honus. 


liter succurrit conducta extraneorum legio, licet 
paulo post cesserit relicto Mediolanensibus campo 155. 
Fit strages immensa nobilium equitum, et duarum 
urbium lacrimabile detrimentum. Implevit denique 
dies illa veteris idioma vocabuli ; dicebatur enim an- 
tiquitus campus in quo conflixerant Mortuus ''' 
(107). 

9. Per idem tempus ad instar Papiensium Astenses 


l1. Igitur inter alia qu& cottidie plebis auribus in- 
culcabat, die una taliter concionatur in populo : 
« Carrissimi seniores, conceptum in corde sermonem 
ultra retinere non valeo. Nolite, domini mei, nolite 
adolescentis et imperiti verba contempnere ; revelat 
enim sepe Deus minori, quod denegat majori. Dicite 
mihi, creditis in Deum trinum et unum ? Respondent 
omnes : Credimus. Et adjecit : Munite frontes signo 


quoque datum sibi reprobaverunt episcopum ; sed crucis. Et factum est. Post hec ait : Condelector 
prudentia comitisse Adeleide, militaris admodum vestre devotioni, compatior tamen imminenti magnae 
domina '*4, post longi temporis conflictus incensa  perditioni. Multis enim retro temporibus non est 


tandem urbe, contempto altero quem elegerant, 
priorem suscipiunt. 
10. Hac eadem tempestate horror nimius Ambro- 


agnitus hac in urbe Salvator. Diu est quod erratis, 
cum nulla sint vobis vestigia veritatis. Pro luce pal- 
patis tenebras, czeci omnes effecti, quoniam czci sunt 


sianum invasit clerum, insurgente populo noviter in ^ duces vestri. Sed numquid potest cecus caecum 
eum, ingruentibus utrimque peccatis. Omnes enim ducere? Nonne ambo in foveam cadunt? Abundant 
peccaverunt , οἱ egent gloria Dei (Rom. unti, 23.) Verum enim supra muitimoda, h:zresis quoque illa symo- 
talis hie horror mutata cum aspiratione littera multo-  niaca (110) in sacerdotibus et levitis, ac reliquis sa- 
rum concepit errorem. Cujus initium et seriem, cum  crorum ministris, qui cum nicholayte siut et symo- 
res nostris adhuc versetur in occulis, prout possu-  niaci, merito debent abici. A quibus, si salutem a 
mus ennaremus. Finem ipse provideat, qui cum sit Salvatore speratis, deinceps omnino cavete, nulla eo- 


VARLE LECTIONES. 


!" innocentia B. δ i. p. desunt B. '* sese B. Mur. —''*1. p. p. c. r. M. c. desunt B. 
"^ duc, 1. ducis 35, 5*. ""decumanis B. '*d. honoribus 1. B. 1. neque vero B. 2. 


NOTE. 


1? mortui B. 


(107) Nomen vico mansit, inter Mediol. et Pa- 
piam sito. Diem indicat Kalend. in Mur. SS. I^, 
p. 235 ; cf. Giul. IV, 48-58. 


prefiam conditionis regulam daret. » Cf. Alex. I] 
ap. Mansi Conc. XIX, 977. Clericum fuisse ex ipsis 
Arnulfi verbis c. 13, 16, apparet, sed praedicationis 


(108) Andreas biographus ejus Bezonem et Bezam — officium notario non competebat. Caeterum Landulfus 
parentes ejus satis nobiles fuisse tradit c. 1, 6. Lan- D Cotta a posterioribus appellatus, erat « clericus de ur- 


dulfo tamen humiliores e. 9. Scil. « ex equestri pro- 
sapia » erant, teste Bonizone De persec. eccles., p. 805. 
Postea gens Alciatorum eos sibi vindicavit. Cf. Land. 
Ill, 5. Giul. IV, 10. In relatione Petri Damiani comme- 
moratur « Arialdus dictus diaconus de capella Medio- 
lanensis archiepiscopi. » Predicare coepit, Audrea 
c. 33 teste, decimo ante mortem anno, Varisii primo, 
deinde Mediolani. Ep. Syri ad Andream, c. 30 Vitae 
Arialdi. 

. (109) Nam Landulfo HI, 5, teste de notariis erat, 
Itaque nondum subdiaconus, qui ordinum eccl. ul- 
ümus est. Ita Wido loquitur in statuto a. 1067 : 
* Perniciosa negotiatio hujusmodi quz in hac sancta 
Ecclesia consuetudinaliter obtinebat, ut. quisquis ad 
clericales ordines provehendus accederet, de subdia- 
conatu quidem 12 nummos, de diaconatu vero 18, 
postremo de presbyterato suscipiendo 24 quasi per 


banis excellentibus tam ordine quam natione » Andr. 
Valtumbr. c. 5. « senatorii generis » Petro Dam. 
opusc. irr, 42, frater Herlembaldi, de quo v. infra c. 
16. Anestasius, qui et Amizo, f. Herlembaldi, miles 
sancti Ambrosii, c. a. 1015 ab Henrico imp. missus 
constitutus est, cum fllio Herlembaldo. Hunc fratrum 
illorum avum fuisse, non sine causa existimat Giu- 
lini III, 75, 118. 

(110) be hac teste Andrea c. 11, post iter Roma- 
num demum Arialdus verba fecit, « quam eatenus 
reiicuerant. Quo facto Guido « et pars maxima cleri- 
corum et militum, necnon et multi de populo mínore 
nequam viri se cernentes dixere ad invicem : Ha:ec 
namque doctrina si ad profectum venerit, nobis nos- 
trisque filiis profecto nullo modo vivere expedit. Quae 
enim est nostra vita, nisi ecclesiarum beneficia qua 
assidue a nobis venduntur et emuntur ? » 


311 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI. 


312 


rum venerantes officia, quorum sacrificia idem est ac A convocare pontificum, mandans Landulfo et Arialdo, 


sí canina sint stercora, eorumque basilicze jumento- 
rum presepia. Quamobrem ipsis amodo reprobatis, 
bona eorum omnia publicentur ; sic facultas omnibus 
universa dirípiendi, ubi fuerint in urbe vel extra. Nam 
etego plectenda plura commisi; sed quod pejus omnium 
fuit, indignis usque modo communicando Regem ca- 
lorum offendi. Nunc autem propicia divinitate ago 
penitentiam, talia provisurus in posterum. Igitur 
imitatores mei estote, carissimi, et ita ambulate, 
sicut habetis formam nostram. » 

12. His ita decursis, et pluribus aliis qua humana 
non capit memoria, populus semper avidus novorum 
in nimium zelum excitatur adversus clerum, aliis se 
deferre Deo putantibus, aliis avariti:ee lucris inhian- 


rationabiliter interesse tractandis. 

13. Factus est autem synodalis praesulum multorum 
conventus, in loco qui dicebatur Fontanetum (114). 
Ubi cum triduo spiritalibus vacarent '** negociis, illo- 
rum prastolaates adventum, visum est omnibus teme- 
ritatem tantam anathemate justo fore mulctandam. 
Factumque est ita. Qu:e omnia floccipendens Landul- 
fus, cum vereri debuerat, magis extollitur. Ex hinc 
conviciatur episcopis, preeeipue metropolitano, furens 
solos sevit in clericos, arguens illos 5185 suorumque 
perditionis ; laicos vero fovebat !* ut fratres. Cumque 
foret simulandi et dissimulandi gnarus per omnia, 
pluribus dilectus, cuneta suum retorquebat ad libitum, 
factus ipse mirabile mundo spectaculum. Unde potes- 


tibus. Ad hzc '*' Landulfus idem simul cum complice B tate accepta, commune indicit omnibus laicis jura- 


Arialdo per dies multos multormm incitat animos, 
gratia favoralis aur:e nova semper et inaudita concio- 
nando proponens, prout noverat vulgi morem. Ad cu- 
jus compescendam temeritatem majores ecclesix sepe 
conveniunt, sacras illi scripturas et sanctiones oppo- 
nentes canonicas “5, Quz despiciens omnia, nichilo- 
minus instat. Imo die una solempni ad ecclesiam ve- 
niens cum turbis a foro psallentes omnes violenter 
projecit a choro (111), insequens per angulos et di- 
versoria. Deinde providit '** callide scribi phytacium !'** 
de castitate servanda neglecto canone mundanis ex- 
tortum '* a legibus, in quo omnes sacri ordines Am- 
brosiang dyocesis inviti subscribunt, angariante ipso 
cum laycis !*. Interim pradones civitatis preter edes 
aliquas in urbe dirutas lustrabant parochiam !*' domos 
clericorum scrutantes, eorumque diripientes substan- 
tiam (112). Clerus igitur multipliciter afflictus, lega- 
tione humili conquestus est primo comprovineialibus 
episcopis, deinde Romano pontifici. Preerat tunc 
Rome Stephanus (113) ; qui audita perpendens popu- 
lum quiescere et archiepiscopum super hac re syno- 
dum congregare apostolicis jubet apicibus. Qua fretus 
auctoritate Wido presul diligenter studet coetum 


mentum, quasi impugnanda proponens sacrorum or- 
dinum stupra et venales consecrationes. Quod non 
multo post clericos etiam jurare compellit. Ab illo 
etenim tempore innumerabis virorum ac mulierum 
caterva illum comitantur euntem, stantemque die 
noctuque custodiunt. Qui unanimes facti, ecclesias 
contempnunt et divina spernunt cum ministris officia, 
asserentes omnia symoniaca. Hos tales cztera vulga- 
ritas hyronice Patarinos !'* appellat (115). Preterea 
Romem proficiscitur Arialdus, apologeticas ferens lit- 
teras (116). Ubi cum Ambrosianum accusaret clerum, 
affirmans omnes nicolaitas et symoniacos ac prorsus 
inobedientes Romanz ecclesie, se autem cum Lan- 
dulfo devotum et pro sola veritate certantem, Roma- 


C norum celeriter adeptus est gratiam. Qui cum princi- 


pari appetant jure apostolico, videntur velle dominari 
omnium "', et cuncta suz subdere ditioni cum !?* doc- 
tor evangelicus suos doceat humilitatem apostolos di- 
cens : Reges gentium dominantur eorum, et qui potes- 
tatem habent super eos, benefici vocantur. Vos autem 
non sic ; sed qui major est in vobis, flat sicut minor, 
et qui precessor est, sicut minister (Luc xxr, 25). 
14. Turbinis igitur causa praefati, sepenumero ve- 


VARLE LECTIONES. 


!! hoc B. 3.0. ac canones B. 
!**|anceis B. "57 parochias B. 
non B 2. 110 paterinos B. 17: omnibus 3*. B. 13 


18 providet 3. δ", B. 
168 vaearet 1. 5*. vacassent Puric de Sanctis 
pro cum — dicens B. 1l. habet : 


!5 exortum B. 1. exorto B. 2*. 
p. 183. !* favebat B. 1, at 
longe aliter jubente 


16. pytatium B. 


evangelio apostolis eorumque sequacibus. Reges etc. At B. 2 Cum — minister omitlit, testibus B 2". et Puri- 


cello p. 189. 


NOTE. 


111) Cf. Boniz. p. 805. 

112) Cf. verba statuti a. 1067 : « Illos autem om- 
nes clericos et laicos, qui contra simoniacos et incon- 
tinentes clericos, ut per rectam fidem ne hzc mala 
fierent operam darent, juraverunt ; et per hoc incen- 
dia, depredationes, sanguinem effusiones, multasque 
injustas violentias fecerunt ; omnimodo prohibemus 
ne hzc ulterius faciant. » Et Petri Dam. relationem : 
« Idipsum jusjurandum contra simoniacos et nicolai- 
tas permaxima pars populi non modo civilis sed et 
suburbani jam dederat, quorum videlicet multitudo 
millenarium ut fertur numerum jam excedebat. 

(113) 2. Aug. 1057 — 29 Mart. 1058. 

(114) oppidum in agro Novariensi ejusdem nomi. 
nis adhuc subsistens. PAL. 

(115) « La Contrada de Rivenduglioli diaphani 


D vecchi, detti da Noi Patari. » Giul. IV, 98, paterinos 


t. e. pannosos, Bonízo p. 805. 

[116 Andreas ubi connubia clericorum vi populi 
deleta fuisse retulit, c. 8 ita pergit : « Per idem tem- 
pus decrevere fideles Romam ad synodum Landulfum 
mittere, quoniam ut eos mendaciter eorum zmuli ac- 
cusarent, illo pergebant. » Quo Placentie vulnerato 
Arialdus Romam pervenit. Papa autem « post multam 
honorificentiam quam ipsi impendit, jussit a quibus 
sacerdotibus divina mysteria dehinc sumeret, et sub 
inevitabili jussu ei praecepit ad opus coeptum regredi, 
et tam diu in eo vehementer insistere, donec nefanda 
opera... aut penitus deleret aut sanguinem... prz- 
beret. De synodo nihil habet. Sub Stephano Xl hsc 
acta esse, Landulfus refert IM, 11, et Bonizo p. 


s 


313 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. — LIB. III. 


314 


niunt Mediolanum a Roma legati, videlicet Hildepran- A. Romanis annalibus. Dicetur enim in posterum sub- 


dus ex monacho cardinalis archidiaconus, Petrus Hos- 
tiensis, Anselmus 175 Lucensis episcopi , et reliqui 
plures vice quisque sua (117). Qui si in conveniendo 
populum diligenter attenderent dicentem apostolum : 
Si adhuc homnibus placerem, Chrisli servus non essem 
(Gal. 1, 10), profecto sibi et clero opportune consu- 
lerent. Verumtamen Hostiensis ille Petrus (118), 
congregata tunc Mediolani Ambrosiana synodo («m. 
1059), ut vidit clericorum nobilium ordinem, per- 
sonarum statum cultumque vestium, perpendit etiam 
morum probitates ac dispertita singulis competenter 
ofücia, testatus est ad verum, nusquam Τ᾽ se talem 
vidisse clerum. Tamen in presenti cotu, quia Ro- 
manus erat, archiepiscopo przsidere contendit. Unde 


jectum Rome Mediolanum. Ecce metropolitanus 
vester pr: solito Romanam vocatur ad sinodum (120). 
Abiit '", sed contra vestros affectus prosper fit illi 
ad cuncta successus. Decibiliter equidem tractatur 
ab apostolico tunc Nicolao, cujus dextro potitus 78 
est in praesenti synodo latere. Ad quem accusandum 
cum Arialdus ille delator assurgeret, protinus ex 
adverso stantes Astensis (121), Novariensis (192) 
et Tauriniensis (123) ac reliqui suffraganei przsules, 
coram omni coetu falsidicum illum scripturarum 
auctoritate refellunt. Sicque confutatus ab omnibus, 
resedit in terra confusus. Proinde archiepiscopus 
cum promitteret domno papa deinceps obedientiam, 
accepto ab eo anulo apostolice gratis ac totius po- 


subito factus est popularis in urbe tumultus (119), B testatis ecclesiastice, rediit gloriosus in omnibus '*. 
ut nisi cessisset illius humilitas, quod suum erat, Interim dum hzc flerent (124), Landulfus Romam 
fecisset impetum "75, non quidem gratia Widonis, set adire proponens '**, a Placentinis graviter cesus et 
Ambrosiani causa honoris. Preterea cum perciperet vulneratus revertitur, ultra properare non valens. 
quorumdam ex clero reatus, servata sibi super omni- Post hzc non cessat persequi gravius solito cum 
bus potestate, prout sibi complacuit culpas dijudica- clero pontificem. 
vit. Ut enim caveatur mendatium, non ex toto fuerant 16. Cum vero placuit Altissimo, qui renes scru- 
omnes ab objeciis immunes. Deinde rude constitutum, tatur et corda, ille qui alienam diu meditatus fuerat 
abolito veteri, Mediolanensi ecclesie a se factis in-  Jassitudinem , inopinam subito doluit suam ipsius 
didit literis; cui archiepiscopus cum ordinariis, zgritudinem. Cumque langueret biennio pulmonis 
cogente ac vociferante populo, subscripsit invitus. vicio, vocis privatur officio (125, ut in quo multos 
15. O insensati Medioianenses, quis vos fascina-  affecerat, in eo quoque deflceret, dicente Scriptura : 
vit? Heri; clamatis unius selle primatum, hodie Per qwe quisque peccat, per hec et torquetur (Sap. 
contunditis totius ecclesiw& statum , vere culicem — x1, 17). Sed ne mortuos accusare videamur, de illo 
liquantes et camelum glutientes (Matth. xxu, 24). penitus taceamus, cujus vitz, mortisque ratio divino 
Nonne satius vester hoc procuraret episcopus m» C et relinquenda judicio. Arialdus itaque tali destitu- 
Forte dicelis : Veneranda es( Roma in apostolo. Est tus collega, instigat Arlembaldum '*' assidue, de- 
utique ; set nec spernendum Mediolanum in Ambro-  functis fratis suscipere (126). Qui cum esset laycus, 
sio. Certe certe non absque re scripta sunt hiec in quasi !** fraternz gratia pietatis opus sibi prasum- 
VARLE LECTIONES 


318 alselmus l. H. episcopus et Anselmus de Badagio civis Mediolanensis, olim cardinalis ecclesie Ambro- 

siane, tunc vero Luceusis episcopus, et r. p. cum przdictis Mediolanum missi sunt. B.  '"* nunquam B. 
omisso se. '"" impetus 3* ΒΚ’ τό epo 1 nonne sanctius v. h. procuravit e. B. — '" R. vocatus ad syno- 
dum abiit B. '* positus 3 Puric. p. 205. ''* redit in o. g. B. ' L. ad R. p. B.  '* Herlembal- 
dum B. const. '** deest B. 


NOTAE. 


(017) Hildeprandum et Anselmum cum Arialdo 
Med. venisse refert Land. III, 13; episcopos 3 latere 
cum Hildeprando, qui inde in Galliam perrexerit, 
Bonizo p. 809. 

(118) Nicolai [I cum Anselmo functus legatione , 
de qua amplam relationem postea scripsit ad Hilde- 
brandum, editam ad 
opera ejus vol. III, opusc. 5, in Mansi Coll. Conc. 
XIX, p. 887. Cf. Boniz. p. 8060. Apud Andream 
nulla horum mentio fit. 


(119) De eo v. Petrum l. l. Landulfus tunc in 
extremo discrimine positus vovit ut monachus fleret. 
Quod votum persolvere postea detrectantem Petrus 
Dam. reprehendit ep. quz inter opuscula ejus legi- 
tur 42. 

(120) Sed non longo post tempore congregavit Ni- 
colaus synodum, in qua Guido Medio episco- 
pus volens nolens sedisse cogentibus Palerinis cogno- 
scitur, ducens secum cervicosos lauros, Longobardos 
episcopos. Bonizo p. 806. 

(121) Giselinus teste Bonizone. 

(122) Otto. 

(123) Cunibertus. 


ἢ. 1. a Sociis Palatinis, inter D 


(124) Id est, Andrea teste, antequam prima vice 
Arialdus Romam venit ; v. supra cap. 13. 

(125) Land. 1r, 29. Tempus certo definiri vix 
poterit ; cf. Bonizonem p. 807. Alexandri II epistolze 
ad Landulfum et Arialdum fragmentum servavit lvo 
Decr. p. xii, cap. 24. Mansi Conc. XIX, p. 980. 

196) Etiam Andreas c. 16 auctor est, Herlem- 
baldum mortuo fratre ab Arialdo esse in societatem 
vocatum. Qui cum multis eremitis et monachis con- 
siliatus, Romam denique perrexit: ubi sub inevita- 
bili imperio ab Alezandro papa (ergo post medium a. 
1061; et a cardinalibus ei preceptum est redire, et 
Christi adversariis in defensione juslilie usque ad 
proprii sanguinis effusionem viriliter cum beato Arialdo 
resislere. Cui etiam ez B. Petri parte mirificum. vexil- 
lum dedere, ul quotiens lhuerelicorum vesania ultra 
modum insaniret, tllud. in manu tenens eos. reprimeret. 

d quam constanier per decem et octo fore annos 
(at a. 1075. occisus est) impleverit, nec lingua plene 
promere nec siylus meus exprimere est profecto ido- 
neus. Erat enim nobilis. Herlembaldus coram seculo 
quasi dux in vestibus pretiosis et in. equitibus ac ar- 
mis, sed in abscondito coram Deo sicut eremita 
agresiis indwius erat laneis, etc. 


315 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI. 


316 


psit indebitum , Arialdi verbis adeo credulus , ut A est in evangelio : Qui vult post me venire ''*, abneget 


quos frater flagellis ceciderat !**, ipse percutiat scor- 
pionibus (/II Reg. xu, 1l), et residuum  locusie 
comedat bruchus (Joel. 1, 4), ad placitum, si qua 155 
sunt clericorum peccata dijudicans. Dum ergo lai- 
cus judicat, clericus tantum 155 vapulat. 

17. Interea Arialdus inter plüres alias quas in- 
" duxerat in ecclesiam novitates, letanias illas quas 
Ambrosiani post ascensionem dominicam antiquitus 
devotissime celebrant 135, suis predicabat auditori- 
bus execrandas (127). Unde ipso instante triduo 
discidentibus inter se turbis, factus est in urbe 
conflictus. In quo Deo est operante fugatus et victus, 
cesis suis et interfectis aliquibus (128). Cujus tameu 
consultu Arlembaldus preter innumeras quas irro- 


semetipsum, el tollat crucem suam el sequatur me, 
dicit Dominus (Matth. xvi, 24). Fideliter, et ideo 
confidenter loquimur: cavenda est doctoribus ab- 
solute prolata Pauli sententia: Sí quis vobis evan- 
gelivaverit preter id quod accepistis, anathema sit 
(Gal. 1, 9). Hic enim dicentes non adversamur vobis, 
o seniores Romani, cum magister noster dicat Am- 
brosius: Cupio in omnibus sequi Romanam !"' eccle- 
siam. Vobiscum enim credimus, vobiscum cunctas 
hzreses abdicamus; sed videtur nobis ratum, ut 
jus ecclesiasticum doctor exhibeat ecclesiasticus, mon 
ydiota laycus. 

18. His diebus, declinante jam vere (απ. 1066, 
Apr. Mai.). mensis unius spatio dirum sparsere jubar 


. gaverat 157 clero injurias, cum archiepiscopus de- B ardentes !'** in ccelo comete ; frequentes quoque ter- 


functo abbate sancti Celsi alterum ex more provi- 
deret ordinandum, penitus interdicit 155 spreto illo, 
alterum jam consecratum (129) omnino contempnit, 
armans contra illum monachorum cum famulis 
conspirationem. Alium vero a coenobio sancti Vin- 
centii modo repellit eodem (130), symoniacs ordi- 
nationis arguens illos. Quid plura? cuncta simul 
usurpat ecclesiastica jura, expulso ab urbe ponti- 
fice, cujus fuerat a progenitoribus miles ipse. Mi- 
rabile prodigium, nec auditum neque visum a sz- 
culo ! Sed mirabilius, quod Romanus 153 favet. ascen- 
sus. Quod quidem multis probatur indiciis, cum 
scpenumero mittantur ei legationes et littere apo- 
stolicis prenotate sigillis (131), quibus fatetur, se 


remotus mundo fuere, adeo ut die ipso resurrectio- 
nis dominicae bis fleret, mane scilicet et vespere 
(132) (an. 1005, Mart. 27). 

19. Pre erat tunc temporis Roma Alexander apo- 
stolicus, ex Mediolanensi clero ecclesiv€ Lucensis 
primo factus episcopus ; cumque satis foret ydoneus, 
apostolicam deinde promeruit dignitatem, Alexander 
de Anselmo vocatus (an. 1061, Oct. 1). Huic statim 
surrexit adversarius Cadalous !!* Parmensis episco- 


, pus institutione regis ac matris augusta, papa nun- 


cupatus (Oct. 28). Qui hostiliter Romam adiit, post 
multam interfectorum stragem usque ad muros Urbis 
Alexaudri prosecutus exercitum (an. 1002, Apr.). 
Tempore post alio (απ. 1063), quorundam ex Urbe 


in suis gestis Romanis '** obtemperare przceptis. C ope et conscilio, Romam quam Novam perhibent in- 


Qua velut auctoritate suffulta ipsa vulgalitas !*! sy- 
moniaca occasione divina execratur officia, cum 
quid sit inter dextram et sinistram, prorsus ignoret. 
Preterea gloriatur ''* Arlembaldus idem, ab ipsa 
Roma !** bellicum sancti Petri se accepisse vexillum 
contra omnes sibi adversantes. Quod appensum 
' Jancez, homicidiorum videtur indicium ; cum pro- 
fecto nefas sit tale 155. aliquid suspicari de Petro, 
aut !* aliud habuisse vexillum preter quod datum 


gressus, conscendit arcem Crescentii. Factis igitur 
in Urbe partibus, cottidie bellis bella succedunt. Ad 
ultimum post diuturnos variosque conflictus recessit 
morens, confusus et victus, concessa Alexandro 
victoria. Ad quem de presenti negotio consulendum 


Romam profectus est Arlembaldus (133), Arialdo in- 


terim furente in praesulem, coneitando turbam civi- 
lem et agrestem. 
20. Definito tandem conscilio rediens (απ. 1066), 


VARLE LECTIONES. 


13 occiderat B 1l. '** qua B. '*" clerus tamen B. '** celebrabant B. Mur. 


more predecessorum p. o. p. interdixit B. 
B 2* el Puric.) favet asensus B. — '* 
i» gloriabatur 3. 


!! ab apostolico Alexandro B. 
3. '"R.s.3B.2. 


5$ ardente Mur. 


17 erogaverat B l. !95 a. 


189 Ouod Anselmi, qui jam Alexander secundus (dicebatur addit 
apalibus temperare B. obtemperare Puric. 
9* alia manus supplevit 1. 
199 candolus B. 


?! ifa ] vulgaritas rell. 
"'haud B.  !** ven. p. me 


NOTE. 
(127) De his fuse egit Fumagalii, Ant. Long. Mil.D (131) Epistolarum clero et populo Med. missarum 


II] 229, sq. Jejunia tantum ab Arialdo improbata 
esse, Andreas refert c. 21, et Bonizo p. 808, qui 
eum paucis diebus post expulsum esse narrat ; cf. 
Land. 11, 30. 

(128) Canonicam scil. ab Arialdo institutam di- 
ripuerunt. Hec wt nobilis Herlembaldus ceterique 

audiere, sumptis armis in audacem plebem et 

lemerariam irruere ; quos protinus sic exterminavere 
omnes quasi esseni vilissime pecudes. Imo cum ir- 
tulemagna et potestate ad. ecclesiam majorem venientes, 
violenter ab impiis abstulere quicquid de domo Domi- 
mini rapuerant. Andr. 1. l. 

(Σὸν Lanfrancum ; v. l. Andr. c. 17. 

130) Hujus Andreas non meminit, sed Ariprandi 
qui ante a. 1064 mon. S. Ambrosii usurpavit. 


post syn. Rom. a. 1063 fragmenta v. ap. Manusi 
Cono. XIX, ᾿ 978, 979. Arialdo et Arlembaldo 
Petrus Dam. direxit epistolas V, 14, 15. 

(132) V. Ann. August. 1067. Cometse plurimi 
annalium scriptores meminerunt. V. Ann. Benev., 
S. Germani minores, Lamberti, Bernoldi, et Ber- 
tholdi qui plurali numero utitur. 

(133) Teste Andrea c. 23. Arialdus cum neophy- 
tos pretio dato a Widone ordinari videret, literas 
per manus Herlembaldi ad  aposlolicum direxit , 
quatenus ipse decerneret quid de Guidone adullero et 
simoniaco atque perjuro feri oporteret. Sequentia 
idem et qui eum exscripsit Anonymus — nam apud 
Andream hic lacuna hiat — simili modo sed fusius 
referunt. 


317 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. — LIB. 1l]. 


318 


excommunicationis litteras detulit archiepiscopo. A. consulte satis provident de nece Arialdi feedus com- 


Quod pluribus ** grande visum est civitatis obpro- 
brium. Unde factum est, ut in die sancto pentecos- 
ten procedens antistes ad publicum conscenderet 
ecclesie pulpitum, questurus quod acciderat incom- 
modum (Jun. 4). Cumque staret ex adverso Arlembal- 
dus cum Arialdo, responsurus auditis, fit vehemens in 
plebe tumultus, diversis diversa clamantibus. Ad ul- 
timum factis *' in medio ecclesie partibus *'*, cla- 
moso impetu vicissim in sese consurgunt, cumque 
per diversa confligerent, remansit pzene solus anti- 
stes. Quem pars aggrediens inimica, fustibus crude- 
liter caesum et quasi semivivum reliquit ; deinde ip- 
sam invadeus episcopii aulam pretiosa queque de- 
cerpit. In crastinum (Jun, Ὁ) visa tanta crudelitate 


ponere. Deinde inter clerum judicantes et populum, 
eleganti scripto constituunt quid fleri debeat in pos- 
terum (137) (4ug. 1). Nec tamen his contentus Ar- 
lembaldus Romam pergens, iterum novum iniit cum 
Romanis conscilium. Vetus quippe fuit Italici. regni 
condictio perseverans usque in hodiernum, ut de- 
functis ecclesiarum preesulibus, rex provideat succes- 
sores Italicus *** a clero et populo decibiliter invitatus. 
Hoc Romani canonicum esse negant, sed instantius 
archidiaconusille Hildeprandus, qui cum abolito veteri 
novum temptaret inducere constitutum, palam fate- 
batur, haud secus sedari 357 posse Mediolanense disci- 
dium quam canonicum habendo pastorem, ad quen 
eligendum necessarium dicebat Romanum fore con- 


cives horrescunt mente confusi. Communiter igitur B sensum. His instructus assertionibus Arlembaldus 


statuunt, aut tantum punire facinus, aut vivere nolle 
amplius (134). Unde factum est, ut fugiens Arialdus 
ab urbe diebus lateret aliquot. Cumque diversas erra- 
ret per latebras, solis gradiens noctibus, proditus a 
comeantibus incidit in manus quzrentium ** animam 
ejus. Quem teneutes et nocte tota illa secum ducen- 
tes, facto mane, przeisis auribus et in guture lingua 
cum naribus geminoque suffosso lumine, penitus in- 
terüciunt (Jun. 27). Quo perempto, dissimulat Ar- 
lembaldus modicum, reservans iram in posterum. 
Favebat enim tunc pontifici pene civitas universa. Sed 
more suo populus non diu statu permansit eodem. 
Mox enim ut przsul ab urbe discedit, ab insequendum 
ilum resumptis viribus impatienter Arlembaldus ac- 


Mediolanum rediens, quod audierat festinanter exe- 
quitur. Prius ergo secreto paucos convenit ex amicis. 
À quibus cum exigeret sponsionem celandi credita, 
caute subintulit juramento causam futuri eligendi 
pastoris post discessum presentis. Deinde die noc- 
tuque laborans, laicos quosque et clericos eidem ju- 
ramento reddit obnoxios. Interim tamen a perse- 
quendo przsulem non desistebat Widonem, omnisque 
su: consanguinitatis affines. 
22. Archiepiscopus autem cum tot nequiret immi- 
nentes tollerare pressuras, svo jam maturus et diu- 
turno languore membris omnibus dissolutus, arbitra- 
tus est fore conveniens, ut quod ille faciendum prevl- 
derat, ipse quoque destruendo praeveniret; scilicet 


cedit, fautorem asserens perpetrati flagitii. Iterum C ut dignitatem propriam aiteri se vivente concederet 


ergo ad juramenta convertitur, invitis tamen civibus ; 
et si quos habebat suspectos, acrius jurare compel- 
lit. Agrestes turbas et civiles cogit assidue turmas, ad 
Widonem persequendum antistitem omnemque suam 
delendam progeniem. Et fecisset utique, nisi generosa 
suorum fidelium (135) restitisset audatia. Swpe ete- 
nim convenerunt parati subire pro seniore certamen. 
Nulla interim requies erat preedonum in diripiendis 
substantiis clericorum. 

21. Ad quod sedandum litigium contigit *** tunc 
temporis (An. 1067), Maginardum *** episcopum Silv 
caudidzws et Minutum cardinalem presbyterum (136) 
Romanos legatos venisse Mediolanum. Qui dum apo- 
stolico precepto pacem  evangelizarent omnibus, 


(138). Per idem tempus fuerat quidam ex ordinariis 
ecclesi: subdiaconus nomine Gotefredus *'* (139), il- 
lius a secretis pre omnibus unicus, qui ex quo domini 
sui penetraverat mentem, in se transferendum omni- 
modis satagebat honorem. Secreta igitur facta con- 
ventione cum eo pr:sul, datis communis pacti ex al- 
terutro sacramentis, dignitatem deponit ad pr:»sens, 
virga cum anulo czesari per legatos directa. Gotefredus 
autem cum jam pridem labore multo sibi regis conci- 
liasset affectum, recenti tamen pacto ab eodem au- 
gusto gaudens adeptus est preesulatum. Verumtamen 
juxta scriptura veritatem mixtus est dolore risus, et 
extrema gaudii occupavit luctus (Prov. xiv, 13). Re- 
probatus enim a civibus, nullis in locis episcopii vel 


VARLJE LECTIONES. 


»** quod a pl. B. 
** querectu 1. 
** ytalicis B. *" sedare 1. *'* cotefredus 1. gotho 


*! facto 3. 5*. B 2*. el Puric. p. 242. 
** contingit B 1. at non B 2*. nec Puric. P 248. 
fredus B. const 


15 ifa B ]. 2*. Puric. deest 1. 3* 5*. Mur. 
805. Mainarelum B 1. Mainardum B 2. 


NOTA. 


(134) Pecunia distributa partem Widonis superio- ἢ (137) Ibi judicia laicorum de clericis et deprzedatio- 


rem fàctam esse, Andreas asserit. Deinde interdicto 
pronuntiato, donec Aríaldus in urbe maneret, hunc 
ad fogam compulit. De cujus nece v. Land. 1, 30 
(135) Capitaneis igitur Wido accensendus erit, nisi 
hzc de familia S. Ambrosii dicta esse statuemus. 
.(136) Joannes, qui et Minutus, card.S. Mariz trans 
Tiberim, subscripsit bulla in Tostii Hist. Casin.1, 426. 


nes non ininus acriter quam cleri vitia reprehenduntur 
et in posterum vetantur. Editum est a Sociis Pal. ad h. 
l. et in concil. collectionibus inter Alex. II epistolas 6. 
(138) Cf. Boniz. p. 809. 
(139) Gotofredus subd. de ordine S. Med. eccles. et 
missus ipsius d. Widonis archiep. Dec. 1061 negotium 
pro hoc peregit. Giul. IV, 530. 


319 ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 320 
ad hospitandum recipitur, ipsis etiam factus invisus A namque quadragesimz sabbato, magno civitas confla- 


agricolis. Hunc Romani domno cum apostolico jure 
statim condempnant canonico, judicii litteras Medio- 
Janensibus super illo *** mittentes. Qua elatus Arlem- 
baldus fiducia, acrius insurgit non solum in illum, 
verum etiam fautores in omnes, universa flammis ac 
ferro demoliens; contra quem etiam per vicos et cas- 
tella multorum exaggerat sacramenta. Unde fit ut, si 
quando de facultatibus ecclesic aliquid praesumere 
nititur, ab omnibus penitus interdicatur. Ubi vero 
sanctae Marie conscendit montem (140), circumve- 
niente ab urbe exercitu, nocte vix fuga lapsus eva- 
sit *'*. Interea Wido fatebatur se Gotefredi delusum 
insidiis, communis pacti transgressorem illum appel- 
lans. Qui cum amissum resumere ?'! vel et honorem, 


gravit incendio (142) (Mart. 19). Cumque tunc vehe- 
mens flaret turbo ventorum, arreptis ignium globis 
longe lateque multas combussit sdes, eo usque ut 
ligna et lapides vorax ** flama consumeret; aurum 
quoque et **! argentum ac metella cetera calore nimio 
liquefacta sunt universa. O quz et qualia domorum 
hzdificia, quamque decora combusta sunt menia, de 
quibus omnibus vix superfuit preter parietinas qua- 
slibet vel titio minimus ! Sed quod *** est omni dampno 
deterius, plures sanctorum sunt cremata basilic in 
urbe etextra. Sanctus ipse Laurentius, vivae carnis 
olim cruciatus incendio, iterum se flammis permisit 
exuri; cujus speciosissima omnium adeo fuit ecclesia, 
ut relatu difficile videatur, quz» fuerint lignorum ia- 


cum Arlembaldo pacis federa sociavit. O mens czca B pidumque sculpture eorumque altrinsecus * compa- 


mortalium ! Veniens enim illo duce Medioianum, non 
ad urbem ut voluit, sed ad sancti Celsi ducitur mo- 
nasterium, de privato factus privatior **. Ibi com- 
mendatus custodibus, diebus multis resedit inglorius, 
hac effum vice delusus "". 

23. (An. 1071.) Gotofredus autem pluribus jam co- 
arctatus obstaculis, cum parte suorum aliqua suo se 
collegit ** iu opido, quod vulgo Castilio dicebatur 
(141), inexpugnabile revera presidium, moenibus ac 
loci natura munitum. Ex eo sepius erumpentes, cum 
supra modum przdis inhiarent ac czedibus, indignati 
Mediolanenses proponunt arcem illam protinus ex- 
pugnare turritam *'*, Nec mora, instructo exercitu et 
his quz» ad usum militize fuerant necessaria paratis, 


ginate juncture, qua suis columpne cum basibus, 
tribunalia quoque per gyrum, ac desuper tegens uni- 
versa musyum. O templum, cui nullum in *** mundo 
simile! et o civitas cujus comparatione ville fuerant 
relique! Heheu! Trenes ille propheticz in te fere 
translatz videntur. Ubi autem rumor tam dirus cas- 
tris insonuit, quamplures ilico relicta obsidione eunt 
tenues ab igne reliquias et miseram visitare familiam. 


Arlembaldus vero cum aliis retenta parte castrorum 


perseverat obnixius, cottidie belligerare non desinens. 
Gotofredus autem tribus jam obsessus mensibus, ut 
vidit tenuem castrorum exercitum, clam vocare suos 
et caute satis procurat amicos **. Cumque paschales 
instarent feria» (143), convenientes in unum, instructa 


procedunt omnes, castrametati ad radicem montis ; C acie protinus in castra consurgunt impetu et clamore 


aberat enim ab urbe vigessimo paulo plus miliario. 
Mox undique circumvallantes 3.5, incessanter oppu- 
gnant. Ad hoc etiam "7 cunctos regionis illius instant 
aggregare ruricolas, diuturnam jurantes obsidionem. 
Construunt "5 ergo petrarias et omnis generis bellici 
machinas, fundas quoque et "5 ballistas, milleque 
mortis parant insidias. Obsessis vero ad posse repu- 
gnantibus, multa cottidie flebat cruoris effusio, adeo 
ut in ipsa quadragesime venerabilis observantia 
nulla fuerit human: c:zedis abstinentia. 

24. Hac itaque tempestate cum rarus in urbe popu- 
lus sua frueretur securitate, repentina calamitas im- 
providam invasit urbem. Horesco referens; primo 


non modico. Nec minus obsessi ruptis claustris ex 
omni *** parte prosiliunt. Arlembaldus autem tanto 
positus in discrimine, arreptis*" armis audet cum 
suis paucis juxta vires obsistere, signifer ipse factus. 
Et nisi sua suorumque pugnasset audatia, dies illa 
sibi fuisset extrema. Videntes autem multi paucorum 
constantiam, ultro recedunt, educentes secum ab 
oppido Golefredum. Hos longe persecuti sunt Medio- 
lanenses, conglobati repente simul et qui in castris 
fuerunt et qui in. urbe remanserant; nec a perse- 
quendo diebus aliquot cessarunt ac noctibus, donec 
in summa constrictos necessitate coegerunt?" illos 
iterum Castilionem intrare. 


VARLE LECTIONES. 


»9 illos B. illo Puric. p. 250. *'* Ubi — evasit desunt B. qui eorum loco habet : quemadmodum factum est 


in aliquibus, de quibus narrare per singula longum es 
418 f. 


rea eic. 
etiam deest B. 
113 constituunt B. 


1!!! presumere B. af non Puric. p. 201. 
"* colligit B. 


3139 deest B. 339 voras I. 


*5 currit B. 1. deest B 2*. οἱ Puricello. 
51 deest B. 33 quoque B. quod Puric. Mon. Ambr. p. 461. 


t, ymo superfluum est judicare (indicare Puric.). Inte- 


est p. B. *'* Hac e. v. d. ad sequens caput trahit 1. 
* circulantes B. — *'' deest B. 


*? alteri secus 1. intrinsecus B. extrinsecus 3*. — *** deest B. at non Puric. 1. 1. ** et c. s. caute p. a. B. al 


non Puric. de sanctis p. 263. 


B.at non B 2*. constitutos Puric. 


^" o. ex 3. 357 ereptis B. at non B 2*. nec Puric. 335. constructos n. cogerunt 


NOTAE. 


(41. Prope Varisium. 
. (141) Castiglione d'Olona, ut videtur, quod a Va- 
risio 5 m. p. ad austrum distat. 

(142) Hl Non. Marl. 1070. Eccl. S. Lawmrentü 
combusta est. Kal. Ambr. in Mur. SS. 15, p. 235; 


Dv. Non. Mart. a. D. 1071 combusium est Mediolanum 


ab igne de Castelliono. Kal. Siton. ib. 115, p. 1035. 
De anno v. infra 1v, 8. 
(143) Post pascha teste Bonizone p. 800. 


321 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. — LIB. IV. 


322 


25. Post ** hzc redeuntes ad urbem, jurejurando A de justo * pastore commemorans, adstante quodam 


deferunt, Gotefredum numquam recipiendum, imo 
alterum de catalogo majoris ecclesie communiter eli- 
gendum. Jam enim migraverat a sz:culo archiepisco- 
pus ille Wido (an. 1071, Aug. 23), sepultus in loco 
qui nominatur vulgo Berguli *9 (144), ubi post urbis 
incendium ín amaritudine anima diem clausit extre- 
mum. Àb illo etenim die Arlembaldus omni instat 
conamine, modo cum clero modo cum populo de eli- 
gendo agens episcopo, nova a Romanis accepta licen- 
tia, spreta vero regum veteri providentia (145). Ve- 
rumtamen major civitatis portio ex clero ac sapienti 
populo prisci consuetudini et regio intendebat honori. 
Ipse autem neglectis omnibus et juramento communi, 
solum Romani illius lldeprandi auscultabat consul- 


Bernardo legato Romano, eligit *** Attonem, adhuc 
tantummodo clericum ac tenera tate juvenculum, 
invito clero et multis ex populo, adeo ut stomachati 
recederent ab ecclesia. Proli dolor! 357 altare sacro- 
sanctum ecclesi visum est concuti tunc, ac suo mo- 
veri de loco, dum nimia plebis undique comprimere- 
tur instantia. Cumque cum suis Atto ad convivandum 
pontificalem ** conscenderet aulam — fuerant enim 
jam in mensis ampla parata convivia — inflammati 
cives invadunt repente domum, interiora et exteriora 
scrutantes. Ipse autem electus noviter cum camerz 
unius lateret in angulo, inventus capitur et 339 misere 
laniatur ; demum per suras et brachia a summis ad 
ima protrahitur. Qui cum staret in ecclesia metu 


tum **'. Jamque dies illa propinquabat, quam ad hoc B mortis altario prostratus, clamante populo ascendit 


agendum ipse providerat, sancta scilicet theophaniz 
sollempnitas (an. 1072. Jan. 6). Studet ergo sollici- 
tare presentes, vocare absentes, clericos et *** laicos, 
abbates et monachos, amicam sibi non 333 omittens 
turbam agrestium. Cumque dies instaret festus, fac- 
tus est ** multorum in ecclesia yemali conventus, 
illis tamen abscentibus, cum quibus istam se facturum 
juraverat electionem.  Celebratis itaque missarum 
solempniis, primo concionatus ad libitum, ac multa 


in pulpitum, ibique faeto sacramento in auribus om- 
nium, abrenunciavit sedi Ambrosiane in presens et 
in perpetuum. Interea fautores quique ** sui diversas 
fugere per latebras; ipse etiam Romanus legatus vix 
discerptis vestibus laceratus **' evasit. Ceterum Gote- 
fredus et Atto diebus postea multis *** remanserunt 
privati pariter ambo, propriis tantum contenti laribus 
atque substantiis ***, 


INCIPIT LIBER QUARTUS '* 


l. Fixum manebat in corde propositum, in gestis (inconsulto nichil omnino presumeret, cum patenter 


presentibus amodo servare scilentium, quoniam nul- 
lis hec audita "* retro temporibus multorum offen- 
dunt graviter animum, sed et dilata diutius modum 
videntur excedere, cum Dei sapientia Patris juxta 
scripturz, veritatem in numero, pondere, et mensura 
universa disponat (Sap. xi, 21). Verumtamen in me 
conversus, denuo ad liquidum cepta describere com- 
modius judicavi, ut factorum agnita, qualitate certius 
fleret inde judicium. Omnis enim laus atque blasphe- 
mia termino cujusque deputatur negotii, cum tamen 
incertum sit, utrum dies nostros qui omnipotens est 
finem dilatet ad illum. Sed fiat voluntas tua sicuti in 
celo 333, et in terra, Pater altissime. 

2. (An. 1072.) Igitur auditis his quee Attoní conti- 


sanctum praedicet evangelium (Matt. x, 24; Luc. vi, 
40), super magistrum non esse discipulum. Unde fac- 
tum est, ut collecto Romx coetu pontificum (146), 
instante ipso, Attonem juste predicaret electum, 
prostrato anathemate Gotefredo. Que omnia Hilde- 
prandus suis litteris szpe jam dicto retulit Arlem- 
baldo. Cui etiam ex suo, quod oppulentissimum 
habebat, erario copiosam auri atque argenti fertur 
misisse peccuniam, ut distributo quibuscumque indif- 
ferenter pretio, fautores aggregaret quamplurimos. 
Non enim latebat illum prophetice dicta sententia : 
A majore usque ad minorem omnes avarilie siudenl 
(Jerem. vi, 13). 

3. Interea suffraganei sedis Ambrosiang pontífices, 


gerant, przefatus ille archidiaconus Hildeprandus sua, D accepto a rege mandato (147), apud urbem conve- 

cum cardinalis esset, auctoritate illico juramentum — nientes Novariam, Gotefredo manum consecratio- 

illud violentia omnimodis judicavit habendum invali- nis imponunt, illum prout quiverant roborantes 

dum. Hunc Romanus adeo verebatur antistes, ut eo licet przcceptio regia multis dicatur impetrata mune- 
VARLE LECTIONES. 

"* per 5". ** Burguli 3. B. 3: ita 3. B. consultiri 1. *"ac B 2.cleros ac B 1. ** deest B. at non 
Puric. ** deest Β. ** isto Β. ** elegit B. *'' ecclesia pro dolore. B. ** pontificatum B. 33) c. discer- 
itur et B. c. d. ac Puric. p. 271. ** quinque f. B. *'et1. Bl. 55 d. P m. desunt Β. ** Hic desinunt 
. B 1. (qui addit : Deo gratias amen. explicit liber copiarum Arnulfi.) B 1*. B 2. Sequentia habentur in 1. 
2. 3. 4. 5*. (qui in margine habet : Hactenus e cod. rev. capituli Mediol. qui heic finem facit Arnulphi histo- 
ris. Sequentia ex Archintzo codice mss. petita.) B 2*. (ex eodem cod. Archinteo). "^ ita 2. 
juur : Quartus describit, quod tertius ordo reliquit. In 1. libri omnino non distinguuntur ; in 3. 4. D^. 

» ad terium adhuc übrum pertinent. B 2". ex hoc et sequenti. quartum. librum fecit. 9* a. h, 8. "Ὁ 
regio (pro in c.) 1. NOTA 


(144) Ubi postea Alexandria zdificata est ; cf. Land. — scripta Kal. Jul. 1075 ; cf. 11, 30. Attonem juste elec- 
ut. 18, et catal. archiepiscoporum. tum esse dicit ep. rr, 8. 
145) Cf. Boniz. p. 810. (147) Per Rapotum V. Boniz. p. 814. 
146) Quem Gregorius VII commemorat in ep. t, 15, 


323 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


324 


ribus (148). Constat tamen regem postea penituisse, A venerit incognitum. Ac sic "9 postposita sabbati illius 


atque interventorem penitus odisse legatum. Exinde 
Gotefredus aliqua ecclesi: studet occupare castella, 
uni eorum praesidens, quod nominatur Brebia (149). 
Qui cum paulo ante Leucum (150) invaderet, irruen- 
tibus ab urbe militibus violenter edicitur, amisso 
marchione illo strenuissimo milite,quem loci incole 
rupe preeipitantes ab alta, crudeliter trucidant (an. 
1073 Apr. 21) Dum hzc taliter agerentur, defungitur 
apostolicus. 

4. Cui parvo. dierum intervallo (Apr. 22) succedit 
Hildeprandus, mutato nomine dictus Gregorius, in 
quo revixit Attonis illico spiritus, adeo ut Romam 
pergens illius sese subderet contubernio. Ipse autem 
cum priori radicitus inhzreret proposito, indicta 


autentici a patribus tradita prerogativa, sexta in al- 
bis feria (Apr. 25) suum fecit celebrari baptisma, 
quum scriptura prohibeat transgrediendos quos po- 
suerunt patres terminos (Prov. xxu, 28). Unde con- 
tigit ut paschale gaudium suum nesciret lavacrum, 
ac multo post tempore plures catecumini baptismi 
earerent gratia. Quo errore plurima involvitur populi 
multitudo, partim simplici oculo, partim seducta pre- 
tio, partim impunitate qua patraverat scelerum. Ab 
ipso enim exordio quicumque scelestus illius adhze- 
rebat consortio, carus et insons habebatur ab illo. 
Quamobrem Patarinorum in tantum excrevit numerus 
atque virtus in pagis et opidis ac quibusdam duce 
ipso in urbibus, ut suorum omnium videretur domi- 


Rom:e generaliter synodo (as. 1074, Mart.), cum suis B nari concivium "5 (154). 


clamavit *" sacratoribus Gotefredum (151). Cumque 
ad libitum consuevisset multa disponere, coram omni 
cetu praesentem laudavit Attonem absque nutu regio, 
absente quoque Ambrosiano clero ac populo. Unde 
inter ipsum et czsarem videtur ortum hae lite ** 
manente dissidium, non illius quidem dampnatione, 
sed nova hujus et absque dato regis concepta elec- 
tione. E 

5. Preterea dum Gotefredus Brebie solius immo- 
raretur presidio, Atto propria neglecta domo ac patria 
Rome degebat (152) tantummodo, assiduis papa 
mancipatus obsequiis. Cui Arlembaldus apud Medio- 
Janum totis favebat viribus, die noctuque laborans, 
datis etiam ac promissis muneribus. Insuper omne 
Gotefredi collegium flammis ac ferro presequebatur 
interdum, nichil intemptatum juxta posse relinquens ; 
presertim cum nec regie potestati, nec suorum pa- 
rium aliorumque multorum cederet ullo modo volun- 
tati, Romana tantum fretus atque contentus fiducia 
(153) ; ad hoc etiam prorumpens ut Ambrosianz 
consecrationis episcopos blasfemaret, asserens apos- 
tolice excommunicatos, quorum omne reprobabat 
officium. Unde fuit, quod sancto pentecostes *** sab- 
bato fleri prohibuit in urbe baptisma. 

6. Postea vero crisma sacrum, quod unus illorum 
dominice conse misterio metropolitane direxit ec- 
clesiz, sicut mos est deflciente pontiflce, profusum 
humi coram omni populo calcibus proculcavit, suum 
producens in medium, a quo confectum vel unde 


7. Preeterea cxsar Heinricus adolescens jam factus, 
ut vidit suze florem potenti: hoc modo paulatim ares- 
cere, inito cum suis conscilio, studet hujus ac Ro- 
mani presidis *** obstare conatibus. Dominabatur tunc 
temporis Apuliz princeps magnus Robertus ille Nor- 
mannus. Inter hunc et regem dum super hac re dis- 
currerent nuncii, prefatus papa habita Roms synodo 
(an. 1075, Feb.) palam interdicit regi jus deinde 
habere aliquod in dandis episcopatibus, omnesque 
laicas ab investituris ecclesiarum summovet personas. 
Insuper facto anathemate cunctos regis clamat consci- 
liarios, id ipsum regi comminatus, nisiin proximo huic 
obediat constituto. His diebus quam lugubre escidium 
civitas sit passa Mediolanum, moerens dico, dicens 
ingemisco, factus michimetipsi gravis, adeo ut rece- 
det ab animo sensus. 

8. Anno humanitatis dominice 1075, indictione 
13 (Marl. 30), transactis quatuor a memorato su- 
perius incendio annis, propinquante sanctissimo 
pasce festo, secunda videlicet ebdomaidis autentica 
feria, miseranda iterum civitas divinam persensit 
iracundiam, experta quam si horrendum incidere in 
manus Dei viventis. Celebratis itaque missarum 
solempniis, urgente *** jam sole, in urbis apparuit 
medio dense fumus caliginis, flante ventorum vio- 
lentia nimia per aerem volitans, quem sequebatur 
vapor flammivomus, inter ccelum et terram universa 
consumens. Siquidem plures velut fulmine *** faces 
ab illo maximo et inextingubili erumpentes igneo 


VARLE LECTIONES. 


9" ifa (i. e. damnavit, v. cap. 7.) 1. damnavit 2. 3. cum suis secretaribus anathematizavit. Cumque B 
2*. c. 8. sacratoribus G. a. Cumque. Puric. p. 200. qui abhinc cod. 4. unus est. ** litte 1. ** paschatis 


corr. Leibn. 359 gi l. *" convivium 1. *" ifa ]. 4. prosulis 3. 


fulminee Mur. 


39 vergente 3», ** fulmina 35. 4. 


NOTE. 


149) Brebbia, in com. Angera. 

150) Lecco, ad lacum Larium. 

151) Ideo Greg. 7 Dec. 1074 scribit Heinrico regi, 
decretum bis synodali judicio firmatum esse ; epist. 
It, 30. 

(183 Bonizo pag. 810. 
153) Exstant Greg. VII epistole ad eum 1, 25, 26, 
date 7 Sept. et 9 Oct. 1073. Ibi ita eum adhortatur : 


t Bonizo p. 810. 


D Tu con 


ns in Domino et in matre tua Romana eccle- 
sia viriliter age. Cf. ep. 27, 28. ] 

(154) Fidem faciunt verba in Gregorii ep. 1, 77, 
ad Beatricem et Matth. directa 15 Apr. 1074 : Guar- 
nerio Argentin. ep.... tulum usque ad d. Erlembaldum 
Mediolanensem ducatum  prebeatis, scientes eum per 
epistolam nostram esse commonitum, wu nullatenus 
super hac re contra vos αἰ vestros aliquid. moliatur 
adversi. 





325 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. — LIB. IV. 


320 


globo, totam subito micuerunt per urbem, ut quod A rem (158), ac dono regis accepturos sese pastorem. 


eivitatis residuum jam dictum illud evaserat incen- 
dium, totum pzne flammis adureretur presentibus, 
solo tenus conquassatum. Nec tamen ex toto illis ar- 
dor iste pepercit zdibus, quz prius incense multis 
jam fuerant reparat? sudoribus. Quid enim dici valet 
ulterius, quam quod ignis hic instar fuit per omnia 
suprataxati alterius ? hoc tamen crudelior, quod multo 
plures ac majores combussit ecclesias ; illam scilicet 
estivam ac mirabilem sancte virginis Tegla, beati 
quoque Nazarii, necnon protomartyris Stephani (195), 
ceterasque plures, quarum parietine annis appare- 
bunt ut reor plus mille. Inter quas aliarum mater 
sancte Dei genitricis hyemalis basilica, o dolor ite- 
rumque dolor ** ! exuri permittitur collapsis funditus 


Cumque ingrederentur communiter urbem, Arlembal- 
dus ut semper consortis impaciens, astantibus sibi 
concionabatur more suo. Ut vero cohibere furorem 
ultra non valuit, facto cum suis impetu et clamore, 
festinanter arripit arma, vexillum quod sancti Petri 
dicebat dextra gerens. Econtra *" cives dum parte 
surgunt ab omni, armatus prorupit in medium. Quem 
in momento ac prima fronte belli tanta adversariorum 
oppressit incursio, ut nihil memorabile posset ab illo 
fleri. Ubi vero circumventus est undique, illico cre- 
bris configitur ictibus, dictoque citius moriens cor- 
ruit, comitatu ejus exiguo circumquaque disperso 
(199). Cujus cadaver exanime prostratum humi discer- 
ptis prorsus exuitur indumentis, nudatumque fustibus 


parietibus. Cujus sacrosanctum altare non apparetB undique tunditur atque petris, ut qui vivens multis 


quantum fuerit aut quale, laminz vero aurez lique- 
fact» sunt nimio pre caumate. Set mille talenti auri 
librorum ** dampno nequeunt comparari. Hanc qui- 
dem peccata nostra merentur e&rumpnam, quoniam 
sancti Spiritus offendimus in nostro felle columbam[; 
contra divinum namque mandatum sanctum est cani- 
bus in nostro tempore datum, et spiritalis margarita 
porcorum jacet pedibus indecenter attrita. Reliquo- 
rum non est numerus delictorum. 

9. Igitur inter tot angustias tantosque dolores cum 
tota foret in urbe luctus omnis ordinis et *" ztatis 
utriusque sexus, solius Arlembaldi intrepidus perse- 
verabat et inflexibilis animus. Siquidem instantibus pa- 
schalibus albis (an. 1075, Apr. 4), baptismi satagebat 


terrori fuerat, multorum subjaceret lusibus moriens. 
Et cum gestaretur humandus, nulla illum exequiarum 
est prosecuta devotio. Post hzec Liutprandus ille jam 
dictus presbyter dum fugeret inventus, auribus trun- 
catur et naso, ut qui alienum presumpsit officium, 
quod habere videbatur amitteret (160). Apparet igi- 
tur ** liquido vera fore dicentis assertio : Difficile est 
ut bono peragantur exitu, que malo sunt inchoata prin- 
cipio. Eadem hora post hoc insigne tropheum cives 
omnes triumphales personant hymnos Dco ac patrono 
suo Ambrosio, armati adeuntes ipsius ecclesiam. In 
crastinum simul cum clero laici in letaniis et laudibus 
ad sanctum denuo procedentes Ambrosium, reatus 
preteritos confitentur alterutrum ; absolutione vero a 


sicut przterito fecerat anno, ignoto chrismate in- C sacerdotibus qui presto aderant celebrata, reversus 


choare mysterium. Cumque cardinales eeclesie, quo- 
rum intererat sacrare fontes , nollent contra solitum 
agere, adstat illico Liutprandus quidam presbyter 
nuncupatus (156), a progenitoribus ecclesi: vernula, 
qui jussu ac virtute illius ordinariorum usurpavit offi- 
cium, venientes inconsulte baptizans. Et hzec quidem 
violentia recenti juncta civitatis incense memori:, 
quamplurimos offendit graviter cives *9, precipue mi- 
lites, prze oculis habentes quod quidam Romanus (157) 
ait tyronibus : Servi empti ere dura ferre non possunt 
dominorum imperia, nedum vos, Quirites. 

10. Undeefactum est, ut simul diebus aliquot ex- 
2 urbem exeuntes suam sibi jurarent magna ple- 
bis cum parte justitiam et sancti Ambrosii hono- 


est in pace populus universus ad propria. 

11, Hic jam apparet seismatis hujusce terminus, 
decem novemque per annos semper ab ipsa radice 
pululando protensi. Unde Patarinum processit primo 
vocabulum, non quidem industria, set casu prola- 
tum. Cujus idiona nominis, dum in quodam etymo- 
logiarum tomo nuper plura revolverem, ita scriptum 
reperio : Pathos Graece Latine dicilur perturbatio. 
Unde juxta mee parvitatis ingeniolum statim con- 
jitio, quod Patarini possunt perturbatores rite nun- 
cupari; quod plane rerum probat effectus. Verum- 
tamen si quando quis probatiori fuerit interpretatus 
sententia, concedo equidem tota mentis tranquille 
convenientia, dummodo nomen concordet operi, opus 


VARLE LECTIONES. 


35 deest B 2". αἱ non Puricello. 555 librarum Mur. 
Et.contra 3. g. contra B 2*. — ** ergo ὃ. 


11 atque 3. 5 civos 1. ** Jta 1. Puric. p. 320. 


NOTE. 


(155) Ibi in limine nova basilicze versus iascripti D — Anno Dominice Incarnationis 1075, indictio e xin, 


sunt, a Puricello in libro de sanctis martyribus p. 308 
servati : 
Flamma voraz prisci consumpsit culmina templi, 
Quod specie forme nulli cedebat in orbe. 
Temporibus multis fuerat decus istius urbis. 
Omne manufactum recipit post tempora casum. 
Corruit omnino, collapsum surgit ab imo. 
Sed primi cultum nequit &quiparare secundum. 
Plebs spectando time peccatum causa rune : 
Te prius cdifices, tunc maleriale reformes. — 
Sis templum Domini, placet illi fabrica templi. 


Itt, Kal. Aprilis, feria secunda. Incendii etiam Bonizo 
meminit p. 813. 

(1956) Ecclesi& Sancti Pauli in Compito. Plurima 
de eo invenies in Historia Landulfi de S. Paulo ne- 
potis ejus. 

Tto C. Memmius ap. Sallust. Jug. 31. 

(198) Dicentes se integritatem B. Ambrosii velle ju- 
rare. Bonizo, b 813. | 

(159) Interfectum per Arnaldum de Raude dicit 
Land. de 8. Paulo c. 44. Cf. Bertholdum a 1077. 

(160) V. Land. de S. P., c. 1, 6, 15, 44. 


327 


ARNULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


828 


vero respondeat nomini. Quoniam a primo hujus sono Α negligentes extiterint, scandalizabitur 355 populus. Ve 


vocabuli error populorum impetusque bellorum, turbo 
quoque ventorum ac vehementius solito turbavit mun- 
dum frequentia combustionum. Quod multarum cala- 
mitatum experimento, omniumque malorum probatur 
omnimodis incremento. 

12. Preterea s quoquo modo se habeat ethimologia 
vocabuli, quzecumque tamen sunt a nobis re super 
hac in preteritis recitata, nemo sane mentis arbi- 
tretur, impugnando veritatem aut repugnando justi- 
εἶς fore prolata, cum neutrum liceat. Si qua **! enim 
sunt aliorum bene dicta vel acta, non improbamus, 
necullomodo dissentimus abillis omnibus, qui venales 
reprobant consecrationes, et sacrorum incontinentiam 
ordinum, ea tamen ratione ut a Paulo non discre- 


autem illi, per quem scandalum venit (Matth. xvm, 7). 
Certissime enim vz erit illis, ve. omni crudelius, si 
eorum culpa plebs in clerum zelans insurget ulte- 
rius. 

13. Hzc talia persequendo paulatim velut quasdam 
per rimulas, aliter quam usque modo viderim, a longe 
prospicio ; cumque preteritis presentia, scriptis scri- 
benda confero, rubore perfusus- fideliter erubesco, 
nec barbarismos in verbis egisse, set aliorum qu2- 
libet dicta vel facta temere judicasse confundor, cum 
soli Deo cordium revelentur occulta. Beatus tamen 
trepidanti michi Paulus occurrit, qui primo blasphe- 
mus ac persecutor fidelium, plus ceteris postea labo- 
ravit apostolis , cxcatus ut videret. Petrus vero 


pemus auctore ; ait enim : Omnia honeste et secundum B negavit ut crederet ; Thomas dubitavit ut certior fle- 


ordinem flant (I Cor. xiv, 40). Cui etiam consonat lex 
illa Mosayca : Juste quod justum est prosequeris (Deut. 
xvi, 20). Quod nequit aliter omnino compleri, nisi 
sua singulis quibusque serventur jura ordinibus ac 
personis. Dispertita enim sunt elericorum et laico- 
rum, eorumque inter semetipsos officia. Quemadmo- 
dum in uno corpore multa quidem sunt membra, non 
autem eumdem actum possident omnia (Rom. xu, 4); 
.qus si impediantur alterutro, corrumpitur omne cor- 
pus. In sancta igitur ecclesia, hoc est in Christi cor- 
pore, necesse est ut justo pensentur omnia modera- 
mine. Clerus atque populus suo quisque fungatur 
officio, prefixo sibi contentus limite, dicente Domino : 
Circumdedi mare terminis, et dizi : Hucusque venies, et 


ret; Victorinus quoque Romanus rethor et «tatis 
provecta, Simpliciano est conversus auctore. Augus- 
tinus autem philosophus Ambrosio doctore salvatur ; 
pluresque alios de malo in bonum, de bono in melius, , 
nunc cito nunc sero novimus esse mutatos. Hec esl 
enim mulalio dezxtere Ezcelsi (Psal. xxvi, 11). Spi- 
ritus Domini ubi vult spirat (Joan. n1, 8), et cui vell 
miseretur, οἱ quem vuit indurat Altissimus (Rom. ix, 18). 
Quoniam meque voleniis, neque currenlis, sed. sise- 
renlis est Dei (Ib., 10). Tibi igitur, Christe, delicium 
meum cognilum feci, el ipjustitias meas non abscondi. 
Dixi: Eloquar adversum me injustitias meas Domino 
el tu. remisisti impietatem cordis mei (Psal. xxxi, 5). 
De cetero cogitationes, locutiones, actiones nostras 


ultra non procedes (Job xxxvi, 10, 11). Cor huma- C quesumus, Domine, et aspirando preveni et adju- 


num est mare. Ipsi vero episcopi suis plane vaccent 
negotiis, providenles bona, non tantum coram Deo, sed 
etiam coram omnibus hominibus (Rom. xi, 17), ne di- 
catur de illis : Ruina populi sacerdotes mali. Quod si 


vando prosequere, ut cuncta nostra operatio et a te 
semper incipiat, et per te copta finiatur. Cui sit 
honor et gloria nunc et semper et per omnia szcu- 
lorum secula. 


INCIPIT LIBER QUINTUS *?* 


l. Quoniam in prima fronte presentis opusculiD — 3. Erat tunc temporis inter regem et Saxones lis 


nostri temporis gesta sum narrare pollicitus, absque 
mendacii nota silere non valeo, presertim cum 
sciam lege cautum esse Mosayca : Si nolueris polli- 
ceri, absque peccato eris (Deut. xxii, 22). Ut autem 
recto narrationis incedam tramite, necesse est res 
gestas prout sunt, ordinate describere. 

2. Prodictis igitur rebus non plane compositis, sed 
involutis utcumque, sepe jam dicti Mediolanenses 
pro petendo episcopo ultra montes Heinrico regi 
legationem dirigunt, mandantes Arlembaldice inter- 
fectionis triumphum. Quo cognito lztatus est rex ille 
supra modum, quemcumque vellent se daturum epi- 
Scopum promittens (161). 


acerrima valde, cujus ratio non est nostro discu- 
tienda juditio. Verumtamen gens illa admodum fero- 
cissima in rebellionem prorumpit apertapn sub Ottone 
duce, adeo ut facta congressione partis utriusque, 
plus quam viginti milia hominum referantur occisa. 
Arrisit tamen Heinrico victoria. 

4. Post dies hos ad secessum residens dux Gote- 
fredus Gotefredi filius, gladio confossus interiit, con- 
uge relicta Matilda, Bonifacii ac Beatricis admodum 
clarissima filia. 

5. Interea legatis Mediolanensium ex clero et 
populo re prefata regem adeuntibus, Tetaldus qui- 
dam Mediolanensis ecclesi: subdiaconus capella 


VARLE LECTIONES. 


201 


quae 3. 4.  **' scandalizabatur 1. 


** ita 2 addens : Quod autem promissum est a te observabis et 


facies. At. 3. 4. δ΄, hunc librum quartum dicunt ; B 2*. cum precedente conjungit. 
NOTE. 


(101) Teste Bonizone rex com. Everardum consi- et Mediolanenses ut electo episcopo regem adirent 
lisrium suum misit, qui Roncaliz& curiam congregavit invitavit. 





239 


GESTA ARCHIEPISC. MEDIOLAN. — LIV. IV. 


330 


militabat in regia (162). Cui rex multa volvens et re- A ac ** sibimet debeat inimicari, non invenio. Jesus 


volvens conscilia, proprio tandem indulgens arbitrio, 
Ambrosianum tradidit presulatum, posthabita Gote- 
fredi illius adhuc viventis investitura et unctione, 
Auonis quoque Romz tunc *** degentis electione. 
Quid plura ? Susceptus est przsul ille a clero et po- 
pulo, utpote,novarum rerum usualiter avido. Cui etiam 
suffraganei idem ipsi qui Gotefredum consecraverant, 
manum benedictionis imponunt (163). Res quidem 
mira et cunctis retro temporibus inaudita, ut urbis 
unius uno electo antistite, sacrato altero, uno eodem- 
que tempore tertius erumpat. 

6. Erat tunc temporis Romz vir quidam nomine 
Cencius, qui propter injuste possessas ecclesi: facul- 
tates papae Gregorio fuerat semper infestus. Hic autem 
pravo usus conscilio, nocte ipsa nativitatis Dominica 
(an. 1075, Dec. 24), cum in basilica sanctae Theotocos 
pater ille sanctus, matutino juxta morem peracto, 
nocturnae misse celebraret officium, cum gladiis et 
fustibus et conjuratione magna suorum, ense nudo 
ad capiendum papam violenter irrupit ecclesiam, 
instar Jud: Dominum nocte tradentis. Cumque per 
diversa quasisset, invenit juxta altare Domini sacer- 
dotem mysteriis salutaribus intentum. In quem vio- 
lenter irruens distraxit ac dilaniavit quamplurimum, 
impositumque equo suam usque perduxit ad turrim, 
clausum custodiens. Facto autem diluculo, cum tam 
detestabile displiceret omnibus facinus, consurgunt 
omnes in arma Romani girantes turrim, nec a bello 
desistunt donec agnum lupi faucibus eripiunt, turre 
dirupta et omni facultate direpta. Verumtamen hu- 
manz divina successit ultio. Siquidem anno illo mor- 
tuus est Centius faucium ulcere suffocatus, quemad- 
modum Judas proditor nexu laquei strangulatus. 


Christus duo sunt unius persone vocabula, unde li- 
quido comprobatur reges ac sacerdotes, christos sci- 
licet Christi uniri uno debere consensu. Quid ergo? 
Numquid errat uterque? Absit. Romana certe num- 
quam errasse perhibetur Ecclesia, ex quo divina voce 
dictum est Petro : Simon, ecce Satanas exypetivil vos, 
ut cribraret ** sicul triticum. Ego autem pro te rogati, 
μὲ non deficiat fides tua (Luc. xxii, 31). A Romana ergo 
ecclesia quicumque dissentit, non est revera catho- 
licus, quemadmodum beatus ait Ambrosius (104). 
Nonne ipsi haec ista legerunt episcopi? et si lege- 
runt 379 cur contra Romanum praesulem adunati Pla- 
centie, de ore proprio conjuraverunt? Cur postea 
Papie convenientes injustum anathema, imo invali- 
dum sibi conclamaverunt, justa prophetiam (18. v, 7), 
non justitiam, sed clamores facientes? unde justis- 
sime apostolico sunt mucrone perfossi. Respondeant, 
ut solent, regio se obedisse mandato. Sed quid dicit 
Scriptura ἢ Obedire oportet Deo magis quam hominibus 
(Act. v, 29). Item : Reddite que Ceseris sunt Cesari, 
et qu& sunt Dei Deo (Matih. xxu, 21). Et alibi : Deum 
timete *', regem honorificate (I Petr. τι, 17). Non ergo 
debetur honor regi, nisi precedente justo timore Dei. 

8. Eodem tempore gens Teutonum illa barbarica, 
precipue duces Bertaldus, Rodulfus, et Welfo *'* cum 
comitibus et episcopis, cognita excommunicatione 
Romana, a regio prorsus se subtraxere consortio, in 
nullo communicantes. Insuper in multis accusantes 
eum criminibus infamia denotabant. Interim conscilio 
sanctissimi Cluniacensis abbatis (165), Agnetis quoque 
regi: matris, nec non sapientissimz jam dictze Ma- 
tildze, statuitur generale colloquium inter ipsos regem 
et apostolicum, pacis ac justitide causa. Cumque exiret 


7. Per idem tempus quorumdam suorum hortatu ab Urbe papa profecturus Alamaniam (an. 1077, Jan.), 
contra papam rex erexit sese * Gregorium, adeo Matilda fretus, juvamine, venit Italiam. Cumque mo- 
ut nullam sibi defferet * obedientiam. Presul vero  raretur ibidem, multis ab ea cumulatur honoribus ac 
Romanus szpenumero paratus ignoscere, clementer hominibus. Cui festinanter occurrit Heinricus, decli- 
universa tractabat, regiam diu prastolando ac multis nans statutum in patria sua colloquium. Fuerat comi- 
monitis invitando conversionem. Cumque nichil om- tisse opidum Canossa nomine, multis monibus ac loci 
nino proficeret, illum cum suis fautoribus a sanct: natura cireumquaque munitum inexpugnabile revera 
matris Ecclesie segregavit (an. 1076, Feb.) commu- presidium. Ubi presidente *'* apostolico (an. 1077, 
nicando **' luminibus, tenore tamen futurze digneque — Jan. 25), rex nudis incedens pedibus, humi prostra- 
conversionis proposito. O infelicia tempora, in quibus tus, post multas lacrymas promeruit veniam suorum 
nostris exigentibus culpis contra se ipsam pugnare pjuramenta ** fidelium pacta confirmans, sub condi- 
sancta videtur Ecclesia, quam Veritas sic ipsam lau- tione justitize faciendze. Sic Matildze magna prudentia 
dando commendat : Una est columba mea, amica mea — consolidata sunt pacis eorum feedera invitis episcopis 
(Can. v1, 8). Qus si una est et amica, quomodo scindi ac in lite manentibus. 


VARLE LECTIONES. 


** deest 3. ?" se 3. 3556 ila pro deferret 1. 557 excommunicando Puric. 
4. scissa s. 3* B 2*. οἱ Puric. l.l. p. 324 ez 4. 339 cribaret 1. 
! pravidente Mur. "* juramento Puric. p. 330. 


NOTE. 


(162) Hzc aliter narrat Bonizo p. 813, Tetaldum 
cum legatis ad regem missum esse affirmans. Sed 
Landul d IV, 1, eum prelio ad Unstrodam inter- (164) Cf. de excessu Satyri I, 47. 
uisse indicat. - ; 

(163) Neglecta ep. Gregorii d. vi Id. Oct. [αἰ., Dec. (165) Hugonis, cf. Lamb. an. 1077. 


PATROL. CXLVII. 11 


p.323. 35 


. 8cindica s. 1. 
1? legeret 1. 


5! timere 1, ** Welfe 1. 


1075, qua ne id fleret vetuit; Tedaldum ipse ad sy- 
nodum Romam vocaverat ; v. ep. Π|, 8, 9. 


331 


THEODORICUS PADERBRUNNENSIS CANONICUS 


332 


9. Recessit "76 a compositis, cum se sentiret Medio- A prefati duces Teutonici, comites et episcopi illis in 


lanensium populus Tedaldi presulis societate culpa- 
bilem, divina prohibente lege communicari excom- 
municato. Missis *'* domno papse legatis solutionem 
implorant. Cui legationi ipse ego interfui, de przte- 
ritis satisfaciens, in futuro castigari promittens. Papa 
vero sapienti usus consilio venerabiles viros Lucen- 
sem (167) et Ostiensem (167) episcopos direxit Medio- 
lanum, daturos veniam quibuscumque poscentibus. 
Ubi vero ingressi sunt urbem, [ἰδ est civitas uni- 
versa. Qui toto illo triduo confluentibus ab eos civibus 
divina predicantes eloquia, cunctos absolventes*"', 
benedicunt universos. Quod Tedaldus indigne satis 
ac moleste tulit, adeo ut seditionem in populo bel- 
lumque conaretur inferre; sed minime valuit. Interea 


partibus de sua inter se ipsos concordia ac statu 
regni, novi quoque regis electione cottidie tractare 
non cessant, asserentes Heinricum multis ex causis 
diademate indignum. 

9. Ad ultimum vero convenientes Maguntie (Mart.), 
omnium consensu Rodulfo duci regni jura commit- 
tunt, jurejurando cuneta corroborantes. Quo audito 
rex 378 vehementer in semetipsum turbatur ; degebat 
enim Papis, et congregans omnes quos habere po- 
terat Langobardos, Veronam proficiscitur, ibique * 
valefaciens omnibus, reversus est patriam, pro tuendo 
regno usque ad mortem pugnaturus. Papa vero diebus 
aliquot moratus in Italia, Romam rediit, ingenti 
Romanorum susceptus letitia "**. 


VARLE LECTIONES. 


175 reprsit 1. repressit Ὁ". repressit se B 2*. 


manentibus. Cum autem se 8. 3*. quod rectius esse, et verba 


r. ἃ. 6. sententie cujus pars periit apodosin esse arbitror. Puricellus Mon. Ambr. p. 464 hac ita dal ez cod. 4. 
Repressit (De sancíis p. 336, R. se) a. c. c. sentiret M. pópulum — missis d. p. l. s. implorasse. W. "'* m. 


igitur Mur. *" absolventibus 1. absolvunt Mur. 


manu eadem, calamo conlinuo), 2 


'? τ, Heinricus 3. ** ubique 1. 5*. 
(tesieMuralorio mans alia, recenliore) 3. 4. δ". B 2". sequuntur verba que 


90 hic in codd. 1. 


infra ante catal. archiep. dabimus, nam hic loco alieno posita sunt, nec ui videlur ab Arnulfo scripta. 
NOTE. 
167) Giraldum. Cf. Bernoldum et Bertholdum an. 1077. V. Anselmi c. 3. 


(167) Anselmum. 











ANNO DOMINI MLXXIX. 


THEODORICUS 


PADERBRUNNENSIS CANONICUS 


NOTITIA IN THEODORICUM 


(R. P. Pzz, Disseríatio isagogica in partem 1 tomi II Thesauri Anecdot., pag. 1v.) 


/£tatem et dignitatem hujus auctoris, qui hactenus omnibus incognitus fuit, ostendit nobis sola perele- 

ntís et gravis opuseuti ab eo editi inscriptio : Scriptum Theodorici. Paterbrunnensis canonici, de ; 

ominica, quod ob memoriam Immabi venerabilis episcopi, instinctu reverendi sacerdolis Reinbold:, per gratiam 
S. Spiritus edidit. Successit Immabus in episcopatu Paderbrunnensi Rudolpho seu Ruthardo circa annum 
Domini 1052, obiitque post instauratum ab incendio monasterium Abdinckhosense anno 1077, si probus est 
caleulus Gabr. Bucellini Germania Sac. parte r, BE 20, ubi non Immabum, sed Imadum vocat. Cum itaque 
Theodoricus in ejus memoriam hoc scriptum ediderit, verosimile est id circa annum 1079 compositum fuisse. 
Nec plura de Theodorico aliunde nosse licuit. Ipsum vero ejus scriptum cozva fere manu exaratum repe- 
rimus in codice membraneo majoris forme in bibliotheca Claustroneoburgensi, unde hujus dignissimus prze- 
fectus A. R. D. Eugenius Pyrckbauer id erutum, nostro Thesauro inserendum dedit. Libellus hic quidem 
perbrevis est, sed, nostro judicio, pluribus de hoc argumento recentiorum voluminibus praestat. Notatu 
digniora videntur qu:x capite 5 et 6 de fide ac poenitentia Christiana tradit, ubi etiam adversariis, si quos 
nova quorumdam sacre Scripture locorum interpretatio sibi excitatura esset, non illepide respondet, eosque 
cavere jubet, ne de gratia Spiritus sententiam pracipitent. Confido enim, inquit, eumdem Spiritum, qui divisit 
aliis pro sua voluniale, et mihi qnoque, prout voluit, divisisse. Nou est omnibus nobis idem intellectus, sicut non 
om membris idem actus, etc. Quxe iis inculcanda sunt, quibus omnia, a recentioribus excogitata et in- 
venta pra veteribus sordent, quasi divinus ille Spiritus, qui adolescentem Ecclesiam docuit, senescentem 
deseruisset. Prudentum virorum est non quam vetus, sed quam verum quodpiam dictum vel scriptum sit, 


quarere. Sed de his alibi. 


IN ORATIONEM DOMINICAM. 


334 


————— ——————M RBRÉÁÉÓÁÉBMÓ AR AES ANTES D IE MEC EL C EAE ere 
THEODORICI 


COMMENTARIO 


IN ORATIONEM DOMINICAM 


Prodit nunc primum tin lucem ex cod. ms. inclyte canonice Claustro-Neoburgensis in Austria, 
ord. Can. Reg. S. Aug. opera adm. ἢ. D. Eugenii Pyrckibauer, ejusdem. loci canonici et 


bibliothecarii. 


(Pzz, Thesaur. Anecd. lI, n, 67.) 





Scriptum Theodorici, Paterbrunnensis canonici de Oratione Dominica, 
instinctu reverendi sacerdotis Reinboldi, 


Immabi venerabilis episcopi, 
ritus edidit. 


—. 


CAPUT PRIMUM. 

De pelitione phima : « Pater noster, qui es in coelis. » 

Patrem misericordie nostrum esse patrem cum ra- 
tionibus, tum auctoritatibus, utrisque sancte ac reve- 
renter suscipiendis, evidentissime comprobatur. Ait 
enim Vas electionis, contemplator arcanse in ccelo 
veritatis : Deo et Patri nosiro gloria in secula seculo- 
rum. Amen. Et alibi : Gratia vobis et paz a Deo Patre 
nostro. Quis enim adeo exhausti pudoris, quis adeo im- 
pudens irrisor veritatis, quis adeo pertinax assertor 
falsitatis, qui non acquiescat, si nos filii sumus ejus, 
eum esse Patrem, nos autem filios? Scriptum est 
enim: Filii Excelsi omnes, Et rursum: Veuile, filü, 
audite me. Nonne enim hzc nobis carnali Israel ob- 


quod ob memoriam 
per gratiam S. Spi- 





A participanti pro reverentia excellentiori attribuuntur. 


Deus enim tam veri, et in omnes divitis et omnipo- 
lentis, quam falsi et egeni, et impotentis simulacri 
nomen est. Sed Deus cum dicitur, verus intelligitur. 
Dominus quoque, tam Creatori quam cuidam creatu- 
re& commune, cum effertur, intellectus noster pro 
reverentia ad Creatorem trahitur. Justus quoque et 
sanctus cum dicitur, ipse intelligitur. Hinc psalmus 
ait: Mirificavil Dominus sancitum suum. Et alibi : Justus 
auem quid fecit? Filius quoque est commune, sed 
cum per se dicitur, Filius Dei intelligitur. Unde ipse 
ait: Si vos Filius liberaverit. Hoc quoque locutionis 
modo cum Apostolus simpliciter effertur, Paulus in- 
telligitur. gitur cum Divinitatis esse.sit ante omne 
esse, excellens omne esse, condens omne esse, gu- 


lectis el obsignatis usque ad revelationem capitis B bernans omne esse, przrogatione assignatiouis subli- 


Dostri Jesu Christi, eodem velamine obvoluti, sunt 
annuntiata ? Ergo ipse est Pater, ipse quoque possi- 
det nos per charitatem suam, fecit ex nihilo per po- 
tentiam suam, creavit nos in bonis operibus per gra- 
tiam suam. Hinc Apostolus ait: Ipsius, id est Dei, 
factura sumus, creati in Christo Jesu in operibus bonis. 
Nunquid ergo non ipse est Pater, qui possidet, et fecit, 
et creavit nos? Christus quoque Dei sapientia, Dei 
Filius, Dei conscius: Estote, inquit, perfecii, sicul 
Pater vester ccelestis perfectus est. lpse ergo Jesus 
Christus percontantibus discipulis suis de orationis 
modo: Sic, inquit, orate: Pater noster, et reliqua, 
Igitur instructione Christi fundati, clarorum virorum 
testimonio zdificati, nullam rapinam arbitrantes in 


mitatem Dei glorificamus, Deum intelligentes cum di- 
citur, qui es. Et hzc ratio in hac re satis sit pro brevita- 
te, quam vis alizquoque possint accedere. Ipsius enim 
esse singulare est, non conventu partium junctum, 
sed quidquid in eo est Deus est, et Deus est ineffa- 
biliter quidquid in eo est. In creaturís vero non se sic 
habet. Hominis enim essentia, ex anima et corpore 
juncta, in easdem rursus resolvitur, nec quidquid in 
hac essentia est homo est, nec homo est quidquid in 
hac essentia est. Non est enim homo anima, nec anima 
homo : idem in reliquis. Hinc Boetius ait: Nulla res 
esi id quod est, id est, non omnia esse convertibiliter 
quz in sua essentia sunt. Congrue vero in ipsius ora- 
tionis primordio esse eum confitemur, id quidem edo- 


oratione nostra, animamur clamare in Spiritu sancto: C cente Jesu, ne velut insipiens diceremus in corde 


Pater noster. Paulus enim ait: In quo, id est in Spi- 
ritu sancto, clamamus : Abba, Pater. Quis enim Omni- 
potentem tam familiari nomine Patris appellare in suo 
Spiritu pressumeret? Ομ es, id est qui perfecte et 
singulariter subsistis. Dictum est Moysi : Qui est, misit 
me. Quis misit Moysen? Nonne Deus? Ergo qui esí 
Deus est, et alibi: Ego sum qui sum. Quis hzc lo- 
quitur, nisi Deus qui est ? ergo Deus est. Quod autem 
esse tam creatur: quam Creatori secundum vocis 
formam communem specialiter Creatori assignatur, 
eo modo locutionis fit, quo multa communia uni soli 


nostro : Non est Deus. Hinc Paulus ait ; Credere enim 
oporlet accedentem ad Deum, quia est. Est enim pri- 
mum fidei fundamentum sus existentie confessio. 
Frustra enim de eo quidquam crederemus, nisi de 
Suo esse certi essemus, qui condidit omnia, quem 
glorificant omnia. Unde subjungitur : 


CAPUT Ill. 
De petitione secunda : « Sanclificetur nomen (uum. » 


In celis sanclificelur nomen tuum. Id est ab his 
qui in celis sunt glorificetur adoretur potentia tua 


335 


Beatos spiritus angelorum, quos diversis nominibus A 


appellamus, conspectui Dei credimus assistere, et 
eos gloriam Divinitatis contemplantes et in eo sem- 
per exultantes, eum laudare et incessanter sancti- 
ficare. Animas quoque beatorum hominum, nexibus 
corporis, absolutas, angelorum consortio interesse, 
et laudem et gloriam Creatoris, Redemptoris, Pro- 
pitiatoris, concelebrare. Quz enim in carcere cor- 
poreo alligatz?, ad eum tamen suspiraverunt, et obtu- 
tum suum utcunque per znigma videntes, 'in clarita- 
tem ejus direxerunt, et potentiam, et virtutem, et 
gratiam ejus glorificaverunt : quanto magis nunc 
resolutz, et eo fruentes, et facie ad faciem contem- 
plantes, nomen suum credentur magniflcare ? Igitur 
nostram devotionem Deum gloriflcandi ostendentes, 


THEODORICUS PADERBRUNNENSIS CANONICUS 


336 
CAPUT IV. 
De petitione quarta : « Fiat voluntas tua sicut in colo 
el in terra. » 


Fiat voluntas tua. sicut in. colo et in lerra. Ac si 
dicamus: Propterea, sempiterne Pater, regnum 
tuum optamus advenire, ut et nos, qui in terra su- 
mus, tales efficiamur qui a tua voluntate non exce- 
damus, sícut nec illi excedunt qui sunt in celo, id 
est, Christus ipse Filius tuus, Dominus noster, et qui 
cum eo sunt omnes sancli. Et potest hujus littera 
ture talis esse continuatio : Advenial regnum (uum, 
subaudis, ut fiat voluntas (iua, et reliqua. Verumta- 
men non incongrue membrum unum per se accipi- 
tur. Fiat voluntas (ua. Prius enim optavimus szcu- 
lum istud consummari, regnum Ecclesie Deo Patri 


optamus et petimus ut hi qui assistunt ei, qui eum pa Filio tradi. Qu:xe cum fiunt, sanctis glorie sempi- 


ut est contemplantur, qui eo feliciter perfruuntur, 
conlaudent eum et conglorificent. Ac si aperte dica- 
mus : Quia nos, in hac fragilitate et corruptione de- 
tenti, te, Pater :eterne, perfecte laudare non possumus, 
ab his spiritibus laus tua perficiatur, quos tibi adhz-- 
rere indissolubiliter voluisti, e! quas animas de hac 
eznolenta inhabitatione puras et ad serviendum tibi 
liberas exemisti. Unde cum magno desiderio per nos 
etiam hanc laudem perficiendi subjungimus : 


CAPUT Ill. 
De petitione -terlia : « Adveniat regnum tuum. » 


Advenial regnum (uum. Sancta Ecclesia regnum 
Christi est, cujus ipse princeps erit, quousque ini- 


terna exaltatio, et contaminatis criminaliter pone 
indeficiens humiliatio. Igitur Joannes, fidelis aposto- 
Jus et eruditor, sciens nobis adventum illius regni 
offuturum nisi in diebus carnis nosird* in nobis vo- 
luntas Dei fleret, subjungit statim illud esse peten- 
dum. Fit autem in nobis voluntas Dei, cum et sancti 
et imiuaculati sumus in conspectu ejus. Hinc Paulus 
ait : Est enim voluntas Dei samctificatio vestra, quae 
tum perfecta erit cum per mundz cogitationis ar- 
maturam contrarias pestes e spiritu nostro protur- 
baverimus, et inquinamenta superbe carnis per 
continentiam delimaverimus ; et contumaciam illius 
sub pede tandem perfecte castitatis proculcaveri- 
mus. l'inc idem ait: Mundemus nos ab ommi inqui- 


micos suos partim per gratiz electionem, partim per (mameuio carnis ac spiritu perficientes sanclificationem. 


reprobationem pedibus suis subjecerit. Hinc Paulus 
ait : Oportet illum; id est Christnm, regnare, donec 
ponat omnes suos inimicos sub pedibus suis. Qua sub- 
jectíione consummata, et a sapientissimo rege regno 
sapientissime ordinato, tradet, illud Deo Patri in 
tempore novissimo, ut Paulus ait: Deinde finis, cum 
iradiderit regnum Deo el Patri. 1n quo regno a Deo 
Patre suscepto nos comprehendémus, ut nos modo 
comprehensi sumus ; cognoscemus, ut modo cogniti 
sumus, cujus modo perfectionem non habemus, Hinc 
Paulus ait: Et sí quid aliter sapitis, et hoc quoque 
vobis Deus revelabit. Id est: si perfecte Deum Chri- 
stumque suum non intelligitis, qui dedit id quod te- 
netis, ipse in regno illo revelabit residua perfectio- 


Hac jam in his perfecta est, qui per fidei armaturam 
incursanti hosti se opposuere, et eo victo, imo con- 
culcato, ad palatia summi Regis sui ducis rediere, 
et coronas praemiorum, virgam perpetue libertatis 
cum exultatione suscepere: magno tamen consilio 
Dispensatoris summa adhuc subtracta praemiorum 
sine murmure et impatientia emeritorum. Qui enim 
hinc ad celos commigraverunt, partem beatitudinis 
perceperunt, in cetero nos exspectantes, ut simul 
omnibus consummatis, et simul exsultantibus, talis 
letitie concentus in domo zterni Regis οἱ sponsi 
oriatur, qualis decet incomprehensibilem majesta- 
tem, familiam omni decore fulgentem, sponsum in 
omni castitate procedentem, virginem infmaculatam 


nis. In hoc quoque persecutiones hominum non per- D in amplexus ejus occurrentem. Hinc Paulus ait: Hi 


-timescimus, fame, siti non arescimus, frigore non 
torpescimus, nec erimus servituti carnis obnoxii, 
sed in laude Dei liberi ; nec antiquus hostis insulta- 
bit, cum Christus, ut Paulus ait, omnem principatum 
et potestatem el virtulem evacuaverit. Cum ergo, ad- 
veniente Dei Patris regno, de omni necessitate exi- 
mamur, et omnis gratize perfectio nobis conferatur, 
ut et in nobis qui, corruptione carnis impediti, vo- 
luntati sue per omnia subservire non possumus, 
sicut illi quos jam ín arce coli constituit, voluntas 
sua flat, quid potuit petere, quid amplius desiderare 
oportet quam hujus regni adventum ? Propter quod 
subinfertur : 


non acceperunt repromissionem melius aliquid provi- 
denle Domino pro nobis, ne sine nobis consummaren- 
tur. Melius enim erit omnibus nobis, cum et pro 
nostra et pro aliorum beatitudine simul invicem 
communiter exsultabimus. Igitur cum dicimus : Fiat 
voluntas tua sicut in colo el in terra, id obsecramus 
uti nos, qui adhuc in castris militie fidelis impeti- 
mur, sancti et immaculati conservemur, sicut illi 
spiritus qui claritati vultus ejus assistunt, prout hzec 
terrena celestibus comparari valent. Nihil enim hic 
consummationis comprehenditur, sed per arrham 
gratie spiritualis hic percepta ad perfectionem per- 
sequimur. Hinc Paulus ait: Fratres, non arbitror 


337 


IN ORATIONEM DOMINICAM. 


338 


me adhuc comprehendisse : sequar autem, si. quomodo A effecti sumus, si initium, id est fidem, substantie reti- 


comprehendam. Porro ad sanctitatis consummationem 
fides, que bonorum omnium est initium, summe est 
necessaria, per quam et patribus precedentibus, et 
fratribus prassentibus, et flliis successuris conferetur 
justitia. Hinc scriptum est : Justus ex fide vivit, id est, 
justus est. Quapropter Dominus Jesus fidelis eruditor, 
et omnium in salutem nostram operator, quomodo 
eam peteremus edocuit dicens : 


CAPUT V. 
De petitione quinta : « Panem nostrum quotidianum 
da nobis hodie. » 


Panem nosirum quotidianum da nobis hodie. Panis 
enim, id est sustentatio, quem hic petimus, fides in- 


nuerimus. Et rursum : /Edificati super fundamentum, 
id est &dem, apostolorum. Sed cum fidem Christi pro- 
fitemur, et in baptismate peccatis erucífigimur, et in 
sepulturze Dominicz signum ibi sepeliemur, inde re- 
surgentes, nobiscum resuscitatis virtutibus in simili- 
tudinem resurrectionis mortuorum cum Christo, uni- 
verse religionis Christianz debitores effecti sumus. 
Sicut enim carnalem Judeum circumcisio in carne 
legis, datze per Moysen, debitorem constituit, quo- 
modo spiritualem confitentem sanctificatio in spiritu 
debito gratie, per Christum evangelizatz, non obli- 
gavit ? Hinc Paulus ait : Testificor omni homini circum- 
cidenti se quia debitor est universe legis facienda. Sed 
cum persolvere pergimus, persecutor invadit, oppu- 


telligitur. Per hanc vero in szculi ztate prima Abel B gnat, frequenter vincit, violenter qui vehimus rapit, 


justus, et Enoch Deo placens salvi facti sunt. Noe 
quoque caput statis secunda, suaque domus, per 
fidem bzredes justitit sunt instituti. Eadem quoque 
patriarchas tertia «ἰδ insignes in promissionis gra- 
tiam subvexit. Quartz:e statis Moysen, quintz David 
principes ipsa coronavit. In sexta vero, quam ipse 
auctor omnium initiavit, et presentia sui condeco- 
ravit, apostoli et eorum imitatores per fidem parti- 
cipes Christi sunt effecti. Atque in omni setate szeculi, 
quotquot justi, per fidem justi, quotquot salvi, per 
fidem salvi : Sine fide enim impossibile est, quemquam 
placere Deo. Porro sex discretiones istze seculi et sep- 
tima interminata, vacans omni operatione laboris, 
hebdomadz per dies sexad opus, septimam ad requiem 


ut qux» debuimus in horrea Domini nostri opportuno 
tempore non proferamus. Quid igitur Domino nostro 
dicemus ? Illud certe quod sequitur : 


CAPUT VI. 


De pelitione sexia : « Et dimitte nobis debita nostra, 
sicut et nos dimiltimus debitoribus nostris. » 


Dimitie nobis debita nostra, que non reddidimus, 
sicut tibi promisimus. Dimitte nobis, Domine, quia 
donamus nostris debitoribus in tuo nomine. Sed cum 
hostis fructum nostrum depopulatur, jugo suz ini- 
quitatis conatur nos onerare, et, ne ad Dominum nos- 
trum pro venía imploranda festinemus, cursum nos- 


destinatam, distinctioni similes sunt. Cum ergo panis C trum impedire. Cujus astutiz ut sunt perniciosissima, 


iste, id est fides, qu: est sustentatio et firmamentum 
ad salutem in omni die, id est xtate sxculi przce- 
dente, fuerit necessarius, jure eum quotidianum ap- 
pellantes, a Deo Patre erogari hodie, id est hoc gra- 
lie tempore flagitamus ; ac si aperte dicamus : O Deus 
Pater, fidem nobis da in hoc gratiz tempore existen- 
libus, qua Patres nostros omnes refecisti, quos ad 
gloriam tuam in «terno regno tuo praordinasti. Si 
quis autem forte ista legerit, et in aliquo tractatore 
sacri eloquii eadem aliter exposita meminerit, non 
tamen ista prejudicet, de gratia Spiritus sententiam 
non precipitet. Confido enim eumdem Spiritum, qui 
divisit aliis pro sua voluntate, et mihi quoque prout 
voluit, divisisse. Non est omnibus nobis idem intel- 


ita sunt et varie. Primum enim nos in passiones de- 
siderii tradit, deinde in patractionem sceleris usque 
succendit ; exiu mentes nostras tenebris obvolvit ; ut 
cum mortale flagitium perpetremus, vel parvum, et 
non poenitentia dignum zstimemus, vel etiam 
quidquam commisisse ignoremus. Sunt enim qui 
avaritize laqueo intricantur, vel qui illicito amore 
delectantur, qui nec peccasse, nec se a regno Dei ob 
hxc patrata rejiciendos arbitrantur. At in Paulo Spi- 
ritus sanctus erat ; ait enim : Puto quia Spiritum Dei 
habeo. Et in ipso Christus loquebatur: Non enim, 
inquit, audeo quidquam loqui quod per me non effecerit 
Christus. Et alibi : 4n. experimentum quaeritis ejus qui 
in me loquitur Christus? Igitur quid de avaro, et illicito 


lectus, sicut non omnibus membris idem actus. Ilinc Damore polluto, et his similibus, presidentes beato 


Paulus ait : Alius sic, alius autem sic. Et quid mirum 
Dei sapientiam multas divitias in verbis sacris recon- 
didisse, qui in uno grano multa de se procreandi 
hBaturam et virtutem reposuit, etsi diversa grana ab 
uno progenita unam generis sui speciem reprzsen- 
tant? Quid mirum si diverse sententiz sermonis Do- 
minici in unam quasi formam veritatis concordant ? Et 
qui omne seminarium fecundat benedictione sua, cur 
semen verbi sui in unius intellectus stringeret penu- 
ria? Nec incongrue panis nomine (ides per similitu- 
dinem designatur. Sicut enim panis robur est in 
cibis corporalibus, sic fides est initium et fundamen- 
tum in spiritualibus. Hinc Paulus ait : Participes Christi 


Paulo per eum testiflcentur, videamus. Ait enim scri- 
bens ad Ephesios, ab his qui seducunt corda inno- 
centium, et qui se commendant mala opera laudando 
aliorum deceptos : Nemo vos seducat inanibus verbis : 
fornicator aut avarus regnum Dei non possidebunt. Est 
vero fornicatio quidquid in hoc patratur genere sine 
legitima connubii contractione. In quem laqueum dia- 
boli cum incidimus, scilicet ut ignoremus nostri sce- 
leris patrationem, procul dubio in extremam sensus 
traditi sumus reprobationem. Enumeratis enim multis 
flagitiis in qua gentiles devolvebantur, exaggerantes 
iniquitatem, super iniquitatem,Paulus eum gravi con- 
questione subintulit: Qui cum. Deum cognovissenl, non 


339 


BERTHOLDUS PRESBYTER CONSTANTIENSIS. 


340 


cognoverunt ; qui talia agunt, digni snnt morte, illud :s- A cutor peccatorem inducit, ut verba Dei, quibus a malo 


timans malum perniciosissimum, dum in ignorantiam 
incidimus nostrorum peccatorum. Qui enim in voragine 
vitiorum ignoranter absorptus jacet, quomodo ad pe- 
nitentiam suspiret? Quis enim deignorato crimine pe- 
niteat ? Quod si Satanas subtrahere non potuerit agni- 
tionem flagitii, plerumque persuadet peccatori ut con- 
fessus peccatum, aestimet, dum pro reatu hostias offert 
poenitentiae, licenter posse in ejusdem flagitii volutari 
consuetudine. Sunt enim qui in amore illicito et in 
genere simili deliuquunt, et tamen ad confessionem 
et emendationem confugiunt. Sed dum per hostias 
suas in culpe purgatione currunt, non segnius eo- 
dem ceno voluntarie sese rursus inficiunt, falso pu- 
tantes ut per hostias reatus abluatur, cum mens, et 


prohibetur, audire nolit, ut quasi licentius peccare 
possit. Quod Paulus valde terribile ostendit, qui ad 
Corinthios scribens ait : Si quis ignorat, ignorabitur. 


CAPUT VII. 


De petitione septima : « Et ne nos inducas in tentatio- 
nem : sed libera nos a malo. Amen. » 


Ergo cum tot insidiis ab antiquo hoste circumve- 
niamur, in quibus deprehensi erimus, morte morie- 
mur, necesse est adjutorium ducis et Salvatoris nostri 
Christi Jesu invocare. lgitur oramus dicentes, E! ne 
nos inducas, id est permittas induci, ín tentationem, 
scilicet ut in hoc quo tentamur a diabolo, mente de- 
lectemur. Sed libera nos a malo, id est a peccati delec- 


voluntas, et operatio in eadem sorde pervolvitur. p tamento, tam nostri quam alieni. Amen. Ac si dica- 


Hinc Paulus ait : Volunfarie enim peccantibus jam non 
relinquitur hostia pro peccato. Plerumque etiam perse- 


mus : Per te, qui es veritas, quidquid hic petimus, 
efficiatur veritas. 








CIRCA ANNUM DOMINI MLXXX. 


BERTHOLDUS 
CONSTANTIENSIS PRESBYTER 


NOTITIA HISTORICA ET LITTERARIA 


(Apud D. PERrz, Monumenta Germanic hislorica, Script. tom. V, pag. 264.) 


Herimanni Agiensis discipulus et amicus, Berthol- C Sangallensis integrum Bertholdi textum exhibuit, sed 


dus (1), Anonymo Mellicensi (2) teste, Vitam magistri 
et Chronicam scripsit, cujus nonnisi fragmenta ope: 
ribus Herimanni et Bernoldi commista in libris non- 
nullis hodie exstant. Nam qui szeculo xi medio cc- 
nobii Murensis in usum codicem conscripsit, in quo 
historiam (3) ab orbe condito usque ad annum Christi 
1091 ex operibus Bedz, Reginonis, Pauli de gestis 
episcoporum Mettensium, genealogia S. Arnulfi, His- 
toria regum Francorum (4), tum ex libris Herimanni, 
Bertholdi et Bernoldi concinnavit, non magis quam 
scriptor codicis olim Gottwicensis hodie deperditi et 


inde ab anno 1054, quo Herimanni Chronicon desinit, 
usque ad annum 1091 ex Bertholdo et Bernoldo 
consarcinatum. Cujus rei omnis adhibito Bernoldi 
codice autographo tollitur dubitatio, et narratio anni 
1065 in uno Bernoldo integra atque justa, in reliquis 
omnibus eadem fere ratione depravata, quz:ecunque co- 
dicibus Gottwicensi, Murensi et Sangallensi cum Ber- 
noldo communiasunt, ea ad Bernoldum, qui eorum sei p- 
sum auctorem predicat (5) et anno 1073 scribendi 
initium fecit, referenda esse monstrat (0). Reliqua 
codicum pars, qua sermone diffuso involuto et sub- 


- NOT EK. 
(1) Nomen prodidit cod. Murensis an. 741 et 1054, p tracti, et discipuli ejus Bertholdi, atque domni Ber- 


v. infra not. 3. 

(2) In libro de SS. ecclesiasticis, cap. 92. 

(3) Ad an. 741 hac scribit : « Hucusque Beda vene- 
rabilis presbyter chronicam suam in majori de tem- 
poribus libro produxit, continentem ab initio mundi 
secundum hebraicam veritatem annos IV. DC.LXXX., 
set multa intermista sunt de chroníciscujusdam Regin- 
nonis Bremensis (lege Prumiensis) abbatis, qui des- 
cripsit ab incarnatione Domini incipiens ac pertingens 
usque ad D.CCCC.VI. Abhinc autem qus secuntur, 
sumpta sunt ex apicibus quatuor auctorum, videlicet 
prenominati Bremonís abbatís, domni Hermanni Con- 


noldi presbyteri sancti Blasii. Isti vero percurrunt 
suis scriptis usque in annum Dominica incarnationis 
M.VI. « Sed intelligendum esse:videtur 1091. 

(4) v. SS. t. II, p. 324,325. 

(5) Bernold. an. 1086. M 

(6) His ita propositis varias:priorum scriptorum de 
Bertholdo sententias repetere.et refellere haud am- 
lius necessarium videbitur. V. Ussermanni prz- 
ationes t. 1, 1I; Prodromi Germ. Sacra, Docen. in 
Archiv. Ill, 1, sqq. ; Dumge et Mone, ibid. III, 209 
44.: Stenzel. Gesch. d. Frank. Kaiser, 2, 100, 


341 


NOTITIA HIST. ET LITT. 


948 


obscuro a breyitate et perspicuitate Bernoldi recedit, A nie: inde ab orbe condito exhibuisse videtur, reli- 


Bertholdo tribuenda erat. Cujus quantum fleri pote- 
rat restituendse periculum facturus, textum ab Usser- 
manno auxilio precipue codicis Murensis propositum, 
omnium quorum copia mihi facta est subsidiorum 
ope emendavi. Sunt autem hec : 

1.) Cod. olim Gottwicensis, ab Ussermanno lauda- 
lus quidem, sed non integer evolutus, hodie latet ; 
nisi eumdem fuisse opineris qui 

l')in bibliotheca Palatina Vindobonensi Catal. 
Schwandtneri t. Il, p. 451 inscriptus asservatur (7) 
et, referente Chmelio nostro, seculo xvui ineunte in 
charta exaratus est. Orditur a. 1053, his verbis: 
Imperator cum domino papa Nativitatem Domini Wor- 
malim egit, οἱ an. 1080 in media sententia Dei ju- 


qui textum inde ab an. Christi 144 sistunt ex Chro- 
nicis Reginonis (14), Herimanni prout in codice San- 
gallensi continetur, Bertholdi et Bernoldi compositum. 
Et ea quidem parte cum Gottwicensi usque ad finem 
anni 1079 consentit, tum vero fragmento anni 1080 
omisso, unum JBernoldum exscribit, et in verbis 
anni 1091 sub communione ezcommunicatorum deperi—- 
rent subsistit. Folia duo ultima sententias ex Pauli 
Historia Langobardorum decerptas exhibent. Manu 
smculi xiv haud pauca passim in margine adnotata, 
et carmina complura locis vacuis inserta sunt. Seri- 
pturz specimen subjicimus. 

Ex Murensi, pagina tamen una omissa descriptus 
est : 


dicio precipilatus est, ihesaurus auiem propier quem Β 2*.) Cod. Engelbergensis, quem sque an. 1837 in 


desinit. «que ac codex Murensis excerpta Bernoldi 
et Bertholdi commista exhibet, annis 1068 et 1076 
paucis verbis ditior, anno 1080 fragmentum Ber- 
tholdi unus omnium servavit, et an. 1727 ab Hansi- 
zio (8) laudatus, Ussermanno innotuit. Liber ab ho- 
mine imperito quidem vel negligente conscriptus, 
integer tamen in rem nostram convertendus erat ; 
qua de re cum ad Chmelium nostrum scripsissem, 
voli mei compos factus sum, et praeterea 

1*.) codicem bibliothecs ejusdem inter historicos 
profanos n. 672 (recens n. 540) signatum, qui Vitam 
Herimanni continet, cum editione Muratorii (9) inde 
proflua sed valde mendosa conferri obtinui. Occurrit 
ibi in Chronico Ottonis Frisingensis inter libri vi 


monasterio summos inter Alpes constituto evolvi ; 
mbr, sec. xu in-folio magno, sed cujus lectiones 
afferre opere pretium non fuerit. Desinit iisdem ver- 
bis ac Murensis. 

3.) Cod. olim Sangallensis, a Joanne Sichardo in 
collectione Chronicorum Basileensi an. 1529 expres- 
sus, cujus z:que ac reliquorum supra pag. 74 men- 
tionem feci, jam an. 1066 in media sententia ex Ber- 
noldo desumpta alii duo manus suas lacerantes (15) 
deficit, magno certe rei nostre incommodo, cum in 
60 textus passim paulo amplior, et quem ad ipsum 
Bertholdum proxime accedere (16) facile intelligas, 
servatus sit, Vita tamen Herimanni excepta, cujus 
nonnisi paucis verbis mentionem injicit. 


capita 15 et 16 inserta, et szeculo xim conscripta esse ὦ Quibus subsidiis adjutus, in textu restituendo ita 


legitur in Chmelii recensione codicum mss. biblio- 
thece Vindobonensis (10). 

2.) Cod. monasterii Murensis in Helvetia, quem 
anno 1837 in loco tunc celeberrimo presens evolvi, 
membranaceus in folio, saeculo xii medio a scriptore 
diligenti, quique nonnisi paucis erroribus commis- 
sis (11) et vocibus aliquot suo modo scriptis (12) er- 
raverit, exaratus est (l3). Constat quaternionibus 
viginti, quorum tamen secundus excidit, addito in 
fine duernione; primus quaternio inserta pagina 
tabulas chronologicas inde a Christo nato ad an. 
175 usque subjectis numeris annorum 1176-1218 
exhibet; quaternio secundus deperditus initium chro- 


progressus sum, ut annis 1054-1066 et 1080 lectio- 
nem precipue Sangallensem exprimerem, ex Ber- 
noldo derivata cursivo charactere excudi curarem, 
in Vita autem Herimanni et in parte Operis reliqua 
annis scilicet 1067-1079, textum ope codicis Murensis 
emendarem ; quod non sine fructu effectum lectores 
facile animadvertent. 

Bertholdus ex ipsiusmet verbis Alamannus (17) et 
dic ceseos Constantiensis incola (18) agnoscitur; 
etate Herimanni fere squalis (19), ab eo Augie 
edoctus, post obitum amici locum ejus (20) in do- 
cendis scholasticis ornasse videtur, doctor scilicet 
egregius, et in sacris litteris (21) apprime erudi- 


NOTE. 


(7) Archiv., II, p. 461. 
(8) In Germania Sacra, t. [, p. 204-266, excerpta 
annorum 1070-1279 dedit. 
(9) Antiq. Italie, t. l1], p. 033. 
T. 1l, pag. 


(13) Compendia quo (-— quoniam) et qncuque 
( 2 quandocumque) Ussermann non bene explicuit. 
(14) Ad an. 741 inscriptio supra descripta habe- 
lur an. 906 : « Hucusque chronica Reginonis abba- 
lis, et secuntur chronice Hermanni ; an. 1054 : 
Hucusque chronica Hermmanni, abhinc Berctoldus. » 


DContinuationem Reginonis usque ad an. 939 exseri- 


ptam, in vocibus Caprimontem obsidione relinquit 
Scriba, et spatio novem linearum relicto annum 940 
ex Herimanno dat. 4 
15) Ita editio princeps an. 1529, in posterioribus 
verba ex Bernoldo ad claustra inferni descenderuni 
addita leguntur. 
(16) e. g. anno 1056, ienelur habet, ubi codd. 1 
et 2 Leneba(ur legunt. 
17) Alamannos an. 1075 nostrates vocat. 
tT An. 1069, nosire cathedre, Constantiensis 
scilicet. 
(19) Dum an. 1088 in senectute bona plenus die- 
rum obiisse dicitur a Bernoldo. . 
(20) Sententia an. 1076 de partibus Heinrici et 
Rudolfi citra Rhenum apud Oppinheim, et cis Rhenum 
huic rei conficienda non inservit ; v. infra. 


Ν 
343 BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 344 


tus (22). Historie scribende Gregorio VII ponti- Acandis scripta partis pontificie adhibuit. Annis 
fice (23) sed anno demum 1076 accessisse (24) vide- 1076-1080 alius plane a Bernoldo (31', easdem res 
tur, viris precipuis non ignotus (25), rerum quas aliter narrat (31), et in universum secundum ordinem 
enarrat bene gnarus et subsidiís amplis instructus. temporis procedit (33). 

In parte libri priore (26! usque ad an. 1075 Chro- Sermonem Bertholdi non multum laudaveris. Ipse 
nica Bernoldi, anno 1073 composita et abinde pas- sententiam interdum non absolvit, sed in mediahz- 
sim continuata (27) exscripta offendimus, et anno ret (34) ; accusativos absolutos (35) loco ablativorum, 
1076 Bernoldus relinquitur. Cumque Bertholdus a deponens vi passiva (360), facere cum duplici accusa- 
parte Gregorii VII et Rudolfi contra Heinricum IV tivo (37), et voces theutonizare (38) loco Theutonice 
staret (28), acta publica a summo pontiüce et conci- sonare, returnare (39) pro reverti, quamviz (40) pro 
liis ejus (29) emissa diligenter in usum suum con- cio usurpat. ᾿ 

vertit, tantamque eis fldem habuit, ut ssepissime res Adnotationes ab Ussermanno textui subjectas, ubi- 
a Gregorio in epistolis ad Heinricum regem, ad cunque lectoribus nostris utilitatem aliquam afferre 
Germanos et episcopos Germaniz Italiz;ve (30) rela- — posse videbantur, servavi, haud paucas in compen- 
tas, eisdem verbis in narratione sua reciperet. Hein- dium redegi, plurimas, utpote in volumine quo Lam- 
rici etiam epistolas Gregorio scriptas ;egit, et docu- B bertum, Brunonem et Bernoldum una exhibemus 
mentis quoque qua hodie non amplius supersunt minus necessarias, resecui. 

usus est. In rebus juris publici et canonici dijudi- 


BERTHOLDI ANNALES. 


Herimannus (41), qui et heros magnus, etc. Vitam — deinde expeditionem in Ita.iam paravit, et * diem 
hanc seu elogium dedimus in. Prommiis ad Hermannum — sancte * Pasche Mantue egit; diem autem Pente- 
Contractum, Paírologiz lom. CXLIII, col. 25. costes Florentie δ, ibique coram eo a domno papa 

Conventus (42) ab imperatore Mogontiz factus est, generali synodo habita, multa correcta sunt. (43). 
in quo Gebehardus Aureateusis ' episcopus, electus  Impeiator Adalbertum, capitali sententiz adjudica- 
ab episcopis Romamque missus, ibique honorifice tum, per interventum episcoporum dimisit. Eodem 
susceptus, in sequente * quadragesima in cena Domini tempore 50 aut eo amplius armati milites a Nor- 
154"* papa ordinatus, Victoris secundi nomen accepit. mannia latenter per mare transeuntes, Nordmannis 

MLV. contra imperatorem auxilium prebere cupientes, a Pi- 

Imperator natalem Domini Goslare celebravit, ac sentibus 1 civibus capti, atque ad imperatorem delati. 


] VARIA LECTIONES. 
, Eiestetensium 8. * sequenti 2. * et pascha 1*. 2. *sancim3. "florenciis 1. * Eodem — delati desunt 
1", 2. "ila 3. Picentibus correzerunt Urstisius et Ussermann, sed vel de Pisanis sermo esse possel. 


NOTE. 
(21) Etymologie etiam indulsit; an. 1077, vocem C tribuit, verbis apud Bernoldum rudioribus; an. 1077, 
gravio a gravitate morum derivans. pugna apud Strowi diversum eventum referunt. 
(22) Bernoldi Chron. au. 1088, et Necrol. Idus 33) An. 1078 exeunte, nexu rerum ductus, Eigil- 
Marti, u berti in cathedram Trevirensem elevationem refert, 
. (23) An. 1077, scribit : Domnus apostolicus (Grego- qua nonnísi mense Januarii sequentis contigit. 
rius) ut esi non miuin« compassionis, etc. 34) An. 1076, p. 33, lin. 3, edit Usserm. 
(24) Nam anno 1056 scribit : Heinricus IV, filius 35) An. 1077 et 1078. 
Heinrici, regnat annos xx. 36) An. 1077, prestolatos. 
(25) Heinricum IV Augiz an. 1074 viderit : legatos 37) An. 1079. 
quoque papa et principes partis Rudolfl, Constan- (38) An. 1079. 
üensem, Aquileiensem et alios noverit. (39) Ibid. 
(26) Sive librum ab an. 1054 incepisse, sive eam (40) Ibid. 


quoque Chronicam, qus ex Herimanno et Bernoldo (41) In margine codicis membranacei regii Bero- 
excerpta supra, pag. 265. Sangallensis codicis titulo — linensis inter mss. Latina in folio n. 307 signati, qui 
ornatur, a Bertholdo profectam esse statuas, quod — Herimanni Contracti librum de indagationibus cordis 
pro certo affirmari nequit. et rebus occultis astronomize manu seculi xin. ex- 
(Z7) V. locos minori littera expressos. Bernoldi aratum exhibet, hzc fabula legitur : « De isto Her- 
textum qualem in autographo legimus, consuluit; manno legitur in historia quia sit filius regis ir^gis 
imo vel ad litteram retinuit ; e. g. an. 1075 Argento-,, coder] et regine scilicet Tratie;a cujus matre pre- 
racum, et cum constanter cum Bernoldo Symoniacus D gnante quesitum divinitus, utrum magis vellet habere 
scriberet, loco uno item cum Bernoldo Simoniacus filium contractum et turpissimum aut insipientem et 
recepit. u speciosum forma pre filiis hominum; que fertur 
|bost depositionem Heinrici sub vocabulo regis respondisse se malle turpem eL sapientem habere 
Rudolfum intelligit ; Fridericum, ab Heinrico Suevie — quam pulcherrimum et insipientissimum. Natus est 
ducem constitutum, an. 1079, comitem vocat. enim iste Hermannus secupdum sue matris optatum ; 
30 e. 6. concilium Romanum 11, an. 1075, 107. scilicet gibosus ante et retro et contractus, claudus. 
30) e. g. Moguntinum, Constantiensem, Babenber- Qui rogatu cujusdam suam ei in hoc opusculo con- 
gensem, Aquileiensem. positionem astrolabii edocet; premittit autem pre- 
(31) e. g. quae. Bernoldus de Kadalao refert, apud mium suum. » 
nosirum desunt. (42) Hac ex Bernoldo fluxisse videntur, cujus hoc 
2; e. g. an. 1076 cedem Godefridi ducis, cujus loco textus post annum 1091 m est. 
culpam Bernoldus coquo, Bertholdus militi cuidam (43) Labb. Concil., t. X, p. 1079. 





945 


ANNALES. — AN. 1055-1067. 


346 


Imperator Ottonem Novariensem * episcopum Con-'À —. Eodem * anno Sclavi* qui. Liutici dicuntur, ter- 


stantinopolim misit. Ubi pro Michahele nuper de- 
functo quandam feminam *, totius regni monarchiam 
tenentem invenit; qua illum sequenti anno, suis 
etiam legatis adjunctis, amicitiam paetumque confir- 
mandum imperatori remisit. 

[XVH (44) Beatrix imperatori ad deditionem ve- 
niens, causa mariti sui, quanquam data flde, captiva 
ducta '* tenetur, filiusque ejus puer Bonefacius hac 
causa venire veretur. Set non multis interpositis 
diebus, cum imperator ibidem moraretur, idem puer 
moritur. 

Gebehardus Ratisponensis episcopus et Welf '! dux 
licentiam repatriandi ab imperatore !* impetraverant, 
militesque eorum 15, eis !* ut aiunt ignorantibus, con- 


minos Saxonum insectantes *, quam plurimos eorum 
principes cum Wilhelmo marchione peremerunt. 
Heinricus " imperator domno apostolico ad se ** 
tempore autumnali invitato, cum in Saxonia in * 
Bothfeldino commoraretur, morbo ingravescente in- 
firmatus * et bona conversione penitentia et con- 
fessione purissima premunitus, omnibus debitoribus 
suis ex corde dimisit ; et totum quod non bene acqui- 
sivit, et his qui presentes aderant reddidit ; qui au- 
tem non aderant, his per imperatricem et filium ut 
redderetur nominatim solertissime disposuit ; et sic 
totam spem in Deo ponens, o utinam feliciter! 3. 
Non. Octobris obiit, anno statis suae 39, regni vero 
18, imperii autem * 10 55, indictione 10. Qui inde 


tra imperatorem conjuraverunt. Quo '* tempore Welf Basportatus Nemetumque ** translatus, in ecclesia 


dux, suis et omni populo flebili admodum morte pra- 
ventus, et ! voto sancte. monachiz vita? Deo revera 
se initiando dedicatus, apud Altorfense conobium 
sepultus est. Arnoldus 17 episcopus Nemetensis !* mo- 
ritur '?, 

MLVI. 

Imperator de Italia per Bajoariam *? rediens, natalem 
Domini apud castrum Turegum *' celebravit, ibique Ot- 
tonis marchionis flliam z:quivoco suo filio desponsavit. 

Gebehardus Ratisponensis episcopus **, ab impe- 
ratore de conjuratione contra se facta victus, primum 
* in castro Ulfilingino (45), dein in Stofola (46) per 
aliquod tempus sub ** custodia tenetur *. Gotifridus 
dux imperatori ad deditionem venit 35. 


sancta Marie, quam ipse construxerat, adhuc in- 
perfecta, juxta patrem et matrem * sepultus est "ἢ 
a domno papa. Filius autem ejus Heinricus quar- 
tus '* septimum «tatis annum habens, pro eo regni 
jura suscipiens, a primoribus matri imperatrici ad 
educandum est commendatus. Fames ** multas pro- 
vincias afflixit. 

Heinricus δ quarius, filius Heinrici, regnavit an- 
tos 20, ab Augusto nonagesimus. 

MLVII. 

Heinricus rex natalem Domini Ratispone celebra- 
vit. Septimo "' Kalend. Maias immensitas nivis et 
pruinz magnam partem vinearum perdidit. 

Romae *' Victor II decesssit; in cujus locum Fri- 


Conradus " ab imperatore Nemeti pro Arnolto epi- C dericus, frater Gotefridi ducis, dudum beati Leonis 


scopo substituitur. 

Herimannus Agrippine urbis *! archiepiscopus 
obiit ; pro quo** Anno" Goslare prius *' [XVIII "2 
prepositus, in archipresulatum successit. Imperator 
diem sanctum Pasche *..... celebravit. 


pape archidiaconus, tunc autem temporis mona- 
sterii sancti Benedicti abbas, 155** papa ordinatus, 
Stephanus nonus "* est nominatus. 

Otho dux Alemannorum obiit : cujus ducatum Rou- 
dolfus 53 accepit. 


VARIA LECTIONES. 


^ neovariensem 1". neofariensem 2. 


* Hic Uss. adnotat : Non Zoe erat, ut habet Gottwicensis, jam 


anno priore defuncta, sed ejus soror Theodora, qu: anno sequente mortua Michaelem Stratioticum non 


antecessorem, sed successorem habuit. Sed im apographo codicis Goltwicensis Vindobonensi 
" Welffus 3. bis 
16 et — dedicatus desunt 3. 
Chounradus ei successit perperam addunt 1. 2. ez mox sequentibus — ** 
88 p. i. c. U. d. i. S. desuwt 1". 2. 
3! C, — substituitur desunt 1". 2. 


tite vestigium nullum. — '* c. d. desunt 3. 


^ eis 3. " Eo 1* 2. 


?! e. ab i. desunt 1". 2. 
3. d. v. desunt 3. 
3. bis. — "' goslarensis prepositus successit 1. 2. 
rici scribitur — ** Scriptores 
uerunt. Hic ez Lamberto Pa 
*. 9. | M Selatl 3. 85 «n infestantes ? 
moraretur 1*. (botfeldin) 2. 
obitus g Bertholdo adnotatus est. 
pultus, et fllius ejus 3. 


*! deest 3. 


desunt 3 
l*. 2, 


ejusmodi tio 
1. (fa. 1. 1", 2, 2». italia 3.  '* illorum 2. 
1 Arnortus 3. Arnold 2. [5 Metensis 3. "9 οἱ 
p. b. desunt 1*. 2. — *! D. Turegi 1". 2. 
* in 1*. 2. 55. tenebatur 1*. 2. **G. d. i. 
38 Coloniensis 1'. 2. 5330. Cui 1*2.  * hanno 


^ numerus in 1*. paulo inferius e latere confessionis Hein- 
quandoque locorum, ubi reges festa celebrabant, ignari, spatium vacuum reli- 
elbrunna supplenda est. USS. 

? deest *. 2. 
^ et bona tisque 3. NOD. Octobris desunt 3. perneram omissa, dum certe dies 
8 
*5 quartus jam a patre rex factus (ex Bernoldo) tunc septennis, a primoribus regni 
matri imperatrici ad e. c. cum matre coepit regnare (ez Bernoido! l*. 2. 

9 Ἢ q. f. H. r. a. XX. ab A. n. desunt 3. ab A. n. desunt 2. 
" Horum loco 1" et 2. quedam ez Bernoldo (ranscripserunt : Rom Victor II (154** addit 1".) de- 


*" Eodem — peremerunt. Heinricus desunt 


5 se ju germaniam i. 1*. 2. — apud bothfeldin 


48 nemelim in 1*. 9. ** p. matremque 3. " se- 


τ deest 1". 5 F. m. p. a. 


* Septimo — perdidit desunt 


cessit. Post hunc Friderieus frater Gotifridi ducis dudum beat:e memoria Leonis pap: archicapellanus, ex 


clerieo monachus factus, postea abbas in Monte Cassino promotus, Stephanus IX, nomen adeptus, papa 
155"* prefuit novem mensibus. ^''* Xil]. 3. 55 Rodolphus 1". 


NOTAE. 

(44) Annus hic Heinrici regnantis die 4 Junií in- (45; Wulfiingen in Thurgovia infra Vitudorum. 
choatur. Numerus in apographo Vindobonensi ad  Uss. 
sequenti anno referri videtur; in Murensi loco hic (46) Duplex hujus nominis arx in Hegovia in con- 
indicato habetur. finiis montis Duellii, Stofelen dicta. Uss. 


347 


BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


348 


Hoc anno lapides mire magnitudinis, mixti gran-A — Chounradus Nemetensis episcopus moritur **, in 


dine, de celo ceciderunt, et * nonnulli hominum 
fulmine perierunt. . 
ΜΙ,ΨῈ| *. 

[III] Rome Stephanus papa obiit. Romani autem 
accepta pecunia quendam Johannem (47) contra ca- 
nones elegerunt, qui sine conseratione per aliquot 
dies sedens, a Gotefrido duce expellitur, atque Flo- 
rentine civitatis episcopus 156"* papa constitutus, 
Nicolaus secundus est vocatus. 

Eodem " tempore Heinricus Augustensis episco- 
pus apud imperatricem summum consilii locum ha- 
buit ; quod nonnullis regni principibus, ejus insolen- 
tiam non ferentibus, multum displicuit. 

MLIX. 


cujus locum Einhardus Augustensis *' praepositus 
promovetur ", Mahthilt * soror regis (50) obiit [V]. 

Heinricus Palatinus comes in amentiam versus, 
cum sub specie religionis quasi seculum derelin- 
quens, in monasterium Epftirnacha "* se contulisset, 


inde abstractus, conjugem suam occidit. 

Et " hoc anno, sicut in priorl, mortalitas mul- 
tos extinxit. Hyems satis dura ét nivosa, et plus 
solito prolixa, frumenti vinique maximum attulit 


damnum. 
Codices 1*, 2. 
In Ungaria quidam Belo 
fratrem suum Andream 
regem jam grandevum 


(IV.] Hoc anno magna mortalitas hominum et " B regno expulit, et usque 


pestis pecorum facta est. Orto δ᾽ inter Mediolanenses 
et Ticinenses bello, multi ex utraque parte cecide- 
runt. Roudolfus Alemannorum ** dux Mahthildam *^, 
Heinrici * regis sororem, duxit uxorem. 

Fuldis Eberhardus abbas decessit, cui ** Sigefri- 
dus successit. ᾿ 

Andreas Pannonie rex, cum prius pacem pactum- 
que per legatos cum Heinrico rege confirmasset, 
etiam sororem ejus minorem Juditham 55 filio suo 
Salomoni * adhuc puero sponsam obtinuit. Fride- 
ricus et fratres ejus de Glicheberga Heinrico regi rebel- 
lunt, et post ea illi ad deditionem veniunt. 

MLX. 
Heinricus Galliarum rex obiit, et filius ejus Phi- 


nandum suscepit. 


Liudpaldus * Mogontinus archiepiscopus deces- 


sit 57 (49) ; cui Sigefridus Fuldensis abbas successit. 


ad mortem perduxit. Hic 
Andreas a (íratre nimis 
injuriatus, tandem febre 
pulsatus omnes thesauros 
suos in castrum Mede- 
lekka 15, nec non et fi- 
lium suum Heinrico regi 
per Tietpaldum comitem 
transmisit. 


Codex 3. 

Andreas rex Pannonia- 
rum, cum a fratre suo 
regnum sibi circunqua- 
que vastante multas in- 
jurias perpessus fuisset, 
tandem febre pulsatus 
omnes thesauros suos in 
castrum Medilhecka (51), 
nec non et filium suum 
Heinrico regi per Tied- 
baldum comitem  trans- 
misit. 


MLXI ^, 
[VI.] Magna fames multos consumpsit '*. Gebe- 
hardus (52) Ratisponensis episcopus obiit, cui ?' 


Otto successit. 


Chounradus, qui Carantanis * solo nomine ducis '* 
lippus ** adhuc puer (48) regnum cum matre guber- C prefuit, moriens locum dedit δ᾽: cujus ducatum 
Berhtoldus *! comes ** Suevigena accepit **. 

Roma ** Nicolao papa defuncto, Romani coronam 


et alia munera Heinrico 


regi transmiserunt, eum- 


VARLE LECTIONES. 


9 et n. ἢ. f. p. desunt 1*. 2. |. numerus deest 3. qu& sequuntur in. 1". οἱ 2. omissa sua, eorum- 
que loco quedam ex Bernoldo descripta habentur : Romew post Stephanum quidam benedictus contra 
canones privata quorumdam gratia electus, sine consecratione mensibus septem praefuit scclesia. Qui 
a Gotifrido duce expulsus, atque Gerardus Florentie episcopus [Burgundus nacione glossa sec XIV.), 
secundus Nicolaus vocatus, papa 156** prefuit annis fere tribus. Qui constituit, ut qui tunc a symoniacis 
essent promoti, ministerio suo permitterentur uti. Deinceps autem quicumque ab eis ordinarentur, nichil 
taii promotione luerarentur. Hunc etiam papam Petrus Damiani, pie memoriv Ostiensis episcopus, 
ad corrigendam juxta canones clericorum incontinentiam provocavit — "* Eodem — displicuit desww 1*. 2. 
V — et p. p.desunt 1*, 2. δ Seditio inter M. et T. facta est, et ibi plures bello ceciderunt 1*, 2. — deest 
1", 2. * mahthildam Ana. Engelberg. — *' deest 1", 2. ^ *et1*, 2.  *" deest 3.  ** deest 3. — " deest 3. 
*5 |Juppoldus 1", lupaldus 2. 5“ obiit 1*, 2.  ** obiit 1*, 2. |. * A. p. desuM 8. '"* substituitur 1", 2. 
1. Mathildas 3, Mathil] uxor ducis Roudolfi obiit 1", 2. — '* ephtirnacha 3. 718 Εἰ — extinxit in 1", 2. post 
Mahthildis obitum leguntur. Hyems — damnum desunt 1*, 2. "* medeleka 1*, medelekka 2. δ numerus 
deest 1*. — '* occidit 1*, 2. 77 et Ο. ei s. 1*, 2. 18 carentanis l*, 2. 18 deest 1. 5 moritur 1*, 2. 
5! bertholdus 1*, 2. 553 deest 3. — " suscepit 1*, 2. Κ΄. Hac in 1*, 2. ad Bernoldi textum exprimuntur : 
Rome Nicolao papa defuncto 6. Kal. Aug. Romani regi Heinrico coronam et alia munera mittentes, eum- 
que de summi pontiflcis electione interpellaverunt. Qui generali concilio Basilez habito, imposita corona 
a Romanis transmissa, patricius Romanorum est appellatus. Deinde communi omnium consilio Romano: 
rumque legatis eligentibus, Chadalous Parmensis episcopus 7 Kal. Nov. papa multis premiis quibusdam, 
ut aiunt, datis, symoniace eligitur et Honorius appellatur, papatum numquam possessurus; sed 275 die 
ante istius promotionem Lucensis episcopus nomine Anshelmus, a Nortmannis et quibusdam Romanis 
papa 15795 ordinatus et Alexander vocatus, sedit annos 12. 


NOT E&. 


(47) Joannes Velitrensis episcopus sub nomine 
Benedicti X, de quo B. Petrus Damiani, t. 1 Opp., 
]. ni, epist. 4, et Leo Ostiens. 1. i, c. 13. Uss. 

(48) Philippus I tunc octo annorum. Uss. 

(49) viui Id. Dec. teste Necrologio Fuldensi. 


Bi 


Melk in Austria. 


Uxor Rudolfl ducis. 


Uss. 


(52) Hic Conradi II imp. frater anno priore de- 


cessit. Uss. 


349 


ANNALES. — AN. 1058-1066. 


que pro eligendo summo pontiflce interpellaverunt. A regressus est, solo nomine apostolico sibi usurpato, 


Qui ad se convocatis omnibus Italie episcopis, ge- 
neralique conventu Basilee habito, eadem imposita 
corona patritius Romanorum appellatus est. Deinde 
cum communi consilio omnium Parmensem episco- 
pum, multis 55 praemiis quibusdam, ut aiunt, datis, 
Symoniace summum Romane Ecclesie elegit pon- 
tilcem. Interim dum hzc aguntur, Anshelmus epi- 
scopus de Luca, quibusdam Romanis faventibus, 
apostolicam sedem sibi usurpavit **. 

Burchardus Κ΄ et Wezil de Zolorin occiduntur. Ec- 
clesia Nemetensis dedicatur. 


MLXII. 
His temporibus** Agna imperatrix, depositis re- 


galibus vestimentis sacro velamine circundata *,g 


sese ἢ Christo dedicavit, in oppidum Fructuariam 
* (53) se contulit. 6. Ὁ Idus Februarii terremotus, 
fulgura et tonitrua facta sunt. Pestilentia et morta- 


ad finem vite infeliciter per durans.) 
MLXII **. 


Tempore veris, medio mense Aprilis, per qua- 
tuor dies hyems sva, ventosa et nivosa, aves et pe- 
cora frigore extinxit, arborum '* et vinearum maxi- 
mam quoque partem perdidit. 

Engilhardus '! episcopus de Magdiburg obiit, cui 
frater Coloniensis archiepiscopi Werinharius ''* suc- 
cessit. Heinricus Augustensis episcopus obiit, cui Im- 
brico !'* Mogontiensis canonicus successit !**. 

Eodem anno quaedam mulier juxta Constantiam 
infantem duo capita nec non et caetera membra ad 
usque clunes duplicia habentem peperit. 

MLXIV. 

Heinricus rex natalem Domini Coloniz celebravit, 

diem Pascha '* autem Leodii 155, Synodus Mantua. 


MLXV. 


litas subsecuta, multos extinxit *. Heinricus rex - Heinrichus rex natalem Domini Goslare''", diem 


apud Trajectum, Frisia urbem *, diem Pasche cum 
matre imperatrice egit. 

Hiis diebus Anno** Agrippine Colonie ** archi- 
episcopus, annitentibus quibusdam regni principi- 
bus, Heinricum regem cum lancea et aliis imperii * 
insignibus a matre imperatrice vi arripuit, secum- 
que Coloniam adduxit**. 

Parmensis episcopus, dudum electus, Romam 
consecrandus adiit; cui cum Romani armati occur- 
rerent ingressumque prohiberent, multitudo illorum 


autem Pasche Wormatie celebravit. Domus!" re- 
galis Goslari concremala est ''* ; quod et factum est 
ín !'* 6. Kal. Aprilis, indiclione 3. Et ibidem accinctus 
est gladio, anno regni sui 9 !!* eatis autem sue 14, 
et dux Gotifridus scutarius ejus eligebatur. 
Pataviensis episcopus obiit, cui Allmannus. impera- 
tricis capellanus successit. Hoc tempore Sigifridus Mo- 
gontiensis archiepiscopus, Wilhelmus !* Trajectensis 
episcopus, εἰ Guntharius  Babinbergensis | episcopus, 
Otto Ratisponensis episcopus, cum magno apparatu et 


a militibus ejus et occiduntur et ín Tiberi submer- (: comitatu Jerusalem proficiscenten, in eo itinere a. pa- 


guntur, ceteri fugantur. 

(Codd. 1-2 [anno 1061.] Parmensis vero collecta 
undecumque grandi militia, vi destinavit kathedram 
invadere, et ad urbem Romam sic perveniens, non 
permissus est a Romanis intrare; unde magna czdes 
ibidem peracta est. Et sic non sine victoria cruenta 
multis Romanis interfectis ad Parmam suam tristis 


ganis mulla sunt perpessi. Nam et bellum cum eis inire 
sunt coacti. In eadem via Guntharius obiit, cui Rici- 
mannus Symoniace successit. 
MLXVI. 
Multi !'* nobiles cívill bello perierunt. Heinricus 
rex natatem Domini..... !^, Pascha autem apud Tra- 
jectum egit. 


VARLE LECTIONES. 


5 m. p. q. u. a. d. s. desunt 3. — * hic 1" et 2 inserunt quedam de Parmensi episcopo infra sistenda : 
Parmensis — perdurans. Tum ex Bernoldo addunt : Hic Alexander doctor katolicus, satis strenue symonia- 
cam heresim destruxit, et ministris altaris cum conjugibus coire juxta canonum statuta cum excommunica- 
tione interdixit, ipsosque laicos clericorum aperte incontinentium officla audire per pannum (bannum 2.) 
prohibuit, et sic illorum incontinentiam satis prudenter refrenavit. Hujus autem constitutionis maxime autor 
fuit Hildebrandus, tunc Romana ecclesix archidiaconus, hereticis maxime infestus. *' Burchardus — dedi- 
catur desunt 1*, 2. 55 d. et Agnes3. — * deest 1", 2. 59 sese — contulit desunt 2, ἢ. n fructerciam 1*? 

" 1062. 6. Idus 1*.  * et fames magna facta est 1", 2, ez Bernoldo. δ υ. pascha simul c. 1*, 2. — * 
hanno3.  ** Anuo Coloniensis 1*, 2. 57 imperialibus 1*, 2. — ** a. Dissensio magna facta est inter impera- 
(icem et Guntharium Babinbergensen episcopum 1*, 2, ez Bernoldo. 51", 2, ἐξ Bernoldo : Heinricus rex 
exercitum in Pannoniam (pannonias 2; movens, Salomonem filium Andrez regis in regnum patris sui resti- 
tuit. Hiemps nimis dura aves et... '' frugum et vini magnam penuriam effecit 1", 2. ''' E. Parthenopoli- 
tanus archiep. 1*, 2. 15 deest 3. 53 imbricko 2, imbricus successit 3. — '* 1", 2, addunt ex Bermoido : 
Caedes magna Goslare accidit in zeclesia rege presente. “δ c. pascha 1*, 2. — '* Hic 1*, 2, ez Bernoldo 
inserunt : Magna seditio facta est inter Adalbertum Haminburginsem archiepiscopum et principes regni. 
"' G. pascha autem W. egit 1*, 2. — ''* Hec eque in. 1", et 3, scripta ez Bernoldo malle intellecto fluxerunt. 
'** Eodem anno ab incarnatione Domini 1065, quando pascha celebratum est 6. Kal. April. in qua die Chris- 
tus resurrexit, in tercia die paschalis ebdomadz 4. Kal. Aprilis indictione 3, rex Heinricus anno regni sui 9, 
etatis suz 14, accinctus gladio in nomine Domini et dux G. s. e. e. 3, !''^ deest 1", ὃ. '!! VI, 1", 2. ΣῪ, 
T. e. Ratisponensi postponuntur 1*, 2, Vilhelmus 1* "5 M. n. c. b. p. anno 1065, perperam addi 3, — ''^ 
goslare Ussermann. 


NOT. 
($3) In Alpibus infra dioecesim Eporediensem. 


90] BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 35? 


Eberhardus Treverensis archiepiscopus 17 Kal. Maii A — His temporibus (54) quidam ihonachi de valle quse 
sabbato sancio !!* Pasche, complelis a se ipsius diei of- vocatur Umbrosa, in Florentino episcopatu, episco- 
ficiis, ipsis sacerdotalibus vestimentis indutus, requievit pum suum ob Symoniacam heresim recipere nolue- 
ín pace. Cui Chounradus Coloniensis prepositus, electus runt, et clerum populumque in tantum ab eo averte- 
a rege, succedere debuil ; sel a clero et civibus Trevi- runt, et nullo modo offücium illius recipere digna- 
rensibus refutatus est. Unde quidam comes de militia rentur. Qui et sacramenta, qua ab eo et ab omnibus 
Trevirensi, nomine Theodericus, eundem Chounradum | Symoniacis et uxoratis presbiteris conficerentur, 
Trevirim tendentem comprehendit, et diu sub custodia nulla omnino esse et sperni debere, scriptis quibus- 
maceratum qualuor militibus enecandum commisit. Qui dam publice protestati sunt ; et inde maxima dissensio 
dum eum ler per quoddam pracipitum dejecissent, et et scismata exorta sunt, non solum in hoc set in aliis 
nichil sibi nisi brachium collidere possent, unus ex illis circa contiguis locis. | 
poenitentia ductus, ab eo veniam impetravit. Alius autem Alexander autem papa hac audita causa et que- 
volens eum decollare, maxillam ejus tantum abscidit. Et sione, et episcopum et monachos Romam ad se voca- 
sicipse Deo dignus martyr ad Dominum migravit. P«:- — vit, ut in Romana synodo sententia super his tenenda 
sus est Kalendis Jun. anno *'* ab incarnatione Domiui — catholice diffiniretur. Ergo ea illic sententía episcopis 
1066, regni vero Henrici regis 10, sepultus apud '" B '** expostulantibus diffünita est, ut judice flamma 
abbatiam uomine !!'* Dolejam. Tres auiem milites, mortjs ignis, veritas sanctae ecclesiam patefacta innotuerit. 
ilius auctores digna ullio postmodum subsecuta est. Quod ab utraque parte fiendum dum laudaretur, unus 
Nam unus eorum accepium cibum deglulire non valens, quidam de monachis sese idem judicium Deo teste et 
alli duo manus suas lacerantes !'* sic exspiraverunt,  discretore sug justitize subiturum professus est. Et eo 
ad clausíra inferni descenderunt. Prater hec plura statuto a papa promulgato, Florentiam, ut illic in 
miracula ad sepulchrum facta sunt, per qua !** mar- presentia cleri et populi perfceretur, regressi sunt 
tyrium illius venerandum probatur. Uto canonicus Denique non modico ibidem facto concilio, ignis 
Trevirensis post interfectionem illius archiepiscopus  flammigerus plus quam ad staturam hominis altus et 
electus a clero constituitur. duodecim pedum longitudine protractus, duorumque 

Cometo, sunt vise in octavis Pasche, id esi 9 Καὶ, pedum interstitio a se distans, ex aridissimis lignis in 
Maii, et per dies 30 duraverunt. Nuptie Heinrici regis atrio :cclesi€ studiosissime succendebatur. Quem 
apnd Triburiam. /fem cometa visa esi. His temporibus | cum episcopus Petrus Florentinus, ut se suosque com - 
venerabilis Petrus Damiani ex heremiia cardinalis epí- — pares de preposita culpa et intentione innoxium esse 
scopus mulla conscripsit, εἰ incontinentiam sacerdotum — expurgaret, ingredi medium non auderet, monachus 
salis. rationabiliter in scriptis suis con[utavit, ordinatos C ille predictus (95) communicata Christi eucharistia, 
autem a Symoniacis, ut. aiunt, nimium clementer trac- 


tavit. 

Hugo Bizantiensis archiepiscopus, vir religiosus Qide- 
lis et prudens Domini servus, gaudium Domini sui su- 
per multa constituendus feliciter intravit. Cui successit 
a fratribus canonice electus ejusdem ecclesie casonicus. 

MLXVII. 

Heinricus rex natalem Domini Spire celebravit, 
Pascha autem..... i, 

Saxonia civili laborat discordia, Burchardus Hai- 
berstetensis episcopus gentem Leuticorum viriliter de- 
vastavit. 

Einhardus Spirensis episcopus in itinere Romano 
obiit et Sienc sepultus est, cwi quidam Heinricus 


ita paratus sicuti ibidem missas fecit, nudis pedibus 
acceptaque cruce in manibus sub sacramentali hac 
Dei justitie et veritatis ratione !''* comprobands, iu 
audientia totius ecclesi; in Christo sic protestatus 
est, quod videlicet Petrus ille, qui Florentinus epi- 
scopus dictus sit, Symoniace episcopatum obtineret 
(66), et que ab ipso et ceteris Symoniacis et uxora- 
tis presbiteris conficerentur sacramenta, nullo modo 
a catholicis recipienda essent. Et eo pacto medium 
flammae pedetemptim ingrediens, absque omni lz- 
sione ardoris et incendii in nomine Domini feliciter 
135! berambulavit. Set omnis plebs, ut vidit judicium 
hoc, Deo gratias et laudes superno justo Judici una- 
nimiter referebat. 


$tccessit. . D Petrus vero tandem Romam a domno papa advo- 
VARLJE LECTIONES. 

"5 sancte 1". 16 anno — regis 10. desunt 3. "118. 3. 118 quandam 3. 45 hic ín media sententia 

desinit 3. 19 quam 2. '*' Ratisponz supplendum videtur. Uss. — '** ipsis 2. '** romane 1". '** ifa 1“. 


fideliter 2. 
NOILE. 


(04) Baronius czterique passim hec ad annum 
1063 referunt. In alia tamen abit Mabillonius (Annal. 
Bened. t. V, p. ] sqq.) ubi ex msc. codice bibliotheca 
Sancti Remigii Rhemensis di tactum probat anno 
1067, mense Februario, ferxa quarta prioris hebdo- 
made in Quadragesima, seu die 28 ejusdem men- 
sis. Mansius vero (Suppl: concil. t. 1, 360) ex 

id contigisse scribit anno 1068, 


Idibus Februarii, feria quarta prime hebdomade in 
Quadragesima ín monasterio de Septimo, seu die 13 
Februarii. Uss. 

(55) Petrus, Igneus propterea coguominatus, ac 
postea episcopus Albanensis et cardinalis factus. 


SS. 
(66) Idem refert Bernoldus opusc. XP 5, p. 376. 


alio msc. Florentino i Cf. quoque opusc. xu, 3, b, p. 


353 


ANNALES. — AN. 1067-1070. 


354 


catus, et. pro hzresis predicte reatu hujus judicii A intrare coegerat '**. ]ta emptor ille miserrimus gehen- 


argumento convictus, virgam et anulum episcopalem 
apostolico confusus reddidit, sicque dignitate, qua 
injuste est sublimatus, recessit juste privatus. Ali- 
quamdiu tamen res ecclesise illius ope ducis Gotifridi 
invasit, sperans se quomodolibet in cathedram suam 
posse restitui. Demum vero cum hac spe frustraretur, 
renuncians omnibus qus possidere videbatur, ad 
conversionem venit, et in monasterio Pomposa jam 
se monachum fecit (57). Norimanni Romam invadere 
voluerunt hostiliter, set a duce Gotifrido eis intermi- 
nante cessaverunt. 


MLXVIII. 


Heinricus rex natalem Domini Colonie celebravit, 


nalis miseriz,, contra fas, nostre cathedrz inthroni- 
zari percupientissime industrius satis nitebatur, et 
totius cleri et populi canonicam Sigifridi (50) fratris 
illorum, regii quoque capellani, quem sibi episcopari 
expetiverant, electionem frustrari omnifariam "39 mo- 
liebatur. 

Gotifridus dux (60) inter seculares prestantissimus 
et in recordatione peccatorum suorum ad compunclionem 
lacrimarum facillimus, in erogatione elemosinarum lar- 
gissimus, tam ex toto rebus et thesauris suis in pau- 
peres et :zcclesias dispensatis ut ferme nudus nude 
crucis bajulus resideret, et tam perfecta et laerimo- 
sissima poenitentia alter 139 ex altero effectus, ut hinc 
ad supercelestis municipatum curis feliciter illum 


Pascha autem... Hic adolescentie sug errore seductus, B emigrasse fas non sit 325 dubitare, in illius manus 


legitime conjugis adeo obliviscitur, el tam nefandis cri- 
minibus involutus esse diffamatur, ut. eliam principes 
ejus eum regno privare molirentur. Totus ille annus 
pluvialis '**, 


MLXIX. 


Paz el reconciliatio in populo in natali Domini apud 
Goslare regali edicto sub sacramento sunt confirmala. 

Heinricus rez gentem Leuticorum devastat. 

Dedo marchio Saxonicus regi rebellat, set. postmo- 
dum coacius ad deditionem venit. 

Oudalricus abbas Augiensis obiit, pro quo quidam 
Meginwardus de Hiltinisheim abbas Symoniace, fra- 
tribus rebellantibus, a rege vix substituitur. 


spiritu suo commendato, cujus gratiw devotissimus 
suspiravit, celestibus ex toto suspensus gratulanter 
expiravit. Hic demum apud Viridunum, ubi etiam 
defunctus est, 9 Kalend. Januar. idoneis omnino 
exequiis tumulatus, ín pace requiescat. 


MLXX. 


Rex natalem Domini Frisingie egit, indeque par- 
tibus illis pertransitis in purificatione sancte Marise 
Augustam pervenit !'*. ]lluc ergo fratres Constantien- 
ses pro suo electo per regis suffragium acceptando 
cum venirent, predicto Symmoniaco '* illo vellent 
nollent urgente, regis comminatoria satis jussione 
pro eo illis superinposita tristes domum remeabant. 


Rumaldus Constantiensis !** episcopus, pius admo- C Sic ille anathematicus episcopalem cathedram per- 


dum et humanus, qui et domus episcopalis, qua suo 
tempore corruit, recuperator solerlissimus, et z:ccle- 
siastici thesauri ampliator et provisor attentissimus, 
bujus mundi umbraticas deserens vanitates, ultimum 
diem 2. Non. Novembris feliciter clauserat, et in ea- 
dem domo quam construere jam inceperat, officiose 
sepultus est. Ea tempestate Symoniaca heresis non ut 
olim clandestina, quin potius publica et inreverenti 
majestate undique nostratibus et absque personarum 
acceptione efferata principabatur, et columbinam 
sancta matris zcclesi& pulchritudinem puruleutiz 
sue contagiis quam miserabiliter confeedaverat, qua 
denique quendam Karlomannum ($8), Parthenopo- 


vicax invasor sibi infeliciter usurpavit. Nec mora, 
mox ad quod venit opus studiosissime administravit, 
Scilicet ut deterius venderet quod male comparavit, 
et ut furaretur, et mactaret oves alienas et perderet. 
Vasa sacra, vestimenta míssalia, tabulas altaris ar- 
gento coopertas furtive dilaminavit; aurum, gemmas, 
et omnem «ecclesiasticum thesaurum in suos suorumque 
usus ulpole fur sacrilegus presumptuose disperserat 
(Bznx. a. 1071). Hoc a fratribus Alexandro pape per 
litteras ex toto querelose intimato, apostolica aucto- 
ritate interdixit eis, ne omnino communicarent el ; 
simulque archiepiscopo Mogontino litteris missis 
precepit, nisi se heresi predicta expurgaret cano- 


litanum canonicum Harcispurgensem autem prapo- nice, quod nequaquam episcopum eum consecraret. 
situm, non per ostium set aliunde, per maceriam Dset ipse regis et commercialium suorum sese pro- 
scilicet, caulas Constantiensis cathedre, ipsi regi missis et auctoritate qualiterceumque defendendo, 
ejusque '"' consiliariis data et promissa non modica causam suam ad usque secundum annum protelavit. 
sacrilega pecunia nec non beneficiis ecclesiasticis, Francia civili laborat discordia. — Otto ἀμ; Ba- 


VARLE LECTIONES. 


'5 Wernherus secundus abbas S. Blasii obiit addunt 1. 1*. '** XXXVI. addit 15. ᾿55 ejusdem 3, !** co- 
gerat 2. 15 omnifaria 2. !*' altera 2. '*! fit 2. !** Dietmarus Curie episcopus obiit, cui Henricus mona- 


122. predicta symoniana 2. 


NOTE. 


chus Augiensis successit addit 1*. 
7) Ughelli Ital. sacr. tom. IlI, pag. 73. Uss. 
Vulgo Carolus appellatur. Uss. 

9) Sigefridus regis capellanus notatur inter le- 
gatos Heinrici regis ad rebelles Saxones, an. 1073, 
apud Brunonem. Uss. 

(60) Lotharingie inferioris Barbatus dictus, Bea- 


tricis Τυδοί marchionisse maritus, ad quem exstat 
beati Petri Damiani opusculum rvi (Opp. t. III), in 
quo ejusdem lenitatem in puniendis criminibus re- 

rehendit, ac in subsequenti quoque dissertatione 
là ipsum urget, proponens ei Hugonis magni itidem 
Tuscis marchionis exemplum. Uss. 


355 


joarie proditionis in regem reus a quibusdam accu- A 


sabatur, et ut se duello expurgaret locus ei a rege 
dabatur. Quod dum facere nollet, hine occasionem 
rebellandi suscepit, εἰ cum eo simul Magnus filius 
Ollonis ducis Sazoni& aquilonialis. Sel rer predicium 
Otlonem cum legitime ad. satisfactionem vocatus nollet 
venire, ducalu el czteris beneflciis privavit. — Diet- 
marus Curie episcopus obiit, cui Heinricus monachus 
Augiensis successit. — Meginwardgs regis exacturam 
et precepta et servitia pati nolens, sponie Augiensem 
abbatiam dimisit, — Hiemps ventosa el pluvialis. 
MLXXI. 

Rex natalem Domini. . . .'*' egit. — Welf dur Ba- 
joarie efficitur. — Heinrichs res multas insidias a 
Saxonibus passus, virililer omnes transivit. — Otto jam 


dudum dux Bajoarie, cum sociis suis in pentecoste regi B 


ad. deditionem venit. — Karlomannus, Constantiensis 
ille appositus, er precepto Alerandri pape habito 
Mogontiaci concilio (61) ἃ canonicis Constantiensibus 
constanter ob predictam heresim et tot sacrilegio 
perpetrata, per accusatorias litteras objecta illi, sy- 
nodaliter convictus, utpote qui contra ccclesiasticae 
regule disciplinam egisse negare non potuit, eccle- 
siam scilicet per precium adeptus, de sede, quam 
symoniace invasit, confusus abjiciebatur ; non tamen 
publica, ut oporteret, depositione. Rex quippe quan- 
tum maxime poterat, ipsi favebat ; cui etiam virgam 
episcopalem non in concilio synodali, set in camera 
sua, adhuc corde indurato rebellis et invitus reddide- 
rat. Et si hujusmodi sententia nondum consecratum 


BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


356 

. MLXXII. 
Rez natale Domini........ . 9* et pene sine di[- 
ficultate bellorum sibi rebellantes superavit. Petrus 


Damiani pie memorie cardinalis episcopus, jam dudum 
mundo crucifixus, 7 Kal. Mart. (63) migravit ad Do- 
minum. Cui domnus Geraldus Cluniacensis monachus, 
scientia. scripturarum insignis οἱ moribus pradecessori 
suo nom impar, in episcopelum successil. Adalbertus 
Bremensis archiepiscopus obiit. Cui Liemarus successit. 

Rer mulia sibi munitissima castella construxit in 
partibus Saxonig el Thoringim, et. plures sibi muni- 
tiones injuste usurpavit, unde multorum animos contra 
se excilavil. 

His etiam diebus Mediolanensis gcelesia epíscopo 
decedente aliquamdiu vacat. Cui quidam maxima data 
pecunia regi et suis consiliariis, successit. Quem a 
papa excommunicatum rex consecrare praecepit. 
Clerus autem alium sibi idoneum elegerat, qui ''" ab 
illo coactura jwrisjurandi expulsus dicitur (64). 


MLXXIII. 


Rex natale Domini .......... "5 Roudolfus dux 
Alemannie, εἰ Bertholdue dux Carantanizm, et. Welf 
dur Bajoarie& a rege discesserunt, quia aliis subintro- 
euntibus consiliariis, suum consilium apud regem non 
valere perspezerunt. 

Theodericus comes poenilentia duclus pro facinore 
quod in beatum Chounradum Trevirensibus presuiem 
deputatum commisit, licet mulla pericula obstarent, ar- 
denti tamen-fide cum multis aliis Jerusalem capit ire. 


exspectat et damnatum !**, quid erit de consecratis ὃ C Qui cum Laodicize mare navigio cepissent intrare, su- 


et si hoc de episcopis, quid flet de presbiteris ? Ecce 
argumentum depositionis a majori ad minus. Et cum 
juxta praecepta sanctorum Patrum nulli clericorum 
fas sit ignorare statuta canonum, de multis unum hoc 
breve ex decretis sancti Nicolai papa eapitulum me- 
morie non pigeat commendare : « Quicumque pre- 
506 per precium zcclesiam fuerit adeptus, omni- 
modis deponatur , quoniam contra :ecclesiasticze 
regule disciplinam dinoscitun egisse. Qui autem alium 
presbiterum legitime ad scclesiam ordinatum per 
pecuniam expulerit, eamque sibi taliter vendicaverit, 
quod vitium male diffusum summo studio emendan- 
dum est. » Otto Goslarensis canonicus Karlomanno 
ἃ rege substituitur. 


δία tempeslate. circumventi, slatimque oblenebrata '* 
die quo irent incerli, post quatriduum '* procella sem- 
per eodem motu navim conquassante, nocte celesti 
lumine ad se descendente sepius ezhilarantur. Deindc 
non jam mortem in periculis timentes, sel vitam eter- 
nam premeditantes , marinis facibus a peccatorum 
emundali sordibus, 13 Kal. Mariii nauwfragantes '*! 
migraverunt ad. Dominum, Theodericus comes, Wilde- 
rold, Marchward, el cum illis numero 113. 
Herimannus marchio, filius dwcis Berthoidi, ado- 
lescens adhuc ad. evangelicam jam tendens perfectio- 
nem, cum (65) uxore et filio unico, omnibus qu& pos- 
sederat relictis, Christi secutor verus, et nudus nudze 
crucis bajulus, Cluniaci revera monachus efficitur, 


Quidam Roupertus, abbas Babinbergensis, Augien- DIbi solo hoc uno parum plus anno regulariter om- 


sem abbatiam dato regi multo auro Symoniace intra- 
vit; qui postmodum anathematizatus expellitus (62). 


nino conversatus, 7 Kalend. Maii feliciter migravit 
ad Dominum; crebris revelationum oraculis ''* pro 


VARLE LECTIONES. 


!^ Goslarie inserit. Uss., quod. tamen in 1" eque ac in 2. deest. 
M. 15 e. — que 2. 
"! Necrol. Bernoldi. 


nserit Uss. ev 


jectura, quum ín 1" εἰ 2 desit 
^ l*. 2. 


ἂν opt. 2. μ᾽ quadriduum 2. 


"5 damnat' 2. '** Wormatise celebravit 
*5 Babenberg celebravit addit Uss. dees: 
^* miraculis 2. 


NOT. 


xs xvni Kal. Sept. Mansi concil. collect. t. XX, 

. eor e VII Regist. 1, 82, ad univers. christ. 
Mansi t. X 

(63) vit Ka énd. Mart. Bernoldus, e vi Kal. Mart. 


a m vNecrolog lo. 
Ughellus: Ital. Sacr. t. IV, p. 114, intrusum 


fec um, alterum Othonem nominat. Uss. 


(65) Minime ita Bernoldus, quem scriptor Sanbla- 
sianus haud intellexisse videtur. 


367 


ANNALES. — AN. 1071-1074. 


358 


occultis et neglegentiis suis monitor adhuc fratrum A jurandum regis quo se expurgare voluit refutarent, 


existens. 

Roma Alexander papa decessit. Pro quo venerabi- 

lis Hillebrandus Romane ccclesig archidiaconus, vir 
prudens, sobrius et castus, communi omnium consilio 
expelitur papa constiluendus. Quo audito, sese imparem 
lanto honori immo oneri reputans, inducias respendendi 
vix imploravit !*; et sic fuga elapsus aliquot dies ad 
Vincula sancli Petri occullatus latuit. Tandem viz inven- 
(us εἰ ad aposiolicam sedem vi perduclus, papa 158us 1^ 
ordinatur, et Gregorius VII appellatur. Cujus prudentia 
ton solum in Italia, set eliam in Theulonicis partibus re- 
frenata | est. sacerdolum | incontinentia ; scilicel. quod 
predecessores ejus in Italia prohibuerunt hoc, ipse in 
aliis Ecclesie catholice partibus prohibere studiosus 
atlemptavit. 

Tota Thoringia et Saxonia regi Heinrico rebellant 
propter pradiclae sunitiones et alia. mulla, qu£ con- 
ira voluntatem ejusdem populi rex in eorum regione 
insolenter fecerat et inconsulte, οἱ qu: ipsi diutius 
equanimiter pati et sustinere non poterant. Et facta 
conjuratione cum magua multitudine ex inopinato 
eum constringere, ad quos illis erat animus, delibe- 
rabant. Ipse autem comperto illorum consilio, as- 
sumpto festinanter thesauro suo, prout temporis 
articulus concesserat, vix ab eis cum paucis Wor- 
matiam evasit, et eo locorum aliquamdiu tunc infir- 
mabatur. Dehinc disposita rex expeditione in Saxo- 
niam, prevenientes eum Saxones, satisfactionem 
ili, si justitias majorum suorum illis concederet, 


dilata, ipse recollectis undique quoscumque potuit 
militum et fidelium suorum cuneis, ccepit in dies 
parvipendere inimicitias adversariorum suorum. 

Ruotperto jam et a papa anathematizato, et a rege 
pariter propulsato, quippe ut juste sacrilego Symonis 
discipulo, tandem Eggehardus, unus ex Augiensibus 
fratribus et ab illis electus, abbas Augiensis efficitur, 
εἰ juxta privilegiorum suorum statuta a predicto papa 
post Pascha Rome consecratur (66). Ruotpertus autem 
apud Genginbach abbas effectus (67), ob beneficium 
quoddam quod :cclesie ministro cuidam auferre 
voluit ab eodem interfectus est (88). 


MLXXIV. 


B Henricus rex natalem Domini, quamvis in maxi- 


mis periculis et angustiis, Wormatie celebravit. 
Dehinc collecto undique quorumcumque poterat 
auxilio, in purificatione sanctze Marie Saxones adiit 
de repente. Qui vim belli metuentes, ad deditionem 
eo pacto venerunt, uí munitiones predicte desirue- 
rentur, propier quas seditio orla est; quod deinceps 
peractum est. Sic absentibus ducibus predictis et 
cateris regni primatibus, reconciliatus est rex Saxo- 
nibus simulatorie, et cum eis ad usque Goslariam 
pervenit, non multum tamen confidens in illis. Rou- 
dolfus dux el ceteri rebelles reconcilianiur regi. 

In hac quadragesima imperatrix "ἢ et duo epi- 
scopi sedis apostolice legati cum ea de Roma ad 
Phorzheim in Alemanniam ad regem venere pro ipsius 


unanimiter promittebant. Et facto pro hac pactione C regis moribus corrigendis. Rex Pascha apud Babin- 


Herbipoli colloquio, nichil illic aliud post multas il- 
lorum et intoletabiles injustitie quam sustinuissent 
quarelas actum est, nisi quod dedignanter regi fal- 
sam denuo satisfactionem in natali Domini se factu- 
ros juxta quorundam episcoporum et ducum pre- 
dictorum consilium condixerant. His ita peractis, 
unus quidam de consiliariis regis discedens ab eo, 
publicavit et accusavit eum apud duces predictos, 
quod cum eo scilicet et cum aliis suis intimis con- 
silium jam factum haberet, quod omnes quomodo- 
cumque interficeret; et se ipsum destinatum et 
maximis premiis coactum esse in id ipsum facinus, 
palam protestatus est. Unde maxima discordia inter 
regem et pricipes effecta est, in tantum ut ipse vix 
evaderet insidias eorum, Wormatiam civium ope in- 
gressus. Ibi undecumque collectis auxiliantium co- 
piis, exspectabat diem in quo se duello de incusa- 
tione predicti facinoris expurgaret. Statuto demum 
die adveniente, in quo se coram regni principibus 
aut expurgaret aut regno pelleretur, ipse proditor 
illius, qui perduellis in eum exstiterat, subita morte 
obierat ; et sic intentionis predicte causa, dum jus- 


berg egit. Inde ad Nuorinberg ad matrem et ad cz- 
teros apostolicz sedis legatos perveniens, reum ín 
eorum manus 86, praesentibus episcopis Mogontino et 
Bremensi cum aliis multis, sub correctionis sponsione 
commisit, suumque. auxilium domno apostolico ad. de- 
ponendos Symoniacos firmissime promisit. Ipsi etiam 
regis consiliarii omnes res ecclesiarum íinjusle acquisi- 
tas se reddituros coram eisdem legatis sub. sacramento 
promisere, quippe qui eas a. Symoniacis emerunt, con- 
silio suo indignos eosdem ad «ecclesiasticum honorem 
adjuvando. His ita dispositis, imperatrix, et legatti apos- 
lolic& sedis redierunt. 

Ea state rex expeditionem in Ungariam movit 
pro adjuvando rege Salomone, qui etiam ob flagi- 
tiorum suorum insolentiam et turpitudinem a patruo 
suo et czeteris regni melioribus depulsus est digni- 
tate sua, parvipendens et ipse consilia illorum. Sed 
rex ibi nichil ad votum suum efficax, scilicet ad 
restituendum Salomonem, efficere prevalens, re- 
cepta demum sorore sua regina Juditha, uxore Sa- 
lomouis, non bono omine δ, quo egressus est, 
domum 'Wormatiam revertitur. Regi fllius (09) 


VARLE LECTIONES. 
"5 αἱ, impetravit Uss. '* 159. Ann. Engelberg. et corrector Bernoldi. '* mater hujus H, imperatoris 


NOTE 


glossa 860. XIV. 2. ' homine 2. 


( Gregorii VII Regist.a, 82. 
Nonnisi post Acelini obitum anno 1074, 


Anno 1075, 11 Idus Decembris. 
Conradus d. 12 Febr. natus. 


(o9) 


359 


BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


360 


nascitur. Autumnali tempore denuo repentes Bajoa-A liceat nec decimis uti, nisi canonice constitationis 


riam, et in illis partibus aliquamdiu moratus, inde per 
Augustam et Augiam Argentinam devenit civitatem. 


MLXXV. 


Rez natalem Domini apud Argenturcum nou par- 
vis optimatum suorum gloriosus copiis officiose ce- 
lebravit, et ibidem sub nomine propalato Pannonicae 
quasi post Pascha mox reiterandz ezpedilionis Saxo- 
niam cum exercitu ex improviso adeundi artificiosa 
jamjamque industrius intentione cum suis fidelibus 
moliebatur ; sic undecumque prudenter conducto non 
modico militaris apparatus collegio, tanto suas faci- 
lius ultum ire posse sperans injurias, quanto adver- 
sariis suis inopinatius jam totus ex toto animum in- 
tenderat. 

Synodus Romae quadragesims diebus a papa 
Gregorio summo conatu colligitur, ob sedandas 
quomodolibet tot sine numero sanct:e matris zccle- 
si] scandalorum presumptuosas inmanitates, et 
aliquantulum, quas modernitas nostra omnino ferme 
dedicerat et annulaverat, rememorandas observa- 
biles canonicasque sanctorum Patrum constitutiones. 
Quippe qui contra spem in summe fortis agricole 
auxiliatoris spem non parum confisus, agrum Domi- 
nicum, quamvis multo jam ex tempore incuriosa 
predecessorum suorum pigritia dumosis nimium 
usurpationum abusionibus asperrime satis frutican- 
tem, nec non veternosa fructus szcclesiastici ejulabili 
obsolentia luxurianter prorsus silvescentem !" , ipse 


norma, aliquis presumat. Nec illi qui in crimine for- 
nicationis jacent, missas celebrare, aut secundum in- 
feriores ordines ministrare altari debeant. Statuit 
etiam, ut si prenotati contemptores fuerint ipsius 
immo sanctorum Patrum constitutionum, populus 
nullo modo eorum officium, utpote a membris zccle- 
sie abalienatorum, recipiat; ut qui pro timore Dei 
et officii dignitate corrigi noluerint , verecundia 
seculi et objurgatione populi resipiscant. Oboedien- 
tibus autem et pro errore suo revera penitentibus 
apostolica mansuetudine et auctoritate a peccato suo 
solutis misericorditer indulserat: sic induratorum 
justus judex et ligator, ut vere poenitentium remis- 
sor pius et solutor catholica flde indubitanter cre- 


B dendus. ibi etiam regis consiliarios ob heresim 


Symoniacam, parvipendentes quod legatis ipsius per 
sacramentum  promiserant, iterum  anathematiza- 
vit (71). Quos ob id rex indignatus minime devitavit. 
In eadem synodo juxta canonum statuta sententia 
depositionis simul et excommunicationis '* in Hein- 
ricum Nemetensem episcopum data est (72). Qui 
pro Symoniaea heresi jam diu apud Romanam sedem 
canonice delatus, οἱ ad causam suam examinandam 
illud vocatus, venire contumax dedignatus est. Nunc 
autem mirum in modum eadem die et hora qua 
Roma judicialiter depositus gradu οἱ episcopatu etl 
excommunis factus est, tunc ipse Spire more suo 
deliciose procuratus dum a mensa resurgit, mox tam 
acutissimo doloris spiculo guttur ejus letaliter prz- 


temen authenticis catholice et apostolie:; animad- C focatur, ne dehinc nisi perraro verbum saltem, et 


versionis securibus rite attemptavit expurgare ; cujus 
spinas tribulos et zizania predecessoribus illius facil- 
linum jam tum suo tempore fuerat enm false disci- 
plinali sensim demetere, tum sarculo doctrinali ra- 
dicitus exsarire. Ergo regulas sanctorum Patrum au- 
thenticas per singula nunc usque concilia rite cons- 
titutas proprium robur obtinere, toto sancto concilio 
jud cante et concordante, apostolica auctoritate fir- 
missime decrevit ; et si quis his contumax refragari 
presumpserit, a membris scclesi& omnino alienus 
sit. Dehinc prater catera juxta (70) auctoritatem 
sanctorum Patrum in eadem synodo sententiam dedit, 
ut hi qui per Symoniacam heresim, hoc est interventu 
precii, ad aliquem sacrorum ordinum gradum vel of- 


flcium promoti sunt, nullum in sancta zecclesia ulterius D 


ministrandi locum habeant; illi quoque, qui :ecclesias 
datione pecuniz obtinent vel obtinuerint, omnino eas 
amittant. Nec deinceps alicui vendere eas aut emere 


hoc ad usque mane diei sequentis vix proferre suf(i- 
ceret, post meridiem morte amarissima ab episcopatu 
simul et vita periculose satis deponendus (73); ut 
in hoc miraculo ea virtus verborum Dei ut et veritas 
comprobaretur : Quecumque alligaveritis super terram, 
ligata erunt etin celo. — Ecce jam evaginatus Petri 
gladius judex fraudium scientissimus et in adversarios 
zelotes efficacissimus, quo ipse Ananiam et Saphiram 
de precio agri fraudantes et Spiritui sancto mentientes 
mortaliter attigerat, quo Symonem quoque heresiar- 
cham de illo suo czlesti ascensu ad usque terras in 
quatuor frustra '* discerpendum, et dehinc ad usque 
inferos perpetuo damnandum dejecerat, nunc et sem- 
per ab omnibus Symceniacis tanto sollicitius timeatur, 
quanto non est defensionis clypeus praeter poniten- 
liam perfectam, quo tam longus penetrabilis et ine- 
vitabilis vindex usquam pr:ecaveatur. 

Predictis autem et. omnibus ferme apostolica 


VARLE LECTIONES 


"! invenerat fínserit Uss. silvescente 2. 


'^ excommunicatio 2. Uss. 


49. frustra 2. 


NOTE. 


(Ὁ) Jurta auctoritatem — popwli resipiscant , 
paucis mutatis et Gregorii papa epist. ad Ottonem 
Constantiensem episcopum sumpta sunt, Mansi, 
t. XX p. 404. ἀρὰ Bernoldum opusc. iv, 1, p. 272, 
eadem epistola legitur. 


"71) Conc. Rom. 11. Mans. t. XX, p. 443. 
(72) Conc. Rom. ur, l. 1. 
(73) Hiec eadem refert Bernoldus opusc. ui, ep. 5 


ad Alboinum, n. 995. e 


361 


ANNALES. — AN. 1075. 


302 


sedis statutis in diversas .eoclesias aut per litteras A verat. Saxones autem viso de repente hostium in- 


aut per mandata promulgatis, pene omnibus resisti- 
tur; el inde maximum odium in domnum apostolicum 
etin perpaucos eos qui consentiunt ei, et maxima 
scismata circumquaque, set maxime ἃ clericis, 
excitata subt. Et quia cause communes sunt, prz- 
cepit domnus papa ob eas canonice diffiniendas Mo- 
gonciaci universale fieri concilium (74). Quod jam 
archiepiscopus suis suffraganeis 16 Kal. Sept. obser- 
vandum innotuit. Qui '* jam tunc inobedientiam 
premeditantes , contempto apostolico precepto , 
infectum dimiserant !*!. 

Heinrico miserabiliter decedenti  Outzmannus, 
Spirensis scclesi;& canonicus, successit. Heinricus 
rez Pascha apud Wormatiam celebravit. Et post pen- 


cursu bellacium, quamvis stupidis et non injuste 
perterritis, se ex consilio armare et acies suas in 
pugnam juxta solitum ordinare; neque locus neque 
tempus restaret, tamen inordinate, et prout articulus 
temporis momentaneus dederat, tumultuose omnifa- 
riam arreptis armis pugnaces eos prestolabantur. 
Et sic bellum a nostratibus audenter inceptum, du- 
rissime ab utrisque in alterutrum permixtis ali- 
quamdiu duraverat. Tandem vero Saxones vim et 
impetum bellantium, utpote ad pugnam omnimode 
instructorum, diutius ferre non sufficientes, fugam 
adierudt. Et ferme ad duo miliaría crudeliter eos 
fugientes insecuti sunt, dehinc auxiliantibus eis ab 
utroque latere duce Gotifrido et duce Boemiorum (79). 


lecosien exercilum numero non modicum in Panno-BEt ceciderunt ex eis ad octo ferme milia. Plures 


nias palam antea praeparatum, tunc in Sazoniam 
de repente promovit. Saxones autem et Thoringi 
comperto jam dudum hoc invasionis tam dolose 
consilio, et ipsi quantum pro temporis articulo po- 
terant, facta conspiratione occurrere regi delibera- 
bant; ea tamen intenti pactione, ut si quolibet 
molimine cum corporali sua salute et integritate 
concessa, et paternarum legum et justitiarum jure 
retento, regi possent satisfacere, ad deditionem ipsi 
se humiliarent ; sin autem, potius pro vita, pro pa- 
tria, proque suis omnibus inordinata hac regis co- 
aclione pugnando innocenter occumberent, quam 
se ipsos absque culpa intolerabilitee discruciandos, 
cumque suís omnibus, ut antea solebant, regi suisque 


autem vulnerati, víx fuga dilapsi sunt. Nostrates 
tandem victoria quamvis cruenta potiti, quippe ex 
eis plus quam mille quingenti '** interfecti sunt, per- 
vasa illa patria et incendiis predisque ex magna 
parte devastata, infecta causa et rege aliquantulum 
offenso, repatriabant. Otto autem quondam dux (75*), 
et Magnus dux, et cxteri majores Saxonum adhuc 
in perduellione eadem et ratione qua prius demum 
post fugam rebelles et pugnaces pertinaciter dura- 
verunt. 

Dehinc igitur autumpali tempore rex item passim 
recollecto et undecumque premiis conducto militize 
non parve apparatu, Saxonum reliquias perdoman- 
das sibique ad libitum suum mancipandas, commí- 


militibus diripiendos et mancipandos imprudenter C natorio simul et promissorio sermocinio artificiosus 


contraderent. 

Rex autem alia animosus intentione venerat, ea 
scilicet, nisi absque omni conditione hujusmodi sese 
reos in illius manus dedissent, qui honor suus esset, 
omnino satisfactionem illorum recipere nollet; sin 
autem, bello cum eis potius decertaret, quo usque 
ad libitum suum reos in se perduellionis victos su- 
bigeret. Quod ipsi, jugum subactionis grave nimis, 
immo potius omnino durissimum fore pensantes, il- 
lud jam utpote inpar et inportabile cervicibus suis, 
non posse prorsus libero suo collo longius trahere, 
querula satis proclamatione detrectabant. 

Rex denique hoc cum suis et regni optimatibus 
consilio minus salubriter communicato , acies ca» 


satis οἱ importunus aggreditur. Pium et pro certo 
mitem, reconciliatorium, munificum, et in paternas 
eorum leges et justitias cunctis sibi obtemperantibus 
judicem rectoremque justissimum sese extunc in 
posterum fore profitebatur, et sub jurejurando, ut 
aiunt, blanditiosus multum illud protestabatur; si 
autem e contrario perduelles hujusmodi sermonibus 
non acquiescerent, se illis, quoad viveret, durum, 
calumniosum, omnifariam inquietum, et ad ipsam 
usque perniciem illorum inimicum, et direptorem 
infestissimum  experiendum et sustinendum fore, 
minax satis et terrificus pertinaciter intentabat. His 
et hujusmodi in utramque partem per suaviloquos, 
illices, et corruptores internuntios minis et pro- 


Storum armis officiose instructas, prior in eos ex D missis astutissime viritim disseminatis, tandem regi 


inproviso appetendos artifliciosus ordinaverat. Εἰ 
ducibus Alamannorum ** et Bajoariorum cum cohor- 
lübus suis bellicosis ad primam coitionem, ut et se 
lex habet Alemannica '*, ante se caute nimirum 
premissis, ipse se retro cum suis electissimis illis 
fore presidio et adjutorio prudenter satis destina - 


etiam ob tot injurias illis illatas quasi dolorem síi- 
mulanti ponitentialem, nimium creduli et confiden- 
tes effecti sunt, presertim cum preter hzc, ut aiunt, 
ipsis ex parte illius sanctissime clam jurata sunt, 
inprimis exoptata vitz: securitas, pacis fideique non 
fict» fedus inviolabile, justitiarum legumque pa- 


VARLE LECTIONES. 


"^ Quo 2. 08. 18. hic non distinguitur in 2. 


'5 ifa 2. 


152 Nota legem alamannicam id est sueuorum 


quod in prima acie semper debeant pugnare, glossa sec. XVI. in 2. '"* mille D. 2. 
NOTE. 


(4) Gregorii VII Regist. τι, 4, ad Sigefridum 
Meguntinum archiep. 


PATROL, CXLVII. 


uo. Wratislao. 
*) Bajoaris, et Magnus Saxonia. 
12 


363 


" BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


304 


ternarum suarum plenaria libertas, si ei dumtaxat Α clero et populo reclamante, vix appositus, et Stmo- 


absque omni palam conditione, in hoc eum hono- 
rificantes, ad deditionem pervenire nop dubitarent. 
Denique post hujusmodi plures tam fidei veritatique 
simillimas promissorias assertiones nichil minus 
quam dolos aut perfidiam sperantes, suasu presum- 
ptibili episcoporum Mogontini maxime et Augu- 
Sstensis, nec non ducis Gotifridi et czterorum, qui 
prorsus nisi summa necessitate coartati illis bello 
detrectarent congredi, sese complices regi juxta con- 
dictum promissorum ac deditionem pariter contule- 
rant. Qui mox malesuadis auriculariorum suorum 
heu ! perfidiose conspirans susurriis, in diversa pre- 
sidia et in custodiaria illos disportari eosque fide 
promissorum ex integro postposita pariter captivari, 


niace ordinatus, set in proxima sequente Romana 
synodo ob id et inobedientiam deponendus, substi- 
tutus est. 

Eodem tempore sstivali domnus papa regi post 
tot contempta illius promissa et mandata, adhuc 
apostolica mansuetudine (77) attemptando commo- 
nitorias direxit litteras (78), quatinus quid et cui 
promiserit, recogitando meminerit, neque se falsarius 
aut contumeliosus in Dei et apostolice dignitatis 
contemptum et injuriam pertinaciter erigeret, neque 
Deum, qui se prz ceteris tam honoratum sublima. 
ret, contumax et incorrigibilis annullaret, set mente 
plurimum sollertissima id semper attenderat, quia 
superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. 


utpote durius illorum perduellionis injurias ultum B — Ipse autem pro victoria, qua tam magnifice potitus 


iri percupientissimus, mente pertinaci preceperat. 
Et ipse dehinc jure quodam majestativo possessiones 
quorundam illorum invaserat, et castella omnia, qua 
etiam antea sibi rapinatim per totam Saxoniam usur- 
paverat, denuo econtra nullo saltem vel musitante, 
presidiis suis inpositis '5 imperiosus 15 regnator 
occupaverat. 

Herimannus Babenbergensis dictus episcopus ob 
Symoniacam heresim a papa Gregorio ordine et epi- 
scopatu depositus et. excommunicatus est. Qui con- 
versione simulata, ab apostolico mox reconciliatus, 
monasterium Suarzaa petiit, illic se monachum fleri 
professus. Cui mox a rege Roupertus quidam, Gosla- 
riensis prepositure et aliarum plurimarum prelatus, 


est, non quidem maximas Deo, qui ipsum vincere 
et triumphare dedit, grates, ut oporteret, referebat, 
verum potius, qualiter se secundum se delectatum 
et jocundatum haberet, totus semper attendebat. 
Monita (79) verfo apostolice lenitatis, quibus eum 
multotiens antea arguendo, obsecrando, increpando, 
ad emendatiorem vitam adhortatus est, quasi gra- 
tissima sibi simulatorie acceptavit, czterum re et 
erroris exaggeratione omnino conculcavit. Aliquoties 
etiam devotas econtra ipsi salutationes οἱ litteras 
direxit excusatorias (80), satis confitendo conque- 
rens, tum state quod fluxa esset et fragilis, tum 
quod ab his in quorum manibus curía esset, multo- 
tiens sibi male suasum et consultum sit. Aliquoties 


ipsius consecretalis intimus, pene omni clero et po- Cetiam supplices (81) et omni humilitate plenas ipsi 


pulo ingratus, subponebafur, et mox in natalitio 
sancti Andree a Mogontino episcopo jussu regis 
ordinatur (76). Per idem tempus Anno, fldelis et 
prudens Christi Jesu minister, Coloniensis archiepi- 
scopus, qui hilaris multumque liberalis rerum sibi 
commissarum in pauperes Christi dispensator, et 
ecclesiarum quinque novellarum industrius et sum- 
ptuosus institutor et provisor, postquam omnia qua 
habere videbatur temporaliter, in coeleste gazo- 
philatium congesta thesaurizavit , felicis efficacia 
consummationis.et ipse illuc prosecutus, gaudium 
Domini sui super multa constituendus, et indefi- 
cientibus numquam praemiis remunerandus, beatis- 
simus o utinam! intravit. Qui apud Sigibergense 


direxit litteras, in quibus se Deo et beato Petro 
valde culpabilem et criminosum professus est, insu- 
per preces offerens, ut quod ex sua culpa in sccle- 
siasticis causis contra canonicam justitiam et decre- 
talia sanctorum Patrum statuta depravatum fuisset, 
apostolica ejus providentia et auctoritate corrige- 
retur, et in hoc suam oboedientiam, consilium et 
adjutorium sibi non defutura efficaciter experiretur. 
Nunc autem hujusmodi sui ipsius et ecclesiarum tam 
perplures correctionis sponsiones, quas tantotiens 
per legatos et litteras domno pap: tam multifariam 
fecit, omnino contumax parvipendit, οἱ excommu- 
nicatis in proxima Romana synodo consiliariis et 
familiaribus suis presumptuosus communicavit, et 


monasterium sepultus, multis revera miraculis inibi D ecclesias Dei, ut ab olim assolebat, confundere et di- 


sanctissimus claruerat. Cui'quidam Hildulfus Gosla- 
riensis canonicus, servus ipse regi, majestate regia, 


riperc non cessavit (82). 
His compertis domnus papa, cum se tam palam 


VARLE LECTIONES. 


16 ifa 2. 


NOTAE. 


(76) Cf. Bernoldi opusc. 1, 2, p. 207; x, 2, p. 379; 
xi, 6, p. 395. Vid. Gregorii VII Regist. mr, l, ad 
Bambergenses; mn 2, ad Sigifridum Mog. arch. ; 
i1, 3, ad Heinricum regem. 


(77) « Apostolica mansuetudine — dat gra- 
tiam. » Gregorii VII ep. ad Germanos. Mansi t. XX, 
p. 375 


(78). Libri πὶ epist. 7, 10, et libri 1v epist. 1, et 


ep. ad 


jam anno priore libri 1 epp. 30 et 31. Uss. 


(79) « Monita vero — consultum sit. » Gregor. 


epist. ad Germ. Mansi t. XX, p. 378. 


80) Vid. Heinricis epistola inter Gregoríanas post 


epist. 1, 20. Uss. 


(81) « Supplices et omni — adjutorium. » Gregorii 
Germ., l. 1]. 
(82) Gregorii ep. ad Germ., l. 1. 


905 


ANNALES. — AN. 1076. 


366 


contemptui haberi cerneret, adhuc induratum suum A et filiis eorum in id ipsum consentaneis, jam ali- 


vel semel attemptare proposuit, et tres viros religio- 
sos (83) ipsius utique fldeles, quorumque duos ad se 
Romam, utpote czteris familiariores, jam misit, ad 
eum quoque familiarius adloquendum et juxta evan- 
gelíicam doctrinam lucrifiendum festinanter legatos 
remisit; quique eum, ut est amicorum, suasoriis et 
secretis suggestionum incitamentis, nec non amicz et 
pure libertatis blandiloquiis ad dignam scelerum 
sporum poenitentiam instigatum revocarent, et ea, 
quamvis dictu horrenda, passim tamen vulgatissima, 
ipsi partim enarrando proponerent, et sic in ore ho- 
rum trium testium staret omne verbum. Per hos 
etiam ipsi indubitanter intimari fecit, si eos seorsim 
sibi loquentes non audiret, quod ejus flagitia zccle- 


quamdiu restauratum, nunc sub testamentario regis 
majestatis jure et scriptione plenarie libertatis 188 
omnifariam domino Deo, sancto Petro, sancto Au- 
relio et sancto Benedicto contradebatur. Et sic ex 
toto proprietatis illorum absolutum dominio, solita 
legis Alemannicz abrenuntiatoria testiflcatione co- 
ram multis testibus apud eundem locum, et in ipso 
sancti Aurelii dic festo, liberrimum peractum a se 
prorsus emancipabant (85), et in servitium Dei 
abbati Willihelmo ejusque successoribus in liberam 
potestatem et curam, et fratribus inibi sub regula 
monastica victuris in necessariam sustentationem 
destinatum, satis legittime conffrmabant. Pro cujus 
institutionis liberrimx decretis, apostolicz auctori- 


sie per ordinem propalata innotesceret; si autem B tatis prívilegio roborandis, dum mox ejusdem loci 


ecclesiam non audiret, ipse eum quasi ethnicum et 
publicanum a membris ejus omnino separaret. 

Qui Goslariam ad regem circa nativitatem Domini 
pervenientes, juxta quod illis: per obedientiam im- 
positum erat, caute nimis, set non absque maximo 
vit su: periculo, peregerant. Quos ille non bona 
patientia suscipiens, totum quod ipsi secreto in au- 
rem elocuti fuerant, mox ira et indignatione non me- 
diocri succensus, convocatis suis consiliariis palam 
fecit enarrari querelosus, ea, ut fertur, intentione, 
ut non soium ipsius, set et suas proprias tanto magis 
defendere conarentur causas. Et mox, quod prater 
cetera domnus apostolicus ei specialiter interdixit, 
excommunicatis ex studio tunc pervivaciter commu- 


abbas Willihelmus Romam perveniret, et ad votum 
suum apud papam Gregorium id efficaciter, pro quo 
exierat, perageret, dum repatriare jam moliebatur, 
acerrima illa passione ilico invasus afflciebatur , 
quam Greci atroflam, id est cessationem nutrimenti, 
dicunt, quz quidem a diminutione et tenuitate car- 
nis ex causis quibusdam naturz latentibus et pau- 
latim reconvalescentibus accidit. Insuper febribus 
planetis, disinteria, smorroida, id est sanguinis 
fluore, tabefactus, nec non inguinario quodam tu- 
more non minimum ad hzc una distentus, circiter 
quinque menses, ab ipsis etiam medicis omnino 
desperatus, set non solus suorum, miserabiliter 
cruciabatur. Demum vero, postquam Deo omnipo- 


nicavit, non attendens caritatis et longanimitatis il- C tenti medico miserante, tempus miserandi advenit, 


lius paterna tolerantiam, qua salutem et honorem 
ipsius in gremio sanctse Ecclesie se amplexurum 
fore per hos viros sibi fidelissime demandavit, si resi- 
puerit; nec metuens econtra severitatis illius com- 
minatorium gladium, quem ipsi pariter, si in errore 
consueto pertinax et inobediens perduraret, inre- 
fragabiliter nimis intentaverat. 

Eodem tempore autumnali Hirsaugiense ccoeno- 
bium, ab Erlefredo quodam nobili et religioso sena- 
tore jam olím, ut fertur, sub Pippino rege (84) 
regulariter satis institutum, set posterorum illius 
invasione ex multo jam tempore destructum et di- 
reptum, a comite Adalberto, uxore ejus Wieldruda 


oleo sacro a fratribus unctum, et a peccatis dimis- 
sum, oratio fidei salvavit infirmum. Sic ad cellam 
suam, mox reconvalescens, cum acquisitis apostolicae 
liberalitatis privilegiis οἱ benedictionibus vix repa- 
triavit (86). 

Dietwinus Leodiensis episcopus decessit, cui Hein- 
ricus Viridunensis prepositus successit. 

MLXXVI. 

Heinricus rex natalem Domini Goslaris egit, Sa- 
xonibus quamquam illi non parum infensis et non 
omnino fidelibus, utpote tam seva et injuriosa ani- 
mositate ipsius majestative snppressis. 

Gregorius papa, ut bonum pastorem oportet, ovile 


VARLE LECTIONES. 


1:6 libertati 2. 


NOTE. 


(85) Hos ipse Gregorius nominat 1. im, ep. 10, D recepisset, principum in d. 24 ejusdem mensis Wor- 
Ra 


bodum, Adalbertum et Uodescalcum. Data est 
hec epist. ad regem v1 Id Jan., indict. 14, quod a. 
1076 indicat, quo hac sunt referenda. Uss. — Sed 
litteras pape anno 107 scriptas fuisse, ex unanimi 
Lamberti et Bertholdi narratione constat, qui regem 
legatos Goslarie circa nativitatem Domini recepisse 
et tum generalem principum conventum, Wormatie 
d. 24 Januarii celebrandum  indixisse referunt. 
Bernoldus regem litteras papas Kalendis Januarii 
accepisse scribit. Quz alias jam in contrariam par- 
tem disputata sunt, inde concidunt, quod si rex lit- 
teras d. 8 Januarii scriptas exeunte mense Goslariaz 


matiam convocandorum facultas non fuisset. 

(84) Imo sub Ludovico Pio imp. anno 830, jactis 
ab Erlafrido comite de Calwa primis cenobii fun- 
damentis. Vid. Hist. Nigra Silvae tom. 1, p. 267. 


Uss. 

(85) Traditio hxc facta est Hirsaugie a. 1075, 
indict. 13, fer. 2, xvur, Kal. Oct.; confirmatio vero 
Heinrici 1V, cod. a. vii. Id. Oct. Chartam exhibet 
Belsoldus Docum. monast. Wirtemberg. tom. |, 
pag. 318. Bullam vere Gregorii VH, pag. 333. Uss. 

fo) Similia fere habet Heymo in ejus Vita, n. 4, 


apud Mabill., sec. VI, p. n, p. 727. Uss. 


307 


BERTHOLDI PRESBYTER] CONSTANTIENSIS 


368 


Christi a lupina rabie undique oculatus sollertis- A aut corripi, non solum non resipuit, quin potius 


sime munieudo, none modo alibi, verum in ipsa Ro- 
mana urbe nonnullos adversarios et insidiatores 
antichristianos propter justitiam sustinebat. E qui- 
bus quidam nomine Quintius 157, raptor sacrilegus 
et predo facinorosus, post multas insidias vesanus 
et sacrilegus contemptor omnium sacrorum Dei, 
consurgens in illum in nocte sacratissima nativitatis 
Domini, cum ad Sanctam Mariam majorem missas 
faceret, cum manu armatorum vesana «mcclesiam 
irrumpere !$ furiosus, et antequam postcommunia- 
lem orationem eucharistiatus finiret, ab altari ra- 
puit, vulneratum cepit, et in turrim suam tanquam 
latronem sacrilegum cum maximo ludibrio tractum, 
et miserabiliter coartatum  incarceravit. lbi diu 


ampliori tergiversatione contra fas temerarius satis 
periculose desipuit. Namque infausto consilio cum 
suis inito, plures regni episcopos et principes, eos 
maxime quos suc voluntati consentaneos noverat, 
apud Wormatiam (88) convocavit. Quos pene omnes 
debitam (89) beato Petro et apostolice sedis prssuli 
Gregorio obedientiam abnegare, eique palam unum- 
quemque ex nomine suo specialiter scripto, impri- 
mis autem sui ipsius prenotato, inita in id ipsum 
conspiratione abrenuntiare coegerat. Indeque litteras 
abrenuntiatorias per episcopos duos, Spirensem (90) 
et Basiliensem (91), primum in Italiam principibus 
et episcopis illius patrie, huic conspirationi asso- 
ciandis, direxit, deinde Romam. Qui mox habito 


gladio super collum illius furialiter stricto, torvus, B non minimo conventu juxta Placentiam, nou solum 


minax, et omnifariam terrificus, thesaurum et flr- 
missima sancti Petri castella in beneficia sibi ex- 
torquere non cessavit ab eo; set omnino non potuit. 
Nec mora, hoc summopere lamentabili per totam 
ecclesiam sacrilegio tota civitas ejulabiliter nimis 
commota est; turrim ipsam cum maximo zeli Dei 
fervore impugnant, et eam, domno papa quem jam 
interfectum putabant inde erepto, destruunt, et totum 
quod ad Crescentium !'* pertinebat, in brevi dissi- 
pant, ipso vix interventu pape, cui se reum dede- 
rat, inde vivo propulsato, uno autem solo, qui pa- 
pam in caput sacrilegus vulneravit, ibidem interfecto; 
sic apostolicus gratanter ad altare rediens, missas 
consummavit. ΄ 


verbis et litteris set testificatione jurisjurandi domno 
pape obedieniiam debilam non exhibendam, utpote 
qui se ab eo pro Symoniaca heresi damnandos non 
parum timebant, communi voto simul omnes deli- 
berabant. Denique litteras hujusmodi inob«dien- 
tiam continentes per legatos, quendam Parmensem 
canonicum, et servum quendam regis, properanter 
ad Romanam synodum dirigebant. Ubi litteris et 
mandatis publice in audientia totius conventus re- 
citatis, domno pape inobedientia deliberata pro- 
nuntiabatur, et ut cathedra descenderet, cui indi- 
gnus prasideret, ex parte regis ipsi comminatorie 
satis imperabatur. Quid ibi tumultus et conclama- 
tionis et in legatos illos non ordinate incursionis 


Quincius vero solita papam deluserat vecordia ; C excreverit, noverint illi qui presto fuerint. Hoc unum 


quippe in turri sua dum civium suorum tumultum 
zelumque Dei in se ardentissimum videret, metuens 
vita sux et suorum, confessus est ipsi peccatum 
suum, et obedientiam dignamque poenitentiam et 
satisfactionem ei devotione quamvis simulata pro- 
misit. Quod ex toto parvipendens, noctu Urbe fuga 
lapsus evasit. Dehinc papa datis indutiis eum ad 
poenitentiam, quam imposuit, revocavit ; ipse autem 
non modo apostata in hujusmodi factus est, quin 
etiam quoddam castellum firmissimum ibi conti- 
guum occupavit, ubi latrocinando rapinis et sanguine 
victitabat. Unde papa per Pronestinum episcopum 
fecit eum excommunicatum damnari. Ipse autem regi 
per omnia morigerus, sic per biennium grassabatur, 
Dei contemptor indurantus. 

Tandem vero rex, non modico furore post dis- 
cessum virorum predictorum permotus, et indi- 
gnum (87) ducens se a quoquam reprehendi debere 


sit nostrum inde dixisse, domnum (92) apostolicum 
non sine sui ipsius corporis magno satis periculo 
quam !'9 vix eos Romanorum manibus semivivos 
eripuisse. 

Tandem facto silentio, domnus papa fecit syno- 
dalia statuta super his inquiri et recitari, qui quasi 
in medio totius sacclesie contumaciter summo post 


Deum pontifici et suo rectori temere abjurato, in- 


obedientiam suam non erubuerant scriptis ex no. 
mine profiteri, non intelligentes neque timentes 
quod ad illum et czeteros ecclesi; magistros perti- 
nuerit, quod Paulus.ait : « Parati semper ulcisci 
omnem inobodientiam. » Ipsos namque oportuerat 
diligentius attendisse quod sanctus Silvester (93) 


D papa in Romana synodo jam inrefragabiliter de- 


crevit (94) : « Nemo primam sedem judicabit, quia 
omnes sedes a prima sedis justitia desiderant tem- 
perari, neque ab omni clero, nec ab omni populo 


VARLE LECTIONES. 


1] i(a 2. 188 irrupit 1* 0768... '* iia 2. 


180 quamquam Uss. 


NOT &. 


Indigmim  — corripi. Gregorii VII, ep. ad 
Germ., I. l., p. 379. 

(88) vid. Bernoldi opusc. 1, epist. 3, Jo 217. 

(89) Debitam — abnegare. Ibid., p. 

90) Huzmannum. 

91) Burchardun. 

δὶ Sed Romanus pontifez (e (legatos) — de mani- 


bus Romanorum — viz m eripuit — factoque 


silentio — etc. Bernoldi opusc. 1, p. 220. 
DS. S. Silvester — judicabilur. Bern. opusc. 1, 3, 
(94) Fictitiam esse hanc synodum, adooque et 
allatum Sílvestri pape decretum, dudum consen- 
tiunt eruditi. Vide Bernoldi opusculum I, epist. 3 
9, ubí hzc plenius habentur. Uss. 


369 


ANNALES. — AN. 1076. 


370 


judex judicàbitur ; » et illud decretum beati papz A solummodo complices et fautores; cxterum quibus 


Gregorii (95) : « Decernimus reges a suis dignita- 
tibus cadere, et participatione corporis et sanguinis 
Domini nostri Jesu Christi carere, si presumant 
apostolice sedis jussa contemnere; » et id genus 
multa. Quapropter (06) illic synodalis sententia data 
est, divinarum et humanarum legum auctoritate 
testificata, regem Heinricum non solum excommu- 
nicari, set absque spe recuperationis honore regni 
debere destitui, ut in excommunicatorum consortio 
foret, cum quibus ipse potius quam cum Christo 
habere partem eligeret. Primum (07), quod perti- 
nax ab eorum communione, qui pro sacrilegio et 
reatu Symoniacz heresis excommunicati sunt, absti- 
nere noluit ; deinde quod, contemptor Dei publicus, 
pro criminosis actibus suis poenitentiam non solum 
suscipere set nec promittere quidem voluit, nequa- 
quam servans ea qua legatis apostolicis jam promi- 
serat ; nec non quod publica pervicax inobedientia, 
apostolicae sedi contumaciter resistere, et sic corpus 
Christi, id est unitatem sancte ecclesie, scindere 
et scandalizare induratus non expavit. Pro his deni- 
que culpis synodali judicio illum domnus aposto- 
litus nec non omnes qui studio et voluntate iu illa 
inoboedientia rei pervicaciter exsisterent et omnes 
majrres et minores in hujusmodi re ex industria 
ipsi consentientes excommunicavit, et usque ad di- 
gnam satisfactionem a membris swcclesim in per- 
petuum separavit, ut quos mitis non potuit, vel seve- 
rus ad viam salutis Deo miserante revocaret. His 


mens sanior erat, non ita. Ex quibus quidam epi- 
scopi, patriarcha Aquilegiensis, episcopus Salzbur- 
gensis, Pataviensis, Wormatiensis, qui et ipse cathe- 
dra sua pulsus est a rege, nec non Wirziburgensis, 
et pene omnes Saxonici, nec non duces Roudolfus, 
Berhtoldus, Welf, et ceterorum regni primatum pars 
non modica cum apostolico indubitanter sentiebant, 
quique predicte conspirationi interesse noluerant. 
Unde et dehinca rege vocati, ipsum devitabant, cum !** 
propter anathema, tum etiam quod maxime in illo "95 
confidebant. 

Episcopus Páderbrunnensis !'* obiit, cui Poppo 
praepositus Babinbergensis non omnino canonice 
successit, quippe a rege jam anathematizato, com- 
municans ipsi !€, episcopatum suscepit. Quem tamen 
antea Trajectensis episcopus cuidam suo consan- 
guineo a rege dandum pro munere conditionaliter 
accepit, ut scilicet Coloniensis episcopi, qui Symo- 
niace et non !** per ostium ascendit, ordinationi non 
resisteret, set ipse eum consecraret. Qui adeo delusus, 
non astitit regi toto animo, ut prius. 

Apud Trajectum rex pascha egit, collectis 15 unde- 
cumque illuc non parvis sue rebellionis et inobc- 
dientie complicibus. Ibi tunc zcclesía, quam episco- 
pus jam diu maximis impensis et studiis construxerat, 
a Deo et sancto Petro despecta, igne ultore mirabi- 
liter conflagravit. Indeque per Lotharingiam rever- 
titur Wormatiam, illic in pentecoste colloquium cum 
suis comparibus habiturus. 


omnibus Agnes imperatrix, mater regis, intererat, ἃ — Willihelmus Trajectensis episcopus regi subira- 


cujus animam ipsius gladius damnationis non parum 
Sauciaverat. 

His diebus synodalibus dux Gotifridus demum 15 
ab illa Wormatiensi conspiratione, non minimus suf- 
fragator et incentor illius, dum rediret, a milite quo- 
dam ad requisita naturz in secessu sedens de deorsum 
vulneratus , infeliciter exspiravit excommunicatus. 
Cujus marcham (98) sororis sus fllius z::quivocus 
illius, 40 libris auri vix emptam a rege possedit, 
ducatu, quem sibi jam avunculus przstitum ab eo 
acquisivit, injuste privatus. Cui fllium suum vix bien- 
nem (09) rex presidere fecit. 

Dehinc rex et sui comperto apostolico anathemati 
fere omaes contradixere (100), et omnino injuste et 
non canonico ordine actum, quicquid tunc in synodo 
Romana a tam sacrilego errore actum sit, affirman- 
tes, pro nichilo id prorsus habuere. Et hoc regis 


tus declinavit 155. ab eo, et domum veniens, maximo 
sibi epularum apparatu fecit studiosissimus mini- 
strari; et sic a mensa, in qua uno die tertio convi- 
vatus est, impudenter nimis incrapulatus retrahitur, 
morteque repentina praeventus et inopinata, miser- 
rime satis defunctus est, anathematis spiculo et ipse 
indubitanter condemnatus (101). Cui Chounradus 
Mogontiensis camerarius, regis communicator sedu- 
lus, et episcopatus datione ab eo non canonice com- 
placatus, successit. 

Colloquium quod apud Wormatiam fleri a rege 
constitutum est, ea condictum est'** intentione ut 
aiunt, ut papa illic quasi canonice a tribus episcopis 
qui pre caeteris seniores viderentur prejudicatus, 
et ob scelera accusatorie ipsi objecta damnatus, sede 
apostolica qualitercumque dejiceretur, et sic pro eo 
alius, quem juxta cor suum sibi morigerum et ob- 


VARLE LECTIONES. 


'! Domum 1.  '* cum corr. tum 2. 
Ceisuit ; fortasse minime legendum est. 
" declamavit 9. Ὁ deest 2. Uss. 


!* scilicet apostolico ; Ussermann non anie maxime inserendum 
!* baderbr. 2. 


165 ipsi corr. ipse 2. — !** deest 2. 15 collegit 2. 


NOTE. 


(95) Idem legitur in Bernoldi opusc. vr, 9, p. 361. 
Decretum hoc desumptum est ex S. Gregorii M. epist. 8 
(libri xii nov. edit. Opp. t. II, p. 1223), ad Senato- 
rem abbatem, ad quam etiam provocat Gregorius VII, 
In hac causa ad Hermannum Metensem scribens. Uss. 

(90) Quapropler, — eligeret. Gregor. VII, ep. ad 
Germ., 1. ]., p. 379. 

(97) Primum — revocaret. Yb., 380. 

88) Antwerpiensem. Hujus Godefridus erat occisi 


consobrinus , qui sub Bullionii nomine celebris 
postea evasit. Uss. 

(99) Conradum, cui tamen a. 1089 ob rebellionem 
ducatum ademit, et Godefrido concessit. Uss. 

(100! De hoc legendus ipse Gregorius epist. 2 et 3 
lib. 1v. Item Otto Frising. Chron. l. vi, c. 35, et De 
gestis Friderici I imp. lib. 1, c. 1. 

(101) Cf. Gregor. Regist. iv, 6, ad Henricum 
Leod. episc. . 


371 


BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


372 


sequialem invenirent, ibidem mox supponeretur. AJulius, et reliqui sine numero omnino astipulantur, 


Qui tres jam in ipsa conspiratione prenominati, in 
Dei autem predestinatione, ne illuc pervenirent, 
retardati sunt. Quorum Trajectensis, ut predictum 
est, subito moritur ; Brixiensis in itinere ipso captus 
a comite Hartmanno (102), in custodiam et ipse jam 
ab apostolico excommunicatus mittitur; tertius Nea- 
politanus solus pervenit. Set nemo juxta legis prze- 
ceptum damnatur, uno contra se testimonium dicente. 
Dux etiam Gotifridus, qui papam illic constituen- 
dum ad sedem Romanam se perducturum jam regi 
audacter promiserat, et ipse, ut notum est omni- 
bus, excommunicatus interierat. Deo namque illud 
colloquium sic dissolvente, Mogontie in festivitate 
apostolorum Petri et Pauli iterum conveniunt, et 


qui adeo amplexati sunt veritatem, ut potius mori 
quam mentiri deliberarent. Et hoc nimirum pro suo — 
principatu egerant, quem beatus Petrus apostolus 
verbo Domini et tenuit semperque tenebit. los sequi- 
tur beatissimus papa Adrianus (105) kapitulo 18 17 
in decretis suis, Generali, inquiens, decreto statui- 
mus, ul execrandum anathema fiat, et. velut prawvari- 
cator catholice fidei semper apud Dominum reus exsi- 
stat, quicumque regum seu polentum sive episcoporum 
deinceps slatuta Romanorum ponlificum (106) in quo- 
cumque violanda crediderit, vel perviolari permiserit. 
Nec minus hoc metuendum est, quod sanctus Leo 
in decretis suis terrificus nimis decrevit (107) : Om- 
nis, inquit, qui diffinitiones nostras per inobodien- 


ut se ulciscerentur inordinatius et sese ipsis judi- B fíam evacuare contendit, anathemale percellatur , et 


cibus damnatos plenius damnarent, sacrilego motus 
sui ausu domnum apostolicum, falsis testimoniis 
quasi judicatum , temere satis excommunicabant, 
et quod synodali judicio in regem et in cateros 
sug confrederationis participes ab apostolico actum 
est anathema, utpote temerarium, injustum et 
nullius ponderis, prorsus coneulcandum et flocci- 
pendendum, quasi sententialiter confirmabant. Non 
enim attenderant cautissime quod apostolice ma- 
jestatis reatum incurrerint, juxta quod decretalia 
sanctorum Patrum statuta inrefragabiliter sanctiunt, 
quicumque sedis apostolice judicium quasi repro- 
babile inmutare seu retractare prasumpserint, et 
quod nulli unquam permissum est, aliquid inde hoc 


qui contumax nostris saluberrimis statutis contradixerit, 
a membris ecclesie omni tempore separetur. Et ideo 
cuicumque judicium sedis apostolice in dubium 
venerat, cum ipso apostolico potius quam cum aliis 
ventilare debuerat, sine quo id, quod judicatum 
est ab eo, nullatenus retractari vel mutari poterat. 
Nostrum est enim, apostolicis institutis absque omni 
hesitatione obedire, stultas autem et sine disci- 
plina quaestiones devitare, quas generant lites et 
multum proficiunt ad subversionem audientium. 
Domni autem apostolici est suas sententias ratione 
firmare, si cuiquam in eis quid dubium videatur 
occursare. 

Diversus siquidem sermo inter Synodiacos de hoc 


reprobato judicaverint. Unde sanctus 179. Silvester C eodem anathemate regis per totum regnum sine in- 


in Romana synodo, cui 284 episcopi cum 40 presbi- 
teris, et diaconibus plurimis, presente Constantino 
augusto et matre ejus sancta Helena, subscripserunt, 
ita decrevit 17: : Nemo primam sedem judicabit, el 
cetera) ut prescriptum est. Et beatus (103) papa 
Gelasius in decretis suis kapitulo 2 (104) : Cuncta, 
inquit, per mundum novit &celesia, quod sacrosancta 
ecclesia Romana de omni ecclesia fas habeat judi- 
care, neque cuiquam liceat de ejus judicio judicare; 
siquidem ad. illam de qualibel mundi parte appellan- 
dum est, ab illa aulem nemo est appellare permissus. 
Set nec illa prieterimus, quod apostolica sedes absque 
ulla synodo precedente absolvendi quos iniqua 
synodus damnaverat, et nulla exsistente synodo 


termissione terebatur, justene actum sit an injuste ? 
Verumtamen hoc apud contentiosos maxime, qui 
non veritati set contentionibus conati sunt deservire; 
aut enim ignorabant, aut ex industria dissimulabant, 
quia duo judiciarii ordines in sacris Scripturis colli- 
guntur (108), unus in dubiis rebus, ubi induci, pro 
quibus nunc, ut ipsi aiunt et testantur, minime datis 
maxime controversati sunt, pro acquirendis testibus 
et defensoribus necessaria sunt. Alter vero in publi- 
cis criminibus, in quo nulle induciz concedendz 
leguntur, cum sine accusatore et teste iu contuma- 
ces et inobedientes sine mora sit sententialis pro- 
ferenda vindicta. In (109) dubiis namque causis, 
licet veris, nondum autem publicatis vel sponte 


damnandi quos oporteat, habeat facultatem, quod !'*T) confessis seu aperte convictis, necessario eas ad in- 


sanctissimi pontifices Calistus, Fabianus, Xistus, 


quirendum vel comprobandum inducia& concedendz 


VARLE LECTIONES. 


10 papa addit 1*. 17: decretum corr. decrevit 2. 


* quos 2. 75 XIII 1*. 


NOTE. 


(102) Dilingensi, infestissimo Heinricl hoste; cf. 
Casus S. Galli Mon. SS. II, 157. 

(109) Beatus papa Gelasius — semperque tenebit, 
apud Bernoldum bis legitur, opusc. 1, 4, 5, p. 216, 
et opusc. Iv, 23, p. . Verba Callistus — delibe- 
rarent secundo tantum loco inveniuntur. 

(104) Epistola 13, ad episcopos Dardanis, Labb. 
Conc. t. IV, 1203. Uss. 

(105) Cap. 80 in cápitulis Adriani 1 ad Carolum 
M. (Labb. Conc. t. VI, col. 1833) Bern. opusc. 1, 
0, p. 301. Uss. 


(106) Ed., deinceps canonum censuram, im quo- 
cumque, etc. Uss. 

(107) Videtur respicere ad.cap. 5 epistola 1, ad 
episcopos Campaniz (Labb. Conc. t. TII, col. 1204). 


Ss. 
(108) Eadem, paucis mutatis, exstant Bern. opusc. 
I, I, p. 187. 

᾿ (109) In dubiis — multa proveniunt, leguntur in 
Bernoldi opusc. 1v, 22, p. 300, exceptis verbis, vel 
sponie —  comprobandum. Eadem fere recurrunt 
opusc. 1,1, p. 187. 


373 


ANNALES. — AN. 1070. 


314 


sunt, ut. juxta sanctiones apostolicorum virorum ἃ quam eorum crimina tam contumaciter publicata, et 


Felicis pape et Julii et reliquorum ipse accusatus 
possit se contra accusatores pleniter preparare ad 
abluenda crimina objecta. Unde et beatus Eleuthe- 
rius a beato Pelro papa duodecimus in decretis 
suis kapitulo 1 testatur (110). « Inducim, inquit, 
non modicz ad inquirendum dande sunt, ne aliquid 
prepropere agi a quacumque parte videatur, quia 
per surreplionem multa proveniunt. » Unde et san- 
clus Ambrosius in expositione Epistolsie ad Corinthios 
testatur (111) : «Judieis, inquit, non est, sine accusa- 
tore damnare; quia et Dominus Judam, cum fur es- 
set, cum non accusatus sit, minime abjecit; » sicut 
et in omnibus dubiis agendum est causis. Quapropter 
el Dominus ipse exemplum dedit nobis, ne passim 


tam pro nichilo habita, nec non tam pertinaciter 
defensa, ecclesiam sanctam miserabiliter nimis con- 
fiedaverant, et super tot vulgatissima sua contuma- 
citer inobedientiam suam non alibi nisi in synodo 
Romana, et hzc seriptis et nomine publicata, nimia!"* 
temeritate professi sunt. 

In ipso anathemate (113) domnus apostolicus ex 
parte et nomine Patris omnipotentis et Filii et Spi- 
ritus sancti, et per auctoritatem sancti Petri omnibus 
Christianis precepit, ne quis regi excommunicato 
ut regi deinceps aliquomodo ob«diat, aut serviat, 
aut jusjurandum servet, quod fecerat aut facturus 
Sit. Quod principum regni pars non minima atten- 
dens, sepius a rege vocati ad eum venire detrecta- 


audita, non probata et indiscussa, facile credamus, Bibant, elaborantes diligentissime ut zelum Dei se- 


dum in flgura angelorum Sodomam pergens dixit 
ad Abraham : « Descendam, et videbo, utrum cla- 
morem, qui venit coram me, opere compleverint, 
an non est ita, ut sciam. » Postquam autem clamo- 
rem quem quasi audivit, verum probavit, mox sine 
tarditate super eam ignis et sulphuris imbres vindex 
presentissimus de colo pluit a Domino. — Justis- 
sime autem absque induciis damuantur, qui culpam 
suam jam dudum a sanctis Patribus αἰ η 16 damna- 
fam non negare, set publice contemptores obstinati 
contra apostolica statuta se conantur qualitercumque 
defensare. Ergo de manifesta et plurimis nota causa 
non sunt qusrendi testes. Unde (112) apostolus 
fornicatorem illum apud Corinthios precepit, co- 


cundum scientiam haberent. Quem licet injuste et 
non canonice excommunicatum nossent, tamen ei 
juxta Sardicensis concilii statutum (114) nullatenus 
communicare deberent, nisi eum reconciliatum esse 
prescirent. Unde regi adhuc indurato metuentes 
eommunicare, quia illum neque arguere, neque pu- 
nire, neque corrigere poterant, ipsi quia consentire 
abhorruerant, studebant ut oportuit devitare. Qua- 
propter autumnali tempore cum eo optimates regni 
colloquium ob hujusmodi se habituros Parthenopo- 
lim "6 fore condixere, ubi quid agendum super tam 
grandi negotio foret, communi consilio possent diffi- 
nire, et ubi ipsis regi et domino suo commonito, et 
ad poenitentiam converso et ceconciliato liceret ser- 


gnito ab omnibus quod fecit opere, de cetu frater- C vire. Postquam illuc non parvis militaribus copiis 
nitatis expelli: « Vos, inquiens, inflati estis, et non convenere, rex cum suis assentatoribus citra 177 
magis luctum habuistis, ut tolleretur de medio ve- Renum apud Oppinheim villam cum non mediocri 
sirum, qui hoc opus fecit?» Omnes quippe crimen sus confcederationis ccetu, adhortatu et suasu mi- 
ejus sciebant, et non arguebant. Publice namque no- nax et animosus, consedit; regui autem primates 
vercam suam loco uxoris habebat ; in qua re neque cis Renum commanentes, inter se quisritabant, et 


lestibus vel inquisitione opus erat, nec tergiversa- 
lione aliqua tegi crimen poterat. Quapropter aposto- 
lus judicium uon differens in eum, « absens, inquit, 
Corpore, praesens autem spiritu, » cujus videlicet 
nusquam deest auctoritas, « jam judicavi ut presens, 
eum, qui hoc opus fecit. » 


Deo datore attentius unusquisque pro se ad invicem 
conferebant, quid super tam inmani causa ipsis 
diffpiendum fuerit. Illuc sedis apostolice legati 
litteris huic cause congruis allatis advenerant, in 
quibus etiam nunc Pataviensi episcopo vice sua apo- 
stolica papa jam dudum concessa inposuit, ut omnes 


Totum itaque corpus Scripturarum sententiis preter regem solum ad satisfactionem dignamque 
domni apostolici suffragatur. Unde contradictores penitentiam digne venientes canonice reconciliaret, 
el perversotes earum facillime possunt convinci. illos videlicet qui deinceps in parte sancti Petri 
lpse namque a vestigiis sanctorum Patrum nulla-D stare voluissent. Ex quibus Mogontinus archiepi- 
lenus deviavit. Incassum ergo quidam contentiosi scopus cum sua militia, Treverensis, Argentinus, 
Dusitabant 375 pro induciis regi ejusque complicibus  Viridunensis, Leodiensis, Monasteriensis, Traje- 
hon datis, et quod eos statim excommunicavit, post- ctensis electus, Spirensis, Basiliensis, Constantien- 


VARLE LECTIONES. 


" ig 2. '" nimis 2. ''* vox deest 2; Parthenopolim Megdeburg fore 1. 1*. '" i[g 2. — ultra le- 
gendum videtur ; circa edidit Uss. 


NOT. E. 


110) Labb. Conc. t. I, col. 589. Uss. pelli, omnes — poterat sunt verba Ambrosii. 
uj Vide in appendice ad Opera S. Ambrosii, t. 1], (113) Verba ex ipsa excommunicationis formula 
p. 127, cui hec expositio perperam tribuilur. Uss. mutuatus est auctor ; v. Mansi XX, 409. 

(114) Can. 17, Dionysii (Labb. Conc. t. 1I, p. 649). 


(112) Unde apostolus — ftcit, ordine mutato U 
ss. . 


opus 
lege in. Bernoldi opusc. 1, 2, p. 1903, cognito — ez- 


376 


BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


316 


sis autem Ulma "5, episcopi scilicet hi!', et ab- A "Hoc colloquio circa Kalendas Novembris finito, 


bates plures, nec non majorum et minorum non 
modica turba ob reatum communionis regis, seu 
quod ipsi ob inobedientiam excommunicati sunt, 
sive quod receperunt missas et officia sacerdotum 
ob incontinentiam vel heresim symoniacam damna- 
torum, ibidem reconciliati in communionem recepti 
sunt. 

Postremo diebus decem inu hujusmodi studiis 
transactis, cum rex videret et audiret tot et tantos 
apostolice dignitati humiliter cessisse, eosque re- 
gem alium pro se constituendum deliberasse, et 
ipse quamquam nolens et invitus, et pre dolore 
hoc fere'9' ultra spiritum non habens, cessisse se 
quam vix !! simulavit, non modo papz, verum quo- 


ilico prater solitum pregrandis nix terras undique 
opprimere incepit. Hac siquidem presagium et 
sigpum futurorum malorum non solum Cisalpinas 
partes, verum, quod potius mirabile visum est, totam 
Longobardiam nimietate inaudita non parum stupe- 
fecit. Nimio quippe frigoris congelamento Renus 
pariter et Eridanus, ut de fluviis czeteris taceatur, in 
tantum consolidati sunt, ut per longum tempus quasi 
per terram viam in se glacialem exhíberent cunctis 
itinerantibus. Sic hiemps aspera et nivosa algoris vi 
continuata usque in Idus Martii, scilicet a colloquio 
predicto usque ad colloquium quod apud Forihcheim 
a regni optimatibus actum est, perduravit. Ipso de- 
nique die ccpit nix per omnes terrarum nostrarum 


que regni principibus in cunctis quaecumque ipsi B partes, diversis pro qualitate locorum liquefienda 


inponere et observare eum voluissent. Tunc visum 
est eis prater catera, ut inprimis Wormatiensi 
episcopo sedes et civitas sua libera redderetur, re- 
gina inde cum suis omnibus egrederetur, Saxonibus 
obsides illorum redderentur, et ut ab excommuni- 
catis suis se rex omnino separaret, nec non litteras 
papa Gregorio, debitam oboedientiam, satisfactionem 
et dignam poenitentiam se servaturum (firmiter inti- 
mantes, absque mora dirigeret , ipse autem juxta 
consiium eorum interim manendo responsum apo- 
stolicum et reconciliationem illius exspectaret. Hzc 
et cetera omnia rex, quamquam non ex tota sim- 
plicitate, ilico peregit. Abbinc litteras, juxta quod 
condixerant inter se compositas, et in presentia 


lapsibus, paulatim descrecere. 

Rex autem transacto circa Oppinheim prescripto 
colloquio, Spire cum tutoribus et actoribus, qui a 
primatibus regni ipsi deputati sunt, aliquamdiu more 
penitentium victitans stetit. Dehinc ob conjurationem 
principum predictam suspicans in se contorquendas 
perfidiam et versutias illorum supplantatorias, re- 
collectis undique consiliariis suis, placitum optima- 
tum suorum temerarius postposuit, et sic ne regno 
privaretur, toto industrius et attentissimus ingenio, 
omnifaria suorum scrutinia et consilia conferendo 
diligentissime se premunivit. 

Tullensis autem episcopus, nec non pariter Neme- 
tensis mox cum multis aliis, quibus hoc per obe- 


eorum sigilltas, quas tamen deinceps ipse clam (;dientiam a Pataviensi episcopo impositum est, Ro- 


alteravit et ad libitum suum mutavit, per Tre- 
virensem episcopum Romam papse presentandas 
transmisit. Primates vero regni, dolos solitamque 
vecordiam consiliariorum regis, quam tantotiens 
experti sunt, metuentes, et ipsi legatos boni testi- 
monii, qui his omnibus qux ibidem acta sunt prz- 
sto fuerant, Romam pariter, ne papa dolis illorum 
deciperetur, properanter dirigunt, ipsumque per 
misericordiam Dei suppliciter obsecratum implo- 
rant, ut in has partes dissensionem hujusmodi com- 
positurus venire dignaretur. lnsuper ut regem ad 
apostoliez sedis oboedientiam perfectius constrin- 
gerent, antequam ab invicem discederent, eonjura- 
bant, ut si culpa sua ultra annum excommunicatus 


mam pervenientes, pape se reos cum satisfactione 
et obedientia debita dederant. Quos ille canonice 
reconciliatos, eorum oboedientiam aliquamdiu pro- 
bando in monasterialia quaedam custodiaria solos 
eos fecit incarcerari, donec imperatricis interventu 
vix inde reducti, absque ordine non :9 concesso, 
solius licentia communionis repatriare permissi 
sunt. 

Hos e vestigio Trevirensis archiepiscopus cum 
regie legationis litteris festinus nimis consequitur, 
papam salutavit, litteras adulteratas ipsi presenta- 
vit. Quas ille nisi coram legatis optimatum regni 
recitari sibi noluit, ut ipsi testes recitationis ades- 
sent, qui et earum compositionis et emissionis scioli 


perduraret, ipsi eum ulterius regem non haberent.])asstiterant. Postquam igitur recitate sunt, legati 


Indeque ob metum future in eos regis ultionis et 
injurie, quem per plures eorum non visum et insa- 
lutatum sibique nimis subiratum reliquerant, data 
sibi in invicem, si quid eis ob hujusmodi causam 
adversaretur, fide adjütoria, unusquisque glorian- 
ter '** in sua remearunt. 


materiam longe aliam quam qus in preesentia pri- 
matum regni composita eli sigillata fuit, recogno- 
scentes, non eandem set alteratam et per loca muta- 
tam fuisse, per dominum Deum liberríme protestati 
sunt. Sic Trevirensis archiepiscopus, quamquam 
in primis litteras defendere incepisset, postremo 


VARLE LECTIONES. 


"* Hansixius 1. c. ultimo legit. Ulm: tamen juxta codices legendum esse patel ex. Bernoldi apologetico pro 


Gebehardo Constantiensi episcopo (Opusc. X, 4, p. 380.) : ubi Ottoni apud . 
p. ἢ. n. m. et minorum scripta iterum delevit, et tunc iia pergit : « Tridentinensis 


USS. '" l* voces et abb. 


imam communio reddila dicitur 


vel Trient, Coloniensis et Agripinensis vel Kólln, item Metensis vel Metz, Tullensis vel Tol, Veinensis vel 
Veins, Lausannensís vel Losen, Frisiensis vel Frisingen, et abbates plures nec non majorum et minorum 


non modica turba, eic. '** ita codd. 


5 quamvis flcte. Uss. 


182 gloriantur 2. 155 non deest ed. 


371 


ANNALES. — AN. 1077. 


318 


tamen convictus: ab eis οἱ rememoratus, fraudulen- A ab eis omnino liberare. Ad hoc quidam marchio, 


tiam 00n suam set cujus nesciret alicujus alterius, 
in litteris publice confessus est. Ita omnia regis 
obedientie, quam littera mendax, non cordis ve- 
ritas protulit, commenta simulatoria et deceptionum 
plenissima, cum imperatrice pariter domnus apo- 
stolicus vigilanter deprehenderat. Quapropter, quod 
rex obnixe satis rogaverat, ut seilicet Romam ei ad 
papam reconciliando pervenire liceret, nequaquam 
consentire papa voluit, set ut'in presentia regni 
primatum apud Augustam Vindelicam a se audiendus 
et reconciliandus sibi occurreret, apostolica aucto- 
ritate preceperat, et illo se venturum ad eos circa 
festivitatem, Ypapanti (115), si Dominus voluerit, 
firmissime satis per utriusque partis legatos ipsos 
remandavit. 
perceptis, in (116) quibus plurimus pro ducatu 
880, pro ceteris necessariis, et pro pace ipsos, ut 
oportuit, diligenter preemonuerat, letanter patriam 
suam tanti hospitis adventum preconando revise- 
rant. 

Mox igitur omnes regni optimates, his qua littera 
innotuerant congratulanter acceptis, toto mentis 
conatu ad hec omnifariam observanda, sese percu- 
pientissime preparantes, spe non modica :cclesia- 
sticz? religionis et obaervantise restaurande non 
parum exhilarati sunt. Rex autem longe alia inten- 
tíone cordatus, dum pape propositum comperisset, 
occurrere ipsi antequam nostras partes intraret, 
summa consultationum solertissimus industria mo- 


liebatur. Proposuit namque ut aut collecta peccunia C 


qualitercumque conducta maxima suorum militari 
copia territum eum in fugam coegisset, sive per 
Romanos et ceteros consiliarios illius, tantis τη" 
neribus corruptos, et sic individuos sibi astitores 
effectos, ad votum suum illum constringeret. Sin 
autem, una secum ipsi tam perduelles et efferati 
repugnarent, ut illico eum injuriatum cathedra de- 
peilerent, et alium juxta cor regis pro eo substitue- 
rent ; et sic in imperium ab illo electus et ordinatus, 
una cum uxore suo in patria !* gloriosus remearet. 
Si autem papam, metu, minis et blanditiis Romano- 
rum convictum, morigerum sibi rex per omnia effi- 
ceret, pium sibi, adversariis autem suis severissi- 
mum deinceps fore, stultissime satis premedita- 
batur. 

His et aliis non perpaucis, ut fama fuit, consilia- 
riorum suorum vecordiis commonitus et animatus, 
contra dispositam jam optimatum regni correctionem 
et christiane religionis recuperationem sese perti- 
Daciter erigens, non cessavit magistratus illorum 
qualitercumque opprimere, et se suum ad libitum 


nomine Opertus, de Longobardia tunc temporis 
adveniens, summopere illum pre cseteris conforta- 
vit. Qui magnifice ob id ipsum ab eo donatus et 
honoriflcatus, in repatriando juxta Augustam Vin- 
delicam repentina morte praocupatus, equo deci- 
dit, et sic apostolicum anathema jam pro nichilo 
habens, tunc autem quanti ponderis sit re experiens, 
quam miser ille damnabiliter interiit. 
MLXXVII. 

Rex natalem Domini apud Bizantium in Burgun- 
dia, uno ibidem vix die commoratus, quomodo- 
cumque celebravit. Inde assumpta uxore et filio, 
nec non toto suorum comitatu et apparatu, ut antea 
jam deliberatum est, Genove Rodano transito, 


Qui litteris apostolice benedietionis D Alpes asperrimo vix scandens reptansque itenere, 


festinus Longobardiam per Taurinensem !'** episco- 
patum intravit. Indeque collectis undecumque quos 
potuit, Ticinum perveniens, excommunicatorum 
quoque turbam episcoporum ad se undique con- 
traxit, et quasi causam illorum defensoría quomo- 
documque premuniturus majestate, papam alloquen- 
dum non modo ob sui ipsius, set potius ob illorum 
ab eo perscrutandam tam  injuriosi anathematis 
sententiam, nimis artiliciosus ipsis predixit. Ipsi 
autem e contra non minimum regi dissuadebant, ne 
ipsum saltem apostolicum nominaret, quem illi jussu 
ejus tam sancte abjuratum omnino projicerint, et 
quem upa rite damnatum sub anathematis censura 
a corpore ecclesie perpetuo dimembrarent. Atta- 
men ne optimatum regni Teutonicorum placitum et 
ipse pseudorex ex toto temerarius annullaret, et ob 
id illorum offensam justissime incurreret, quoniam 
quidem :** illum tam inevitabilis necessitatis con- 
stringeret articulus, ipsi ad tempus cedere et mori- 
gerari dignum sestimabant; deinceps vero, post hanc 
scilicet dispensatorium et tam sibi necessariam 
illius allocutionem toto nisu simui cum ipsis in- 
dustrius intentissime elaboraret, quomodo se et 
totum regnum a tam sacrilego homine funditus 
liberaret ; sin autem, tam versutissima apostolice 
alme nominationis et hiereticam usurpationis illius 
vecordia et majestate sese procul dubio regno, 
honore, partimque vita ipsa, privandum non igno- 
raret, nec non omnes, qui invictissimi cum ipso in 
mortem at in perniciem ire semper parati fuerint, 
similiter perituros et damnandos minime dubi 
taret. 

Postquam (117) autem legati regis pariterque 
regni optimatum a papa dimissi repatriare cdpe- 
runt, ipse confestim animam suam pro ovibus suis 
dare promptissimus, ad locum et tempus qus con- 


VARLE LECTIONES. 


'5 patriam ed. '** tauriensem 2. 


186 quoquidem c. 


NOTE. 


(115) Scil. purificationis S. Maris. Uss. 
(116) Auctor Gregorii espist. ad Germanos ante 


oculos videtur habuisse, quam ex cod. Udalr. pro- 


tulit Mansi XX, 379. 
(117) cf Gregorii VII epistolam ad Germanos, 
Reg. iv, 1 


379 . BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 380 


dixerant ad invicem, properanter pervenit, et illic A meautes, quidquid illud fuerit quod fucatum et per- 
juxta quod disposuerant, itineris sui ductores desi- fidum :stimabant, totum papse seriatim plenaria ve- 
derantissimus expectavit. Set frustra. Nam postquam ritate enarrabant. 

Theutonici principes fugam regis tam inopinatam Hos confestim e vestigio fex subsecutus, ad us- 
et furtivam ultra Alpes compererant, insidiarum et que portam castelli preceps et adhuc inopinatus el 
impugnationum illius non parum metuentes moli- absque responso apostolico ejusque verbo invitalorio, 
mina eL incursiones, occurrere neque ducatum con- precipitanter cum suis excommunieatis luctuosus 
dictum exhibere papse, quamvis inviti et nolentes, accessit, et pulsando satis, ut ingredi permittere- 
omnino desiveraat. Ita papa apud Canusinum castel- tur obnixe rogitat. Illic laneis indutus, nudis pe- 
lum ipsos aliquamdiu exspectavit. Set dum illi tot dibus (119), frigorosus, usque iu diem tertium foris 
obstantibus periculis se ad eum nequaquam venire extra castellum cum suis hospitabatur ; οἱ ita mul- 
posse ipsi vix remandarent, tunc ipse, quia frustra tis probationum et temptationum scrutiuiis distri- 
venerit illuc, moleste nimis ferens, sed tamen postea  ctissime examinatus, et obediens quantum ad hu- 
ad Theutonices partes se qualitercumque pro neces- anum spectat judicium inventus, christiane com- 
sitate sancte dcclesi? pervenire posse non despe-,, munionis et apostolice reconciliationis gratiam, ut 
rans, istic hujusmodi occasione aliquanto tempore "est consuetudo penitentium, lacrymosus prazstola- 
morari disposuit. Tunc et ipse regis iter et consilja- batur. 


riorum ejus sibi nec non sancta scclesize non mul- 
tum prodesse considerans, quippe qui Longobardos, 
quos rebelles Deo sibique reperit, non parum rebel- 


Domnus autem apostolicus, qui tam falli quam 
fallere cautissimus noluerit, quique regis tot polli- 
citationibus tanto totiens delusus, verbis illius non 


liores reddiderit, quique Theutonum gentes omnino facillime crediderit, post multas consultationum 
inter se scismate non modico discordes, quid de  sententiosas collationes vix ad hoc pertractus est, 
lam vecordi homine agerent, mirabiliter irritatas ut si jurejurando has, quas sibi nunc pro utilitate 
sollicitaverit, et totum undique regnum non medio- et statu sanct: ecclesie impositurus esset, obedien- 
criter perturbaverit : totam curam suam, ut virum tix et satisfactionis conditiones aut ipse per se, aut 
vere apostolicum oportuit, super Dominum jactavit, :per eos quos sibi nominaret testes, conürmare prom: 
die ac nocte precibus lacrimosis institit, quatinus  ptissimus adveniret, et insuper fidem hujus sacra- 


ipse sibi divinitus inspiraret quid de tam grandi ne- 
gotio ratione synodica rite diffiniendum ordinaret. 

Tandem rex accepto suorum salubri satis consilio, 
prorsusque deposito priori, quem in papam jam ma- 
litioso vecors et odiosus excogitavit studio, inter- 
ventu et auxilio precipue domne Mathildis mar- 
chionisse, socrus sue Adelheide itidem marchio- 
nissze, et abbatis Cluniacensis (118), qui et ipse cum 
papa nuper ob regis communicationem Roma re- 
conciliatus advenerat, nec non omnium quoscunque 
Suc parti attrahere poterat, papam convenire, eique 
per omnia subdi, cedere, obedire et consentire pro- 


menti in posterum firmissime observandi in manus 
interventorum illorum qui presto fuerant, nec non 
imperatricis quz necdum aderat, dame et hoc pa 
ctum sic fcederare consentiret, in christianam tan- 
tum communionem eum recipere non recusaret. 
Rex autem hujusmodi responso a papa recepto, du- 
rissimum hoc quod propositum est, et ipse omnes- 
que sui judicabant ; verumtamen, cum aliter recou- 
ciliari nullatenus posset, vellet nollet, satis mestis- 
simus consensit. 

Tandem vero ne ipse juraret, vix apud papam in- 
terventum est ; duo autem cpiscopi, Neapolitanus et 


posuit. Eaque intentione, quamquam inter Longo« Vercellensis, preter alios familiares ejus (120) qui 
bardos qualitercunque dissimulata, premissis ante deinceps jurarent, ad sacramentum pro eo facien- 
se ob adducendos ad se preenominatos interventores dum electi sunt. Qui, ut summam sacramenti me- 
Duntiis, ipse ad castellum przedictum paulatim eos moremus, in hunc modum jurabant : ut videlicet 
subsecutus est. Qui properanter ad condictum lo- dominus illorum Heinricus, quandocumque ipsi in- 
cum regi occurrentes, eam causam pro qua conve- pfra annum papa Gregorius constitueret, in concor 
nerant, diu inter se multifario sermone ventilabant, diam et pacem cum principibus regni aut secun- 
et sollerti consultatione omnimodis secum pensa- dum judicium aut misericordiam illius veniret, el 
bant; set nescio quos in ea dolosos, simulatorios nullam lesionem ipse sive suorum quisquam domno 
pollicitauonum amfraetus suspicioso plurimum ex- papse aut legatis illius inferrent, in quascunque pár- 
ploratu diligenter notaverant, quos papse, hujus- tes regni ob regimen :cclesig venirent, nec in ca- 
modi causarum ex multo jam tempore et usu cotti- ptione nec in membrorum suorum truncatione ; et, 
diano revera experientissimo, pro simplicibus et sa- si ab aliquo alio lederentur, ipse, quando primum 
tia superque veracibus apportare metuerant. Atta- posset, bona fide illos adjuvaret ; et si aliquod im- 
men mox, quia sic necessitas expostulabat, re-  pedimentum ipsi obstaret, ut tempus et inducias, 


NOTE. 


(118) Hugonis, qui Heinricum parvulum de sacro (119) Discalceatus, et laneis indutus. Ep. ad 
fonte lavaverat, prout ipse rex indicat in epistola ad — Germ., I. I. 
eum dau, Dacherii Spicileg., t. III, p. 441 nove (120) Hos enumerat Lambertus h. a. Uss. 
e . 88. e 


381 


ANNALES. -—— AN. 1077. 


quas ipsi domnus papa constitueret, observare nul- A Ad hzc dum apostolicus duos episcopos, Ostien- 


latenus posset, deinceps cum primum posset, absque 
mora indilate observare festinaret. Hoc ut predi- 
ctum est pacto, introitus et accessus ad papam 
regi, magno lacrimarum fluore ploranti, ceterisque 
excommunicatis non parum similiter plorantibus 
pateflebat. Quid ibi lacrimarum ab utraque parte 
effunderetur, non facile quis enarraret ; ubi dom- 
nus papa non minimum pro ovibus quz perierant, 
Deo requireudis fletu miserabili conquassatus, ip- 
sis ut oportuit humiliter prostratis, et. preesumptio- 
nis sna pertinaciam confessis, canonica reconci- 
liationis et apostolice consolationis idoneos protu- 
lit adhortatus, et sic apostolica indulgentia et be- 
nedictione reconciliatos et christiana communioni 


Sem et. Prenestipum, pro necessitate et. regimine 
sancte ecclesie Mediolanum, Ticinum, et in cate- 
ras illarum partium civitates dirigeret, et sic non 
Sine fructu Placentiam proficiscerentur, a Placen- 
tino antiepiscopo (123) perjuro et anathematizato 
capti sunt. Ex quibus Prenestinus paullo post di- 
mitlitur, Ostiensis in quoddam castellum incarce- 
ratus transmittitur (124). Ubi cum aliquandiu in 
vinculis teneretur, et rex cum suis avaritie lucris 
quolibet artificiosus ingenio insistere niteretur, cui 
salummodo papa in itenere Longobardico servitium 
necessarium ab eis, canonice autem illorum omnino de- 
vitanda communione sumendum vix licentiam dedit, 
sacramenti quod fecerat pro legatis apostolicis ad- 


redditos, in ecclesiam introduxit. Dehinc facta pro Bjuvandis prorsus oblitus, nullam vel in verbi unius 


eis consueta oratione, et in osculo sancto regi et 
episcopis quinque, Argentino, Bremensi, Lausan- 
nensi, Basiliensi, Neapolitano, et czeteris majoribus 
dignanter salutatis, ipse papa missas fecit, et in 
loco communionis regi ad se vocato eucharistiam 
porrexit (121), quam antea ipsi interdixit. Cujus 
participatione rex se indignum fore contestans, 
incommunicatus digreditur. Unde mox apostolicus 
quasi quoddam indicium impuritatis et quasi testi- 
monium latentis in eo cujuslibet ypocrisis, Spiritu 
revelante, non imprudenter capiebat, et nequa- 
quam se verborum ejus fidei deinceps totum ex toto 
credere prasumebat. Demum vero cibo satis decen- 
ter preparato, simul ad eamdem mensam consede- 


saltem auxiliaria inpensiuncula ipsi compassionem 
exhibuit. Set cum Papiz vellet juxtam ritum legis 
55 Longobardorum coronari, missis ad papam pro 
hujusmodi danda licentia interventoribus, respon- 
sum datum est eis, ut quandiu, Petrus esset in vin- 
culis, non haberet in hac re licentiam apostolice 
auctoritatis. Set neque sic ipsius ayxiluum extor- 
quere ab eo poterat. Tandem vero imperatrice et 
domna Mathilda adjuvantibus, de carcere nonnullo 
tempore probatus relaxabatur. 

Per idem tempus Quintius ille Romanus, qui ad 
cumulum damnationis sux episcopum quoque Cu- 
manuum :* (125) juxta zclesiam sancti Petri Roma 
jam captum tenuerat, cum ipso regem Papiz visi- 


bant, sobrio se victu honeste procurabant; et inde C tare et non parum sibi munificum efficere studue- 


cum gratiarum actione surgentes, et non multa 
praeter maxime necessaria obedienti: promisse, fi- 
dei datze, sacramenti non violandi, perfecte poni- 
tentía, nec non cavendi Longobardorum anathe- 
matis commonitoriola, ad invicem sibi colloquentes, 
rex accepta apostolica licentia et benedictione cum 
suis inde discessit, preter episcopos, quos papa 
jussit illic incarcerari, prout sibi bene complacuit, 
Insuper pactum sacramenti cujusdam, quod a fami- 
liaribus regis pape adhuc persolvendum restiterat, 
ab eis fiendum exigebatur. Quod ipsi contentiosa 
quadam discordia longe aliter quam conderetur, 
pervertere conantes, sese reatu perjurii cito a papa 
capiendos dum metuerant, ne omnino ipsi jurarent, 


rat; quippe qui non modicas munerum grates non 
solum pro episcopi, verum quoque pro tam sacrilega 
domni apostolici captione, ab ipso sibi referendas 
promeruisse nullatenus dubitabat. Qui postquam 
ad curiam pervenerat, eumque rex ob anathema 
caute devitatum osculari et, ut solet amicos, salu- 
tare non ausus fuerat, quasi ob quasdam maximas 
suas occupationes nondum ut dignus fuerit, et prout 
plurimum promeruerit, ipsum acceptare non posse 
simulavit; et ita in dies acceptabilem suum dila- 
tum procrastinavit. Ipse autem aliquantulum sub- 
iratus, se dedignationi et delusioni habitum procla- 
mavit, donec tandem certissimas '*'* digna saluta- 
tionis inducias et grates a rege sibi deferendas per- 


modis omnibus cavillosi diffugerant. Ex quibus Au- Dtinax extorsit. Set in ipsa nocte statuti diei gutture 


gustensis episcopus absque licentia noctu inde clan- 
destina fuga non reconciliatus evaserat. Sic in primo 
pacto, quod ad invicem statuerant, papam artifi- 
ciose delusum et deceptum (122), mendaces abie- 
rant. 


!5 regis 1" 155 Cumadum 2. 


ejus lethali quodam tumore repente prefocato, 
morte damnandus «terna, rege non viso el insa- 
lutato, in puncto celerimus descendit ad infer- 
na. 

lta rex partibus illis quaecumque ct undecumque 


VARLE LECTIONES. 
' dilationis hic inserit. Uss. 


NOTAE 


(121) Factum, ut videtur; inconsultum, potuit enim 
rex alio occulto peccato esse obstrictus, in hoc 
certe laudandus, quod publice se indignum deciara- 
rit, quidquid dein judicaverit pontifex. Uss. 

(122) Accusativi absoluti loco ablativorum. 

(123) Dionysio scilicet, anno 1075, per papam in 


synodo Romana deposito. Legati autem. fuere An- 
selmus Lucensis et Geraldus Ostiensis episcopi. Vid. 
Arnulphus, lib. iv, c. 13. Uss. 
(194. αἱ. Gregorii ep. ad Udonem Trev. arch. 
Reg. v. 7, Mansi XX, p. 242. — 

(125, Reginaldus Comensise episcopus. Uss. 


883 


BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


384 


poterat, auri, argenti et palliorum copiosa pondera A Dux etiam Roudolfus cum consilio czterorum 
percupientissime corradendo, per totam quadragesi- -regni principum, postquam regem vere reconcilia- 


mam peragratis, nullam deinceps ab apostolico regni 
jam interdicti, ut oporteret, licentiam petens, Vero- 
ne diem palmarum animosus plurimum et pertur- 
batus celebravit. Inde etiam intimus suorum Vercel- 
lensis antiepiscopus digressus, in via, qua lwtanter 
pergebat, subitanea morte et ipse praeoccupatus, 
equo, cui presidebat, ilico lapsus, in momento 
satis infeliciter exspiravit. 

Postquam vero regni primates perfidiam regis 
$9", et pacti quod ad Oppinheim actum est infra- 
ctionem, fugam illius et reconciliationem simulato- 
riam, et cuncta per Longobardiam ejus molimina 


artificiosa compererant, Ulmzs post natalem Domini . 


tum audierat, nuntium direxit ad eum, nimis obnixe 
et dignanter obsecrans, ne ipse omnino in Theuto- 
nicas partes veniret prius quam aut papam sive im- 
peratricem illuc premitteret, qui ipsi dignam sus- 
ceptionem et pacificam studiose prapararent. Ad 
hoc sane papa, ab eodem legato conventus et invi- 
tatus, sese paratissimum exhibuerat, set non nisi ac- 
cepta ab ipso rege pacis et fidei securitate jureju- 
rando sibi contestata. Rex vero legationem pervi- 
caciter dedignatus, nec papse securitatem, neque 
oportune premissionis dignatus est peragere po- 
stulationem. 

Denique in Idibus predictis, ut deliberatum est, 


aliquid super tam grandi negotio consiliaturi conve- B ex magna parte optimates regni convenerunt. Ibique 


nerunt. Et quia pauci pr: hiemis nivose et frigoris 
nimietate asperrima impediti illie convenerunt, mis- 
sis litteris et legatis suis principibus et episcopis 
Lotharingorum et Saxonum, nec non Bajoariorum, 
item eos per fldem, quam inter se ad invicem pepi- 
gerant, et imprimis per misericordiam Dei obsecra- 
tos sollerter admonuerant, et plurimum sollicitantes 
rogitaverant, ut vel saltem in 3 Idus Martii apud 
Forichheim convenirent, ibique habito colloquio et 
prudenti consilio diffünite terminarent quicquid eis 
optimum videretur de statu regni et zcclesis, et 
vite. illorum necessaria contuitione. Abhinc etiam, 
utpote qui plurimum anxiati undecumque se prze- 
muniri quzritant, domno apostolico, qui adhuc apud 
Canusium moratus est, litteras supplices et sollicitu- 
dinum instantium plenas dirigebant, et colloquium 
condictum et su: voluntatis propositum ipsi inti- 
mantes, ejus super hzxec, ut in omnibus illorum causis 
oportuerit, consilium, auctoritatem, auxilium, nec 
non litteras hujusmodi indices ??! cum legatis ipsius, 
ad se quantotius ab eo dirigi humillime rogita- 
bant. 

Domnus autem apostolicus, ut est non minime 
compassionis et benignitatis, juxta quod ipsi tam 
desiderabant, toto solertissimus conatu dignanter 
peregerat, et ad idem colloquium sancte Romane 
ecclesie diaconum cardinalem, nec non Massilien- 
sem abbatem legatos (126) cum litteris suis commoni- 
toriis transmiserat. Ipse autem in castello eodem, 


quamquam pro tot et tantis hereticorum et scisma- D 


ticorum scandalis οἱ repugnantiis non parum mo- 
stiflcatus, usque in Augustum mensem perstitit (127) 
et inde Romam suam, dum via sibi in partes Theu- 
tonicas ad tot discordias componendas non patuerit, 
cum maxima acceptus dignatione civium Romanorum 
sibi occurrentium et venerabiliter eum salutantium, 
satis gloriose revisitavit. 


babito colloquio, perquam multis !** iujustitiarum 
et injuriarum calamitosissimis !** proclamationibus 


et querimoniis, quas sibi et totius regni primatibus 


et zcclesiis inlatas haberet, regem accusabant; et 
quia papa, ne ut regi obcedirent aut servirent, ípsis 
tam interdixerit, regni dignitate privabant, neque 
regis saltem nomine dignum ob inaudita, ipsius 
millefaria flagitia adjudicabant; set alium sibi pro 
illo eligere et constituere unanimiter destinabant. 
Legati autem sedis apostolica: audito illic tam sa- 
crilego homine, non parum quidem mirati sunt, 
quod tamdiu illum super se sustinugrunt. Verumta- 
men id quod injunctum erat eis non reticebant, 
quin potius in audientia cunctorum propalabant 


C suz legationis commonitorium, ut si quolibel 508: 


cautionis artiflcio posset fleri, isto adhuc aliquamdiu 
qualitercumque sustentato, alium sibi regem nequa- 
quam constituerent; alioquin ipsi, quia multo me- 
lius suze necessitatis expertum non ignorarent peri- 
culum, quodcumque sibi optimum pre ceteris indi- 
carent, apostolico non contradicente peragerent. Ad 
hzc etiam litterze apostolice in presentiarum recitatze 
sunt (128), in quibus preter seriem et notitiam data 
regi christiane communionis commemoratam et illud 
continebatur, quia non multum de pconitentiz illius 
spe et provectu “5 lxtandum suis subditis foret, 
quoniam quidem Longobardos, quos inobedientes 
satis invenerat, inobceedientissimos et ex malis pes- 
simos reddiderit, et idcirco cunctis, qui sub manus 
illius sceptro antea fuerint, apostolica vigilantia sol- 
lerter multum exhortatum et consultum est, quati- 
nus ob hujusmodi necessitates feliciter superandas 
domino Deo se unice commendatos, in via et amore 
justitia in dies semper attentiores et provectiores 
cucurrerint, et sic currendo in ea perseveranter, 
divinitus coronari commeruerint. 

Proinde nimis in Dei gratia confisi et corroborati, 


VARLE LECTIONE 


19? regni 2. 
fectu ed. 


!*! indies 9. 


(126) Utrumque Bernardum nomine Reg. iv, 23, 24. 
(127) Carpinets Gregorius plurimum eo tempore 


9! multas 2. !* calamitosissimas corr. calamitosissimis 2. 


NOT.E 
commoratus est. Reg. 1v, 23-28. 


1** provectu 2. pro 


(128) Desunt in Registro Gregorii. 





385 


ANNALES, — 


AN. 1077. 3806 


episcopi seorsum, et senatorius ordo seorsum, pro ἃ modo secum vix collegit episcopos, Herbipolitanum, 


constituendo rege diu multumque consiliati sunt. 
Tandem sane totum senatorum nec non populi no- 
varum rerum cupidi collegium, episcoporum primum, 
utpote spiritalium virorum, divinum et spiritale 
nominandi et eligendi regis dum exspectaret atten- 
tissime suffragium, dux Alemannixe Ruodolfus pri- 
mum a Mogontino episcopo, deinde a caeteris in 
regem ab eis nominatus et electus est. Hos sequitur 
sine mora totus senatus et populus, solita jurisju- 
randi fidelitate sese illi omnes in id ipsum legittime 
subjicientes. 

Hac electione vere non heretica, utpote communi 
totius populi suffragio et laudamento, in non deside- 
rante, nolente et coacto homine legittime sic peracta, 


Wormatiensem, et Pataviensem. Quartus ille Au- 
gustensis, toto quo poterat versutissimus ingenio, 
corde durissimus adamantino, sedis apostolicz le- 
gatis et canonicis eorum sententiis tam pertinax toto 
biduo restiterat, quod nequaquam ad obediendum 
pape sive regi constringi poterat. Ad extremum, 
quamvis simulatorie, vix convictus ab omnibus, in 
communicatione domini regis sui Heinrici confes- 
Sus est se peccasse, eL ob id sacerdotio suo a legatis 
apostolicis privatus et digni poenitentia: subactus 
est. Set tamen antequam abirent, rege id suppliciter 
ab eis vix omnifariam inplorante, ad tempus solum- 
modo ipsi officium suum concessum est. - 

lbi profecto in die saucto paschae, cum rex et 


confestim inde per Babinberch et Wurciburch per- B omnis clerus et populus in processione non modica 


agratis, in media quadragesima Mogontiacum perve- 
niens, ab eisdem episcopis et totius populi conventu 
sibi illie in justum regem rectorem et defensorem 
totius regni Francorum laudatus unctus et ordinatus 
est. 

Eodem die mox cives Mogontiui bellum ex indus- 
tria movebant in eum, ex quibus plus quam centum 
ceciderunt, et duo tantum ex parte regis; caeteros fuga 
et noctis imminentia vix a morte defensitant. Sic regis 
milites victoria mirabiliter potiti sunt, et tantum ci- 
vibus pavorem intulerant, ut summo confestim mane 
episcopo et domno !* suo sese reos dedissent, et 
ejus adepta gratia, gratiam quoque regis, ipso cum 
quibus poterat omnibus interveniente, vix acquisissent, 


ad :weclesiam sancti Johannis solleinniter astarent, 
a legatis apostolicis (120) preceptum non sine ra- 
tione et canonica datum et confirmatum est, ne 
ultra omnino usurpatio hzc in ecclesia fleret, quz 
a nonnullis simplicioribus fratribus temere et pre- 
sumptuose contra decreta Clementis pape actitatur. 
Solent namque in sabbatho sancto pasche ante 
infüsum chrisma in aquam baptismi, omnes cir- 
cumstantes ex ipsa aspergere, et ea in vasis suis 
accepta, sic per totam quinquagesimam (130) hujus- 
modi tantum abutuntur usurpativa et inordinata 
aspersione ; non attendentes sancti papas Alexandri 
rationabile et inrefragabile statutum (131), qui 
precipit ut in omnibus Dominicis diebus exorcismus 


Cives etiam Wormatienses, assumptis undecumque (ἃ salis et aqu: a sacerdotibus agatur, et inde populus, 


non modicis militaribus presidiis, contra regem et 
episcopum suum rebellantes conjurabant. Unde 
przterita eadem civitate rex Triburia divertit, et sic 
per Laurisham et Ezzilinga proficiscens, diemque 
palmarum Ulmze subsistens, ad usque Vindelicam 
Augustam ibidem pascha acturus pertenderat. In 
paschali enim ebdomada perplura αὐ regno et sc- 
clesi:€ sancte necessaria fuerant, illic tractare et 
disponere cum principibus suis proposuerat ; set ipsi 
statim se ab eo retrahere, quo nescio id infortunio 
actitante, viritim inceperunt. Non solum vero novitii 
milites, set etiam antiqui, qui ipsi jurejurando jam 
olim fidem suam conflrmaverant, et ipsi perjurium 
parvipendentes apostataverant. Qui etiam ab Her- 


officine et loca eorum aspergantur. Ubi cella sancti 
Galli a fratribus regulariter electus abbas praeficitur 
Lutoldus, ejusdem coenobii frater reverendus (132). 

Rex ibidem pascha festive satis peracto, per 
Ulmam revertendo Augiam intravit, et inde Con- 
stantiam pervenit. Unde episcopus civitatis, aposto- 
lica sedis legatorum audientiam nec non regie 
majestatis presentiam  cautissime — devitando, in 
quoddam castellum comitis Ottonis (133) secessit, 
et ibi per totum illum annum perstitit, officio sibi 
jam priori anno ab apostolico prorsus interdicto, et 
tamen ob id ab eo nequaquam devitato. Ipse nam- 
que Wormatie cum a conspiratione inobedientie 
conscripta !'** resurgeret, extunc, quod nos pro 


bipolitana jam civitate litteris ad papam invita- D miraculo debita: ultionis divine notamus, claudicare 


toriis pramissis, quatinus in nostras partes pro re- 
gimine secclesiastico venire dignaretur, ductores 
ipsi dirigere destinaverat : set id tunc omnino per- 
agere prx militari penuria non poterat. Tres solum- 


ccpit, et sic deinceps debilitatus claudicavit 157, set 
tamen communionem, non officium, ab episcopo 
Pataviensi ante Oppineimense !'* colloquium jam 
recepit. Et qui toto biennio antea ad hoc cogi ne- 


VARLE LECTIONES. 
1: dono 1, "?'* predicte ed. 15 claudicat 1*. 155 oppinense 2. v. infra col. 390 
NOTE. 


(199) Nescio quid mali deprehenderínt legati in hoc 
usu, quem certe antiquissimum esse constat ex Gre- 
gorio Turonensi, lib. 1, De gloria martyrum, c. 24, et 
ex Ordine Romano, quique hodiedum obtinet. Uss. 
(130) Scilicet usque ad Pentecostem. Uss. 

(151) Habetur can. Aqua Sale, de consecrat, 


dist. 3, ex decretali prima ejus epistola, cap. b, 
quam spuriam esse norunt omnes. Uss. 

(82) 4 Burchardi casus S. Galli, c. 7. Mon. SS. 
Il 


'd33) de Brigantio et Bucchorn, v. Stálin Wirttem- 
berg. Geschichte I, 550. 





387 


BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


388 


quaquam poterat, extunc ordinare clericos, zccle- A pace dixerim, heretice et incorrigibiles persons 


sias consecrare, et czetera episcopalia jura perduellis 
el contra fás pertinax frequentare mequaquam 
quieverat. Apostolici vero legati, convocato illic 
fratrum collegio, capitulum pro fuga et inobedien- 
tia episcopi illorum, nec non pro ceteris ipsius 
temeritatibus, neglegentiis et preesumptionibus cum 
eis Tecerunt (134). Ibi datís induciis episcopum ad 
se vocaverunt, et ne quis officium illius reciperet, 
ex apostolica auctoritate flrmissime  przceperunt. 
Symoniacam heresim et Nicolaicam ! (135), quz 
in episcopatu illo, cui valde inflnitus subest popu- 
lus, ultra modum regnat, juxta sententiam in Ro- 
mana synodo datam omnino damnaverant. Et spe- 
ciale preceptum pre ceteris ibi replicaverant, ne 


antichristianorum episcoporum, nec non supparium 
illorum clericorum, canonicorum, monasterialium, 
villanorum sacerdotum, et hujusmodi chorus syna- 
gogarum, dogmatizare et undique disseminare, et 
mendaciis inauditis attestari non quiescebat. Turba 
autem plebeiorum ab hujusmodi personis seducta, 
nichil aliud credidit, nil aliud egit seu scivit, nisi 
quod illorum  sermociniis et  pseudotestimoniis 
semper audivit. Unde liquido non minima scisma- 
tum diversiclinia per totum regnum exorta sunt. 
Nulla propinquitatum — natura, non amicitiarum 
fiducfa, non debita: subjectionis obedientia, nullus 
divini timoris sive amoris respectus, non fidei 
pactum, non justitie debitum, nullius honor vel 


quis christianus clericorum ob incontinentiam dam- B reverentia persone, nec fere quicquid fas el jus 


natorum officia omnino reciperet. Ibi quoque dum 
quorumdam sacerdotum judicia et septem confra- 
trum suorum super hzc testimonium pro recipiendis 
ecclesiis suis, quas Symoniace acquisisse testimonio 
multorum laicorum evidentissimo convinceretur, ab 
episcopo illo recipi solere comperissent, canonica 
ralione hzc judicia et testimonia prorsus recipi 
non licere inrefragabiliter comprobabant. Si autem 
exceptis heresibus pro crimine quolibet accusareu- 
tur, hujusmodi judicia et testimonia non reproba- 
bant. Pro  heresibus vero si quis accusaretur 
clericorum, super hunc omnium christianorum 
catholicam fidem habentium, clericorum, laicorum, 
virorum ac mulierum testimonium recipi debere 
rationabiliter affirmabant. Proinde hoc, quod cano- 
nica scripturarum auctoritate flendum  contestati 
sunt, pro hujusmodi causis omnino observandum 
apostolica sanctione ét coerclone praceperunt. 

Rex denique inde Turegum perveniens, illic ali- 
quantisper morabatur. Ea tempestate maxima pars 
incontinentium clericorum et Symoniacorum, con- 
tempta apostolica sententia, pertinaciter jam rc- 
versa est ad vomitum suum, animata regis Heinrici 
necnon antiepiscoporum illius spe adjutoria et 
defensione. Et quia corrigi per Roudolfum regem 
non parum formidabant, ipsum damnando, anathe- 
matizando, et modis omnibus detestando, omnifariam 
ei adversari et calumniari non cessabant. Heinricum 
autem, quem ab olím jam ferme totum regnum, 
utpote flagitiis et facinoribus vulgatissimis infamem, 
ab wcclesia longe profanandum calumniose procul- 


divinum semper in suis statutis continuit, sua lege 
et ordine dispensatorie saltem consuetudinis obser- 
vantia vel imaginatum constiterat ; set a minimo ad 
usque maximum cuncti avaritiae  sollertissime et 
indifferenter, non divina nec humana attendentes, 
studuerant. Disciplina nusquam, pudor revera pre- 
tiosus, veritas rarissima erat, mendaciorum my- 
rlades ubicumque regnabant. Sic fraudium inmani- 
tàs, scandalorum asperitas, nec non malorum 
omnifarius emnium numerus, sese ultra modum pro- 
palare nequaquam cessavere. 

Rex vero Heinricus pascha in Aquileiensi episco- 
patu commoratus, postquam sibi Longobardos 
omnibus modis allectos, et in solitam subjectionis 


Cfdelitatem ** adjuratos, su: voluntati consenta- 


neos auxiliarios el prorsus individuos satis artifi- 
ciose conduxerat, et filium suum Symonianis ἢ 
antiepiscopis, Mediolanensi, Placentino, et caeteris 
per Italiam excommunicatis procurandum commen- 
daverat, ipse uxore assumta et, quam eo locorum 
qualitercumque corraserat, non parva peccunia, per 
Carantanie  abruptas angustias  Bajoariam cuim 
paucis clandestina et inopinata surreptione vix 
intraverat. Mox Ratispone cum Pagoariorum Boe- 
miorum quoque, nec non Carantanorum principibus 
et, quem secum inde huc adduxerat, non multum 
viro probabili patriarcha Aquileiensi, habito collo- 


quio de his omnibus qus acciderant, ipsis ul et 


nuper Longobardis non minimas suz depositionis 
querimoniarum proclamationes lacrimosus propo- 
suit, et ut se ope illorum astitrice de his ad votum 


caverat, laudibus nunc e contrario ínmanissimis suum ultum iri posset, quos ipse ex quibusdam 
super colos exaltatum et quasi injustissime damna- pauperibus in tam magnos dominos sublimatus ex. 
tum satis ejulabiliter proclamaverat. Set istud  tuierat, dignitatibus et béneflclis ipsorum eos a se 
summopere hujus adulatorium laudamentum, illius gratanter et munerandos, dignificandos, ut fldelis- 
autem hostile vituperium, quod tamen salva illorum simis suis promiserat. Ad hsc magnificis muneri- 


VARLE LECTIONES. 
'* nicolaica 2. *'* fidelitate 2. 3": symonianis et infra pag. 302. legiiar ; symoniacis ed. 
NOTE. 


(130 Cf. Bernoldi opusc. x, 4. p. 379, ubi de videtur, Constantiensi canonico, n. III. Uss. Cf. Gre- 
Otione Const. episc. eodem fere ordine agitur. gorii epp. ad Ottonem episc. et ad Constantienses. 
(135) cf. Bernoldi altercationem cum Alboino, ut Mansi XX, p. 626, 627. 


389 ANNALES. — AN. 1077. 390 


bus mox ipsi ** indifferenter corrupti sunt, etA que colligere in tantillo temporis artieulo potuerit, 
qualicumque — ingenio excogitare potuit, sibi in conventum exspectasse. 

auxilium undecunque satis obnixe contracti sunt ***, Rex autem Heinricus habito Ulmae, cum quibus 
non modicam auxiliariorum militiam, scilicet ad poterat, colloquio, regem Roudolfum cum ducibus 
duodecim ferme milia, in brevi collegit; quibus suis Berhtoldo et Welfo et cseteris Alemannorum 
regi novo congredi attemptans, sese in occursum ipsi consentaneorum majoribus, secundum legem 
illius manu bellatoria promovebat. Praeter hos tota Alemannicam, quasi dignos jugulari, fecit sententia- 
fere Burgundionum virtus, Basiliensis et Argen- liter adjudicatos damnari, et pariter dignitatibus et 
tinus (136) antiepiscopi, qui nuper ab apostolico beneficiis suis privari; quibus confestim nonnullos 
reconciliati et in parte justitia se deinceps perman- suorum benefilciatos ditavit; et sic in auxilium sib; 
suros professi sunt, non modica quoque pars hos, et omnes quos potuit, more suo adjuretos ob- 
Francorum, Herimannus comes Palatinus (137), qui — nixe conduxit. Ibi patriarcha predictus cum litteris 
gener regis Roudolü futurus erat, et maxima pars - pseudographis, quasi a domno apostolico in has par- 
militum regis, quos jam diu adjuratos sibi fidelissi- tes per illum traBsmissis, coram populo recitatis, 
mos fore nen dubitaverat, nec non omnes fere regem suum omnimodis *" defensitando, et quasi 
consanguinei et proximi illius, quibus ipse semper B authentica hac majestate eum cunctis commendando, 


fidelissimus exstitit, in omnibus Heinrico regi una 
adheserant; ab isto autem viritim, fidem et jusju- 
randum parvipendendo, se subtraxerant **. Et hoc, 
quas maxime pre ceteris notavimus, tribus actum 
est ex causis. Quia per illum ad justitie regulam 
corrigi, ut et predictum est, non minimum formi- 
daverunt. Et quia propemodum naturale est, semper 
cives vitiosos virtuosis civibus invidere. Et quod 
proprie idolis servire est. Omnes quippe quzrita- 
bant et exigebant ab eo insatiabilem sus cupiditatis 
voraginem prodigiosa effusionis inaudite ingurgitari 
abusione; scilicet ut regnum, quod ut colligeret 
miserabiliter ** dissipatum coactus suscepit, mise- 
rabilius ** inter eos dispertiendum omnino dissi- 


paret. Et quia prudens eis in hoc non consen- C pridem zelo Dei succensus, 


serat , ad antiquum dissipatorem suum preter 
sane mentis pauculas nimis personas, omnes 
mirabiliter velut in sentinam coinquinandi con- 
fluxerant. 

Unde Heinricus rex , tanta auxiliatorum copia ro- 
boratus, Alemanniam predis rapinis et incendiis 
devastaturus invaserat. Nulla vero inter sanctum et 
profanum differentia erat. Boemii quippe mulieres 
in scclesiis palam constupraverant, captivas more 
suo abduxerant, ecclesiam et stabulum ejusdem re- 
verentize computaverant ; οἱ sic fas nefasque simul 
omnes confundentes, ethnicorum insania partem 
non modicam illius patrie hostiliter nimis perlustra- 
bant ; scilicet ἃ patribus Austri-Francie et Moinonis 
fluvii per Nechoram fluvium et Ezzilinga oppidum 
ad usque Ulman et Danubium, quamquam non sine 
maximo metu, qualitercumque pertingebant. Scie- 
bant quippe, regem Roudolfum in obsidione cujus- 
dam castelli juxta Danubium non cum parva militia 
consedisse, et illic militum suorum, quos undecum- 


ipsum in regni fasces dignissimum assentatorie sa- 
tis idoneavit. Qui tandem post hujusmodi mendacem 
assentationem se domum festinanter proripiens, et 
sumptuoso multum apparatu se in regis qualecum- 
que suffragium studiosissime militaturum rependens, 
maniaco furore derepente factus est arrepticius. Et 
hac amentie metuenda cunctis passione 355 aliquan- 
tisper ad exemplum mendacibus et apostatis demo- 
niace satis discruciatus, damnabili consummatione 
insanissimus exspiravit. Et sic cum nonnullis suo- 
rum subitanea itidem morte direptorum ad sedem 
suam tumulandus reportatus est (138). O quam ti- 
mendus Deus ultionum dominus! et quam terribilis 
in consiliis super filios hominum! Iste homo jam- 
et cum honestissimis 
Dei viris, archiepiscopo Juvavensi et episcopo Pata- 
viensi el cum caeteris Christi militibus, ad Oppinei- 
mense ** colloquium preterito anno perveniens, 
DoD parum quidem pre cseteris regni primatibus 
scclesiasticz:e correctioni et christiane religionis 
discipline et meliorationi necessarisx sollertissimus 
studuit, et quasi angelus Domini exercituum, et se- 
cundum suum nomen (130) princeps patrum, regi 
Heinrico nec nen cunctis Deo et sancto Petro in- 
obedientibus et repugnantibus gladio spiritus anci- 
piti minax multum et horrendus viriliter undique 
obstiterat. Nunc autem non modicis mammons cor- 
ruptus illecebris, a zelo *'* et justitia Dei levissimus 
apostata et princeps erroris infeliciter declinavit. 


Unde Deo judice, equitatis servantissimo, et hic in 


exemplo cunclis intueri volentibus partem calicis 
sui parumper pragustavit, et pregustatum in eter- 
num et ultra non exhauriendum epotare siticulosus 
semper minime cessabit. 

Quem Augustensis episcopus non minus infeliciter 


VARLE LECTIONES. 


** ipsis 2. — ** sunt. Sic non ed. ** suptr. 2. 


indicat. 55 mirabilius codd. et Uss. 


*5 mirabiliter codd. et Uss., 
*'omnimod. 2. 


qui lamen 


ionem 
**5 passione 9. —*" opineimense 2. "5" cielo 2. 


NOTE. 


(136) Burchardus et Wernherus, Canusii pape 
reconciliati. Uss. 
t Rheni. 


138) Cf. Gregorii VII epp. ad Aquileienses de eli- 


gendo successore datas xv Kal. Oct., ind. 1, Reg. 
v, 5, 6. Mansi XX, p. 239. 
' (139) Scilicet patriarcha. 





391 


BERTHOLDI PRESBYTERI: CONSTANTIENSIS 


392 


est consecutus. Hic regi Roudolfo in proximo pascha ἃ nec ipsius papze nec alicujus magistratuum judicium 


quamquam vix hominatione et fldei non flet pa- 
ctione firmissime confeederatus, ilico dum reversus 
est rex Heinricus, ipsi gratulanter occurrens, om- 
nifariam *' quoque adulatus est, et in comitatu 
predicto usque ad Ulmam ipsi studiose obsequialis 
et favoralis non deerat. lilic etiam missarum sollem- 
niis usque ad locum communionis ab eo peractis, 
ad regem et exteros auditores se convertit, et parum 
quid sermone assentatorio de instantibus causis 
precontionatus, coram omnibus sua sponte profes- 
Sus est se sanctam eucharistiam in probationem et 
hujusmodi judicium accepturum fore, quod causa 
domini sui Heinrici regis justa fuerit, Roudolfi au- 
tem prorsus injusta. Et sic, ut in judiciis solitum 


et sententiam cadere non debere. Non enim aiten- 
derant, Constantinum imperatorem , Pauli 35 Con- 
stantinopolitani episcopi et heretici sectatorem, in 
Romana synodo a sancto Martino papa 650 domi- 
nice incarnationis anno excommunicatum fuisse 
(140). Notandus 333 etiam eis Constantius est, a Fe- 
lice papa ob Arrianam heresim excommunieatus (141). 
Haribertum regem Francorum a sancto Germano 
Parisiorum episcopo ob libidinis flagitium non igno- 
rent excommunicatum, et ita ad inferos descendisse 
damnatum (142). Noverint quoque Hiltericum re- 
gem Francorum auctoritate Stephani papse freguo 
depositum, tonsuratum et in monasterium miesum, 
et ita Pippinum in regem electum Francorum (143), 


est, hac sacramentali conditione przmissa, scilicet Bet ἃ sancto Bonefaeio episcopo Mogontino ad re- 


ut id Dominici corporis et sanguinis sacramentum 
ita sibi ad salutem corporis et anims profecerit, 
uti causa obtinendi regni Heinrico regi domino suo 
justa et rata fuerit, ipse presumptuosus justitiz 
quasi populis commendande examinator, in hec 
verba communicavit. Extunc profecto passione ar- 
reptus letali, in dies semper sé dolentior contabuit, 
donec miserabiliter justo Dei judicio discruciatus, 
et preesumptionis predicte in se vindictam cecidisse 
confessus, non post multos dies et ipse morte prze- 
ventus amarissima, diem clauserat extremum. Quod 
Jtaque judicium domno pape dux Welf mox fecit 
deligenter intimari. Cui ipse mox, non mendax pro- 
pheta, indubitanter remandavit, quod ipse revera 


gnum consecratum. Nicolaus papa Lotharium regem 
Francorum excommunicavit, eo quod, repudiata le- 
gittima uxore sua, Waldradam *'* concubinam ha- 
bere presumpserit (144) , qui cum Roms se de ills- 
tis criminibus excusare vellet, sibique hoc judicium 
injungeretur, ut si innocens esset, flducialiter ad 
communionem accederet, accessit temerarius, et de 
manu domni apostolici judicium sibi sumpsit. Nam 
non multo post ipse et omnes fautores ejus subita 
morte perierunt (145). Theodosius imperator a san 
cto Ambrosio ab introitu *!* :celesie propellitur, et 
ob scelera sua ad agendam poenitentiam octo men- 
sibus in eustodiam mittitur (146). Ludowicus impe- 
rator, armis depositis, ad agendam poenitentiam epi. 


de hoc prescius esset quia idem episcopus de novis C scoporum judicio includitur. 


illius anni frugibus numquam gustaturus fuisset ; 
quod paulo post, ut divinavit vir apostolicus, rei 
comprobavit eventus. Quamquam non idcirco popu- 
lis his et hujusmodi signorum ostensionibus satis 
superque commonilis, necessitatis zcclesiasticz et 
correctionis sug causa, hoc regis Roudolfi justissi- 
mum omnino et desiderabile suffragium fuisse per- 
actum nemo ferme sufüceret persuadere, set potius 
regi Heinrico, omnium bonorum suorum incensori 
et devastatori, et tot heresium et scismatum auctori 
et defensori, toto nisu percuperent individui semper 
adherere. 

Tunc vero, qua heresis et seminarium erat cle- 
ricorum, pertinaces nonnulli passim concionati sunt, 
in reges quamquam hereticos et cunctis flagitiorum 


Quid namque hoc et qua perplura hujusmodi sunt, 
necesse fuerit sanum sapientibus commemorasse , 
nisi ob responsiones inportunissim:» et mendose 
quorundam morionum garrulitatis ? Plurima quippe, 
regibus inaudita hactenus, in synagogis suis fabu- 
losis ineptiarum et nugarum ludibriosa profere- 
bant privilegia jus publicum ignorantes, set ne- 
que scita sua plebeia, quamvis a sciendo vocentur, 
plenarie satis scientes. Namque pro motu sui li- 
bitus "5 quelibet in utramque partem indifferenter 
et laudabant et vituperabant. EL ut jam pridem res 
sua vocabula ammiserant, ita apud eos adhuc usque 
non res set nomina tantum laudi et honori sunt, 
quse absque proprietate *' et officiis suis prorsus 
inaniter sonant. Sicut enlm lex a legendo, sacerdos 


facinorumque reatibus exoletos, sanguinarios nefan- ἃ sacro, dux a ducatu, consul a consulendo, gra- 
dissimos, nec non omnifariam profanoset sacrilegos, viones a morum gravitate, sive quod tanto plus 
VARLE LECTIONES. 


*" paulo 2. sec. XIV. corr. pauli — *!* Notandu 2. 
3 Jibitis 2. 51 propietate 2. 


NOTE. 


(40 Non ipsum Constantinum seu Constantem, 
sed ejus duntaxat typum damnavit Martinus. Vid. 
E Brev. Rom. Pontif., t. I, p. 423. Uss. 


*!! omnifaria 2, omnifarie Uss, 


114 9. 
3! intro 2. corr. stc. XIV. introitu. valdrads 


XII, 4, p. 393. 

(144) Idem exemplum similibus verbis bis protu- 
lit Bernoldus locis supra laudatis. 

(145) Hermannus ad ann. 869. 

(146) Poenitentia Theodosii certa est, sed custo- 


' dia fabulosa. Uss. Idem fere Bernold. Opusc. Vi, 
9, p. 360. 


141) Vid. Bernoldus in Hermanno ad ann. 358. 

l Hermann. Aug. ad ann. 563, Idem legitur 
ap. Bern. Opusc. VI, 9, p. 360. 

(143) Eadem iisdem verbis exstant in Bern. Opusc. 


393 


ANNALES. — AN. 1077. 


304 


quispiam illorum laborum pondere gravatur quanto A nentibus, set ex nomine episcopis directe sunt, per 


ceteris preeponitur; ita rex a regendo proprie dici 
vel denominari comprobatur. Regulam vero, vel 
quod recte ducat nec aliorsum aliquando trahat, 
vel quod regat, sive quod recte vivendi normam 
prebeat, seu quod distortum pravumque quid corri- 
gat, nominari non ignotum est. Recte igitur faciendo 
nomen regis tenetur, alioquin amittitur; unde est 
hoc vetus elogium : Rez eris, si recte facis ; s non 
facis, non eris. Regie igitur virtutes praecipue dus 
sunt, justicia et pietas; plus autem in regibus pietas 
laudatur, nam justicia persevera *!* est. Si autem, 
nec juste judicent *?, nec pie condescendant, ne- 
que regulam officii sui vel sola saltem nominationis 
imagine minimum quid attingant, set potius ultra 


quas eis omnes conjurationes et pacis perturbationes 
ei discordie, et ne Heinrico regi, ut solet regi, 
obedirent aut servirent, interdictum est. Quas pra 
ceteris Basiliensis et Argentinus antiepiscopi o;a- 
nino contemptui habentes, flocci pendebant; alii 
vero, qualibet arte et occasione poterant, quasi 
numquam directas sibi dissimulantes non propala- 
bant, et tantum, prout posse eis suberat, eis dili- 
genter obaudiebant. 

Eadem tempestate abbas Massiliensis (148), et 
cum eo Christianus (149) sapientissimus monachus, 
dum reverti ad domnum apostolicum niterentur, a 
quo ob sedandas nostrorum discordias in Theutoni- 
cas partes missi sunt, a comite quodam Oudalrico 


modum et insanias ethnicorum superlativas, vitz B capti, deprzdati, et in castellum Lenciburg 3 (150) 
facinorosze et luxuriose libertatem nefandissimi  incarcerati sunt. Quos rex Heinricus captos compe- 
omnifarniam et portentuosi exerceant, crudelissima riens, non, ut domno apostolico jurejurando pactum 
dominandi majestate populum supprimant, et miser- jam fecit, dimitti przcepit. Cluniacensis autem ab- 
rime supressum devorent, et ad interneciem *** us- bas paulo post litteras ad eum coinmonitorias trans- 
que consumant, cur non magis proprie tyranni in misit, in quibus satis superque illum pro perjurio 
hujusmodi fortissimi, quam abusive et absque rei coarguit; quippe nota ipsi tota reconciliationis et 
veritate reges sint nuncupandi? Tyrannus quippe  confederationis causa inter papam et regem fuerat, 
grece, latine fortis interpretatur ; apud veteres enim — utpote qui precipuus mediator his praesto intererat. 
fortes reges tyranni vocati sunt. Apud Grecos autem, Insuper ipsi facie revelata liberrimus demandavit , 
quod tanquam bases populum sustineant, basilei quod id certissimum perditionis illius indicium 
vocantur, unde eli bases coronas in se congiratas foret, quod tam magnos et sanctissimos Del viros 
ostentant. Notandum preter haec christianis regibus  inearceratos propler justitiam sedis apostolicae con- 
est, qui dominari in populum potius quam secun- temptor inhumanus non liberaret, set potius intrudi 
dum nomen suum ipsum regere percupientissimi  preciperet. Qua ille commonitione satis liberrime 
sunt, quod de Octaviano in Romana historia scrip- C coargutus et vix confractus, etsi non pro Deo, tamen 
tum est. Postquam idem pro eo, quod rem publicam pro tanti monitoris importunitate, vinctos Dei, solu- 
augeret, Augustus, jam Cesar et imperator appella- tos et liberos, suís autem omnibus deprzdatos abire 
tus est, dum ludis et spectaculo Romanorum inte- consensit. Qui rerum sibi direptarum rependium 
resset, et ipsi a populo pronuntiatum foret, ut voca- juxta regis preceptum aliquantisper prestolantes 
retur deus et dominus, statim manu vultuque averso tandem.diu frustrati ac delusi, vacui et ferme nuduli 
indecoris a«lulationibus restitit, οἱ appellationem ad sancti Aurelii coenobium *** divertebant. lllic toto 
domini ut. bomo declinavit, ac die sequenti omnem — humanitatis studio ab abbate Willihelmo et suscepti 
populum dicto gravissimo corripuit, dominumque se οἱ multum caritative per totum fere annum tractati, 
post appellari ne a liberis quidem suis permisit. Εἰ — pacis tranquillitatem sueque reversionis possibili- 
δὶ tunc tanti vitrum, rex scilicet idolatra, at nunc tatem cum non mediocri suavitate prestolati sunt. 
quanti cbristianz dignitatis nobile margaritum ? Set Rex vero' Roudolfus collectis undique militum 
hec contra nugigerulos dixisse sufficiat. suorum copiis, regi Heinrico occurrere, et virtute 
His postpaschalibus diebus apostolice auctoritatis bellica ipsi congredi attemptare, Deo judice magna- 
littere; (147) omnibus citra Rhenum per Alsatiam nimus proposuit. Accepta denique ducum comitum- 
εἰ Lotharingiam et Teutonicam Franciam comma- Dque suorum nec non totius militie suz, quz vix ad." 


VARLE LECTIONES. 


"* ifa 2. per se vera ed. *'* judicant 2.- **' internecionem ed. *'*' Lenzburg prope Ararim fluvium in 
pago Ergaugia glossa sc XIV. in 2. Ἢ Hirsaug. glossa sec. XIV in 2. 


NOT &. 


* 


Aversanz civitatis episcopum , cujus opus exstat 
eximium contra Turonensem Berengarium. Hic sub 
alio nomine Guitmundi celebris est. Uss. 

(150) Cujus comes erat. 


147) Desunt hz littere apud Mansium. 

(148) Vid. Gregorii epistola V. 7. 

149) Paulus Bernriedensis refert , Bernardum 
abbatem Massiliensem secum d egregium do- 
corem quemdam, nomine Christianum, postmodum 


PaTROL. CXLVII. 13 


395 


quinque millium pugnatorum pertingebat numerum, 
unanimi satis consultatione, non visum est eis sa- 
num hujusmodi congressionis consilium, set pru- 
denti cautione differendum ad tempus deliberabant, 
quousque deinceps tot militantium myriades indu- 
strius undecumque contraheret, quibus absque de- 
trimento suorum adversarios suos oportunitate 
adoptata subdere, et omnifariam sibi ad servitium 
constringere majestate regia victoriosus sufficeret. 
Ipse autem quamvis nolens et invitus, consiliis illo- 
rum acquievit, et dimissa a se dignanter contracta 
multitudine, intimisque suis ad tuitionem regni et 
ad inminentium beilorum inmanitates cavendas dili- 
gentissime premonitis, quia a primatibus Saxonum 
obnixe satis iovitabatur, assumptis secum tribus 
episcopis, Pataviensi, Wormatiensi, Herbipolitano, 
nec non cardinali apostolice sedis, cum nonnullis 
necessariorum suorum a secretis, in Saxoniam iter 
suum acceleravit. Quem totis *'* regi: honoriticentie 
insignibus et laudamentis gloriosissime satis salu- 
tatum et glorificatum, ut et regem et dominum suum 
oportuit, omni subjectionis et reverentie digna- 
tione et conamine acceptissimun eum congratulan- 
ter magnificabant et venerati sunt. Ubi zquitatis et 
paternarum illius gentis legum arbiter justissimus, 
absque personarum acceptione omnium proclama- 
tiones querimoniarumque incusationes sollertissimo 
justitia scrutinio judicialiter coram se diffinire co- 
natus est. Unde non inmerito, cum ille prior pro 
motu sui libitus, in illos semper efferatus, predis, 
rapinis et omnibus pressurarum modis grassabatur, 
iste juste judicans, cum rigore justitice prava queque 
in directa reformans, ab omnibus pariter amabatur. 
Uxor (151) autem regis in partes Burgundi: a Tu- 
rego divertens, in quodam castello suo, plurimas 
Burgundionum illic passura injuria;, plus quam an- 
nnm dimidium morabatur. Quippe Basiliensis, Lau- 
sannensis et Argentinus antiepiscopi, cum omnibus 
quos ad se attraxerant, mox predis incendiis et 
omnimodis persuasionum et impugoationum pres- 
suris cuncta quz ad regem pertinebant studiosissime 
devastabant, quousque totam ferme illam patriam 
sibi regique suo subjiciebant. Set non absque malo 
et detrimento suo. Bis quippe a militibus regis Rou- 
doli victi, c:esi et fugati sunt Burgundionum turma, 
que partes Alemannicas predature impetu hostili 
superbissime *** invaserant. 

Rex autem Heinricus ab Ulma se in Pagoariam 
proripuit, et divisis inter suos et ducis Welfl et 
cezterorum sibi rebellantinm beneficiis et zcclesia- 
rum bonis, set maxime Pataviensis, omnes quos- 


BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


396 


A cumque et quomodocumque poterat, ad se more suo, 
scilicet. jurejurando, ugmdecumque contraxerat; et 
sic expeditionem in Saxoniam contra regem Rou- 
dolfum, et in Alemanuiam contra duces Berhtoldum 
et Welfum et czteros illorum suffraganeos, soller- 
tissime disponebat. Et ferme nullus de Pagoariis 
erat, preter arehiepiscopum Juvavensem et comi- 
tem quendam Eggebertum (152), quin juxta volun- 
tatem illius ipsi assisteret οἱ consentiret. Eadem 
tempestate quidam comites de Alemannis, jam pri- 
dem regis Roudolfl electissimi adjurati milites, tur- 
pis lucri causa ab eo apostatabant, et occupatis 
quibusdam castellorum presidiis, pradis, incendiis 
et totis rapinarum οἱ pervasionum direptionibus in 
dominum suum, in ducem Welfonem, in bona sc- 


Belesiarum, nec non in omnes a se discordantes, 


totis viribus et arlibus inhumanissimi per totam 
provinciam, prout poterant, grassati sunt. Undique 
igitur hujusmodi motus per provincias omnes ab 
utriusque partis sectatoribus promiscue, ut in bellis 
solet, per totum annum illum agebantur. Unde 
fames non minima, et quia terra fructum suum non 
dederat, et quia predictis violentiis raptores ei la- 
trones omnia consumpserant, per partes nosiras 
effecta, multos contabescere et miserabiliter interire 
coegerat. Divine pariter ut et seculares legum con- 
stitutiones nec nominabantur saltem his diebus, set 
unusquisque, prout poterat, ita se judice et correc- 
tore victitabat. Inaudita hactenus discordiarum 
scismata, fraudium turpisque quaestu: ignominia, el 
in ipsis etiam zcclesiis, quo ob spem pacis el defen- 
sionis res suas conservandas omnes congesserant, 
a contemptoribus Dei innumera clam et palam sacri- 
legia plorabili majestate imperiose passim conre- 
gnabant. 

His denique domnus apostolicus auditis, litteras 
(153) specialiter legatis suis nec non omnibus qui in 
Theotonicis partibus sunt, majoribus et minoribus, 
vransmittebat, toto nisu revera percupientissimus, 
ut quolibet ingenio possel, nostris ei suffragantibus, 
componenda pacis causa in hanc patriam perveniret. 
In his, inquam, litteris legatis suis precepit, ut 
utrumque regem firmissime premonerent, quatinus 
sibi viam cum pace et securitate in has partes el 
hos, in quibus confidere posset, ductores concede- 
rent, ut Deo fautore tam praecipuas discordias 
sedarct. Et illum qui sibi in hac causa et caeteris 
regni sapientioribus et melioribus consentire el 
obedire nollet, publica excommunicatione ab zc- 
clesie membris damnatum omnino separarent; ei 
autem qui obcdiret, regni monarchiam apostolica 


C 


VARLE LECTIONES. 


58 totius ed. ἢ superbisse 2. 


NOIL. 


na uxoris Hein- 


qe Adelheida, soror Berthee r 
ad aun. 1079. 


rici 1V, altera Rudolfi conjux. Vid. 
Uss. 


(152) Vide infra col. 401, 402. 
(153) Ex Gregorii VII Regest. IV, 23, ad Bernsr- 
dum diaconum et Bernardum abbatem. 


29 


ANNALES, — AN. 1077. 


398 


aectoritate imponerent; et omnibus qui in regno A situm ad dominum suum gloriantet peregerunt. 


essent, ipsi, ut oporteret, regl oboedirent, subessent, 
servirent, et omnifariam eum ad statutum et edifica- 
tionem ssicclesie sublimatum digniflcarent. 

Ad δος Roudolfus rex cum suis omnibus promptis- 
simus obodiebat; sed quia vias per Alpes undique 
obclusas et insidiarum plenas Heinricus rex sub sua 
manu obtinuerat, id frustra voluerat, quod nequa- 
quam ad effectum perducere poterat. Heinricus 
autem rex timens apostolice auctoritatis judicium, 
suis omnibus unice precepit, ne quis ad se acces- 
sum inveniret, qui legationem apostolicam haberet ; 
quasi se hac arte defendere ex ratione a reatu vulga- 
tissimo suffceret. Jam enim aliud quiddam inten- 
derat potius quam oboedientiam. Expeditionem sci- 


His itaque diebus cardinalis Romanus (154) litteras, 
nt jussum est ipsi, commonitorias ad Heinricum 
regem pro praedicta apostolici "adventus ad nos 
causa per quendam monachum  Herbipolitanum 
dignanter transmiserat. Hunc autem, ante quam ad 
ipsum pervenire posset, quidam ex secretalibus ejus, 
causa itineris illius diligenter explorata, captum et 
male tractatum, nece non servientem illius misera- 
biliter verberatum, incarcerabant; litteras vero 
ablatas non ut apostolicas, set quasi diabolicas, 
omnifariam profanabant. Mox ad eum denuo litteras 
idem cardinalis Romanas per quemdam militem fami- 
liarem ipsius pro eadem re artificiosus dirigebat ; 
quas sub alterius quidem persona ipse apportatas 


licet, quam omnes sui jam juraverant, in Saxo- B suscepit et recitari fecit, set aure statim obdurata, 


niam. Unde se de Pagoaria cum quibus poterat 
omnibus in Julio mense retraxerat in suam Franciam, 
illic undecumque collectitans militie non parvissi- 
m2 qualescumque copias. 

Rex denique Roudolfus postquam comperit, in se 
et in suos tot cohortium militarium contracto ipsum 
tantopere institisse collegio, ipse non diu moratus, 
eccurrere et bello ei congredi industrius multum 
attemptare non cessavit. Et sic ad usque Herbipolim 
perveniens, illic eadem obsessa civitate aliquan- 
ülisper tardavit, ea scilicet occasione; ne si ad 
Renum tam copioso exercitus sui impetu festinanter 
pertenderet, ipse timidus et exterritus ad eum 
wansmeare non auderet. lllic etíam duces Berhtol- 
dum et Welfüm et cxteros militum suorum Aleman- 
norum cuneos prestolatus auxiliarios, quibusdam 
machinis et instrumentis bellicis urbis ** muros 
destruere sollertissimus moliebatur. Ipsi autem nu- 
mero quasi quinque milium occurerre ei gratulanter 
accelerabant. 

Rex vero Heinricus explorato illorum comitatu, 
per triduum illorum itineris quendam articulum 
occupavit, bellum eis non cum parvis suis cohorti- 
bus inferre temptaturus. Illi autem congressionis illius 
percupientissimi, iter ad eum festinanter promo- 
vebant. Et cum tam proximi convenissent, ut non 
plus quam duo miliaria a se distarent, et. omnes in 
id ipsum armati bellum cum rege audenter destina- 
rent conserere, ipse se eadem nocte fuga ab eis pro- 
riplens cum suis, ante solis ortum prae ceteris 
Wormatiam suam cum ludibrio et probris ipsorum 
eliam villanorum ingreditur. Ipsi vero comperta 
fuga ejus, usque ad castrorum locum illum perse- 
cuturi **, cum non mediocri impetus terribilis festi- 
santia pertenderunt. Et cum tam longinquatum jain 
ase et tam vehementer exterritum eum ab explo- 
rentibus comperissent, ab insectatione proposita 
84:10 moestissimi cessaverunt; iter autem propo- 


litteras auditas efferatus nimis floccipendit, latorem 
illarum itidem captum in custodiam mitti precepit ; 
qui post paullulum fuga dilapsus ab eo, vix comite 
vita se e custodia proripiebat. 

Interea toto quoad poterat nisu exercitum unde- 
cumque non modicum (índaostrius contraxerat, et 
Reno cum quibus collegerat omnibus retransito, 
oceursurum se regi Roudolfo simulabat. lllie inter 
Renum et 'Nechoram fluvium, ejus undique vadis 
qualitercumque obstructis, castra metati sunt, Pa- 
goariorum exspectantes auxilium. Rex denique Rou- 
dolfus comperto illorum metatu, relicta urbis (155) 
obsidione et machinis suis desolatoriis, festfnato 
multum impetu ad ipsos, pugne illis inferende 
avidissimus, audacter pertenderat. Confestim ergo 
ad ipsam usque ripam fluvii predicti animo audaci 
pro regni sibi impositi et christiana religionis defen- 
sione bellaturus perveniens, hostibus e contrario 
ulteriorem ripam ad tria ferme miliaria cum suis 
copiis in longum occupantibus, transvadandi locum 
nequaquam inveniebat; quippe ripa ex adverso tam 
altissima eminebat, quod nemo, ne dicam eques, 
pedes saltim illic ascensum preter vada artissima 
duo sola invenire potuisset. 

Tune Roudolfus rex ipse inclamitavit et rogitavit 
multotiens regem Henricum et una czteros primi- 
cerios exercitus, ut si regnum *" sibi tam pertina- 
citer tantoque jure obtinere decerneret, unum e 
duobus eligeret ; aut ille sibi ad se transvadandi 
locum daret ; sin autem, ipse ad duo miliaria ripam 
et locum qus occupaverat relinquens, retrogradu 
abiret, donec cum tota sua militia ad se itidem 
transiret ; et si in illo minime aliter conflderet, hoc 
jurejurando pactum inviolabillter confirmaret : de- 
mum vero justissimi judicis censur: uterque causam 
suam decernendam devotissime commendarent, et 
sic aut duello ipsi soli, aut si potius prudentioribus 
et melioribus regni consilium videretur *9, publico 


VARLE LECTIONES. 
*95 urbes 2. ***persecutori 9. **' r. optinere. s. 2. *** videret 2. 
NOTAE. 


(154) Bernardus. * 


(166) Wirceburgensis. 


399 


BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


400 


bello pro justitia sua. comprobanda domino Deo mo- A suos aliquot diebus prestolatos *** (156! et de manu 


deratore indilate concertarent. Rex autem Heinricus 
aure surditiosa obmutescens, nullum ei responsum 
dedit. Hic veros ut id tota simplicitate dictum 
ostenderet, quod tantopere ab eo exegerat, et ut 
ad hujusmodi judicium eum quolibet ingenio irritatum 
provocaret, loco suo et castris se cum suis ad duo 
miliaria quasi fugam simulans dimovebat. Sequenti 
denique die cum non in hoc etiam profecisse se 
persentisceret, iterato impetus bellici accursu meta- 
tum pridianum audacissime occupavit, ut si arte 
seu *? virtute qualibet attemptare posset, ipsi belli- 
cose ** qualitercumque congredi conaretur. 

Tunc quidam de primatibus regis Heinrici bellum 
omnino detrectantes, et dedecus suse timiditatis et 


regis Roudolfl, cui fere obviaverant, pacis predicte 
interventu liberatos mox assumebat, et inito cum 
eis consilio, Alemanniam predis et incendiis denuo 
inhumanissimus  devastabat, principibus Aleman- 
norum nuper de bello praedicto reversis, et tam ex 
improviso fraudulenter invasis. Quippe tunc maxime 
pacem putabant, et idcirco milites suos ex itinere 
fatigatos domum abire jam securi permittebant. Set 
tamen non sine maximo suorum detrimento patriam 
illam pervaserat. 

In eodem itinere in loco campestri, cum circa se 
undique incendiis ardere et fumare regionem depo- 
pulatam contemplaretur* ubi preter alias plures 
una zacclesia cum plus quam centum hominibus 


manifestz injustiti:e conscientiam quantalibet hono-B combusta et desolata est, Imbricconi Augustensi 


ris, quamquam falsarii, occasione defendere pereu- 
pientes, pacis compendium fideique pactum a duci- 
bus Bertholdo et Welfo obnixe queritabant, quatinus 
sibi ad alterutrum pro instanti necessitatis tantz 
articulo colloqui quid familiarius licuisset. Quo, 
prout rogaverant', pacifice colloquio illis con- 
cesso, ad illud ilico hi qui ex utraque parte idonei 
visi sunt convenerunt. Illic sermociniis diversis 
ab utraque parte diutius consertis, hzc collocutionis 
summa postremo diflinita est : ut videlicet in primis 
inter se pacem flrmiter condixissent, bello inmi- 
nenti prorsus tunc ea conditione dirempto et conso- 
pito, quatinus majores totius regni omnes post 
paululum prater ambos reges ad colloquium juxta 


episcopo, ut et predictum est infeliciter defuncto, 
Sigifridum capellanum suum, reprobato eo quem 
fratres canonice electum jam habuerant, qualiter- 
cumque supposuit, non ut zcclesiam regeret, set ut 
Sibi ad ingruentia bella ope individua presidio assi- 
steret. Quod deinceps ita res probavit. Eodem die et 
loco celle sancti Galli quendam consanguineum 
suum (157), ejusdem loci non monachum, eadem in- 
tentione constituit super abbatiam *'* eo itidem repro- 
bato, qui regulariter a fratribus electus, a rege Rou- 
dolfo illuc abbas ordinatus est. Qui pariter ut Au- 
gustensis suppositus, dehinc contra regem Roudolfum 
non regulariter, semper ioricatus, bella non mona- 
chica sollertissimus  astruxit. Aquileie — quoque 


Renum convenirent, et ibidem cum legatis simul C Heinricum *, Augustensem canonicum et capella- 


apostolicis justissimo *** rationis judiciarie examine, 
quid optimum, quidve justissimum super tam 
grandi causa foret, dijudicandum deliberarent; et 
altlerutri regum qui difünitionibus illorum non con- 
sentiret despecto, communi voto contrairent ; alteri 
tandem consentaneo tota fldelitate οἱ subjectione, 
ut regi oportet, obodientissimi servirent. Cardi- 


num suum, patriarcham, reprobato eo qui canonice 
a clero et populo electus est, qualitercumque appo- 
suit. Deinde in Pagoariam itinere quo cepit pro- 
fectus est. Inde collectis undecumque militum suo- 
rum auxiliariis cohortibus, iterum 333 in Franciam 
reversus est, set. tamen prius Juvavensi archiepi- 
scopo, simulata quidem (ide ad se vocato, et arte 


nalem autem Romanum Trevirensis et Metensis omnimoda, si eum sibi adjungere posset, salis su- 
episcopi in predicto hoc collequio cum quibusdam perque licet frustra pertemptato. Ipse vero, ut revera 
regis Heinrici consecretalibus primum audire prorsus sancte scclesi& immobilis columna, basi veritatis 
recusabant, quia a rege non nisi flde data sibi, ne pondere superni amoris fundatissime superposita, 
omnino reciperent et audirent papam et legatum cum se tot vecordiarum versutiis tantopere capi 
illius, licentiam acquirere ad conlocutionem οἱ  perspicaciter persensisset, toto quo poterat se inde 
pacem predictam agendam poterant. Postremo  proripiens studio, relictis suis omnibus, vix ferme 
tamen, licet coactissimi, eundem legatum et litteras D solus in Alemanniam ad sus partis et communionis 
sanctionesque apostolicas et audierant, et ut par viros noctu latenter fugiebat (158). 
fuit tota veneratione susceperant. Sic pro colloquio Tandem igitur, cum tempore condicto undique ad 
condicto peragendo , ne quis regum seu principum colloquium destinatum qui ad hoc vocati nominati- 
qualibet arte vel factione id impediret, fide ad alte- que sunt majores melioresque regni convenire jam 
rutrum data et accepta, et pace pariter donec omnes cepissent, rex Heinricus non mediocri iterum col- 
in sua redirent condicta, Roudolfus rex cum suis in lecta militia, idem per principes ejus jam condictam 
Saxoniam ??! glorianter redit. perfüdus infringens, pacis pactum efferatus omnino 
Rex autem Heinricus in eodem loco Pagoarios  parvipendens, toto quoad poterat ingenio, ne con- 


VARLE LECTIONES. 
39 se 2. 339 bellicos 2. 353 rogaverat 2. 33 justissim" 2. 333 saxonia 2. *** pstolatos 2. prestolatus ed. 
"" contemplaret 2. * abb'. 2. ?"h.2. 35 [16 2. 


NOTE. . 
cis fllium. Uss. 


(150) i. e. quos prestolatus erat. 
(168) Cf. vitam S. Gebehardi. 


(157) Udalricum scilicet Marquardi Carentani du- 


401 


ANNALES. — AN. 1077. 


402 


venirent, illis undique sollertissimus obstiterat. Illi A niam 329 devastaturus suo ritu pervadere destinasset, 


autem hujusmodi explorata ejus vecordim solita 
tergiversatione, causa su: collocutionis et propositze 
tot discordiarum et scismatum totius regni futurze 
confederationis prorsus infecta, quamvis non abs- 
que pregrandi murmuratione permoti, unusquisque 
in sua remeabat. Ipse autem, uti jam deliberavit, 
solitis incendiis predisque insistens, rebelles suos 
ubicumque manu majestativa pertinaciter pervase- 
rat. Illic Argentinus episcopus (159), prz cseteris in 
hujus modi ' negotiis incentor et auxiliator illius tunc 
precipuus, quadam die more militari bellicose lori- 
catus, et tot malorum et facinorum armiductor et 
primicerius, cum ad castra remearet regi suo nimis 
crudeliter morigerus, morte repentina, cum se lecto 


et duces Bertholdum et Welfum cum caeteris Ale- 
mannorum cohortibus sibi bello congressuros non 
dubitaret, prudenti quidem consilio occursum illo- 
rum declinans, recta in Pagoariam cum suis itione, 
bello cedens, commigravit. Dehinc assumptis secum 
ducis Boemiorum, illorum provincialium, militaribus 
copiis, Eggibertum, non parvae valentie et virtutis 
comitem, qui sibi rebellaverat, pradis, incendiis et 
castellorum illius obsidionibus pertinax ejus deva- 
stator hostiliter inpetebat. In cujus devastatione 
nivosas algoris nimietates sic cum suis quamquam 
vix perpetiens, tribus castellis illius aliquamdiu 
obsessis, et ad ultimum bellicis instrumentis captis 
et destructis, pervasor durissimus hiemabat. Ipsum 


collocaret, in momento przeventus est. Unde sui B denique sibi resistere minime sufficientem ad regem 


salis superque exterriti, non parum obstupuerunt, 
qui vita illius flagitiosa tantotiens scandalizati sunt. 
Ipse namque contra preceptum canonicum concubina 
quadam vidua, publica pertinacia inpudoratus abusus 
est, quam militi suo nuptam, non modica ab eo 
peccunia et beneflciis emptam abstulerat; dehinc 
apud papam pro hujusmodi accusatus ( 160) ipsam 
abjuratam non devitaverat ; preterque hzc nefan- 
dissimi cujusdam incestus ipsam infamem suspicio- 
με, numquam ΟὟ id sua abalienavit fornicaria 
cotione. Sie Dei contemptor industrius, ut Paulus 
Samosatenus episcopus ille Antiochenus (161), qui 
feminarum consortio delectatus, clericis suis idem 
concessit, ne sibi hoc ab eis crimen imputari posset, 


Ungariorum cum uxore (162) suisque omnibus fuga- 
tum exulare coegit. 

Eadem tempestate Roudolfus rex, postquam pre- 
dicta expeditione finita in Saxoniam cum suis rediit, 
et colloquium condictum, regis Heinrici factione et 
perfidia impeditum recognovit, quid tandem potius 
ageret non habuit, quam ut judex cquissimus regnum 
Saxonicum paciflcaret, et secundum leges iilorum 
prava queque justissime examinata corrigeret. Prz- 
ter hiec quosdam 3395. Westfalorum et Thoringorum 
sibi rebellantes regia majestate coercuit. Domno 
etiam apostolico totam rerum gestarum seriem, 
directo jam Romam legato, intimari fecit, ejus super 
his consilium et auxilium sollertissime quzritans. 


cunctis suis canonicis et clericis subparrochianis, CIpse autem ei nichil aliud remandavit, nisi quod 


Déc non toti scclesia scandalum non minimum 
effectus, iram Dei promeruit, xternz damnationis 
rigore feriendus : ve quippe homini per quem hujus- 
modi scandalum venit. Vc namque in divinis litteris 
pro eterno luctu scribitur. Paulus hereticus ille cum 
damnatus ab zecclesia nollet discedere, ad sui dede- 
coris cumulum publica inde manu expellitur: hic 
itidem ab apostolica sanctione pro heresibus suis et 
llagitiis canonice jam damnatus, superni judicis sen- 
tentia ad exemplum cunctis evidentissimum est 
derepente ut a vita, sic a regno Dei eliminatus. 
Quem sui acceptum, mox ad sedem suam infausto 
itinere tumulandum reportarunt. 

Rex vero Heinricus, dum tertio tunc Aleman- 


litterarum, quas proxime et legatis suis et una 
omnibus Theutonicarum partium principibus trans- 
miserat, se non ignoraret non modica aviditate ef- 
fectum exspectasse. Unde cardinalis ille Romanus 
non parum quidem animatus, juxta quod in litteris 
continebatur, contracto Saxoniez provincie episco- 
porum csterorumque principum apud Goslariam 
collegio, regem Heinricum apostolice auctoritatis 
sententia in 2 Idus Novembris (163) a communione 
corporis et sanguinis Domini, nec non a liminibus 
sancte wcclesi- catholice juridicialiter damnatum 
omnino excommunicavit, eique omnino regni guber- 
nacula interdixit, eo quod summo primz sedis apo- 
stolic:e pontifici *' prorsus inobediens factus; 


VARLE LECTIONES 
""alemannam 2. *" quosdam usque Mediolani (pag. 309 lim. 26.) folio exciso desuné V. '" deest 9. 
NOTE. 


(160) Werinherus. 
ci. Gregorii VII. Registr. III, 4, die 3 Non. 
Sept. a. 1075 dila, s Non 

1161) Similia profert Bernold. Opusc. III, 7, p. 252 
εἴ Chronicon anno Claudii I. 

(162) cf. Vitam beati Adalberonis episcopi Herbi- 
polensis cap. 1, ubi Arnoldus ejus pater filiam ha- 
buisse dicitur, quz» (Mechtilda aliis dicta), « nupsit 
Fkkeberto comiti, cujus castrum, Niwenburc dictum, 
Ih ora OEni fluminis est situm. Huic post felicem 
ratum excessum in sortem dotis urbs Putina cum 
OmDibus ad se pertinentibus cecidit. Paulo vero 
antea Putina urbs inclyta et famosa vocatur, « quae 


D quasi metropolis et mater civitatum versus Panno- 


niam ad australem plagam ad arcendos hostiles Pan- 
noniorum incursus et devastationes antiquitus con- 
stituta fuit, » et nunc Pitten appellatur. Patet hinc 
ratio tam persecutionis, quam fugz Eggeberti ; cum 
enim hic partes Adalberonis episcopi Herbipolersis, 
soceri sui ab Heinrico sede sua pulsi, tueretur, ipse 
quoque eversis castris suis, quorum precipuunm erat 
Neuburg Scherdingam inter et Patavium, in tuliora 
sese recipere coactus est, ad Putinensem scilicet 
urbem suam in Hungarie finibus sitam. Uss. 

(163) a communione — regnum ordine mutato ex 
ep. Gregorii IV, 23, supra laudata petita sunt. 





403 


BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


404 


regnum, quo in Romana synodo eum justa damna- A fuerit etiam cibus et delectabilis anims refectio. 


tum sententia privavit, ef sic privatum anathema- 
tizavit, non ab eo permissus temeritate tanta inva- 
deret ; et insuper viam et ductum ad tot discordias 
scismata et totius regni facinorosas et calamitosas 
simultates componendas contemptor Dei et aposto- 
licae sedis, ipsi pertinax omnino vel nunc saltem 
concedere detrectaret. Roudolfum vero auctoritate 
apostolica in regaum confirmavit, et omnibus reghi 
optimatibus, ut ipsi ut oportet regi faverent, firmis- 
sime precepit. Per Alemanniam quoque utriusque 
partis bellicosz nimis in alterutrum phalanges di- 
versis undique motibus, set circa Danubium preci- 
pue, pace prorsus conturbata, predis itidem rapinis 
et incendiis insistendo, et res alienas, set scclesia- 


Illic conviva Christus semper in pauperibus officiose 
procurabatur. Fecit namque sibi amicos de mam- 
mona iniquitatis, ut cum deficeret, in sterna eam 
tabernacula reciperent. Quicquid enim de suis ha- 
bere poterat patrimoniis, quse amplissima tante 
persone responderant, preter manifestas necessita- 
tes, cottidie in hujusmodi studiose disperserat. Bal- 
nearum fomenta et plumarum mollitiem omnino 
devitabat. Stratum ejus frequentius terra fuit, seu 
quid aliud de durioribus, psiathio (166), tapetio sive 
paleis rarissimis preparata ** ; et cum paullisper 
fragile .corpusculum dormitiuncula rapta refáiceret , 
ilico ad vigilias orationesque solitas nimis inpiger- 
rima fervebat. Cui Christus in corde, psalmus ver- 


sticas precipue, sibi publica invasione usurpando, B bumque illius semper in ore sonuit. Quid tunc sibi 


pro posse suo debachantur. 

Eodem tempore Agnes imperatrix (164) hujusmodi 
seditiones jam diu sedare summopere contendens, 
exilu felici 19 Kal. Januar. diem ultimum clausit. 
Qua duodeviginti (165) ex quo Sacro velamine con- 
secrata est annis, regia gloria et unà vitze mundane 
voluptuosis deliciis pro regno Dei spretis, vitz re- 
ligiosze stadium certatim aggressa est. Psalmodiz 
et orationibus die ac nocte indefessa semper institit ; 
carnem suam cum vitiis et concupiscentiis, utpote 
qua Christi revera secutrix fuerit, semetipsa veris- 
sime abnegata, sedula nimis crucifixit, Ipsi quippe 
cum desiderabili cordis compunctione lacrime sibi 
divinitus dat:e panes fuerunt sine intermissione ; sic 


laboris insumpserit, ipse solus testis et. conscius est, 
cum quo tam intime ** conversata est. Omnes suos 
tam ultra modum diu noctuque laborando convice- 
rat, in vestimentis pauperum manibus suis consuen- 
dis, ipsisque pauperibus sordidulis, set pr: cseteris 
scabiosis, leprosis, ulcerosis, sanie profluendi tabi- 
dis, sive qualibet passione fcotidis, accuratissime 
balneandis, confovendis, vestiendis visitandisque 
operosa Christo ministraverit, et omuibus servis 
Dei se tota humilitate humanissimam exhibuerit et 
liberalem omnimodis, chorus hujusmodi et turba 
per terras in id ipsum conclamitans, predicare non 
quiescit. Quippe omnibus ubicumque per zcclesias 
aut monasteria vitz religiose personis, qualitercum- 


cum Ezechia semper recogitans omnes annos vitz C que largitatis sue inpendiis communicare conabatur, 


in tanta amaritudine animae sus. Quanto enim ma- 
gna fuit in seculi magnalibus, tanto se humiliavit in 
omnibus. Unde respexit ad humilem et spiritu pau- 
perculam Spiritus sanctus. Regiis insignibus depo- 


et sic privatim et communiter fraternitatis eorum et 
orationum memorias sedulissima participabat. Here- 
ticis autem et ypocritis, ut absque personarum ac- 
ceptione magne in omnes libertatis et invectionis erat, 


sitis, et in pauperes Christi et 2cclesias disperditis nimis aspera, auctoritate et coargutione magisteriali 
vilibus usa est vestimentis, illud maxime non in hoc satis infesta resistebat, et maxime nicolaitis et sy- 
solummodo, set in omnibus attendens, ut ne quid monianis. Prinum namque cum a nonBullis regni 
nimis sit. Cottidianis confessionibus non solum ope- primatibus obnixe rogaretur, ob fllii sui puerilia 
rum, verum quoque cogitationum  inordinatarum dehinc vero juvenilia errata coercenda seu tempe- 
nec non insomniorum, sese sui in principio accusa- randa, ut in Theutonicis partibus monitrix illius et 
trix expurgare solita est. ipsa quippe magistros obee- correctrix materna disciplina οἱ libertate czeteris 
dientiarios, quos pre ceteris religiosiores et pru- sollertior et familiarior moraretur, aliquantisper 
deptiores noverat, semper individuos secum soller- consensit. Demum vero cum filio suo ejusque a se- 
tissima habebat, quorum cottidiana lectione, col- cretis * tantotiens commonitis, et omni arte et in- 
latione, disciplina et contuitione salutari discretissime D genio coargutis, objurgatis, obsecratis oportune pa- 
se undique premuniri cupiebat. Quicquid 355 enim illi ríter et inportune, et nec minimum quid propterea 
oneris per obedientiam imponebant, sine mora Deo  correctis, immo potius deteriora molientibus, omnino 
subdita voluntativa satis supportabat. Jejunia illius abhominabilis nec non etiam gravis ad videndum 
simplicia et non superstitiosa, victus modestus et satis fleret, tot insolentias, rapinas, invidías, repugnantiam, 
sobrius et mirabiliter temperatus erat, et ad men- vecordias et multifarias eorum insanias diutius pati 
sulam ejus semper ex divinis recitabatur lectio, quae  recusans, se Romam ad sanctum Peirus οἱ tot san- 


VARLE LECTIONES. 
** quidquid 2. *** preparatum ed. 3 intimo 2. 33) assecretis 2. 
NOTE. 


(164) Virtutes ejus praedicat etiam s Damiani, p. 115. Uss 
tam " n n ad eam datis Opp." . 112 et (165) 4. A. 106] exeunte vel 1063 ineunte monialis 
sedg) quam am ὦ Opusculo 56 ᾧ ll, p $7) conf. facta esi; v. supra. 
abill. Anna 


. Bened., t. IV, p. 617, Ped. ett. V, (1 66) Parva stores monachorum. 


406 


ANNALES. — ΑΝ. 1077. 


406 


ctorum contubérnia eum omribus euis ex toto con- Aatrocinia illius et quia domnum papam sacrilegus in 


tulerat. llic. quiequid de bonis suis habere poterat, 
in usus pauperum cottidie expenderat, et sic vitz 
saneta et religioss? provectu in dies se semper in 
anteriora extendens, et posteriora obliviscens, super- 
ne vocationis bravium legittime certando cursumque 
consummando, ibidem triumphaliter et glorianter 
persecuta est. Cum autem pro tot magnificis vitz 
tam beatissime remuneranda pietatibus tempus in- 
siaret, febrium languore letanter ultra solitum ar- 
repla, quarum intemperantiam ipsa medicinalis 
artis non imperita ante multotiens mitigare consue- 
verat, per dies quatuordecim semper in horas viri- 
bus corporis diminutis, mentis autem in Christo 
gratiosius amplificatis et corroboratis, aegerrime 


ecclesia inter missarum sollemnia altari assistentem 
in contemptum Dei captum in turrim suam abs- 
traxit, perfecto odio et digna persecutione advérsa- 
tus est. In quo obedientie certamine hic vir Dei 
zelotes perfectus, hereticis infestus, judex justus, 
elemosinarum dispensator largus, magna compun- 
ctionis et lacrimarum gratia in orationum suarum 
sedulitate donatus, castitatis et continentiz dilector 
precipuus, utpote a puero legitime conjugatus et 
paulo post viduus effectus juvenilem in se ardorem 
deinceps juxta consilium apostoli sic permanens 
viriliter continuit, caritativus, humilis, hospitalis, 
suavis, affabilis, constans, modestus, patienter 
longanimis, pacis et veritatis sectator et mirc reli- 


multum defecit et contabuit. Postremo cum ad usque B gionis miles industrius et administrator : qui beatz 


finem perventum est, bonis illius jam ab ea in usus 
pauperum et scclesiarum  discretissime dispositis, 
convocatis ad se in primis domno apostolico, cun- 
ctis fidelium suorum et amicorum personis carissi- 
mis, quibus ultimum vale faciens animam suam 
commendaverat **, et omnibus suis prout desidera- 
vit ordinatis, communicata dehinc devotissime eu- 
charistia, cum cseteris orantibus et psallentibus et 
ipsa una psallens et gratias agens, in manus Dei et 
sanctorum Petri et Pauli spiritum suum exultanter 
commendavit. Tandem domnus apostolicus exe- 
quialibus officiis, missarum sollemniis, elemosinis, 
vigiliis quoque per aliquot dies sollemniter pro 
anima illius celebratis, in :ecclesia sanct: Petro- 
Delle, quze Vaticanum Apollinis appellatur antiqui- 
ts, juxta altare Dominicum, ad latus scilicet sanctse 
Petronell:», sacrum Agnetis imperatricis apostolica 
sua indulgentia et absolutione tantotiens a peccatís 
remiss:e corpusculum, in sarcophago consignatum, 
cum ymnis et laudibus totius sancte Romane zccle- 
si» in id ipsum consonantibus dignauter sepelivit. 
£stivo tempore ejusdem anni Romane urbis pre- 
fectus (167) a quibusdam Quintii proximis per insidias 
interfectus est. Qui jam dudum domno apostolico 
peccata sua perfecte confessus et ad Deum conver- 
Sus, mundum cum suis delectamentis illecebrosis 
omnibus omnino relinquere et ad monastice vitz 
perfectionem tendere percupientissimus voluit ; set 
ab apostolico per oboedientiam omnino prohibitus 
est, et in preefectura. sua permanere jussus est, ut 
zelo Dei armatus et judex :wquitatis et justitiz ser- 
vantissimus tot malefactoribus obsisteret, et in hac 
obedientia Christo gratanter militaret. Quod et non 
minimo oboediens conatu pro posse suo omnimodis 
exsecutus est. Unde et Quintio, malefactorum om- 
nium primicerio, sollertissimus ob tot rapinas et 


vita» et christianz militize tyrocinio prudens in carne 
ambulavit set non secundum carnem militavit, pro 
justitia et fide fausto triumphans martyrio vitam 
finivit temporalem, mox pro eo feliciter adeptus 
ineffabilem vite perennis inmortalitatem et semper 
virentis paradysi desiderandam pre omnibus ame- 
nitatem. Hic quidem a civibus Romanis, set przci- 
pue ab Urbis optimatibus, magno planctu et ejulatu 
ut oportuit, lamentatus, post magnificas exequiales 
agendas officiose satis et honeste juxta ritum Roma- 
num apud sanctum Petrum celebratas, in medio 
ipsius paradysi debita laudum et ymuorum inpen- 
sione gratiosa, devotissime est tumbe marmorez 
inpositus, et ita decentissima sibi tumulatione Deo 


Get sancto Petro est ab omnibus intentissime com- 


mendatus. Tandem vero, cujus in vita sua tyro mu- 
nicipatui inpensius militaverit, et quod mundo 
revera usus sit. tamquam non uteretur, palam omni- 
bus apparuit, cum tot miraculis et virtutibus non 
modo Romanis, verum quoque omnibus illuc un- 
dique concurrentibus jam jamque evidentissime 
exclaruit, quam magnus sit apud Deum. Enim vero 
tot et tanta meritis ipsius ibidem Deus operatur 
magnalia, ut vix quibusdam probari possint, scilicet 
emulis illius, in veritate fuisse facta. Unde nunc, ut 
illorum invidiosa palam confutaretur increduiitas, in 
proxima Romana synodo (168) quedam miracula 
sub testimonio tot et tantorum virorum tanta au- 
ctoritatis tamque probabilium, illic procul dubio 


D (cta litterisque commendata publice recitabantur ; 


de quorum veraci relatione omnino fas non sit 
quempiam dubitare. Quiddam vero, quod non mini- 
ma apud Romanos admirationi haberetur, adhuc 
viventi eodem interfectionis ejus anno revera actum 
in eo refertur. Quadam namque die eum quoddam 
oratorium causa orationis est ingressus, ante fini- 


VARLE LECTIONES. 
NOTE. 


** commendaverit 2. 


. (167) Cinthium appellat S. Petrus Damiani, cujus 
se virtutes epist. 1 et 2 lib. vii, ad eum datis 
epredicat,.nec non Paulus Bernriedensis, qui eum 
Cincium vocat, a quo alter Cincius seu Quintius, de 
quo anno priore actum, in carcerem conjectus est, 


cujus propterea odium incurrit, nonnisi suo sanguine 
exstinguendum, Ipsum ab apparitoribus Heinricianz 
persecutionis occisum scribit. Uss, 

(168) Mense Martio a. 1078. 


407 


BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


408 


tam orationem duo pili ad mensuram digiti unius À cto certamine legittimo tam insigni glorise celestis 


longi in pollice manus illius excreverant ; quo ipse 
viso *" non parum cum omnibus, quibus mox mon- 
stravit, stupidus effectus, tunc et in posterum secum 
satis mirari solebat. In eadem quoque synodo quzdam 
item miracula, quz Mediolani ad sepulchrum domni 
Erlebaldi (169), qui et ipse propter justitiam ante 


triumpho perenniter coronari delectat. Eodem anno 
quadam matrona in Alemannia puerum non multum 
vivacem, et cum eo pariter caput quasi hominis 
absque omnibus humanis membris solitarium, set 
vivens et ex toto cunclis suis sensibus humanitus 
bene formatum, generavit. Quod, dum infantulus 


triennium passus est, facta sunt, probabilibus per- 
sonis tota veritate illic attestantibus et litteris ea 
commendata demonstrantibus, recitata sunt. Qui et 
ipse orator facundissimus, et sub seculari habitu 
athleta Dei sollertissimus, canonice restaurator di- 
scipline et observantie, nicolaitis et symonianis MLXXVIII 
hereticis zelo Dei in tantum restitit, ut ferme in toto ᾿ 

Mediolanensi episcopatu nullus eorum non correctus Roudulfus rex in Saxonia apud Goslarium nativi- 
sive non conversus remanserit. Si quis autem ca- B tatem Domini cum maximis Saxonice gentis copiis 
nonice districtioni perduellis et inobeediens repertus gloriosissime celebravit. Rex autem Heinricus Rati- 
est, mox ipse assumptis secum turmis suis militari- sponz biduo tantum qualitercumque non multuumfe- 
bus, ad canonicam illum censuram aut cogit, sive stive vix commorans, iterum ad obsidionem cujus 
fugavit, aut captum incarceravit, et omnia quz: pos- dam castelli, unde venit *^ illuc. properanter re- 
sidebat diripuit et dissipavit. In cujus factionis ul-  dibat, in illis Norici sinus orientalis partibus usque 
tionem quidam Mediolanenses, qui episcopi sui sy- in mediam quadragesimam quomodocumque per 
moniaci (170), cui et ipse tota qua poterat virtute loca incertus vagans, et illam patriam quoque non 
adversatus est, nec non regis Heinrici, qui eundem — modicis itionibus hujusmodi hostiliter devastans. 
illis hereticum apposuit, morigeri et assentatores Inde etiam legatos suos episcopos Osniburgensem et 
fuerant, Dei tyronem egregium pro justitia et fide — Viridunensem (171) Romam ad domnum apostolicum 
nec non obedientia quam ipsi domnus papa Alexan- et ad Romanam synodum pro causa sua inibi 
der pro hujusmodi inposuit, per insidias dolose agenda direxit. Legationem autem apostolicam Εἰ 
quinque simul Janceis perfossum interfecerunt. commonitariarum Romani cardinalis litterarum ad 
Dehinc interfectum in platea civitatis cadaver ejus eum contemptum et conculcationem οἱ inobeedien- 
exanime per triduum ne sepulture traderetur, gla- C tiam, quam toto nisu palam omnibus professus esl, 
diatoria manu inhumanissime prohibuerunt. Tertia astutissima quadam occasione, ac si nichil umquam 
vero nocte in ipsa ejus intempesta lux coelitus vel parum quid inde audiret, omnino dissimulavit. 
emissa tam clarissima, ut quidam qui ab urbe plus Hos etiam de synodo reversuros Ratisponam non 
quam decem miliaria aberant, certissimum urbis cum minima sollicitudine prestolatus est ; quippe uti 
ipsius incendium non dubitarent, super corpus ad sua teste conscientia promeruit, quiddam novi quod 
trium horarum spatium resplenduit ; et inter plures maxime noluerit ab apostolica sede sibi reportari 
qui pro hujusmodi signo concurrerant, quidam fra- non dubitavit. — Rex quoque Roudolfus οἱ ipse 
tres qui visionibus ad hoc in somnis praemoniti fue- pariter nec non omnes consentanei illius legatos 
rant, audacter accedentes, tulerunt corpus ejus, et suos, non quos voluerant, set qualescumque pole- 
debito orationum et exequiarum ofücio, Deo prout rant, et hos artificiosa qualibet occasione et dissi- 
oportuit gratias agentes, in monasterio sancti Celsi mulatoria, ad eandem synodum transmiserant, domno 
martyris sepelierunt. Demum vero multis virtutum — apostolico veram per omnia. obredientiam deman- 
et miraculorum testimoniis hic vir Dei, zelotes pra- dantes, et ut tyrannicam tamque flebilem sanct? 
vitatis heretice tam industrius, revera Dei amicus  scclesizx desolationem paterna sollicitudine respicere 
esse et fuisse indubitanter satis divinitus probatum D dignaretur, unanimi rogatu ipsi sollertissime com- 
est. Cujus industrie et intentioni quemlibet summi  mendantes. Legati autem regis Heinrici, quia palam 
regis militem et sanct» fldei defensorem fortiter οἱ ire et omnia qua voluerunt pacifico libitu efficere etin 
exultanter in Christo insistere non pigeat, si pera- Longobardia et in ipsa Romana urbe poterant, mu^ 


VARLE LECTIONES. 


ille mox moriturus baptizaretur, obstetrices accep- 
tum, secreto tamen propter quandam erubescentiam, 
et ipsum, pro toto homine nomen inponentes ei, in 
nomine sancte Trinitatis baptizabant ; set non multo 
post moriebatur. 


7 ujsa 9, *5 venerat ed. 
NOTE. 


(169) De S. Erlebaldo seu Arlembardo vid. Arnul- describit Arnulphus in Hist. Mediol. lib. 1v, cap. 10 
phi His. Mediolan. lib. imr, cap. 14, sqq. Pluribus (Murat. script. Rer. ltal., t. IV, p. 39, et Leibnit. 
agunt Bollandiani t. V Junii ad diem 27, p. 279, sqqd., Script. Brunsv., t. lll, p. 727), ubi etiam nimius €jus 
ubi czedes ejus ad ἃ. 1075, refertur, ad annum vero zelus reprehensione non caret. Conferatur Gregori! 





1076 consignat Pagius in critica Baronii, qui etiam 
annis 1057, 1061, 1066, 1067, 1071, 1072, 1074 et 
176 de eo agit. Necem Arlembaldi, ut vocat, pariter 


VII, lib. 1, epist, 25, 26, 27, 28. Uss. 
170) Gothefredi. 
171) Bennonem et Theodericum. 


409 


ANNALES. — AN. 1078. 


410 


neribus, mendaciis, promissis, assentationibus, que- A sug sollicitudinis, et diffinitionis fidelis et prudens 


rimoniis flebilibus, nec non omni arte et ingenio, 
uti in hujusmodi experientissimi erant, a minimis 
adusque maximos, corruptos, delusos, deductos om- 
nino omnes in favorem sui regis attrahere semper 
non cessabant, et e diverso in odium et calumnias 
Roudolfl regis permaximas. 

Synodus dehinc statuto tempore (172), id est 3. 
Non. Martii, ordine canonico initiata est, qus fuit 
fere 70 episcoporum (173), in quibus erat Albanus 
episcopus (174), qui unus de fratribus, qui in epi- 
scopatu Florentino, in loco qui vocatur Vallis Um- 
brosa commorantur, per ignem et flammam 12 pedum 
longam pertransiit, et Petrum, qui Florentinz zc- 
clesi:: episcopus dictus est, vere symoniacum here- 


misteriorum Dei dispensator, sollertissime ponebat. 

]n eadem synodo legati regis Heinrici multum in 
tot, quos sibi qualitercumque assciverant, fautori- 
bus animati et confisi, in primis omnifariam domno 
apostolico oboedientiam , et eam quomodocumque 
probandam, ex parte domini sui publice promise- 
rant. Tandem cause illius injuriae ipsi magnopere 
in primis, dehinc totius audienti: consessus, modis 
omnibus et commentis ad hoc instructissimi, et ora- 
toria satis proclamatione linguosi, non ineptissime 
conquesti sunt. Quam quasi justissimam * cuncti 
favorales illius concordi tenore et ipsi commurmu- 
rantes, judicio apostolico et synodali decernendam 
obnixe multum commendabant. Cujus quidem cause 


ticum fuisse, et ob hoc ipsum non recipiendum, nec B status hujusmodi erat : quod Roudolfus, dux et miles 
officia illius heretica, intactus a flamma et illesus regis Heiurici, quique ipsi ut fidelis et in auxilio per 
evidenti judicio probavit. Illic quoque de Galliarum omnia qux ad regni sui tutamenta pertinerent indi- 
partibus aderat episcopus Divensis, qui non humana viduus assisteret, sacramentorum (ürmamentis adju- 
sel divina electione episcopus factus est (175). Quippe ratus fuerit, eum caeteris suis consentaneis regno 
causa orationis dum se domo sua Romam moveret, 800 perjurus et perfidus injuste expulerit, et sic ipse 
ad Divensem civitatem illic pernoctaturus devenit. regnum temerarius invaserit. Set non ea necessitate 
Legatus autem! apostolice sedis Geraldus Ostiensis hanc qusrimoniam fecisse dominum suum professi 
episcopus, qui et ipso tempore eo loci concilium pro sunt, quin facillime suos adversarios comprimere 
utilitate et necessitate zecclesiz collegit, videns eum, possit; verum idcirco maxime, quia justum et dignum 
non parum de adventu illius gavisus est; namque sibi visum sit, apostolicae sedis diffünitionem super 
ipsi notus et amicissimus fuerat. Et osculato eo  hocin primis interpellare. Nonnullis igitur judicibus, 
statim intulit : « Bene venisti, quia Deo auctorante qui illorum intentioni benivoli favebant, iudifferen- 
hujus secclesiz, episcopo suo orbatz et destitute, te ter complacuit, quod ob tam manifestam et sacrile- 
pro ilio episcopum et provisorem habituri sumus. » gam tanti reatus factionem apostolici anathematis . 
Et ille modestius subridens, putabat, eum hoc jo- "sententia Roudolfus rex indilate damnari dignus fue- 
cando sibi dixisse. Deinde, cum non joco set serio rit; et hoc plurimum rogitabant, ut id juridicialiter 
hoc dictum sibi veraciter persensisset, inducias pro — decretum, canonice perageretur. 

hoc respondendi in crastinum usque vix ab eo acqui- Domuus autem apostolicus, cui ex toto nota erat 
sivit. ]u ipsa nocte pondus cure pastoralis quomo-  causs instantis interturbatio, et quem non facile 
documque subterfugere toto conatu premedilatus, seductilem in personarum acceptionem adulatoria 
sociis suis id nescientibus, ipse solus ab eis furtivese quorumlibet protrahere posset argumentatio, ante 
subtrahebat , cujusdam illic zececlesi:e latibulum se utriusque partis cautam examinationem, et cui adhuc 
occultaturus ibidem irrepserat. Mane facto dum diu prorsus in dubio penderat veritas excommunicatio- 
ubique multum quaesitus non posset inveniri, legatus nis jam per cardinalem suum factze, sese nichil inde 


apostolicus assumptis secum cieri totiusque populi 
non modicis processionibus, cum letaniis et obse- 
crationibus per scclesias illas devotissime eum a 
Domino qusritando circuibat. Cum vero ad ἐθ0016- 


posse decernere, palam protestatus est. Utriusque 
regis obedientiam, legatos, proclamationes, quos 
ambos quidem non modica pars regni primatum, 
episcoporum , virorum sapientium et religiosorum 


siam ubi fugitivus latuit perventum est, lux ceelitus,. diverso tramite consentanea sequeretur, se multo- 
emissa super eum resplendens, electum Dei prodi ἢ tiens audisse profitebatur. Unde oportunum pro 
dit. Sic itaque proditus, regiminis culmen, quod hujusmodi cum sancte Romane sedis optimatibus 


ex corde humiliter fugerat, dispositioni divine sub- 
ditus, quamquam invitus subire coactus est. Tales 
semper tantzeque auctoritatis el reverentiq viros secum 
semper habere solebat, in quorum consilio effectum 


et magistratibus, nec non cum quibus posset, cun- 
ctisque sanum sapientibus se necessario consilium 
et ad hoc tempus congruum habiturum fore przdi- 
cebat, ne quid injuste in alterutrum illorum ab apo- 


VARLE LECTIONES. 


»* justissima 2. 


NOTE. 


(172) Quadragesima hoc anno d. 21 Febr. incopit. 

(173) In Actis conc. Mansi XX, p. 503 legitur nu- 
merus 100 et v. Non. Mart. 

(174) Petrus, v. supra col. 352. 

(175) Sermo hic est de Hugoni Diensi episcopo, 


antea Lugdunensi camerario, qui d. 19 Oct. anni 
1073 in Lancelini Simoniaci locum substitutus est, 
uti scribit Hugo Flaviniacensis in Chronico Vir- 
dunensi. Uss. 


All 


BERTHOLDI] PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


412 


stolica sede decerneretur. Ad hac omnes sollerter A in terram missis et extinctis, hujus damnationis 


rogitabat et commonebat, ut in commune Deo pro 
hoc devotissime supplicarent, quatinus sibi divini 
sui spiritum consilii inspirare dignaretur, quo au- 
ctorante sancta mater ecclesia per tot hereses 
scismata et discordias miserabiliter dissipata, in 
Christo uniri et pacificari mereretur. 

Sic dilata hujusmodi usque in sabbatum senten- 
tia, alia quedam quz :ecclesiz utilitati οἱ necessi- 
tati proflcua fuerant, canonica diligentia ibidem 
cautissime pertractata et diffinita sunt. Inventum 
autem et diffinitum est ab apostolico et cunctis in 
Christo secum consulentibus hujusmodi pro regis 
Heinrici querimonia prudens et discretum satis con- 
silium : quod ipse domnus apostolicus, sive pro eo 


sententia diffiniretur , satis obnixe obodientiam 
regis Heinrici primum in hoc probaturus, per domi- 
num Deum, et si se amaret, rogavit eum et obse- 
cravit, et paternitate apostolica per iegatos iliius 
admonuit, ut pacem cunctis adversariis suis usque 
ad illius colloquii perfectionem haberet. Deinde ut 
ipsum per omnia honorando ad consensum concor- 
die industrius contraheret, nuntios suos cum legatis 
illius se ad illum directurum prudenter destinavit, 
ut, juxta suum beneplacitum, tempus et locum futuri 
colioquii ipse deliberaret, et hoc regni primatibus 
et cunctis illuc convocandis indubitanter notificato 
et pranuntiato, nuntius apostolicus Romam rediret, 
quatinus sedis apostolice legati in hoc destinati et 


legati sui idonei, in Theutonicas partes venirent, et B electi, in tempore oportuno rectoque itinere et ipsi 


illic in loco qui aptissimus ad hoc fuerit, regni totius 
primates, sapientes, et quique optimates preter 
utrosque reges ipsis occurrerent, et ibidem habito 
colloquio, tota utriusque illorum causa justissime et 
absque personarum acceptione discussa et ventilata 
ab omnibus aut justificaretur aut improbaretur ; et 
síc communi prudenti justissimoque omnium judicio 
et consilio iurefragabiliter decerneretur, quomodo 
regnum in se ipsum tam miserabiliter scismaticum 
factum et perjurum, vel nunc saltem non omnino 
desolaretur, quin potius in Christi pace coadu- 
natum et recuperatum rationabiliter consolidare- 
tur (176). 

In die vero sabbati domnus apostolicus legitime et 


ad hoc instantis cause conventiculum consultores 
mediatores et correctores idonei pervenirent. Ita 
legatis regiis a se domnus apostolicus, set tamen 
absque apostolica benedictione quam regi reporta- 
verint, dimissis, idcirco quia fama passim eum a 
legatis apostolicis excommunicatum jam fuisse (177), 
quamquam dubia zstimatione predicaverat, ad cz- 
tera qu» adhuc synodaliter exsequenda restiterant, 
efficaciter se conferebat. 

In eadem synodo sententia anathematis data est in 
episcopos Ravennatem, Mediolanensem, Cremonen- 
sem **, Tarvisiensem, nec non in omnes Symonia- 
cos hereticos, et Nicolaitas, pertinaciter et inoba- 
dienter in sui erroris insania voluntate et industria 


ordinate ad hoc paratus, et cum suis suffraganeis C perseverantes ; et specialiter in eos, qui infra bien- 


synodum ingressus, consilium predictum palam 
omnibus enarravit. Et cum placuisset omnibus, mox 
apostoliea auctoritate fiducialiter linguatus et arma- 
tus, anathematis vinculo sempiterni metuendi mul- 
tum, universaliter omnes condemnavit, sive reges 
seu duces, episcopos, clericos, nec non ex toto, 
quicumque fuerint majores et minores, qui versutiis, 
artibus, machinationibus, factionibus seu ingeniis 
quibuslibet, colloquium illud condictum ne fleret, 
qualitercumque ex studio et voluntate detrectarent 
et inpedirent, et qui legatis apostolicz sedis quoli- 
bet modo, ne ad idem colloquium pervenire pos- 
sent, adversarentur, et qui diffinitiones, qu: ibidem 
pro hujusmodi causa et díscordia et seditionibus 


(am maximis a legatis apostolicis et ceteris regni: 


primatibus optimatibus et sapientibus ad hoc lauda- 
mentum nominatis et electis, communiter in id 
ipsum concordantibus statuerentur, tenere et inre- 
fragabiliter observare refutarent. Sic cum, candelis 


ardentibus ab apostolico et ceteris suis suffraganeis: 


in anathematis predicti complementum canonice 


nium temerarii, pervicaces, et incontinentes, zccle- 
siasticas ordinationes datione peccunie sibi acquisi- 
tas, relictas, et concubinas sibi interdictas apostatica 
presumptione receperant. Qui quidem numero non 
pauci in nostris partibus publica tyrannide in au- 
thenticas sacrorum canonum sanctiones perduelles 
insanissime consurgebant. Illis quoque absque spe 
restitutionis inrevocabiliter omnino per datam judi- 
cialem sententiam quicumque ordines et consecra- 
tiones, excepto solo baptismo, adempti sunt, qui 
per episcopos officio et sacerdotali dignitate, aposto- 
lica sanctione privatos, et nondum sive per se seu 
per certum ipsius legatum ordini restitutos , ubi- 
cumque officio presumptuose usurpato se ordinari, 
immo potius deordinari presumpserunt. /Eeclesias 
etiam quascumque consecratas ab eis, utpote Deo 
-pumquam canonice ἰη 4138, a primis reconsecrari 
oportere, illic judicatum et statutum est. 

In laicos quoque cujuscumque dignitatis data 
est sententia anathematis, sive clericos, nec non 
in omnes personas, quicumque contra sacro- 


VARLE LECTIONES. 


** Cremensem ed 


NOT. 


(1760) De his et sequentibus conferenda sunt Acta 
conc. Roman. iv Mansi XX, p. 505. Ante oculos 
quoque habuit auctor Gregorii ep. ad Germanos 


Reg. V, 15, p. 248 et 16. 
"trrr) Vide an. 1077, col. 401, 402. 


413 


ANNALES. — AN. 1978. 


414 


rum canonum decreta episcopatus, abbetias, prs- Atis obodienter subesse et favere studio et voluntate 


posituras, qualescumque cclesias, decimas, vel 
quascumque aecclesiasticas dignitates, cuilibet cle- 
rico seu cuicumque persone juxta usurpationem 
suam antiquam in beneflcium dare, et quod 
domino Deo prius canonica et legitima tradi- 
tione in proprietatem et servitium legaliter delega- 
tum est, hoc quasi proprium quiddam et heredita- 
rium laica et non consecrata Deo manu, consecratis 
Deo altaris et ecclesiastice dispensationis ministris 
procurandum et ordinandum contradere seu prz- 
stare omnino presumpserint. 

Illic quoque sententia data est, ut anathema sint, 
quicunque predas, rapinas, seu quaslibet artificio- 
Sas femerarias invasiones in scclesiis Deo conse- 


in pace Christi uRanimes non cessarent. 

Rex denique Heinricus apud Ratisposam ex le- 
gatis suis, qui pr» ceteris festinantiores ad eum 
pracucurrerant, quosdam prestolatos et illic con- 
ventos, mox aliquantulum subtristis inde se Mogon- 
tiacum properanter, diem inibi palmarum acturus, 
promovebat; indeque Coloniam contractis secum 
quas .potuit militum suorum copiis pertendebat. lbi 
quàque non multum gloriose pascba egit. Postquam 
vero, legatis suis cum apostolica sedis nuntiis et 
cum apostolica pariter legatione jam ad eum re- 
versis, omnia qux in Romana synodo acta sunt et 
decreta, relatione veraci diligentissimus compere- 
rat, mox ad 50 112 versutias vecordie cum suis 


cratis, sive in scelesiarum atriis et cimiteriis, et B auriculariis secum assumptis totus sollertissime 


claustris pariter consecratis, seu in his ccclesiasti- 
cis rebus possessionibus et pertinentiis quibuslibet 
earum facere presumpserint. Qua specialia pre 
cxteris ad prebendas cottidianas et omnimodas 
victualium et sumptuum necessariorum dispensa- 
tiones canonicorum, clericorum, presbiterorum, mo- 
Dachorum, virginum sanctimonialium, nec non sub 
regula cunctorum Christo servientium separatim et 
quasi proprie nominata ac decreta attinere dino- 
scuntur. 

Domnus vero apostolicus id maxime in hujusmodi 
decretis intenderat, ut pace per ecclesias facta, 
quamvis undique bella et seditiones in secularibus 
regnarent, ia spiritalibus tamen personis canonica 


intenderat, id summopere in id ipsum consiliantes 
et toto nisu astutissime per omnia machinantes, ut 
se absque apostolici observantia et obedientia pre- 
cepti et decreti quasi ab illa excommunicatione 
apostolica liberasse viderentur, et totum, quod 
ipsis ex culpze reatu manifestissimo inminebat, regi 
Roudolfo et cunctis partis sibi adversaris consor- 
tibus quasi ex ratione justissima onus Romani ana- 
thematis inposuissent. 

Rex autem Roudolfus non minima principum οἱ 
militum suorum Saxonicorum multitudine collecta, 
apud Goslariam pascha sollemniter satis celebravit. 
lllic, qui revera primum canonice a clero et a po- 
pulo et a meliori et majori parte :cclesiasticae mi- 


Dei laudes et orationes ob **! exteriorum detrimenta Clitie electus est, in episcopum Augustensis secclesige 


subsidiorum minime cessarent. Quia vero subje- 
ctorum offendicula aliquotiens prudenter dissimu- 
landa, aliquotiens autem aperte cognita "* mature 
toleranda sunt, ut oportuniori tempore corrigantur, 
et quia nonnisi cum tempore medicamina conve- 
niunt; domnus apostolicus prudens dissimulator et 
telerator, multorum episcoporum et presbiterorum 
in Theutonicis et Italicis partibus hereticas pravita- 
tes inobeedientias ei tot. prasumptuosa scandalorum 
milia in iempus oportunum dijudicanda multum 
sollicitus distulerat, ut scilicet post, prius maxima 
illa discordantium inter se et bellantium regni prin- 
cipum et optimatum tam seditiosge ac plus quam 
civilis controversie seismata, Deo auctore qualiter- 


quidam canonicus, qui et ipse ad sancti Mauritii 
ecclesiam prepositus jam constitutus probatus est, 
venerabilis multum et bene litteratus clericus, no- 
miue Wigoldus, electione et suffragio cardinalis 
Romani, metropolitani et archiepiscopi sui Mogon- 
tini, nec non aliorum qui ibi ** convenerant novem 
episcoporum, in paschali die canonice in episcopum 
consecratus ei ordinatus est. Cui rex post peracta 
legittime omnia qu& ad ordinationem ipsius perti- 
Debant, videlicet anulo, virga pastorali et cathedra 
episcopali ab archiepiscopo Momngontino susceptis, 
ex sua parte quidquid regii juris fuerit in procuran- 
dis bonis zcclesiasticis diligenter commandavit. 
Cavebat namque, uL obedientissimus erat in omni- 


cumque sedata, et Christi pace legittime confoede-D bus, quod in Romana synodo nuper canonice diífi- 


rata, tandem ipsis quoque corrigendis coarguendis 
et puniendis cura sollertissima insistere non lar- 
daret. 

Legatus autem regis Roudolü a se dissimulatoria 
el satis cantissima licentia clam et furtive dimissis, 
quia per omnia ipsum oboadientissimum et consen- 
taneum sibi et apostolice sedi mipime duhitaverat, 
paternam dilectionem pietatem οἱ gratiam ipsi cum 
apostolica indulgentia et benedictione vigilanter 
demandare studuit, nec non omnibus majoribus et 
minoribus, qui sedis aposiolieg preceptia et decre- 


Ditum est, et post datam judicialiter sententiam 
sub anathemate interdictum et probibitum est, ne 
quis laicorum ecclesias ei eeeclesiasticas decimas et 
*^ dignitates personis aliquibus quasi proprium 
Suum praestiterit, sive contra canones sibi usurpare 
presumpserit. Insuper archiepiscopus Mogontinus 
Sigifrido, qui ἃ rege Heibrico Augustensi episcopio 
non canonice appositus ait, post dates indicias pre- 
cepit ne ultra parrochiam suam temerarius inva- 
deret, alioquin ipsum et omnes consentientes sibi 
justo anathemate a membris ecclesia onmieo sepa- 


VARLE LECTIONES | 
"?' ab 2. **' cognite; sec XIV. corr. cognita 2. **' ibi non c. 1". "Ὁ gc. et dec. 2. 


415 


BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


A16 


ravit. ld ipsum quoque canonicis Augustensibus et À confirmabant et omnino adjudicabant. Et ut hujus- 


populo intentavit, si 355 electum suum, ut dignum 
et justum fuerit, non reciperent. Sic episcopus Au- 
gustensis accepta a rege licentia repatriavit, et in 
quoddam castellum juxta fauces Alpium (178) sese 
cum suis, quia firmissimum et munitissimum erat, 
prudenter contulit, pacem ecclesi: inibi prwstola- 
turus. Ubi confestim per plurimas injuriarum illa- 
tiones ab Augustensibus impetitus ct molestatus est ; 
set illud qualicumque longanimitate et patientia 
aliquamditi tolerans, Deo judici et defensori se cum 
suis devotissime commendavit. 

Rex vero Heiuricus post pascha mox Mogun- 
tiacum rediens, omnes quoscumque et quomodo- 
cumque attemptare potuit, suse parti contraxit. 


modi inter utrasque partes controversiam rationa- 
biliter publice dirimerent, legatum suum cum eis 
ad dominum suum et ad czteros regni principes illi 
consentientes inde direxerant, per quem illis locus 
et tempus colloquii statuti intimaretur, et qui eos 
ad hoc promptissimos et paratissimos, et omni ne- 
cessitate et dubietate postposita Domino volente 
perventuros illuc protestaretur. Postquam hujusmo- 
di sermone controversiali utrobique aliquantisper 
habito, set tamen predicta inrefragabili et justa 
Saxonum ratione et obedientia novissime laudabi- 
liter consummato, pax ab utrisque ad usque futurum 
colloquium est collaudata, ab invicem domum unus- 
quisque discedebat. 


Unde Saxonum optimatibus terriücis sive blandi-B Regis autem Heinrici consiliarii, assumpto secum 


tiosis ad se pelliciendis sermociniis et inductionibus: 


sub nomine et occasione apostolicz illius legationis 
et sententie intimari fecit, ut causa pacis compo- 
nende et totius regni tot scismatum et discordiarum 
sedandarum, quibusdam primatibus et optimatibus 
regni apud Friteslariam occurrerent. Quod cum 
animo libenti perceptum, Saxonum principes suasu 
regis Roudoifi ad hoc sollerter incitati, condicto 
tempore venientes attemptare conarentur, Heinricus 
rex preter suos quosdam auricularios ne vel unum 
saltem de regni primatibus illuc dirigebat. Ita dum 
se delusos viderent, et inde subirati redire destina- 
rent, tamen quia obnixe ab aulicis illis mysteriar- 
chis rogabantur, ipsis secum colloquendi seque 


Saxonum legato, ad dominum suum versus Rhenum 
profecti sunt. Non enim bene sapiebat in palato 
cordis illorum auditus justus et verax sermo princi- 
pum Saxonicorum. llli namque alia longe ratione et 
intentione exierant, ut Saxones scilicet ad se quo- 
modocumque adducere pertemptarent. Cum autem 
id efficere non possent, mox reversi falso rumore 
undique diffamabant, quod illi pro certo obsidibus 
datis, cum domino suo pactum pacis inirent, et gra- 
tie illius indubitanter firmitatem  promeruerint. 
Legatum autem illorum hujusmodi sermone remise- 
rant, quod rex locum colloquio cuilibet dare nollet, 
set id causa et amore domni apostolici facere prom- 
ptus esset, ut quicumque sibi rebellaret, eum ** 


temptandi locum dare consenserant. lllic ab eis ni- C gratia sua donandum reciperet, si modo se sibi cum 


chil aliud nisi mendacia et quasi comminationes 
quasdam ab apostolico in eos factas audierant, eo 


penitentia et obedientia deditium "57 exhiberet. 
Saxones autem et Roudulfus rex hoc comperto, 


quod dominum et regem suum perjuri et infldeles manifeste eum  excommunicatum cum omnibus 
contra fas injuste abjecerint. De sermone autem  consentaneis illius adjudicabant et comprobabant, 
colloquii predicti et anathematis apostolici nulla 60 quod colloquium ab apostolico tam inrefragabili- 
ibi ab eis secundum veritatem mentio facta est; to- ter decretum, ipse tam pervicax et inobediens an- 
tam quippe illius sententiz seriem regi Roudolfo et nullavit. Pacem etiam quam auricularii regis et 
suis consentaneis falsa sua obstinatione pertinaces Saxones inter se condixerant, ante quam legatus 
inponebant. Tandem vero Saxones his auditis, et przdictus ad eos repatriaret, qui ex parte regis 
cur illuc venerint evidentissime exploratis, ne se Heinrici erant, castellum quoddam invadendo et 
quasi reos in his quae illis objecerant, et quasi de contra fidem datam expugnando omnino parvipen- 
adventu et sententia domni papa timidos :stima-  derant. Metensis qüoque episcopus et alii quam- 
rent, immo potius percupientissimós et l:wtissimos — plures Lotharingorum, qui eisdem diebus ad regem 
fore probarent, collequium quod destinavit omnes Heinricum ductu fldei venerant, attemptandi si ad 
laudabant, ipsius sive legatorum ejus adventum D illius voluntatem inclinari possent, audito aposto- 
quam vix se prestolaturos et sententie illius om-  lic:e legationis contemptu se in parte domni aposto- 
niumque regni optimatum super hoc negotio diffini- lici manere et persistere palam profitentes, cum 
tiones se per omnia observaturos, constanti animo offensa ipsius gratia domum redibant. Quos ipse 
et ratione, liberrima firmissime palam protestati confestim duce Theodorico et aliis militum suorum 
sunt; et omnes domno apostolico inobcodientes copiis assumptis prosecutus, ex improviso Meten- 
ejusque sententie judiciali in hac re quolibet inge- sem civitatem dolo preoccupavit, epi$topum cum 
nio vel versutia sive vecordia refragantes, anathe- czteris inde fugavit, et impositis illic przsidiis 
matizatos et a membris scclesi& re vera separatos suis, urbem Argentinam profectus, inde egressus *** 


VARLE LECTIONES. 
"" si non e 1*. 2, ** cum 2. "5 deditium 2. 55 ingressus correxit Uss. absque ratione evidenti. 


NOTE. 
(178) Füssen. 


417 


ANNALES. — AN. 1078. 


418 


est. Ibi diebus rogationum commorans, Thiepal- A ferbuerant, et privatis bellis ex parte Heinrici regis 


dum ** Constantiensem prepositum, suum quoque 
capellanum , contra voluntatem canonicorum et 
domni apostolici bannum illic episcopum incathe- 
dravit. Illi namque, quia, ne aliquem a rege Hein- 
rico reciperent, jam ex parte domni papae eis in- 
terdictum est **', canonice sibi quemlibet eligendum 
in Christo concorditer deliberabant. Istius autem 
promotioni cum illi canonici de sancto Thoma ma- 
gnopere assensum et laudamentum prebuerint, di- 
vinam non multo post ultionem experti sunt. Ignis 
quippe zcelesiam claustrum et cuncta eorum zdi- 
ficia et caminadas penitus combusta insumpserat. 
Dehinc rex Heinricus Alemanniam invadere propo- 
nens, set non tantos sibi coadunare valens, quod 


victi, interfecti et fugati sunt, qui praedas, incen- 
dia et sacrilegia plurima in ipsis dcclesiis sacris, 
temerarii violatores earum, exercuerant. Ex qui- 
pus Basiliensis et Argentinus antiepiscopi vix fuga 
elapsi sunt, militibus eorum a marchione (180), 
Bertholdi ** ducis filio, fortiter pugna prostratis et 
captis, rusticisque quos per comitatus sibi adjuratos 
in auxilium undique coegerant, ex parte eunuchi- 
zatis. Ipsa tempestate duces Bertholdus et Welfo 
Franciam cis Rhenum ex magna parte pradis et in- 
cendiis devastaverant. 

Interea rex uterque expeditionem in alterutrum 
non minimo studio et apparatu disponebant, colle- 
ctis undecumque et quomodocumque auxiliaris mili- 


hoc sine periculo peragere posset, in Pagoariam di-Btaribus suis copiis. Et circa Kalendas Augusti duces 


vertit. Ibi apud Ratisponam pentecosten celebravit, 
et marchio Liutpaldus (179) in aliquantulum ab eo 
offensus regreditur. 

Legatus autem apostolicus qui ad regem Heinri- 
cum in pascha pro illo disponendo colloquio quod 
papa decrevit advenerat, in primis quia ipsi, licet 
invito et nolenti, ejus omnino interminationis terro- 
ribus parvipensis legationem apostolicam liberrimus 
intimavwerit, aliquantisper occultabatur, ita ut pluri- 
morum suspicione clam interfectus sive exhiliatus 
estimaretur; tandem publica palam reverentia et 
honore ab eo tractatus, et habitus est. Set eum tan- 
tisper quidam pro hac detentum conjiciunt occa- 
sione, utl sese per illum ab imposita qualitercumque 


predicti cum Alemannica militia regi Roudolfo 
de Saxonia egredienti occurrere deliberabant. Sed 
hoc omnino rex Heinricus cum maximo exercitu 
interveniens, ne fieri posset, impediebat. Et sic 
bellum quotidie sperantes, et occasiones sua desti- 
nationjs percupientissime fieri molientes, quamvis 
nou sine minimo periculo, e proximo regi conse- 
derant. Insuper comprovinciales rusticos undique 
per omnes illarum partium centenarias adversum 
se conjuratos et armis militaribus instructos, ad 
duodecim fere millia pugnacissimos et infestissimos 
sibi, e vicino sustinebant. Sic Saxones et Aleman- 
nos ab invicem sequestratos, et, ne convenire aut 
per internuntios saltem inter se deliberare possent 


defenderet excommunicatione. Cum scilicel omnes C quid in tantis periculis ccartatis agendum sibi es- 


cernerent, apostolicum legatum illi communicare, 
nemo prorsus eum quasi excommunicatum zstima- 
ret seu devitaret, immo potius pro mendacio firmi- 
ter computareot, quidquid passim dictum sit de 
sententia synodi Romane, et de anathematis facti 
diffinitione : quia, sicut rex Roudulfus cardinalem 


Romanum, ita ipse legatum apostolicum in testimo- 
nium sua obedientie et innocentiz palam omnibus 


posset ostentare **!. 


Rex autem Roudolfus apud Goslariam pentecosten 
magnifice celebravit, collecta illuc principum Saxo- 


nicorum et Thoringorum non modica multitudine, 
et ibi cum eis communicato consilio, expeditionem 
contra regem Heinricum paravit et disposuit. lMluc 


set, omnimodis prohibitos (181), rex Heinricus in 
tam maximo suo confisus exercitu, prius de Saxo- 
nibus, exin de Alemannis triumphare satis artifi- 
ciosus destinavit, et id facillime el absque suorum 
detrimento fleri posse non dubitavit. Mox ille hu- 
jusmodi consilio cum suis communicato, explora- 
tores quosdam, viros non ignobiles, quasi pro pace 
inter se confirmanda regi Roudolfo nec non pri- 
matibus Saxonum simulatorie direxit. Qua ad in- 
vicem condicta eL solito foedere ad tempus ab 
utrisque confirmata, dum ipsi ad dominum suum 
festinanter redirent, ille eos astute sic delusos de 
repente et fere ex improviso vecors et insidiosus 
armata manu et impetu bellicoso inparatos inva- 


ad eum legati Philippi regis Galliarum, et Fladir-Dsit. Rex autem Roudolfus vix cum suis de castris 


tingorum, et Lotharingorum quam plurium, nec non 
regis Ungariorum, adjutorium ipsi propter Deum et 
sanctum Petrum ad defensionem sancta :xcclesiz et 
regni totius Theutonicorum studiosissime promitten- 
tium advenerant; quamvis non ita, ut promissum est, 


omnino perficerent. 


Dehinc per totam aestatem plures undique motus 
per Alemanniam, Alsatiam et Austrifrantiam con- 


festinantissime se proripiens, et quantum in tali 
articulo fleri potuit, acies suas contra hostem im- 
minentem prudenter ordinans et exhortans, ipsi 
tam fortiter pugnacissimus congreditur, ut in prima 
statim coitione victoria Deo dante feliciter potire- 
tur, prostratis in brevi duabus primis legionibus. 
Nec mora rex * ipse primicerius cum suis inti- 
mis fugam turpiter iniit; reliquus dehinc exerci- 


VARLE LECTIONES. ! 
*9 thietpaldum ed. **" est canonici ed. 333: ostendere ed. ** B. 2. **' ἢ, (—Heinricus) glossa scc. 


XIV in 2. 


NOTE 


(50) Austri. 
(180) Bertholdo 1]. 


(181) Accusativi absoluti. (prohibuit, Rez. ed.) 


419 


BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


420 


tus, visis que flebant, imbellis, timidus et mirabi- A fessus et sincere veritatis testis re vera idoneus, 


liter perterritus, et ipse iu diversa fugitando se sal- 
vare satis superque anxiatus omnifariam pertem- 
ptavit. Saxenes autem plus quam ad tria milliaria 
persecuti sunt eos, instantes pugnaciter a tergo 
fugientibus. lllic ex parte regis Heinrici de nobiiio- 
ribus plus quam triginta, de minoribus vero, ut 
aiumt, ad quinque millia interfecti procubuerant ; 
et ex perte adversaria de minoribus tantum ad 80 
viros cecidisse testantur. Insuper ejusdem partis 
**^ qui prgssto aderant episcopi, a fugientibus qui- 
busdam falsariis audito quasi rex Heinricus vice- 
rit, cum suis in diversa fugerant. Ex quibus cardi- 
nalis Romanus cum plerisque aliis satis periclita- 
tus est, nec non a latronibus Sclavis in silvis, quo 


properanter regressus est. Ipse vero nec non 57 alii 
deinceps per plures rem gestorum indubitabilem 
domno papa czsterisque, mendaciis mirabilibus non 
parum nutantibus ac sese desolantibus, seriatim 
testificati sunt. 

Autumno dehinc sequente, Heinricus rex recollectis 
undecumque copiis militaribus, iterum expeditionem 
quasi in Saxoniam simulatorie disponebat ; et quos 
contra Saxones adjuratos contraxerat, maximum 
Roudolfi regis in occursum sibi pugnacissime exer- 
citum comperiens advenisse, in Alemanniam deva- 
standam perjuros induxerat. 

lllic pessimis predonibus et inhumanissimis de 
Boemia, Pagoaria, Burgundia, Francia, nec non 


latibulum quzxrebant, episcopus Parthenopolitanus ***D quoscunque poterat de ipsa Alemannia conductis, 


sagitta percussus est, Baderbrunnensis captus ex- 
spoliatus et ferme nudus profugit ab eis; et Wor- 
matiensis itidem captus, regi Heinrico cum Heri- 
manno nobili quodam comite contraditus est. Pro- 
fligatis ** autem et interfectis tot hostium turmis, 
Saxones lzetanter ad locum prim: belli congressio- 


prediis, incendiis, castelloruur et oppidorum non- 
nullorum destructionibus, et in divina sacra inau- 
ditis sacrilegiis, passim efferatissimus Dei contem- 
ptore miserabiliter insistehat. Nulla inter sacrum et 
non sacrum differentia, nulla in tot miseriis mise- 
ratio fuerat. JEcclesias quippe, ad quas cum rebus 


nis et ad castra sua revertebantur. Ibique perno- suis conservandis terrz inquilini confugerant, mise- 
ctantes, in crastinum consilio cum rege suo inito,  rabiliter "* sacrilegi et prasumptuosi incenderant, 
et jure legum suarum, ne ipsis in bello victoribus | depradati sunt; sacerdotes sacris vestibus indutos, 
progrediendum esset ulterius, ab ipso accepto, in seminudos et miserrime vapulatos proculcaverant ; 
Saxoniam suam eum tripudio grandi triumphatores altaria sanctorum reliquiis inde ablatis destruxerant; 


remeabant. 

Rex autem Heinricus absque mora Pagoariam us- 
que pertenderat. Non minimum *" quippe, qui ex 
ieta parte ipsa die cum Francorum conjuratis cente- 
nariis bello durissimo omnino profligatis et eunuchi- 
zatis dimicabant **5, et victores mirabiliter exstiterant, 
Alemannorum impetum metuebat. Qui et ipsi vere 
comperta hostium fuga et sui regis victoria et rever- 
sione, suecessui suorum congaudebant, et incendiis 
predisque undique devastatis et expugnatis oppidis 
adversariorum suorum quam plurimis, reditu trium- 
phali ovanter repatriabant. 

Tandem falsarii et mendaciorum commentarii 
regis Heinrici cireum círca terrarum, dominum 
suum victorem de Saxonico bello remeasse, impu- 
denter affirmabant, et ita commenta sua ipsum '* 
domno pape, Romanis et cunctis Longobardis per 
litteras ** commendare effecerant. Eisdem diebus 
abbas Massiliensis, sedis apostolicz: legatus, qui 


super ea, quod a paganis inauditum est, cacaverant, 
carnibus prede in frusta dilaniatis superinpoaitis 
ea cruentaverant , mulieres quas in «ecclesiis 
ceperant, inpudenter illic velut in prostibulo con- 
stupraverant; stabulum equis et animalibus suis, 
nec non latrinas in eis erexerant. Mulieres item ad 
usque mortem constuprando nonnullas oppresse- 
rant ; plerasque viriliter tonsuratas ac vestitas , 
eaptivas abduxerant : ligneam Christi crucifixi 
imaginem apud Altorf, et alibi etiam, capite 
manibus et pedibus detruncaverant abscissis. Quid 
plura? Omne sacrum et divinum temerantes, plus 
quam ethnica insania omnifaria polluerant. — Hae 
quidem omnia episcoporum, qui simul cum eis 
ecclesias Dei invaserant, data licentia flebant. Fie- 
bat autem hzc detestabilis sancte «ecclesi: concul- 
catio et desolatio circa festivitatem omnium sancto- 
rum. Tunc quoque parum minus quam centum 


D ecclesie in illa expeditione violatze sunt. Attamen 


eum ducibus Alemannorum jredicte expeditioni hzc ** non inpunite omnino facta sunt; quidam 
presto interfuit, et eui omnia bellorum gesta ex namque illorum, ut aiunt, ab inmundis spiritibus 
toto non ignota fuerant, quia nullum inposite lega- arrepti, usque ad mortem vexabantur ; nonnulli vero 
tionis et dwccelesiastice utilitatis profectum apud ἃ principibus Alemannis interfecti, capti, exspoliati ; 
apostolieg sedis adversarios se nec habuisse nee plurima pars eorum enaricati "* et detruncati sunt. 
habiturum fore perspexerat, et ipse Romam ad eum 3 Sic Alemannia miserabiliter devastata , ipsi cum 
qui se miserat, mendaciorum destructor non de- non minimis predarum et sacrilegiorum honerati 


VARUR LECTIONES. 05 


*^ scilicet R. flowa sec. XIV in 2. *** partenop. 3. ** Profugatis 2. *'' Nec mirum ed. ** ita cor- 
rezi; dimicahat ἃ. et ed. "* ipsi ed. 379 1. suas ed. *! nec deest 2. "* mirabiliter 2. *" omnia inserit 
ed. *" euaricati correctio sec. XIV. in 2. 


421 


ANNALES, — 


AN. 1078. 499 


sarcinis, domum, non pleno tamen triumpho, tripu- ἃ nuerit, nisi eadem predia «ecclesiis restituerit , 


diantes redibant. 

Jpsis diebus dux Bertholdus christiang religionis 
amator et defensor studiosus, et secundum Deum 
et seculum sobrie et ordinate honeste vite cultor 
non modicus, equitatis οἱ pacis, modestiz et disci- 
pling, misericordiarum zelique Dei servantissimus, 
legum et dignitatum paternarum exseculor scientis- 
simus, vir magni consilii prudentissimus et tota 
morum honestate satis virtuosus, anima sua tota, 
qua oportuit, spe fideque in manus Dei commen- 
data, domoque sua prudenter disposita, felici con- 
summatione diem, o utinam! felicissimus 375 clauserat 
exiremum. 

Hildulfus symoniacus ille Coloniensis appositus, 


excommunicationi subjaceat. 

« Si quis Nortmannorum predia monasterii beati 
Benedicti montis Cassini invaserit, vel quascumque 
res ejusdem monasterii injuste abstulerit, et bis vel 
ter admonitus non emendaverit, excommunicationi 
subjaceat, donec resipiscat, et secclesim satisfa- 
ciat. 
« Quoniam invegtituras ecclesiarum contra statuta 
sanctorum Patrum a laicis in multis terrarum par- 
tibus fleri cognovimus, et ex eo plurimas in zccle- 
sia perturbationes esse, immo ruinas religionis 
sancizg oriri, ex quibus ipsa christianze censure 
dignitas conculcatur, perspeximus, decernimus, ut 
nullus clericorum iuvestituras episcopatus, vel ab- 


apostolicz;e auctoritatis sententia , utpote here-DP bati, vel ccclesim, seu prepositurz, vel alicujus 


licus fur et latro, super terram damnatus eodém, 
autumno migravit ἃ seculo etiam in colo peren- 
niter ligatus. 

Synodus magna Rome facta est, tum ** ob plu- 
rimas scclesi? sancte necessitates, tum maxime 
ob tyrannidem Heinrici regis qualitercumque sedan- 
dam. in qua utriusque regis legati ex causa domi- 
norum suorum se proclamaverunt, eosque jureju- 
rando, ne colloquium, quod domnus papa in proxima 
synodo, ne quis impediret, sub anathemate consti- 
tuit, ipsi nulla arte vel ingenio impedirent, inno- 
centes esse testificati sunt. Legato autem regis Rou- 
dolfi ab optimis quibusque optime credebatur, alii 
vero perjurii incriminati sunt. Tandem vero pro in- 
vasione regni anathema ab apostolico iu regem Rou- 
dolfum extorquere attemptabant; set econtra tota 
synodo vix suffragante (182), ne id in regem Hein- 
ricum ob inobedientiam et tot sacrilegia quse pra- 
dicta sunt mendaciorumque versutissimas illusiones 
illius judicialiter *" retorqueret (183), ipsi datis ei 
ad conversionem et responsionem ad usque proxi- 
mam synodum vel infra induciis, domum cum dede- 
core et absque apostolica benedictione confusibiles 
remeabant. E quibus unus, Eigilbertus Pataviensis 
prepositus, qui jam ab episcopo suo judicialiter ex- 
communicatus est, ad regem Heinricum sic perjurus 
rediens , zcclesie Trevirensi ab ipso eo qui a clero 
et populo canonice electus est *'* reprobato, solita 
violentia sua invitis et nolentibus cunctis Symoniace 
est przelatus (184). 

in eadem synodo he sententie decretales con- 
sensu et subscriptione universali datze sunt (185). 

« Quicumque militum cujuscumque ordinis vel 
professionis predia ecclesiastica a rege seu seculari 
principe , episcopis seu abbatibus .aut aliquibus 
ecclesiarum rectoribus invitis, suscepit vel susce- 
perit, invasit vel invaserit, vel eorum consensu te- 


clericalis dignitatis de manu imperatoris, vel regis, 
vel alicujus laice personae, viri vel femins, susci- 
piat. Quod si presumpserit, recognoscat investitu- 
ram illam apostolica auctoritate itritam esse, el se 
usque ad dignam satisfactionem excommunicationi 
subjacere. 

« Si quis episcopus prebendas, archidiaconatus, 
preposituras, vel aliqua officia :cclesiastica ven- 
diderit, vel aliter quam statuta sanctorum Patrum 
precipiunt ordinaverit, ab officio suspendatur. Di- 
gnum est enim, ut sicut gratis episcopatum accepit, 
ita membra ejusdem episcopatus vel dignitatis dis- 
tribuat. 

« Ordinationes, qu:x interveniente pretio, vel pre- 
cibus, vel obsequio alicui. persons ea intentione 
inpenso, vel non communi consensu cleri et populi 
secundum canonicas sanctiones flunt, et ab his ad 
quos consecratio pertinet non comprobantur, falsas 
et irritas esse dijudicamus ; quoniam qui taliter 
ordipsntur, non per ostium, id est per Christum, 
intrant, set ut ipsa Veritas testatur, fures sunt et 
latrones. 

« Falsas penitentias dicimus, φῦ! non secundum 
auctoritatem sanctorum patrum pro qualitate cri- 
minum imponuntur. jdeoque quicumque miles, vel 
negotiator, vel alicui officio deditus quod sine pec- 
cato exerceri non possit, culpis gravioribus irretitus 
ad ponitentiam venerit, id est qui bona alterius 
injuste detinet, vel qui odium in corde gerit, reco- 
gnoscat se veram penitentiam non posse peragere, 
per quam ad eternam vilam valeat pervenire, nisi 
miles arma deponat, ulteriusque ea nisi aut consilio 
religiosorum episcoporum et pro defendenda justitia 
non ferat : οἱ negotiator negotium derelinquat, et 
officialis officium deserat, bona qus quilibet illorum 
injuste abstulit restituat, et odium ex corde dimit- 
tat. Nec tamen interim desperet, set quicquid boni 


VARLE LECTIONES. 
"ἢ felicsimus 2. 75 cum corr. tum 2. 57 juridicialiter 2. hoc loco. 378 episcopus addit ed. 


NOTE. 


(182) i. e. abstinente. 
(183) scil. synodus. 


184) vim Id Januar. a. 1079. 
185) Mansi, t. XX, p. 507. 


423 


BERTHOLD! PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


424 ^ 


facere poterit, hortamur ut faciat, ut Deus omni-A eis recalcitrantes, studio et voluntate refragantur, 


potens cor illius ad poenitentiam illustret. 

« Decimas, quas in usu pietatis concessas esse cano- 
nica auctoritas sanctivit, a laicis possideri apostolica 
auctoritate prohibemus. Sive enim ab episcopis, vel 
regibus, vel quibuslibet personis idem *'* in proprie- 
tatem eas acceperint, nisi seclesiw€  reddiderint , 
sciant, se sacrilegii crimen committere, et ob id zter- 
ne damnationis periculum ineurrere. 

« Quia dies sabbali apud sanctos Patres nostros in 
abstinentia celebris est habitus, nos eorundem 
auctoritatem sequentes, salubriter admonemus, ut 
quicumque se christianz religionis participem esse 
desiderat, ab esu carnium eodem die, nisi majori 
festivitate interveniente vel infürmitate impediente, 
abstineat. 

« Ut nullus abbas decimas et primitias, et reliqua 


Multa etiam ad utilitatem seeclesie preter ista illic 
promulgata sunt, qua^ nunc recensere non est tem- 
poris. Actum in zscclesia domini Salvatoris Latera- 
nensi 5 Jdus Novembr. (180) anno dominice Incar- 
nationis 1078, indictione 1. 
Heinrieus Curiensis episcopus obiit. 
MLXXIX. 

Heinricus rex natalem Domini apud Mogontiacum 
non satis magnifice celebravit. Illic contra nostri 
climatis situm magna fulgura visa, et tonitrua satis 
terribilia audita sunt, et turbo tempestatis partem 
non minimam de episcopalis zcclesie tectura dire- 
ptam, projecit in terram ; et hoc eo tempore gestum, 
non minimum admirationi a cunctis habebatur. Post- 


Bhoc (187) Coloniensi ecclesie rex contra decretum 


apostolicum Sigwinum: quendam, ejusdem loci deca- 


quz secundum statuta canonum ad episcopos per-. num, non canonice per ostium intrantem prefecit 


tinent, sine auctoritate Romani pontiflcis, seu epi- 
scopi consensu in cujus diocesi habitat, detineat, 
apostolica sanctione firmamus. 

« Nullus episcopus gravamen seu servile servitium 
ex usu contra scclesiasticam normam abbatibus 
seu clericis suis inponat, vel interdictum sacerdo- 
tale officium pretio interveniente restituat; idem * 
8i fecerit, officii sui periculum subeat. 

« Si quis przedia beati Petri apostolorum principis 
ubicumque posita in proprietatem suam usurpaverit, 
vel sciens occultata non propalaverit, vel debitum 
servitium exinde saneto Petro non exhibuerit, reco- 


episcopum. Qui investituram illam de manu regis et 
ipse accipere contra fas presumens, mox excomniu- 
Bicationi iufelix subjacebat. Dehinc rex juxta *' 
Rhenum usque in mediam quadragesimam qualiter- 
cumque commoratus, iterum omnes quos contra 
apostolicam diguitatem conducere et provocare po- 
terat, privatim ad inobcedientiam et rebellionem ad- 
juratos contraxerat; et nom solum id privatim et 
clam molitur, verum potius apud Friteslariam in 
colloquio, quo Saxonum optimates et ipsius intimi 
astitores his diebus convenerant, palam omnibus 
fecit predicari, quia in nullo quod ad se pertinuerit 


gnoscat, se iram Dei et sanctorum apostolorum velut C actu vel negotio curam vel respectum prorsus in 


sacrilegum incurrere. Quicumque autem ín hoc cri- 
mine deprehensus fuerit, eandem hereditatem beato 
Petro restituat, et poenam quadruplicem de propriis 
bonis persolvat. 

« Si quis episcopus fornicationi presbiterorum dia- 
conorum seu subdiaconorum vel crimini incestus in 
sua parrochia precibus vel precio intervenientibus 
consenserit, vel commissa auctoritate sui officii non 
impugnaverit, ab officio suspendatur. 

« Ut omnis christianus procuret ad missarum sol- 
lemnia aliquid Deo offerre, οἱ ducere ad memoriam, 
quod Deus per Moysen dixit: « Non apparebis in 
conspectu meo vacuus. » Etenim in collectis missa- 
libus sanctorum Patrum liquido apparet, quia omnes 
christiani ex usu sanctorum Patrum Deo aliquid 
offerre debent. » 

In eadem synodo sententia anathematis data est 
in omaes Symouiacos et Nicolaitas hereticos, qui in 
erroris sui secta indurati, synodalibus sanctorum 
patrum diffinitionibus et decretalibus eorum statutis 
scienter inobedientes, apostatarumque pertinacia 


domno apostolico habere voluerit. Quod etiam hoc 
argumento probavit, quia legatos quos in proxima 
synodo ab eo sibi Romam ad sequentem synodum 
papa pro cause illius responsis mittendos constituit, 
omnino contumax mittere contempsit. 

Postquam rex Roudolfus post peractum bellum et 
victoriam adeptam denuo sibi insurrecturum cum 
non modico exercitu hostem suum predictum com- 
perit, ipse iterum cum maximo electissimorum suo- 
rum militum pugnatorum impetu 'ei congredi acer- 
rimus omnifariam *** attemptans, omnifariam *? 
perterritum et stupefactum a se profugavit eum. 
Quo facto dum nichil aliud hac vice ab eo fleri, 
nisi militiam suam domum a se dimissurum arbi- 
traretur, ipse in Saxoniam suam cum suis glorian- 
ter remeavit. llle autem inmaniter efferatus, Ale- 
manniam, ut predictum est, eam devastaturus ex 
improviso invaserat : nullum fere nominabilem 
preter Hugonem comitem (188, hac violentia ad 
deditionem vel conditionem fidelitatis coacturus. 
Roudolfus autem rex, Saxonibus suis ἃ se domum 


“ VARLE LECTIONES. 


1 deest in ed. — ** id enim ed. 


3*! circa juxta 2. 


** omnifaria 2. 4353 omnifaria 2 omnino ed. 


NOTE. 


(186) 13. Kal. Dec. habent acta. 
(187) exeunte Decembri anni 1078, ut videtur. 
(188) Palatinum Tubingensem , quod castrum ab 


Heinrico fuisse obsessum anno priore exeunte, ex 
gestis Trevirorum adnotamus. Uss. - 


425 


ANNALES. — AN. 1079. 


426 


dimissis, paci et secundum leges eorum judiciis et A sumptis secum commilitonibus suis, cum magne 


justiis absque personarum acceptione justissimus 
studuit, quantum maxime ipsis adjuvantibus potuit. 
Post modicum denique ipse febribus et pleurisi in- 
manissime arreptus, plus quam duos menses in tan- 
ium laborabat et contabuit, ut a plerisque nimirum 
de vita et salute numquam recuperanda omnino 
desperatus fuerit. Demum namque tot periculis Deo 
ipsum medicante satis desideranter reconvalescens, 
nativitatem Domini gloriosissime apud..... cum non 
modico Saxonicorum principum collegio festivissi- 
mus celebravit, et mox ante septuagesimam unde- 
cumque recollectis militum suorum turmis expedi- 
tionem in regem Heinricum accelerare deliberat. 
Quod dum ille primum comperit, seque ei in 


virtutis impetu Rztiam Curiensem devastaturus in- 
vadebat, przdis et incendiis insistebat, comitis Otto- 
nis (189) fllium cum aliis quibusdam majoribus ad- 
juratum, regi Roudolfo subigebat. Dehinc fortiter 
quadam clusa seu palma expugnata, interfectis ca- 
ptis fugatisque hostibus, Deo donante cum maxima 
vi victor regreditur *, quosdam alios deinceps sub- 
acturus. 

Eadem quadragesima (190) synodus magna Romz 
collecta est anno Dominic: incarnationis 1079, indi- 
ctione 2, 3 ldus Februarii. Ad quam, licet furtivo 
vix diversiclinio itinerantes, cardinalis Romanus , 
Pataviensis et Metensis episcopi, pro tot suarum et 
ecclesiasticarum injuriarum causis apostolice sedi 


lam brevi temporis articulo non posse resistere vi- B proclamandis, plerisque insidiarum et custodiario- 


dit, consilio cum suis inito, non ex sua set ex opti- 
matum suorum persona, legatos quasi pró pace 
quantulacumque ad invicem componenda ad opti- 
mates Saxonum astutissime fallendos properanter 
dirigebat, qui bella et seditienes, ecclesiarum de- 
solationes, et tot facinorum inmanitates simulato- 
rie conquerentes detestarentur, quique domuo pape, 
ipsis et optimis ** quibusque sese dominumque 
suum regeun Heinricum consentaneos, et in hujus- 
modi causis emendandis per omnia oboedituros 
firmissime protestarentur, etsi aliter verbis fidem 
non haberent, jurejurando datisve obsidibus ea sibi 
comprobarent. Quo audito Saxones in brevi eis, ut- 
pote tam dulcissime blandientibus, nimium creduli 


rum articulis Dei gratia secure pertransitis, gratu- 
lanter pervenere. Ubi in audientia totius synodi se 
proclamautes, epíscopi gratanter auditi acceptaban- 
tur. Ubi legatus regis Roudolfi (191) predictas Ale- 
mannice devastationis calamitosas multum miserias 
seriatim conquerendo enumerans, nec non cateras 
regis Heinrici tam tyrannicz presumptionis per to- 
tum ubicumque regnum  insanias proclamatorie 
salis exaggerans, non sine lacrimosa domni pape 
perpluriumque commiserantium amaritudine, prout 
oportuerat cum ** collegatis suis dignanter audie- 
batur. — Legatus quoque Heinrici regis causas ip- 
sius, quamvis revera non justissimas, plurimis sibi 
ut fieri solet confaventibus, qualitereumque depro- 


faci, expeditionem inceptam in primis domino suo C mebat ; qui cum suis a papa falsitatis convicti sunt; 
dissuadebant. Dehinc certum diem in proxima qua- aliis autem ab optimis quibuslibet optime satis cre- 
dragesima ad colloquendum sibi apud Friteslariam  debatur. Publice nimirum in synodo domnus papa 
constituunt ; et ita pacis foedere clam condicto, do- legationes Heinrici regis mendosas esse professus 
mum ab invicem gratulantes discedunt. Demum est; seque eum a regno judicialiter deposuisse, nec 
vero cum, ut condixerant, convenirent, optimates postea aliquatenus restituisse protestatus est. Unde 
regis Heinrici commenta sua et vecordias qualiter- et ilico eum anathematizaret, nisi quod omnibus utri- 
cumque defendentes et dissimulantes, se non alia usque partis astitoribus hoc potius placuerat , 
ralione venisse testati sunt, quam ut Saxones apud quod usque in ascensam Domini adhuc exspectando 


dominum suum, quantum possent, adjuvarent, si 
modo ad dedilionem venire vellent. Illi vero, quam- 
vis frustra se venisse solitisque fallaciis et dolis de- 
lusos esse persensissent, bona tamen patientia ad 
pacem, concordiam et apostolice sedis obedientiam 
ipsos secundum sese paratissimos fleri oportere, sa- 


lis admonebant. Isti autem econtra, nullam pacisD 


differretur, ob id przcipue, ne quid inordinatum sy- 
nodus Romana in eum pr:cipitanter fecisse causari 
potuerit. Legatus namque illius palam professus 
est, quod non callide set necessitate coactus dimise- 
rit, quod nondum, juxta quod in proxima synodo 
papa sanctivit, tales ei legatos direxerit, qui legatos 
apostolicos pro tam maxima sedanda discordia in 


neque papa». curam sese et dominum suum hayvituros Theutonicam patriam securos ducere possent. Jura- 
fore, publica conclamatione professi, fide pariterque vit autem quod dominus suus tales Romam infra 
pace ad invicem renuntiata, sic temere provocati re- ascensionem Domini missurus esset, et quod ipse in 
patriabant. causa regni obediret omnimodis apostolice sedi. 

His diebus ante quadragesimam dux Welfo as- Juratum est et ex parte regis Roudolfi, quod et ipse 


VARLE LECTIONES. 
* optimatibus ed. **' egreditur 2. *** eum 2. 


NOTAE. - 


(189) Otto comes et provincialis regius in Rhzetia ann. 1095, utrimque certe idem comitatus intelligi- 
Curiensi notatur in charta Heinrici IV ann. 1050, tur. Uss. Cf. Stalin. Hist. Wirtemberg., p. 559. 
12Jul. Filius ejus fuisse videtur Udalricus comes (Ὁ eo anno incepit d. 7 Februarii. 
de Bragantia, uti vocatur in alio ejusdem diplomate 191) Mansi, t. XX, p. 525. 


PATROL. CXLVII. 14 





421 


- BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


438 


in colloquio quod papa constitueret,- ei pariter obo»- A electlonem suam testimonio probabili canonicam 


diret. Denique domnus apostolicus denuo excommu- 
nicavit illum, quicumque, ne in preterito anno 
colloquium fieret, quolibet ingenio seu factione im- 
pedierit; pariterque eum, qui futurum impedierit, 
quod denuo hac vice constituit. 

Predictis autem induciis omnium Romanorum 
animos sibi conciliavit in tantum, ut non ulterius 
anathema in Heinricum regem differri petant, si modo 
sibi obedire contemnat. Nichil vero de regibus papa 
nunc sanctivit, nisi quod Pataviensi et Metensi 
episcopo aliisque collegatis eorum, quantum pro 
temporis necessitate oportuit, non usquequaque dis- 
plicuit. Omnes siquidem meliores in parte Roudolfl 
regis firmissime constiterant, quem oboedientissi- 
mum domno papa per omnia comprobaverant. 

Theodericus dux (192) comesque Folmarus (193) 
pro invasione Metensis ecclesie excommunicati 
sunt. Itemque omnes, qui bona episcoporum, Mo- 
gontini scilicet et ceterorum qui de sedibus suis 
expulsi fuerant, injuste sibi vendicaverunt. Item 
Mediolanensis episcopus et Ravennas; nec non pa- 
riter qui abbatem Augiensem ceperant, qui et ipse 
ad synodum pro causa sua proclamanda tetenderat, 
Parmensis episcopi (194) milites anathematizati 
sunt. Ipse autem ob eandem capturam ab officio 
suspensus est. Abbas *'' tandem, cum aliter se non 
posse liberari persentisceret, pecunia suis pacta ac 
jurata captoribus, dimissus ab eis, Romam, prout 
antea disposuit, gratulanter pervenit. Inde causa -— 
apud papam ad libitum peracta, non sine periculo C 
ad Augiam quondam suam revertitur ; cui rex Hein- 
rleus jam in pascha tyrannum illum anathematicum, 
quem etiam celle sancti Galli destruendz superpo- 
suerat, antiabbatem suo more apposuerat. 

Misit quoque domnus apostolicus litteras (1965) 
per totum Theutonicum et Italicum regnum sancto 
Petro obedientibus in hsec verba: Si qui sunt 
presbiteri, diaconi vel subdiaconi, qui jaceant in cri- 
mine fornicationis, inlerdicimus eis ex parie omni» 
potentis Dei εἰ auctoritate sancti Peíri introitum cc- 
clesie, usque dum pornileant et emendent. Si qui vero 
in peccato suo perseverare maluerint, nullus vesirum 
officium eorwn auscullare presumat, quia benedictio 
Wis in malediclum  vertetur, et oratio in peccatum. 
Et csetera. 

Beringarius Turonensis (190) heresim suam illic 
abjuravit, cathollcam fldem professus. 

Heinricus Augustensis clericus, qui a rege Hein- 
rico investituram Aquileiensis cecclesi: jam suscepit, 


B nostris sustinuerit, 


esse ibidem testiíficatus est; set pro investitura con- 
tra canonicam et apostolicam sanctionem a laica 
persona sibi usurpata a papa reprobatus, diffinitio- 
nis ejusdem statutum se ignorasse et non audisse, 
synodo id ita judicante, jurejurando palam compro- 
bavit. Dehinc toto conventu pro eo in id ipsum apud 
papam intercedente, in primis, ut moris est, justam 
et idoneam obedientiam ac subjectionem et suffra- 
gium apostolica sedi et sancti Petri vicario papse 
Gregorio per jusjurandum professus, ab eo anulum 
et virgam et cetera Aquileiensis patriarchatus in- 
signia canonice suscepit; set non cum eo deinceps 
usquequaque fideliter egit. Cardinalis quoque Ber- 
nardus, quid laboris et periculorum in partibus 
et quam minimum ecclesie 
prodesse potuerit, et inter csetera, quia regem Hein- 
ricum suo consensu in primis a Mogontino et sex 
aliis cum episcopis judiciali censura juste excom- 
municatum, et ipse Juxta preceptum illius a com- 
munione corporis et sanguinis Domini eum cum 
omnibus sibi consentientibus abalienaverit, et a li- 
minibus ecclesie ut sacrilegum ejecerit, et ei regni 
gubernacula utpote tyranno et invasori interdixerit, 
e$ regi Roudolfo utpote sedi apostolice per omnia 
obedientissimo subdiderit, domnum apostolicum 
non omnino tacuit; nec non Romanorum praecipuis 
et quibusque optimís hxc omnia seriatim intimare 
non omisit. 

Domnus autem apostolicus miro quodam ingenio 
jam plus quam annum hzc omnia sibi non ignota 
quasi dissimulando sustinuerat. Quod nonnullis 
magna fuit admirationi cur fecerit: nisi forsitan 
illud colloquium, quod pro tam maxima discordia 
sedanda denuo jam jamque sub anathemate consti- 
tuerat, ad efficiendum quod voluerit, solum sibi 
sufücere non dubitaverit. Sin autem, colloquium 
impedituris et sibi ad pacem et concordiam non 
obedituris, istud tunc ad priora sua anathemata 
quasi ex improviso accumulatum, justissimus ac 
severissimus judex tanto magis in dwternum dam- 
mandis ** imponere destinaverit: ut quem mitem 
et dissimulantem perduelles contempserant, vindi- 
cem tunc durissimum perditissimi experiantur. 

Eidem Romanz synodo Gregorius papa prsesidens 


D dixit (197) : 


Ordinationes *'* illorum, qui ab excommunicatis 
suni ordinati, sanctorum Patrum sequenies vestigia, 
irrilas fieri censuimus. 

Item * sanctorum praedecessorum nosirorem sta- 


VARLE LECTIONES. 
51 Augiz glossa stc. XIV in ἃ. "ἢ dammand 2. **' Cap. I. in marg. ἢ. ** Cap. II ín marg. 2. 
NOTA. 


(192) Lotharingie; cf. Gregorii VII, Reg. vi, 22, 
data v Non. Mart., a. . Uss 

(193) Metensis. 

(194) Eberhardi, clerici antea Coloniensis, qui 
Cadalao successerat ; cf. Gregor. VlI, Reg. v1, 18 

(195) Hz littera inter Gregorianas haud legentur. 
Uss. 


(196) De hac causa [ἢ synodo tractat Bernoldus in 
Opusculo n. 17, et Hugo Pla raviniacensis. Uss. Cf., 
Acta concilii, Mansi XX, p 

(197) Littere Gregorii, "he: vi, 88, 20 datze sunt 
in synodo 16 et xui Καὶ "i ind. 2, igitur a. 
1079 ; non ut Ussermann vult a. 





ANNALES. '— AN. 1079. 


430 


(ua tenentes, eos. qui excommunicatis fidelitate au A gatione illic peragenda omnimodis «communitos, 


sacramento | consiricti suni, apostolica auctoritate a 
sacramentis absolvimus, εἰ ne sibi fidelitatem observent, 
omnibus modis prohibemus. 

Item *',. Et quoniam mullos peccalis nosiris exigen- 
tibus per causam  excommunicalionis perire collidie 
cernimus, parlim ignorantia, partim | eliam nimia 
simplicitate, partim (imore, partim eliam necessitate ; 
devicti misericordia, anathematis senteniiam αὐ tem- 
pus, proul possumus, oportune temperamus. Aposio- 
lica ilaque auctoritate ab anathematis vinculo hos 
subtrahimus : videlicel excommunicalorum | uxores, 
liberos, servos, ancillas, seu mancipia, nec non rusli- 
cos el servienles, et omnes alios, qui non adeo curia- 
les *** suni, ul eorum consilio scelera perpetrentur, 


Romam ad sc securos cautissime reducerent. 
Patriarcha autem, qui unus ex intimis regis 
Heinrici fuerat, non optima fide et studio inpositam 
sibi legationem observans, nuntium secretalem, qui 
voluntatem illius et obedienüam exploraret, regi 
festinanter Ratisponam pro se direxit. Ipse autem 
collegatos suos hac vice retardando, Aquileiam suam 
revertitur, ipsi autem Padaugiam *** (199) diverte- 
runt. Rex autem hujusmodi legationem a papa sibi 
directam comperiens, solita contumacia eam non 
maxime, utpote non observaturus, diligebat. Ve- 
rumtamen quasi legationis apostolicw inscius, nun- 
tium Romam non modicis fallaciis dolisque instru- 
ctum Osniburgensem episcopum ad condictas in- 


el illos qui ignorauler excommunicatis communicanl, B ducias dirigebat, qui quolibet ingenio et obedientia 


seu illos qui communicand cum eis qui communicant 
excommunicatis. Quicumque aulem aul arator, sive pe- 
regrinus,, aui viator, in lerram excommunicatorum deve- 
neri, ubi non possit emere, vel non habel unde emat, ab 
ezcommaunicalis emendi εἰ accipiendi licentiam damus. 
El si quis aliquid excommunicalis non pro sustentatione 
superbia, set hwnanitalis causa dare voluerit, fieri non 
prohibemus. Actum in ecclesia Domini Salvatoris Ὁ No- 
sas Martii anno Dominice incarnalionis 1079. 
Domnus itaque apostolicus pro causa predicta 
diffinienda synodum denuo in ebdomada pentecostes 
feri destinavit; missisque legatis ad regem Heinri- 
cum patriarcha (198), Albanensi episcopo Petro viro 


illius tantotiens falso simulata, hac etiam vice pa- 
pam deluderet, et ut. anathematis illius sententiam 
et synodum jam in tyrannidem regis compescendam 
specialiter ferme destínatam artificiosus plurimum 
qualitereumque impediret. lpse denique pascha Ra- 
tisponze quomodocumque egit, ducatum Alemannise 
in erroris irritamentum comiti Friderico ibidem 
commendans, et Augiensem abbatiam, ***, quam ipse 
jam bis symoniace venditam, dehinc Eggihardo, a 
fratribus suís regulariter electo et juxta privilegij 
ejusdem loci statutum a papa legittime ordinando, 
contradidit; et quia injuste *" patti ejus (200) fa- 
vere non ausus est (201), nunc injuste reprobato 


religioso, et Oudalrico Paduano episcopo, cum aliis et in predicta captione delento, tyrannum quen- 
suis fidelibus, quid ipse in synodo super eo statueret, ^ dam (202), sancti Galli celle quem przdiximus in- 
per ordinem illi demandavit, et ut certum tempus  vasorem eti devastatorem, pariter illic ** contra 
et locum colloquii ad arbitrium suum et otium cum fas preficiens, in orientalibus Pagoris et Norici 
legatis praedictis in brevi determinaret, ipsi tractan- sinus partibus, incolas illos devastando et Liupal- 
dum concessit; et ut obedientiam, quam ei multo- dum marchionem ad deditionem sibi cum aliis qui- 
tiens Romam probandam verbis demandavit, nunc busdam coartando, usque in pentecosten ferme 


re ipsa veram experiretur, ab eo exigebat. In argu- 
mentum quoque obcedientiz probande ipsi prxcepit, 
Ut pacem cum omnibus sibi adversantibus usque ad 
predicti colloquii consummationem firmissime popi- 
gisset, et episcopis quos sede sua jam expulerat, 
potestatem liberrimam seclesiarum rerumque $sua- 


commoratus est. 

Uxor vero regis Roudolfi nomine Adelheit, filia 
Adelheidz marchionisse, soror Berthz regins uxo- 
ris Heinrici, ex quo ipse Saxoniam intravit, in epi- 
scopatu Constantiensi in Duello (203) et in aliis 
castellis juxta Rhenum qualitercumque conversata, 


rum, et securum pacificumque ipsis utendis et pos— — egestate, moerore, variisque adversitatum calamita- 
sidendis ingressum et arbitrium, remota omni le- tibus copfecta, demum sgritudinum mortaliumque 
sione et perfidia, concederet; et de potentioribus,, febrium aliquamdiu confecta molestiis, disposita 


religiosissimisque suis septem viros Rómam ad con- 
dictum tempus sibi dirigeret, qui jurejurando sibi 
securitatem facerent, ut legatos suos ad predictum 
colloquium cum pace perductos, et in commissa le- 


domo s&ua et, prout oportuit, anim sus salute 
omnimodis in Christo provisa, felici o utinam ! con- 
summatione in manus illius devotissime moriens 
spiritum suum commendavit, et ad monasterium 


VARLE LECTIONES. 


491 
τ. μα" 


ΠῚ in marg. 2. ***id est efficaces glossa stc. XIV in 2. *" p. ad augiam 2. 
2. justa Uss. scripsit. "' vox supra lineam scripta 2. 


39. abbatie 2. 


NOTE. 


(198) Cf., i Gregorii ad Heinricum Aquileiensem 

patriarcham, . VI, 38. 

" (199) i. e. Paduam, Oudalrici sedem ; v. pag. 318, 
n. 41. 


200) Heinrici. 
201) abbas. 
(202) Oudalricum. 
(903) Hohentwiel. 


431 


BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS 


432 


saneti Blasii (204) cum omnifario exequiali debito A sis, quamvis simulate, obcodienti: ejus compertis, 


officiose satis sepeliebatur. 

Rex autem Roudulfus jam viduus lactus, apud 
Goslariam pascha magnifice celebravit, et expedi- 
tionem suam, quamprimum optimatibus suis opor- 
tunum videretur, in Heinricum acerrimus, satis 
prudenter disponebat ; nee non tota Saxonia pace 
firmissima mirabiliter connita, legali gentis illius 
jure et constitutione, judicium et justitiam absque 
personarum acceptione omnibus in id ipsum «qui 
servantissimus sollertissime faciebat. Filium vero 
illius (205), cui jam parvulo adhuc ducatus Ale-- 
mannie a rege Heinrico delegatus est, dux Welfo 
cum nonnullis senioribus qui ad eum pertinebant, 
assumptum Ulmam perduxerunt, eique se cum civi- 


circa pentetecosten ad eum Ratisponam  pervene- 
runt. Ubi non satis magnifice acceptati, negotium 
pro quo missi sunt pro viribus exequi pertempta- 
bant. Demum vero plurimum toto ingenio et artifi-- 
cio regi instantes et surripientes, vix ab eo verbia- 
liter tantum quamquam pacis simulate, et collo- 
quii Roma in synodi audientia per legatum ipsius 
jurati, laudamentum et consensum extorquebant. 
Et missis statim prz se in Saxoniam ad Roudolfum 
regem et ad ceteros Saxonum principes, nec non 
ad ducem Welfonem et Alemannorum meliores et 
majores legatis, demandabant eis, ut et ipsi ob ean- 
dem causam secum tractandam ad Friteslariam in 
condiceto die sibi occurrerent. Nec mora, percepta 


bus jure solito subdiderunt, communique suffragio B hujusmodi legatione, Saxones cum rege suo prz- 


et laudamento dominum sibi et ducem nunc denuo 
confirmaverunt. 

]llis autem inde domum digressis, comes Frideri- 
eus collectis undecumque ex parte regis sui Austri- 
francis, Raetis, Vindelicis, Pagoariis, et quibus- 
cumque poterat militaribus copiis, et ipse Ulmam 
non sine periculo, illic pentecosten acturus, invase- 
rat ; set audito ducis Welfonis citato in eundem con- 
tra se locum hostili impetu, vix pernoctans illic, 
cum tribus suis episcopis inde secum proturbatis 
cum dedecore timidus et inbellis loco cedebat. Dux 
itaque illuc ingreditur, et post paululum obsesso 
illic in proximo quodam firmissimo castello (2906), 
ad injuriam Friderici predicti plus quam duas ebdo- 


ceptis apostolicis obeedientissimi, juxta quod de- 
mandatum est illis peregerant 

Dux autem —Welfo ceterique de Alemannis il- 
luc advocati, dum et ipsi jam venire paratissimi 
fuissent, ductores, qui a rege Heinrico ad se- 
curum ductum ipsis nominati sunt, ab eo solita 
ejus perfldaque vecordia retracti sunt, ne ad con- 
dictum eos perduxissent. Saxonibus quoque eadem 
perfidia molitus insidias, dum et ipsi patrie sus 
fines egressi legatis apostolicis occurrebant, non 
paucos militarium copiarum cuneos de Boemia a 
tergo eis inmiserat, qui terminos illorum irrum- 
pentes ac devastantes, manu predatoria diripientes, 
eosq'e hostiliter omnimodis molestarent. Quos ta— 


madas illum ibidem sibi pugna congressurum audax C men, malo suo dum marcham sic invaserant, mar- 


nimis et bellicosus prestolatus est, donec machina- 
mentis balisticis quz:  mangones theutonizant, totum 
diruit expugnavit et incendit, castellanosque omnes 
sine qualibet conditione ad deditionem sibi ecoarta- 
vit. Fridericus autem congregatis omnibus qui tanto 
tempore quomodocumque poterant *?', et videns se 
duci ad congrediendum bello adhuc longe nimis 
inparem, cum dedecore suo non minimo suis in 
diversa vertentibus, tristissimus  returnabat. His 
quoque post pascalibus diebus Bertholdus marchio, 
ducis Bertholdi filius, spectabilis multumque libe- 
ralis adolescens, et omnifaria morum honestate 
Strenhue se et satis virtuose agens, uxgpem sibi 
accepit Agnetem, Roudolfi regis filiam, et ipsam 


chionales turmz in unum collectz, incursu bellico 
profligatos partim interfecerant, partim victos cepe- 
rant preter quos fuga ipsis paucissimos quam vix 
diripuerat. 

Legati vero apostolici honorificentissime a Mo— 
gontino archiepiscopo ceterisque omnibus et ma- 
joribus et minoribus apüd Friteslariam acceptati, 
causam et rationem sui adventus palam omnibus 
simul aperiebant, salutem et apostolicam benedictio- 
nem pacis, justitie, ^et obodientie amatoribus 
enuntiabant. His gratulauter auditis, Saxonum prin- 
cipes cum rege suo nec non sue partis communiter 
universis, ad pacem indictam custodiendam, et ad 
tanti dissidii et seditionis causam juste et senten- 


admodum in suis omnibus non minus marito vir - D tialiter examinandam, et colloquii sententiam statuti 


tuosam. 

Predictus autem patriarcha csxterique sedis apo- 
stolicz;» legati (207), per nuntios quos premiserant 
et Osniburgensem episcopum regis lleinrici respon- 


observandum se per omnia domno pape obedien- 


tissimos tore protestati sunt; eo autem pacto, si 


pars adversaria in id ipsum, datis a se utrisque ob- 
sidibus mutuisque jurisjurandi firmamentis pari 


VARLE LECTIONES. 


*' potat 2. 


NOT&. 


(204) Ubi famili: hujus mausoleum erat, uti apud 
C. Gerbertum de Rudolpho anticzsare videre est. 


Uss. 
(205) Bertholdum. 


(206) Fortasse Kirchberg aut Erbach. Uss. 
' (207) cf. Hugonem Flavin. et Gregorii epistolas adi 


ipsos legatos et ad Germauos. Uss. Gregor., Reg. 


vii, 3; Mansi XX, 289. 


433 


ANNALES. — AN. 1079. 


43A 


voto consentiret. Aliter namque non maximam A soria querimoniosus proclamavit, et ut Roudolfum 


fidem in regem Heinricum ejusque tantotiens ex- 
pertam perüdiam et vecordiam se habituros professi 
sunt. — Patriarcha autem czterique regis *'5 fami- 
liares, quos legati apostolici in suo ** comitatu 
secum adduxerant, hujusmodi pactum quasi non 
necessarium diu multumque recusantes, laudare 
noluerant. Demum vero cum legatos, Saxonum sen- 
tentit? utpote probabiliori favere persentiscerent, non 
multum contradicentes, dominum suum quamvis 
refragantem ad hoc pactum se coacturos fore, ficta 
el vecordi pollicitatione profitebantur. Ea ratione 
Saxones legationi apostolicz sedis, si pacis et secu- 
ritatis firmitudine fleri posset, se cum rege suo 
obedientes futuros per omnia subdiderant. Dehinc 
die et loco colloquii habendi apud Herbipolitanam 
urbem ab utrisque condictis, hi Saxoniam, isti au- 
tem cum legatis apostolicis ad dominum suum re- 
meabant festinanter Ratisponam. 

Ipse autem, fidei pactum quod condixerant dum 
ei notificarent, corde verboque pertinaci parvipen- 
dens, pacificum propitiumque se illis exhibiturum 
fore ob domni papz honorem pariter et amorem, 
vix ab eis constrictus profitebatur, set si ad dedi- 
tionem sibi indilate occurrere et humiliari non 
detractarent. Eaque conditione colloquium, quod 
Roma in synodo a legato suo juratum, et excom- 
municationis auctoritate a nullis partium utrarumque 
personis non modo non impediri, quin potius omni- 
modis observari decretum est, se cum Saxonibus 
habiturum laudabat ; aliter autem nequaquam. Quod 
cum primatibus Saxonum Alemannorumque czte- 
risque suis commilitonibus compertum fuisset, quam- 
quam ad condictum colloquium jam consentaneos 
se domno apostolico exhiberent, tunc simul omnes 
pertinacem regis -Heinrici vecordiam commirantes, 
et contumacem inoboedientiam detestantes, sollicitu- 
dines necessitatesque suas Deos per ** omnia com- 
mendantes domi unanimiter se continuerant. 

Ipse autem undecumque non modicis suz partis 
episcoporum czterorumque complicum suorum con- 
tractis copiis, ad predictam civitatem (208), ac si 
per hoc apostolico se excusabilem, anathemate per- 
juriique reatu inmunem ** posset efficere, circa 
sanctae Mariz assumptionem cum legatis apostolicis, 
et ipsis, ut alunt, muneribus partim corruptis, partim 
metu minisque coníractis, et blanditiis, astutiis 
omnique ingenio in illius favorem ferme seductis, 
temerarius satis pervenit. Illic ab libitum suum sy- 
nodo hac simulatoria omnifariam per suos synodi- 
cos et causidicos secundum cor suum disputaturos 
disposita, ipso pro regni suí distarbatoribus et inva- 
soribus sese legatis apostolicis intentione satis sua- 


cum suis omnibus auctoritatis apostolice anathe- 
mate digno percellerent, satis superque efflagitavit. 
Multaque id genus adinventionum, accusationumque 
clamosarum, set non ut fertur ex omni parte idonea- 
rum excogitamenta ipse cum suis omnibus tumul- 
tuosa nimis animositate inportunus illic set non sen- 
tentiose concinnabat; se quoque apostolice delibe- 
rationi obedisse, adversarios autem suos inobedien- 
ti: convictos fore, et in hoc excommunicationi sub- 
esse, liberrime asseruit, reatusque  probamentis 
iurefragabilibus. Demum vero apostolice sedis le- 
gati, spiritu libertatis non ut ** oportuerit roborati, 
se pro pace componenda proque die locoque collo- 
quii, non hujusmodi autem, set quale Romas a domno 
papa decretum est, constituendis, et ut ?** sic partis 
utriusque obedientiam diligenter examinarent, exa- 
minatamque ad sedem apostolicam renuntiarent, mis- 
Sos fuisse professi sunt; seque non solos, set cum 
aliis suis quos domnus papa destinaverit, deinceps 
idoneis collegatis ad illam quam tunc expostularent 
seditionum et preliorum causam juste dirimendam 
** judices nominatos, modo non autem, set futuros 
fore dispositos, his qui se tantotiens inclamitabant 
9*5 protestati sunt. Eoque responsionis artificioso 
modo vix se ab inclamantibus et tumultuantibus li- 
berabant ; scientes pro certo regem Heinricum cum 
consentaneis omnibus suis, colloquii ab apostolica 
auctoritate statuti non modo non observatorem, quin 
potius temerarium impeditorem exstitisse, et in hoc 
anathemati se apostolico palam cum suis complicibus 
substravisse ; nec non ipsum presentis synodi sue 
simulatorie locum cum incolis suis justo jam judicio 
ab episcopo suo similiter damnatum fuisse, seque 
ipsos his omnibus contra fas et jus canonicum peri- 
eulose satis communicasse. 

Sic anathematicum hoc concilium tergiversatione 
vecordi tum execrabiliter initiatum, tum execrabillus 
finitum (209), turbidus satis et animosus Heinricus 
rex, assumptis secum legatis apostolicis, exercitum 
quem δ non mediocrem undecumque contraxerat, 
in Saxones hostiliter devastandos temerarie multum 
abhinc dimoverat. Comperto autem tam hostilis in- 
cursionis in se suosque impetu, Roudolfus rex in 
Deo ejusque miseratione * confisus et corroboratus 
fiducia, et ipse non modicum quem studiose colle- 
gerat sus militi: apparatum in occursum illius 
prudenter ordinatum promoverat ; missisque ad om- 
nes exercitus hostilis optimates nuntiis, eos per mi- 
sericordiam Dei obsecratos, humiliter satis rogita- 
vit, quatinus colloquium, quod papa jam pro pace et 
unitate zcclesix: ac totius regni concordia compo- 
nenda decreverat, et ipsi cum domino suo observa- 


VARLE LECTIONES. 


o- . gc. XIV. in 2. *" secum addit. 2. 
dem 9! 393 ^02 deest 1. Ὁ. 95) dirimendàt 2, '* jinclamitabunt 2. 


" inmanem 2. ** i(a 1*. non deesi ut deest 2. 
Μὲ quam 2. *'' miserationis 2. 


*9 supra lin. alio altramento 2. domno pape ed. 


NOTE. 


(208) Herbipolim. 


(200) Accusativi absoluti. 


435 BERTHOLDI PRESBYTER] CONSTANTIENSIS 486 


rent, sibique locum ejusdem observandi fide paceque A proripientes, ac colloquii pactum Saxemibus delwsis 
non ficta concederent. Hic denique se per omnia flocci pendentes, iterum rex suos toto nisu ipsos non 
domno papse ceterisque regni optimatibus consenta- minimum seductiles in eumdem procinctum coarta- 
neum obediturumque in hac qus instaret causa, bat, et eos in id ipsum more solito tantotiens peje- 
firmissime multum cum suis omnibus collaudabat. ratos examussim adjurabat. Legati vero apostolici 
Si autem id contumaces refutarent, se eis hostem his negotiis, ut aiunt, ac si inviti intermanentes, 
Deo propitiante acerrimum armis congressurum et*it tandem magnifice donati Romam, set non simul, in- 
in pacis ac justitie anathematicos induratosque con- fectis pro quibus missi fuerant omnibus, regressi 
temptores oportuerit, se in illis fore vindicaturum, sunt. Quorum alter, scilicet Paduanus, tantis mune- 
minime dubitarent. ribus corruptus, cum ad domnum apostolicum per- 
His auditis, tamque ejus inmanissimi et in se effe- fidiosus ypocrita, collegatum suum simplicem nimis 
yati exercitus cohortibus per.exploratores suos nimis sanctumque virum, cis Alpes relictum prevenerat, 
indubitanter compertis, non parum quidem cum  multifariis figmentorum arguliis ac responsis mira- 
belli instantia, tum injustiti: excommunicationis et biliter instructus, non solum obiter Longobardos, 
inobedientize sus conscientia ** perterriti, domi- Romanos etiam, set et ipsum papam decipere, ac 
num suum, quamvis lacrimoso ejulatu diu multum- B Heinrico suo qualitercumque complacare studiosis 
que pertinacissime reluctantem, ad hoc constringe- simus intendit. Humillimam per omnia obedientiam 
bant, ut imminens periculum juxta consilium illorum — ipsi, cum quibus excogitare de czetero posset obse- 
dissolvere, seque ab his quibus congredi ac repu- quiorum promissis omnibus, ex parte Heinrici pseu- 
gnare non sufüceret, quoquo modo liberare non de- dolegatus apportavit ; et hoc in colloquio et in cste- 
trectaret. Justam namque causam a se Saxones ris, pro quibus se ultra montes transmiserit, 
cum domino suo expostulare, Sequestratis ab hoc quantum ad illum observantiis satis probatum fuisse 
sermone episcopis suis cunctis, unauimiter assere-  ostentavit. Cum autem tanta inverecundus audacia 
bant. Illi quippe lingua tantum pugnaces, ipsos rem tam mendosissimus passim cum suis commendacibus 
mortis gladiis experiri indefessi semper et inportuni omnes pertinaciter deludere non cessaret, quidam 
instigabant, eam qu: ab his egressa et initiata est frater (210), a rege Roudolfo suisque consentaneis 
tam inmanem sancte :cclesim regnique totius de- qui illuc missus hunc pravenerat, satis super illius 
solationem, discordiam et iniquitatem sic miserabiliter non sufficiens permirari inpudentiam palam mentier- 
tueri ac corroborare perditissimi satis existimantes. tis, ac tot tantosque suis falsitatibus dementantis, 
Nec mora, legatis apostolicis ad se vocatis, toto nisu | ei coram domno papa caeterisque Romanis in me- 
id cum illis actitabant, ut sub anathematis articulo C dium adducto, in faciem testis veritatis confidentis- 
utriusque partis acies indissolubiliter constringerent, simus restitit; quousque illum cum suis figmentis 
ne in se alterutrum bello consurgerent, set potius omnibus inrefragabili ratione evictum, confessum, 
pace ad invicem confcederati, pro instanti causa in confusumque palam omnibus ostentavit. Quippe cum 
brevi colloquium utpote regni submiujsteriales et illo pariter in Ultramontanis gestis illius ac negotiis 
communicipes conderent *?, et per optimates quos multotiens aut ipse commoratus, aut a veridicis co 
ad hoc eligerent, tanti causam dissidii justz» ratio- gnitoribus rem totam exploratam sibi diligenter 
nis censura componere pertemptarent. Ad hxc qui- enarrantibus edoctus, tanto testimoniali illum refel- 
dam ex parte Heinrici regis, pace a Saxonibus ac- lebat, quanto eum de universis nil prorsus latebat. 
cepta vicissimque data, eandem causam tam obnixe Sicque a domno papa justissime profanatus et ab- 
serii pacilique mediatores cum eis tractabant, donec alienatus, domum  moestissimus cum non minimo 
ab utrisque ad hoc laudamentum perventum est, ut dedecore returnavit. 
eam partem, quam in colloquio, quod eis apostolico Dehinc missis litteris papam Petrum illius collega- 
indictum fuit precepto, justam fore decernerent, tum ad sedem apostolicam quantotius redire prect- 
Sese omnes unanimiter contraherent. pit. Qui jussis obaudiens, sicut ille mendaciis, it 
Hoc quasi honoris defensorio quodam argumento ^ iste fidei ac veritatis plenitudine testimoniatus, Ro 
sese artificiose liberantes Saxonibus, qui pactum mam suam honorifice reviserat, totamque inobo- 
pacis prius duri prorsus respuebant, tunc gratissima — dientiam, falsitates, dolos, inauditas vecordias, et 
ipsius opitulatione communiti, fugaci vix reversione quicquid Deo ;justitieque repugnat, de tyrannide 
inde cum rege suo confusi valde discedebant. Quod — Heinrici domno papa reportabat. Qui tandem veris- 
in primis namque non modica Bajoariorum pars, sime legatorum suorum gestis compertis, nichil ultra 
viso Saxonico procinctu obstupefacta, incepefat, de Heinrico sciscitatus est : set tamen regi Roudolfo 
deinceps tota pariter castrorum series tumultuose ceterisque suis consentaneis, missis litteris (211) 
multum peregerat. Sic se domum qualitercumque . demandavit, se non parum moleste ferre legationis 


VARI LECTIONES. 
** conscientie 2. *** condirent 2. condicerent ed. 


NOTAE. 
(210) ipse Bertholdus ? (211) Hodie non exstant. 


/ 





431 


ANNALES. — AN. 1079. 


438 


sua inefficaciam ; et quam in eum quidam :estima- Α esse, novis οἱ pseudographis quibusdam privilegiis 


rent in hac causa personarum acceptionem, nullam 
omnino fore, nullaque usum fuisse levitate, set 
juxta. ingenii sui intellectum se ad hucusque justitise 
favisse "* οἱ consensisse, conscio sibi Deo testiflca- 
tus est. 086 autem in incepto justitise tenore perse- 
verare, ut solitus est, paternis prsdicamentorum 
suasionibus obnixe satis cohortatus est. 

Rex vero Roudolfus in suam se Saxoniam reci- 
piens, ac colloquium quod cum Saxonibus primates 
et complices Heinrici callide multum condixerant, 
tam falso laudatum quam non observatum persen- 
liscens, non parum triste tulit, quod eorum tanto- 
tiens expertum illum sic astutissime vecordia delu- 
sit. Attamen se prudenter conjurate illorum contra 


qualitercumque attestari conatus est. Sel tamen in 
hoc non maxime profecit (212). 

JEstas vero ipsius anni nimís pluviosa preteribat, 
set tamen non magnam írugum penuriam intempe- 
ries talis effecerat. 

Eberhardus Neapolitanus (213) episcopus, a domno 
apostolico propter inobeedienti? contumaciam jam 
damnatus, set a rege Heinrico Herbipolitane sccle- 
si contra jus pro Adalberone episcopo legittimo 
inde propulsato temere incardinatus, et Ipse excom- 
municatus et excommunicatis toto nisu communi- 
cans, cum his quos libenter complexus est portionem 
habiturus , diem extremum infausta pertinacia leta- 
liter clauserat, justissime a regno Dei in seternum 


se expeditioni tunc occurrere magnanimus et con- B excludendus. Cui successit... (214) Parthenopolitane 


stantissimus praeparavit, et si ultra sibi occasio talis 
ut antea Deo propitiante succederet, ne ita se deluso 
Heinricus eum suis divaserit, toto nisu incessabili- 
ler premeditari non quievit. 

Heinricus autem per totam circum circa errabun- 
dus Bawariam autumnando, qualicumque potuit in- 
genio et ipse cum suis contrahere non cessavit mi- 
litum pregrande collegium, mox post nativitatem 
Domini Saxoniam invasurus. Saxonum quoque ple- 
rosque clandestinis maximis munerum et possessio- 
num promissis per internuntios suos familiarissimos 
incessanter attemptans, sibique corruptos et adjuratos 
conjungere qualitercumque festinans, indubitalem 
spem totius Saxonie sine bello in brevi subjiciend:ze 
acquisivit. 

His etiam diebus Curiensi zcclesiz, jam plus quam 
annum episcopo suo orbate, Nortpertum Augusten- 
sis ecclesi: prepositum, symoniacum avarissimum, 
et quo sui erroris non ?! facillime sibi parem con- 
sensorem adinvenire nequiverit, illo quem clerus 
militia οἱ populus zcclesie ipsius canonice élegerant 
ejusdem demus preposito, viro valde religioso , re- 
probato , invitis et nolentibus universis violenter 
prefecit. Oui mox omnibus modis οἱ artibus sua, ut 
semper solebat, avaritize industrius suberat. Et quia 
se non per ostium, set aliunde in ovile :cclesiasti- 
cum ingressum non ignorabat, Mediolanensi here- 
lico antiepiscopo se subesse et ab ipso ordinari debere 
hereticum , efficere pertemptavit *'*. Mogontinum 


secclesixe canonicus, canonica electione huic subro- 
gatus. Eodem anno Hiltinisheimensis episcopus Heci- 
linus ex hac lacrimarum valle, o utinam gratulanter! 
emigravit ad Dominum, successorem habiturus Uto- 
nem, secclesia sus canonicum. Parthenopolis quoque 
isdem diebus pro suo jam feliciter martyrizato ar- 
chipresule tandem Hartwigum, Mogontine «wcclesic 
camerarium , electione canonica provisorem susce- 
perat. Abbas quoque Massiliensis, Bernhardus no- 
mine, vir non minime sanctitatis, sapientia , reli- 
gionis, caritatisque , qui nonnullas pro justitia jam 
jamque constanter sustinuerat persecutionis injurias, 
et quem pro incomparabili tantarum virtutum in- 
dustria, intimum , familiarem , nec non pre caeteris 


C omnibus re vera sibi dilectissimum domnus papa 


unice sibi prarogavit, et idcirco Rome sancti Pauli 
ecclesie (215) satis idoneum hunc jam primicerium 
incardinavit; dum Massiliam suam revisitare pro- 
poneret, in revertendo febribus mortaliter arreptus, 
viam universe terre, tota cordis alacritate ad co- 
lestia suspensus , felix plurimum ingressus est. Et 
apud monasterium (216) , quod in via regia Romam 
euntium situm est, ubi « Nar albus aqua » [Nar est 
fluvius, habens turbidas aquas. Unde Lucanus ait: 
Sulphurea Nar albus aqua. 2. im margine, mamu 
eadem.] eis Sanctum Dionisium transvadari solet, 
cum devotissimo exequiali honoré tumulatus, in pace 
Christi requiescit 14 Kal. Augusti !*, 
MDXXX. 


vero episcopum , cujus vere zcclesia Curiensis sub- D — Rex Roudolfus nativitatem Domini magnifico plu- 


parochiona fore constat, metropolitanum suum non 


rimum apparatu regio apud... sollemnissime celebra- 


VARLE LECTIONES. 


"* ila Uss. fuisse ὃ, *!! vor abundat. *'* 


facto verboque disertus, etc. usque a. 1091. 


. pertemptatum | 2. 
inde Murensis οἱ Engelbergensis codices Berhtoldo omisso , 


sec. XIV. corr. pertemptavit. ** Hinc 
Bernoldi texium exhibent : Doctor Adalbertus 


NOTAE. 


, (2412) Suberat revera ab origine Curiensis Eccle- 
sia Mediolanensi metropoli, postea Moguntinz circa 
S. Bonifacii tempora subjecta. Ordinatus demum est 
Norbertus iv Non. Febr., a. 1085, a Wecilone Mogun- 
uno schismatico, et anno eodem in synodo Quedlin- 
burgensi depositus. Uss. 

(213) 1. e. Niunburgensis ut V. Cl. Stenzel, bene 
observavit. 

(214, Guntherus. 


(215, Eam cum Massiliensi unire intenderat Gre- 
gorius, ut ex ejus epistola 7, libri vii liquet. CT. quo- 
que vir, 8. Uss. - 

(216) Padolironense cenobium sed S. Benedicti 
in agro Mantuano inter Padum et Larionem fluvios 
esse putat Ussermannus ; sed Nar fluvius hodie est 
Nero, dextram Arni ripam infra S. Ministum in- 
fluens; Sancti Dionysii vestigia nulia reperi. 


439 BERTHOLDI PRESBYTERI CONSTANTIENSIS ᾿ 440 


vit ; ubi prudenti cum suis, ut. oportuit, intentissime À complicibus universis, justa in eos data sententia, 
consilio communicato, qualiter Heinrico Saxoniam  dampnatos et excommunes anathematis strictura 
suam invadere jam jamque attemptanti absque sui convinxerat. Quod juxta solitum ipsi, Dei justi- 
detrimento resistere posset, sollicitus satis perra- tia; contumacissimi contempticres,  nichili facti- 
ctavit. Qui et ipsis diebus Mogontiaci non dignitate tantes, Saxonum castris belli cxdisque perquam 
regia set qualitercumque commorans, et militiam temere spirantes satis approximaverant. Hiemps 
διὸ non parvam de Burgundia, Francia, Alemannia, autem, quz solito asperior tunc inhorruerat, utris- 
Bajoaria, Boemia et undecumque collectitans, mox que partibus ad instans negotium non parvo im- 
post octavas theophaniz in Saxoniam expeditionem — pedimento fuerat. Rex denique Roudolfus hostem 
hostili impetu acerrimus promovere non cessavit. adesse comperiens, ac se cum suis cohortibus ad ** 
Cui rex Roudolfus, collecto et ipse przgrandi suo- bellum ordinatissime satis instructis bellax nimis 
rum militum exercitu, occursare animosus pluri- et horrendus promovens, in Deo ejusque justitia 
mum, Deique misericordis** ejusque justitie fidu- magnopere speratus et corroboratus , hostes se 
cia summopere corroboratus bello congredi constan- gratis impelentes prestolatus est. Nam ipse non 
tissime destinavit ; eaque intentione ipsi obviam *'* «caput et inceptor tante congressionis, set suimet 
sese bellicoso terrore audacter promovens, vix illius Bsuorumque defensor et liberator, et hoc*** summa 
congressum prestolatus est. Namque tam validus necessitate coartatus, et esse et dici, non minimi 
zeli Dei ardor illum succenderat, ut si &cclesi;: san- nominis et glorie computavit. Heinricus vero cum 
οἷς statum suumque jus legittimum per hoc recu- suis legionibus ritu bellantium terribiliter multum 
perare posset, se in omne periculum et in ipsam  preordinatus, impetu acerrimo ipsi congreditur 
mortem dare nequaquam detrectasset. Heinricus partim ex adverso, partim per insidias et succen- 
vero milites suos solita infatuans su: callididatis οἱ tarios ex improviso tota arte sibi rebellantes sup- 
falsitatis vecordia, promisit absque bello et omni  primere et qualitercumque subjugare totus Indus- 
repugnantia hostili, ac, ut aiunt, jurejurando confir- trius. Sed mox in prima coitione Roudolfus rex 
mavit illis, Saxonize. regnum sibi patere , et per cum tanto impetu terrore et incursu pugnacissimus 
Saxonum majores , quippe quos omnes ferme sibi ipsis violenter institit, ut virtutis illius constantiam 
'adjuratos et confederatos habuerit, hostem suum omnino sustinere non sufficerent ; quia potius aut 
Roudolfum cum suis optata facilitate sibi captum in interfecti illic occubuerunt, aut enervos et imbelles 
manus suas tradendum fore, et idcirco eis nihil pe- fuga se ab eo quamvis turbulenta liberarunt ***. 
riculi aut difficultatis obstare ; quin potius, pro quo Post nonam ergo belli conflictatio exorsa, ad usque 
tot laborum insumpserint, sibi secum de cztero ὦ noctem | diversissime perduravlit, et quod divino 
tamdiu adoptato libitu conregnare presto propediem creditur actum ** judicio, in ipso pugne exordio 
restare. Sic namque seductiles sibique nimium cre- statim partes utrasque turbo nivium 357 ventosissi- 
dulos factos, in ipsam mortem periclitandos cavilla- mus tam mirabiliter obtenebravit, ut ferme nemo 
Lorie satis precipitavit. Regem quippe Roudolfum suos commilitones cognoscere quivisset, donec nox 
cum pregrandi exercitus sui collegio et in bellum adveniens, fugitantes et persequentes in hoc arti- 
nimis promptissimo ex improviso ferme offenderant. culo belligerantes diremisset *9. Bajoarii et Franci 
Quos dum ipse sibi tam proximos arrepsisse per cum rege suo prefugere proximum *? se a tam 
exploratores suos comperisset, quasi illorum metu strage dirissima, preceleres ac non minimum *?* 
fugam simulans, locum eis invadendi provinciam perterriti, enerviter preripiebant. De Boemis autem, 
cum suis retrogradus artificiose dederat. Ea tamen qui in suis multis milibus confldentes, eidem bello 
intentione simulaverat, ne si in alterutrum bello?"  avidissimi se intulerant, utpote qui pro servitutis 
consurgerent, ipsi a se persequcnte tanto minus sus remuneratione hoc solum, ut pre omnibus 
more suo diffugissent , quanto infra patriz illius ter- primi Saxonibus congredi meruissent, percupierant, 
minos a compatriotis omnibus undique impeti οἱ precipua strages ac ruina illic facta est. Quorum 
circumdari Deo propitiante *'* potuissent. D summam fore determinant 3255, preter hos qui 

Illi vero fugam Saxonum veram et non dispensa- illic perplures ceciderant de Theutonicis, sive qui 
toriam arbitrantes, audacter illos insequentes*!, de utrisque capti sunt, ad plenum et ad certum non 
predis et incendiis , set prz ceteris dux Boemianus, est comprehensum quot fuerint. De militia autem, 
insisistere passim presumpserant*'*, Unde consilio  Roudolfl regis 38, ei hi omnes przter duos de mino- 
in id ipsum cum Juvavensi czterisque scilicet *!! ad ribus, non de militaribus ensiferis, cecidisse refe- 
hoc sibi suffragantibus coepiscopis collato, Mogon- runtur. Quorum unus Meginfridus, comes quidam 
tinus archiepiscopus, cujus eo locorum res sccle-  Parthenopolitanus, arma jam diu pro Deo deposita 
siasticas devastando pervaserant!?, Heinricum sa- ob turpes quorumdam praediorum quzstus apostata 
crilegum hujus dissipationis armiductorem cum suis resumserat, unde et Dei justi judicis ultore gladio 


VARLE LECTIONES. 


^"* militia n. parva 1". *' minime 1". *!* obvia 1". *'"" bella U. *'* propitio U. : "* consequentes*. 
$^ presumpserunt U. *! suis U, *? pervaserunt U. *" ab U '" homo U. "'* liberarent 1*. n 
c. U 31 nimium U. ** dirimisset 1*. **' prefugare 1* primum U. 339 minime U. 





44] 


ANNALES. — AN. 1080. 


442 


illic confossus perierat. Fugatis vero et vi bellicosa À Bertus (217) confeederati, post eventum belli fronte 


passim in diversa hostibus propulsatis, quidam ex 
parte Roudolfi regis stationem, ubi custodes tyrones 
et scutarii hostilis exercitus, saumarios, vehicula et 
sarcinas cibariorum sumtuum vestimentorum om- 
niumque *' supellectuariorum suorum a pugnan- 
tibus remoti finemque belli prastolantes observa- 
bant, non parum alacres undique circumdantes 
invaserant, ceperant, et omnia secum sic letaliter 
spoliatis hostibus in castra sua gratulanter abduxe- 
rant. 

Ergo Heinricus cum 80:5 tyrannidis complicibus 
Sic adversariorum suorum persecutoria inmanitate, 
famis internecione , frigoris asperitate , tamque 
fuge dedecorose et intaustz satis superque profli- 


satis aperta, quibusdam firmissimis castellis militum 
suorum subsidiis derepente occupatis, regi suo 
pervicaces, apostatz€ rebellabant. Quos denique Deo 
favente omnes in id ipsum suam ad deditionem in 
brevi coegit, e& hoc non absque illorum dampnis 
hisque non minimis. Quippe milites illorum ipsis 
distrahens, sibique adjuratos *"* cum bonis illorum 
recipiens, predia beneficia marchiasque illorum . 
aliis ea percupientissime petentibus et acceptantibus 
largiens, ipsos de loco ad locum regia majestate 
fugans et persequens et omnimodis subjiciens, tam 
multifaria eos coarctavit et humiliavit acerbitate, 
quoadusque re ipsa experti sunt, quam stultum 
atque dampnosissimum sit, regi ac domino suo 


gatus exacerbatione, ipse vix Ratisponam suam B quomodolibet * gratis ac fraudulenter recalcitrare. 


qualitercumque revisitavit. Cieteri autem non minus 
miserabiles, turpes, ac tot miseriis ipsi non impa- 
riter contabescentes, patriam suam unusquisque 
Don glorianter multum repetiverunt. Rex autem 
Roudolfus, recollectis undecumque militum suorum 
copiis, locum belli ad usque mediam noctem victo- 
riosus occupavit. Set quia tam maxima vis algoris, 
Déc non ad hoc pugna recentis precipui labores 
omnes in id ipsum'confectos, defatigatos, ac ple- 
rosque illorum vulneratos multifariam exacerbave- 
rant; locum cum his qui interfecti sive adhuc 
semineces illic procubuere deserentes, in quamdam 
juxta villam, ubi frigorosi caleflerent ac quiescerent, 
ad horam divertebant, et mox ante iacem illuc re- 
verlentes, ac per totum diem summe triumphantes, 
. £ratulanter illic incrastinabant. 

Magnus vero dux ac patruus ejus Herimannus 
comes, qui in precedenti bello Saxonico captus ac 
Heinrico traditus, jam ab illo pro fidei condictione 
ei promissione quam ipse ac dux predictus sibi 
juraverant, relaxatus ac liberatus est, fidem et 
auxilium quam ipsi ** jam antea regi Roudolfo 
jurejuran«lo contra omnes sibi adversautes confir- 
maverunt **, perfidi plurimum infringentes, colle- 
ctis omnibus quos poterant, addere se fraudulenter 
ante inceptum bellum predicto tyranno pertempta- 
bant; set a quibusdam Saxonum primatibus illorum 
perfidiam explorantibus mox repulsi ac refugati, vix 
domum ab eis salvi se proripiebant. Eadem clande- 
slina perfidi conjuratione ipsi cum suis omnibus 
marchionissa Adala, generque suus marchio Egge- 


Sic post predictum quod cum Heinrico gessit maxi- 
mum bellum, victor gloriosus rediens Goslariam, 
dehinc his non parum minoribus adusque quadra- 
gesimam sollicitus laboraverat ** tot rebellium et 
adversantium *" sibi bellicosis motibus, donec eos 
sibi subactos ** dedititiosque **, prout oportuerat, 
perdomuit. 

Heinricus denique, cum neque bello neque clan- 
destina hac quam cum Saxonum primatibus gerebat 
conjuratione ad libitum suum proficeret, quin potius 
teste sua conscientia justiti:e Dei palam contuma- 
cem et inobedientem, et ob id jam apostolica cen- 
Sura excommunicatum cum suis, se repugnare non 
ignoraret, simulans tandem ob tot et tantas sancte 


C ecclesiz miserias et. desolationes, quas *^ ipse cum 


suis ei intulerat, sedis apostolic:e metum, Romam 
ex antiepiscopis suis Bremensem et Babinbergen- 
sem, set non sine magno, ut aiunt, auri et argenti 
pondere, quo Romanos corrumpere ad suum votum 
pertemptarent, direxerat *. Paduanum *"* quoque 
episcopum, qui ** precedenti sstate legatus apo- 
stolicus in nostras partes destinatus est, eadem in- 
tentione cum quibusdam aliis suis familiaribus 
peccunia copiosissima onustum et suffarcinatum 
illuc transmiserat; qui jam ab ipso muneribus non 
minimum corruptus set et *"* ad corrumpendum 
alios intentus, in ipso itinere a quodam suo comite 
ex industria lancea perforatus, ad inferna corru- 
ptissimus quam repente Dei judicio precipitatus est. 
Thesaurus autem, propter quem Relique 
ezciderunt. 


VARLE LECTIONES. 


δ᾽) omnium U. 333 ipse U. ** confirmaverat U. 


num 1". ?* quo 1". '* deest 1*. 


** adjuratis 1*. 
7' adversariorum U.  ** subjectos U. 35. dediditiosque U. '^ quos l*. 


826 laboraret 1*. 


9* quamlibet 1*. 
2 Badua- 


^! dixerat 1“. 


NOTE. 


(217) Saxonis marchio. 





ANNO DOMINI MLXXIX 


JOANNES 
FISCAMNENSIS ABBAS 


NOTITIA HISTORICA 


(Gallia Christiana nov. cdi'.. tom. XI, pag. 207.) 


Joannes I, in partibus Ravennae ortus ex patre A tebat. Ejus tempore Paschalis I] Guillelmum archi- 


Roberto, ab exilitate corporis Joannelinus dictus 
cognominatusque d'Alye in Catalogo Labbeano, 
apud Sanctum Benignum Divionensem litteris eru- 
ditus ac medicinali arte, quam ex Guillelmi abbatis 
mandato didicerat, ejus in primis studiosus evasit 
imitator, qui dilectumr sibi substituit, anno 1028, li- 
cet eum alibi magis optasset preficere. Novum ab- 
batem Robertus dux ut Fiscamnensis monasterii li- 
bertati caveret, noluit ut archiepiscopus Rothoma- 
gensis ordinaret, sed accersivit Hugonem Abrincensem 
episcopum, a quo Joannem Fiscamni abbatem bene- 
dici ac sacrari fecit. Eodem abbate ordines non 
semel ab aliis episcopis collati sunt, archiepiscopo 
nequaquam reclamante, huic eidem Rogerius comes 
de Castro S. Pauli instaurandum commisit Blagia- 
cense monasterium an. 1032, cui unum e suis ab- 
batem praefecit. στο quidem, concessit tamen Joan- 
nes monasterium Viilarde a Richardo II Fiscamnen- 
sibus olim donatum, Roberto duci locum in priorem 
statum restituere volenti, qui in commutationem 
dedit monasterium Sancti Taurini an. 1035, ejus- 
demque subscripsit litteris pro restauratione par- 
thenonis Villaris. Subscripsit eodem anno fundationi 
monasterii Conchensis. Circa id tempus convenit 
cum Rainaldo, Heinrici regis camerario, de potestate 
Villaris in pago Silvanectensi. Anno 1047 Willelmus 
dux Joanni restituit terram Rainaldi vicecomitis, 
quam pater ejus Richardus eis concesserat, et postea 
Joannes abbas Gozelino Heddonis filio in benefi- 


episcopum Rothomagensem uti pallio prohibuit, qui 
monachos Fiscamnenses anathematizarat, eo quod 
interdictum ab ipso latum in ecclesias Normanniz 
non servaverant. Vide epistolas Paschalis, sancti 
Anselmi, et Ivonis Carnotensis. Joannes legationis 
munere functus in Italia, rediens in Franciam anno 
circiter 1050, vim passus est ab Italis ex odio gentis 
Normannorum qui Apuliam invaserant. Qua de re 
conquestus est epistola ad Leonem IX. Assumpto ad 
metropolim Lugdunensem Halinardo, ad regendum 
Benignianum monasterium accitus anno 1052, cessit 
anno 1056. Detectioni corporis S. Dionysii in ab- 
batia cognomine astitit v Idus Junii 1053. Exeunte 
anno 1054 transfretavit in Angliam, ut rebus mo- 


Bnasterii sui in illo regno positis provideret, sibique 


Eduardum regem propitium redderet, a quo reipsa 
nonnullis beneficiis amplificatus est. Anno circiter 
1058 Letzelinum, episcopum Parisiensem, ab Henrico 
rege Francorum ad Willelmum ducem Normannis, 
propter pacem inter eos componendam directum ro- 
gavit ut in die Resurrectionis missam celebraret in 
ecclesia Fiscamnensi. Quod et fecit episcopus, atque 
inter sacra missarum solemnia quosdam ex mona- 
chis presbyteros ordinavit. Astitit Joannes, anno 1066, 
dedicationi parthenonis Cadoniensis. Jerosolymam 
profectus, ibique diu detentus in carcere, postea ad 
monasterium rediisse legitur in Catalogo Labbeano, 
ubi, biennio post, dierum plenus ac meritorum 
obiit anno 1078, vur Kalendas Martii, id est 1079, 


cium dederat, qui eam suis hominibus tradiderat. C sepultus in sacello S. Joannis Baptistz:. Quasdam 


Aliquanto post querelam habuit cum Warino, ab- 
bate Sancti Arnulfüi Metensis, occasione Benedicti, 
monachi olim Fiscamnensis, sed ad S. Arnulfum 
translati, quem Joannes abbas acribus verbis repe- 


ipsius epistolas legesis apud Mabillonium Annal. 
Bened. tom. IV, pag. 381, 506 et 521, tom. V, pag. 
23; Analect. tom. I, pag. 160 et Martenium tom. !, 
Anecdot., col. 205 et seqq. 


ub JOANNIS FISCAMNENSIS ABB. LIBELLUS PRECUM. — PRUEFATIO. 446 





JOANNIS ABBATIS 
LIBELLUS 


DE SCRIPTURIS ET VERBIS PATRUM COLLECTUS 
(Apud MasrLL. Analect. nov. edit., pag. 120.) 


ΗΝ pp 


Exstat libellus sequens in vetusto codice Mettensis A Atqui hsc nullatenus conveniunt Mathildi, Hen- 


monasterii Sancti Arnulfl, quem codicem, annuente 
R. P. priore ejus loci, mihi transmisit domnus Pla- 
cidus Beuvillonius jam non semel a me laudatus. 
ldeo vero prolixum hoc specimen exibere visum 
est, quod interesse putem reipublice Christiane, ut 
premissa opuscula accurate discutiantur. Quam ob 
rem quatuor aut quinque res hic examinanda sunt, 
scilicet codicis Mettensis :etas seu antiquitas; tum 
imperatricis, cui prior libellus nuncupatus est, no- 
men ; dein auctoris item nomen ac dignitas; ad hzc, 
opuscula ipsa in codice contenta : quze demum cum 
libro Meditationum sub nomine Augustini vulgato 
comparamda sunt; postremo cum Alcuini Confes- 
sione Chiffletiana. 


rici primi uxori, tum quia Henricus iste solemni 
more imperator coronatus non est, tum quia Ma- 
thildis post conjugis obitum reliquum vite in Sa- 
xonia exegit. Neque conveniunt Cunegundi Henrico 
secundo nuptz ; quippe quz in conjugio virginitatem 
servasse memoratur, et post anniversarium mariti 
obitum in Confugiensi monasterio usque ad mortem 
delitult. Certe haec omnia in unam conspirant 
Agnetem Augustam, quz Willelmi comitis Picta- 
vensis filia, Henrico III imperatori nupsit ; eoque 
mortuo (quod anno 1056 contigit) totam Italiam de- 
votionis causa perlustravit, maxime Fructuariense 
monasterium, atque adeo Casinense, ubi per sex 
menses demorata est, pretiosis donariis sancto Be« 


I. Codex Mettensis oblongus, optimz note, sine B nedicto oblatis. Eadem vero elogia, qux in supe- 


dubio scriptum est sub finem szculi xr, id est circi- 
ter annum 1080, ut probat ipsa scripture forma mo- 
dusque scribendi illi evo conveniens. Quippe mino- 
res litterze r oblongz, littere 4 majores absque li- 
neola transversa, aliaque id genus in eo codice 
complura, qua facilius est vapere oculis quam ver- 
bis exprimere, post seculum xi in, usu esse desie- 
runt. Àd hzc modus scribendi qui iu eodem libro 
servatur, illis temporibus apprime respondet. 
Exemplo sint syllaba ef uno contextu in vocabulo- 
rum compositione inserta : intellego, meglego, ín- 
mensus , inperfecius, ubi posteri scribunt intelligo, 
negligo, immensus, imperfectus. Postremo in eo co- 
dice primaria manu descripta legitur Oratio Wil- 


riori Praefatione ipsi tribuuntur, commemorat Pe- 
trus Damiani in epistola Agneti Auguste  imperatrici 
directa , a Baronio relata ad annum 10602, qua 
Agneti in Italia tum degenti salutaria monita prz- 
scribit Petrus. Ejusdem hortatu Agnes ex Germania, 
quo per aliquot peregrinationis annos receperat 


. Sese, reversa est Romam, ubi supremum vitz absolvit 


diem anno 1077, quo anno Baronius ejus epitaphium 
refert. Exstat in Bibliothecz Sebusians centuria 11, 
cap. 77, ejusdem imperatricis eximia epistola, Al- 
berto, non Andres, Fructuariensi abbati directa, 
cujus fragmentum huic loco illustrando adducere 
non erit otiosum. « A. imperatrix et peccatrix A. 
Patri bono et fratribus in Fructuario congregatis in 


lelmi abbatis, in festo sancti Augustini ante missam C nomine Domini, servitutem ancillz, cujus oculi in 


dicenda, quam inferius referam post epistolas Wil- 
lelmi abbatis Mettensis, cui hanc orationem tribuen- 
dam puto. Florebat vero Willelmus iste pontificatu 
Gregorii VII, quo tempore Joannis codex exaratus 
videtur, exceptis nonnullis quz recentiori manu 
adjecta sunt. 

ll. Quatuor indiciis designatur Imperatrix, cui 
prior libellus inscriptus est, nimirum quod relicta 
fuerit reverenda memorie Domini Heinrici claris- 
simi sapientisque imperatoris : « quod post primam 
amis:z virginitatis palmam, secundis nuptiis nun- 
tium remiserit : quod actibus misericordie dedita, 
viduis, orphanis aliisque indigentibus facultates 
suas dispensarit; quod totam fere peragrarit Ita- 


manibus domina 508 sunt. Conscientia mea terret 
me pejus omni larva omnique imagine. Ideo fugio per 
sanctorum loca, quarens latibulum a facie timoris 
hujus, nec minimum desiderium est mihi veniendi 
ad vos, de quibus comperi quia vestra intercessio 
certa salus est : sed nostre profectiones in manu 
Dei sunt, et non in nostra voluntate. Interim vero 
mente adoro ad pedes vestros, » etc. 

Agnetis varia in Italiam itinera distinguit Baronius: 
primum, post susceptum quidem velum, anno 1062, 
cui itineri fere triennium  insumpsit ; alterum 
anno 1066, cui sex annos; tertium anno 1073; 
quartum denique anno 1075. Itaque Libellus precum, 
qui ipsi post Italicam peregrinationem, regressum- 


liam ; devotissime visitans sanctorum reliquias, et C que in Galliarum partes, nuncupatus est, conditus 


eis offerens pretiosa donaria, idque Ipsum in Gallia- 
rum partes regressa prestiterit. 


fuit eo temporis intervallo quod ab anno 1006 
ab 1076 effluxit. 


447 


JOANNIS FISCAMNENSIS ABBATIS 


448 . 


Jl. Ex his intelligimus tempus quo vixit istius A imitator studiosus. Qui ab exilitate Joannelius di- 


libelli scriptor, de cujus nomine atque dignitate ter- 
tio loco agendum est. Utrumque in fine prefatio- 
nis, quz titulo caret, exprimit his verbis: « Ego 
Joannes ultimus servorum Christi, et qui mecum 
sunt fratres, beatitudinem tuam salutamus. » Ergo 
hic Joannes abbas erat, id quod clarius explicat in 
gratiarum actionibus quas Deo refert pro benefi- 
ciis acceptis, ubi orat hoc modo: « Ego ultimus 
servorum tuorum, non inmemor beneficiorum mi- 
serationis tuz, quae mihi peccatori collata sunt, 
gratias tibi ago, etc. Tu Pastor pastorum, et re- 
ctor omnium, Christe Deus, qui nullis meis meritis, 
sed sola dignatione misericordiz tua vocasti par- 
vitatem meam ad hoc pastorale officium, etc...... UR 


minutivo nomine est dietus: sed humilitatis, sa- 
pientie, discretionis et caeterarum virtutum tanta 
in eo refulsit gratia, ut sicut sanctus refert Grego- 
rius in libro Dialogorum de Constantio presbytero, 
ita in hoc mirum esset intuentibus, in tam parvo 
corpore gratie Dei tanta dona exuberare. Sed quia 
adhuc domum habitat luteam, suflücit hoc tantum 
dixisse. » 

Hactenus Joannes Chronographus de «quali ac 
cognomine suo Joanne, qui primum, ut dixi, mo- 
Dachus in cenobio Benigniano, tum Fiscamni prior 
a Willelmo abbate constitutus; dein eodem cedente 
abbas anno 1028, post anno 1052 in locum demor- 

: tui Halinardi suffectus in abbatia qua dicitur Er- 


Parvulus quippe sum et nullius virtutis homuncio,'D érestein; tandemque vita decessit auno 1078, qui 


nihil habens in me quod expeti debeat, et quod di- 
gnum sit tanti officii. Idcirco desperans de parvi- 
tate mea, non respiro nisi in sola misericordia tua. » 
Et infra: « Da mihi coelestia et terrena subsidia ad 
omnem sufficientiam, ut habeam unde gregem tuum 
possim pascere et sustentare, tam spiritualiter, 
quam corporaliter, atque venientes in tuo nomine 
suscipere absque ulla hzsitatione ; loca commissa 
ordinare, et praeparare ad quietem et salutem fra- 
trum, sicut decet et oportet. » Certe hac oratio 
ejusdem videtur esse auctoris ac Libellus precum. 
Ex his colligitur Joannem Libelli conditorem ab- 
batis dignitate przeditum fuisse, cui non unum, 
sed plura monasteria commissa sint. At quis tandem 


annus ab obitu Agnetis Auguste proximus est. Hec 
constant ex duobus chronicis, Divionensi scilicet 
Sancti Benigni, et Fiscamneusi, editis in Biblio- 
thece Labbeanz tomo primo, ubi etiam in catalogo 
abbatum Fiscamnensium Joannes, d'Alie cognomi 
natus, Hierosolymam profectus, ibique diu detentus 
in carcere, postmodum ad monasterium rediisse di- 
citur. Ha: conjecture mes de prioris libelli scri- 
ptore, cujus alia opuscula nunc investigare necesse 
est. 

IV. Joannes in sua prefatione de quatuor aut 
quinque opusculis suis mentionem facit. Primum 
est De institutione viduz ; 2. De vita et moribus vir- 
ginum ; 3. De eleemosynarum dispensatione ; 4. De 


ille fuerit, cujusve monasterii abbas, jam inqui- (: divina contemplatione; 5. et De superna Hierusalem. 


rendum. 

Duos invenio Joannes abbates eo tempore cla- 
rissimos, et quidem Italos ambos, nempe Joannem 
Gualbertum , Vallumbrosani ordinis institutorem , 
cujus nulla scripta invenio, et Joannem abbatem 
Fiscamnensem, cui potius quam alteri precitatum 
Libellum tribuendum existimo, his adductus con- 
jecturis. Primo siquidem auctor se identidem ho- 
muncionem, homunculum, parvum pusillumque dicit : 
Joannes vero abbas Fiscamnensis statura pusillus 
erat, ab exilitate corporis Joannelinus appellatus. 
Deinde, non uni, sed pluribus monasteriis praefectus 
erat, scilicet Fiscamnensi aliisque Fiscamno sub- 
jectis, simulque abbatie que in loco Erbrestein 


Tria priora desunt in codice Mettensi, in quo alia 
reperiuntur, quz an Joanni tribuenda sint, dispi- 
ciendum est. 

Quae in Mettensi codice reperiuntur, alia manu 
prima, alia secunda descripta sunt. Prima quidem 
libellus prior Joannis ac posterior cum orationibus 
subsequentibus usque ad duodecimam quse, sicut el 
sequentes, secundaria manu exarata est. 

Que primi generis sunt, omnia (si Willelmi ab- 
batis orationem, quz auctoris sui nomen pr«efert in 
codice, excipias) Joannem .auctorem habere mibi 
videntur, caeteras vero orationes secunda manu 
scriptas sancto Anselmo tribuo. In his orationibus 
tres inveniuntur ad sanctam Mariam, quas esse 


dicto sita. Ad hec Henrico ΠῚ is acceptus fuit, ut Dputo eas de quibus mentionem facit Anselmus ipse 


argumento est praefectura Erbrestensis, quam con- 
cedente Henrico in Suevia obtinuit. Hinc ilia fami- 
liaritatis occasio cum Agnete, que ob eam causam 
Fructuariense monasterium , utpote a Guillelmo 
Divionensi abbate, Joannis institutore, conditum, 
excoluisse videtur. Porro quante doctrine ac vir- 
tutis fuerit, testatur Joannes chronographus Divinio- 
nensis coenobii, ubi monachus fuerat Joannes abbas, 
de eo tum superstite agens in hunc modum : « Hic 
Italia partibus Ravennz ortus, litteris eruditus, ac 
medicinali arte per ipsius Patris jussionem edoctus, 
religios:t conversationis ejus, doctrina quoque ac 
omnium virtutum ipsius pre cunctis aliis extitit 


in lib. 1, epistola 20, ad Condulfum. Orationem !7 
incipientem ab his verbis, Terret me vita mea, me- 
morat tribuitque Anselmo Durandus abbas in ejus 
dem libri epistola 61. An vero oratio ad sanctum 
Joannem evangelistam eidem Anselmo tribuenda 
sit, dubium me reddunt hzc verba : « Si agnoscis 
nomen tuum, rogo te per ipsam dilectionem, agDo- 
scam in tanta necessitate auxilium tuum. Joannes, 
Joannes, » etc. Ex quibus verbis aliisque consimi- 
libus conjectura est auctori nomen fuisse Joanni. 
Ad Joannem pertinere videntur, ut dixi, non so- 
lum libellus prior, cui Joannis auctoris nomen 
ascriptum est, sed etiam libellus posterior, tum 





449 


LIBELLUS PRECUM. — PRAFATIO. 


450 


etiam subsequentes orationes usque ad duodecimam, Aa posteris ascripta. Neque vero Anselmo indigna 


excepta oratione Willelmi abbatis. 

Et quidem libellus posterior De divina contempla- 
lione, indubitanter Joanni auctori tribuendus est, 
in cujus fronte hic titulus legitur in codice ms.: 
Lege el istam aliam orationem, qug simili modo de 
divina contemplatione edita est. Nam multa reperiun- 
(ur in ἰδία qu£& in illa superiore non sunt. Idem 
quippe tractandi modus, idemque ordo in hoc 
posteriori libello servatur ac in priori. Posterior 
enim, uti et prior, dividitur in tres partes, qua- 
rum prima est de Divinitate ac Trinitate, altera de 
Christi Domini humanitate, tertia pars est de Christi 
amore. In his omnibus ad singulas partes in ti- 
tulo praescribitur aliquis psalmus, uti in priori li- 


res putanda est, ut Joannis orationem auctiorem 
fecerit. Non enim eam sibi propterea vindicavit, et 
ejusmodi orationibus manualibus et quotidianis cui- 
que tanquam suis uti licet, sive addendo, sive sub- 
trahendo quod fuerit opportunum. Accedit quod in 
ea oratione pleraque alia differunt a codice Joan- 
Dis, ex quibus duo tantum notare juvat. Primum 
ad illa verba, ubi legitur in editis : « Mundo corde 
valeam tibi offerre. » Joannis codex habet : « Mundo 
corde quotidie valeam tibi offerre. » Alterum est 
sub finem orationis, que hoc modo desinit in edi- 
lis: « Ad regnum tuum perveniam, ubi non in myste- 
riis, sicut in hoc tempore agitur, sed facie ad fa- 
ciem te videbimus, cum tradideris regnum Deo et 


bello; qua omnia eumdem arguunt auctorem. ld B Patri, etc.» Sic vero apud Joannem: « Ad regnum tuum 


diserte confirmat posterioris hujus libri editio Da- 
risiis anno 1539, apud Vascosanum adornata, atque 
in tres partes, sicut in codice Mettensi, distincta 
Sub hoc titulo : Confessio theologica tribus partibus 
absoluta. Cujus confessionis auctorem Vascosanus, 
aut alius quispiam, ex marginalibus quibusdam velut 
fugientibus veteris sui exemplaris adnotatiunculis 
deprehendit fuisse dictum Joannem, quod de Joanne 
Cassiano perperam interpretatus est. 

In oratione secunda De vitiis el virtutibus, que 
libello posteriori subjuncta est, auctor a Deo postu- 
lat mentis puritatem, uti sibi corporis integritatem 
concesserat ab ipso pubertatis tempore. Huc sen- 
tentias quasdam refert ex oratione sexta, quz ante 


perveniam, ubi facie ad faciem te videbimus. In- 
terim hoc agendum , hoc certe frequentandum com- 
mendasti Ecclesit , quousque venias in flne szculi, 
quando erit sanctorum requies, non adhuc in sa- 
cramento, quo in tempore consociantur membra 
iua, quandiu bibitur quod de latere tuo manavit : 
sed jam in ipsa perfectione salutis zeterne, cum 
tradideris regnum Deo et Patri, in illa perspicua 
contemplatione tui incommutabilis veritatis , nullis 
mysteriis egeamus. Tunc enim me de te satia- 
bis, » etc. Ca:tterum non facile in animum induxerim 
Joannem , qui ex antiquis Patribus , maxime ex 
Augustino, scripta sua derivat, quidquam delibasse 
ex Anselmo, qui Joanne sene juvenis erat. Quippe 


missam dicenda przscribitur, et in consequentibus C Anselmus annorum xxvii factus est. Becci monachus 


sese monachum prodit. 

Oratio tertia incipit ab his verbis : Mulla igitur 
sunt. contemplationum genera, etc., quibus consimi- 
lia leguntur in Alcuini confessione Chiffletiana, sub 
fnem partis prime, et apud Anselmum; at post 
(res aut quatuor versus nulla est cum istis aucto- 
ribus convenientia. 

Oratio sexta ante missam dicenda, cyjus exor- 
dium, Swmme sacerdos, nullum auctoris nomen 
prefert in codice Mettensi. Hanc alii Ambrosio tri- 
buunt, alii Anselmo; mihi vero Joanni tribuenda 
videtur. Certe ex ea identidem sententias adducit 
Joannes in libello posteriori, in oratione secunda, 
undecima et in aliis; et apud Anselmum prolixior 
est ea oratio post illa verba, in commemoratione (ua 
pro salute nostra. Nam qua sequuntur apud Ansel- 
mum et in aliis editis libris usque ad hzc : Peto 
clementiam iuam , wu descendat super panem el ca- 
licem, etc., apud Joannem desunt, videnturque al- 
terius esse auctoris, qui episcopalem fidelium curam 
habuerit. Superiora enim singulari numero, uti et 
posteriora, profert auctor : hac vero intermedia in 
pluralem vertit interpolator, oramus, rogamus, etc. 
Ad hzc pro singulis hominum generibus sibi com- 
missis, pro cunctorum necessitatibus orat, ut epi- 


anno 1000,-ost biennium prior quindecim an- 
nos; abbas dein anno 1077, qui Joannis abbatis 
Fiscamnensis obitum praecessit. Ex quibus verisi- 
milius effücitur, Anselmum quadam a Joanne ho- 
mine sene mutuatum fuisse, quam Joannem ex 
Anselmo juniori. Et quidem Prologus decem Medita- 
tionum apud Anselmum, ordine tantisper immutato, 
acceptus est ex Joanne in libelli posterioris parte 
tertia, uli οἱ caput primum. earumdem Meditatio- 
num ex parte prima ejusdem libelli, tametsi etiam 
in Alcuini Confessione Chiffletiana reperiuntur. At 
vero Joannes in locis precitatis ex hac oratione 
sexta hinc inde versus interserit, uti solet ex pro- 
priis; quod argumento est eum hujus orationis sextae 
esse conditorem. 

Oratio nona, que prolixior, piis affectibus referta 
est, et multa repetit ex Joannis libello priori, maxime 
vero hec verba, quibus se defloratorem probat : 
« Unde mihi valde libet de te loqui, de te audire, 
de te legere, de te scribere, de te conferre : ut sub 
dulcem umbram sinceritatis tue ingressus, ab hu- 
jus seculi zstibus in tui refrigerii temperamento abs- 
condar. Hujus rei gratia umbrosum montem et 
condensum adscendo, amoena prata perlustro, viri- 
dissimas sententiarum, herbas legendo carpo, fre- 


scopus. Ergo hec oratio auctorem habet Joannem,  quentando rumino, exarando congrego, ut suavita- 
aut certe alium xtate superiorem ; amplificatorem tem dulcedinis et charitatis tu reponam in alta 
vero forsitan sanctum Anselmum ; ob idque Anselmo sede memorie mew. » His consimilia scribit Joannes 


45] 


JOANNIS FISCAMNENSIS ABBATIS 


492 


in parte secunda libri prioris : « Libet sene de te A tationum nulla inveniuntur supra Joannis etatem, 


loqui, de te audire, de te scribere, de te conferre, 
de tua beatitudine et gloria cotidie legere, et lecta 
sepius sub corde revolvere : ut vel sic possim ab 
hujus mortalis et periture vitz ardoribus, periculis 
et sudoribus sub tu: vitalis aurze dulce refrigerium 
transire, et transiens in sinu tuo fessum caput dor- 
miturus vel paululum reclinare. Hujus rei gratia 
sanctarum Scripturarum amona prata ingredior, vi- 
ridissimas sententíarum herbas exarando carpo, 
legendo comedo, frequentando rumino, atque con- 
gregando tandem in alta memorie sede repono: 
ut tali modo tua dulcedine degustata, minus istius 
miserrima vitz: amaritudines sentiam. » Ubi videas 
auctorem orationis nona ex imitatione prioris 


sed omnia posteriora. 

Liber Meditationum pluribus constat partibus a se 
divulsis. Prima pars est a capite 1 ad 10, que 
quidem reperitur apud Anselmum, eademque est 
cum oratione 10 apud Joannem , nonnullis versibus 
resectis post illa verba, in odorem unguentorum iuo- 
rum dulciler, quibus alia subdit codex Joannis, que 
Meditationum consarcinator imperite detraxit. 

Secunda pars Meditationum est a capite 12 (nam 11 
quatuor duntaxat versibus constans, glorificationem 
tantum Trinitatis continet) usque ad cap. 33, exhi- 
betque duas priores partes et primum articulum 
tertie partis prioris libelli, quem Joannes Agueti 
imperatrici nuncupavit, excepto hymno Je gloria 


libelli hzc verba usurpare, ui se excerptorem eL B Paradisi, quem consarcinator post caput 25 inse 


defloratorem probet : at non ita esse verbis libelli 
prioris addictum, ut ea de verbo studiose referat. 
Quod argumento est, eumdem utriusque esse au- 
ctorem, non vero alterutrum hac in parte quasi alieni 
operis defloratorem ; cujus officium est syllabas et 
verba aliorum ad numerum referre. Eadem obser- 
vatio etiam aliis orationibus adhibenda est, in quibus 
simili modo ex«dem sententix ad sensum, qua in duo- 
bus libellis exstant, non semper ad verba studiose 
repetuntur. 

Oratio undecima iu codice Joannis pro gratiarum 
actione de beneficiis divinis, incipiens ab his ver- 
bis, Spes mea, Christe Deus, etc., habetur quidem 
apud Anselmum , es:que alloquium 12. At certe 


ruit. 

Tertiam partem Meditationum detpio capite 24, 
quod idem est cum oratione 4, quz. in codice Joan- 
nis libro posteriori adjuncta est. 

Quarta pars Meditationum complectitur caput 3o 
cum duobus subsequentibus ; quibus respondent ar- 
ticuli secundus, tertius, quartus et quintus lere 
partis libelli prioris apud Joannem, exceptus fine 
articuli quarti ab his verbis, Dormiai memoria mea ; 
et initio sequentis, quie Meditationum consarcinator 
resecuit. 

Quinta pars Meditationum constat capite 38, eslque 
oratio octava in codice Joannis. 

Sexta pars continet capita 34 et 40 Meditationum, 


Joanni potius tribuenda est quam Auselmo. In ea C quie desunt apud Joannem, prater versus non paucos 


siquidem auctor gratiam a Deo posiwlat ioca com- 
missa, id est monasteria regendi (nam abbas erat 
quisquis ille fuit, ut ex orationis serie liquido colii- 
gitur). At vero Anselmus upum Beccense monaste- 
rium, Joannes duo administravit abbas. Sed cum fere 
equales fuerint Joannes et Anselmus, facili errore 
qua alterius erant, nec auctoris przeferebant nomen, 
alteri supponi potuere. 

V. Jam vero si tam priorem Joannis libellum 
quam sequentía opuscula conferamus cum libro 
Meditationum quí sub nomine Augustini. vulgatus 
est, eadem in utrisque de verbo repetita inveniemus, 
Itaque opere pretium me facturum putavi, eum- 
que harum adnotationum fructum mihi proposui, 
ut uter auctor ab altero hec mutuatus sit, aperiam. 
Atqui in libro Meditationum Augustiniano manifesta 
apparent plagiarii et consarcinatoris indicia. Ni- 
mirum hic liber pluribus constat partibus male co- 
herentibus et eonsutis, qua quidem singule pre- 
clare sunt juxta ac pig, at simul colligate corpus 
male contextum compactumque efficiunt. Nam di- 
versa inconcinne in unum congeruntur, que apud 
Joannem ríte in partes distributa sunt. Deinde in Me- 
dítationibus nonnulla intermiscentur citra delectum, 
cum superioribus ac subsequentibus male coheren- 
tia, que Joanni desunt. Ad hec qua continua serie 
apud Joannem leguntur, mediis resectis obtorto collo 
eonjungit consarcinator. Denique exemplaria Medi. 


capitis 40, quibus consimiles leguntur in Joanuis 
oratione secunda. 

Denique septima pars complectitur caput 41 Medi- 
tationum, estque eadem cum Mettensis codicis ΟἿΆ" 
tione 15, qux Anselmo in libris editis tribuitur. 

Ex hac collatione manifeste conücitur id, quod 
hactenus demonstrandum suscepi, scilicet Medila- 
tionum co]lectorem ex variis Joannis opusculis unum 
corpus Meditationum compegisse, excepiis uno el 
altero capitulis, ac proinde Joanne esse posteriorem. 
Itaque sic res processisse videtur. Joaunes ex Pa 
tribus, maxime ex Augustino et Alcuino, sententias 
decerpendo, libellos precum .duos aliasque oratio- 
nes composuit. Hzc ut ad manum haberet, continua 
serie male digesta in unum collegit aliquis consar- 
cinator. Qu:e collectio, quia Augustini genjum sen 
tentiasque referebat, Augustino a posteris ascripia 
est. Quia in re nescio quo fato id Joanni accidit, 
quod ne accideret studiose precaverat in Preefatione 
libri prioris, Agnetem Augustam obtestatus, uti darel 
operam ne quis librariorum scripta sua vitiaret, sive 
aliquid addendo, seu subtrahendo , aut imrmulando ; 
quae nihilominus omnia passus est a Meditstlonum 
compilatore. 

At quis tandem ille compilato? Certe non facile 
est definire. Lovanensium censura hec est : At 
clor est, vel. beatus Augusiinus, vel qui ejus. libros aon 
indiligenier legit. Atqui jam superius demonstravi, 





453 


LIBELLUS PRECUM. — PROLOGUS. 


454 


hanc collectionem fere integram conflatam esse ex A Cum veris el perfectis servis (uis ; collector reposuit, 


opusculis Joannis abbatis, qui Augustini sententiis 
identidem usus est. Non ergo Augustinus harum 
Meditationum auctor, sed aliquis alius Joanne pos- 
terior. Anselmo eam tribuit Theophilus Rainaudus, 
hac adductus ratione quod nonnulla ex Anselmi 
genuinis libris desumpta sint. Verum neque hzc 
ralio id evincit, neque tam Anselmi quam Joannis 
abbatis scriptis constat hsec collectio. Neque sane 
crediderim Anselmum, hominem tantum, ex meris 
auctorum zqualium plagiis libros consarcinasse, qui 
ex propriis ingenii sui fontibus propria condere 
natus erat ; aut, si id tentasset, tam male rem exse- 
cuturum fuisse. Quisquis vero collector ille sit, 
certe monachus fuit. Cujus rei argumentum est, 


cum veris et perfectis monachis, quorum vestigia imi- 
lari nequeo, etc. 

Ceterum si quis has Meditationes et auctiores, et 
emendaliores, atque adeo meliori ordine digestas 
habere voluerit, consulat codicem Mettensem, in quo 
habentur opuscula Joannis abbatis, ut quidem puto, 
Fiscamnensis, cujus epistolas tres inferius referam. 

Nunc, quoniam tum in opusculis Joanais, tum in 
Meditationibus Augustinianis reperiuntur permulta 
qui itidem exstant in Confessione fidei, sub Alcuini 
nomine non ita pridem vulgata, juvat exponere hoc . 
loco quz ipsi Confessioni illustrande assequi mihi 
licuit. (Que hic de Confessione Alcuiniana expositurum 
se ait. Mabillonius, ad. calcem tomi Analectorum, ul 


quod in cap. 6 Meditationum, ubi Joannes habet : B proliziora, seorsim edita sun.) 





JOANNIS 


ABBATIS 


PROLOGUS 


Ad imperatricem viduam Henrici imperatoris, in opus precum variarum a se compositum 
ex Patribus. 


Dudum quidem, domina imperatrix, tibi petere 
placuit ut ex Scripturis colligerem luculentos bre- 
vesque sermones, in quibus juxta legem ordinis tui 
absque gravi labore discere posses normam bene 
videndi. Omnis enim gradus, atas et sexus ad infor- 


tecum habeas documenta, quas rectum plenius 
ostendant iter, per quod fidelis vidua juste et pie 
incedere debeat. lusuper et alium addidi sermonem 
de vita et moribus virginum, ad instruendas sancti- 
moniales qua: in tuo monasterio congregate sunt. 


mationem vita sus in sacris litteris propríam habet C Et quia te actibus misericordie deditam comperi, 


doctrinam, ut unusquisque in vocatione qua vocatus 
est rectissime ambulans, pervenire valeat ad regnum 
inquo multe sunt mansiones. Denique post obitum 
reverenda» memorie domini Heinrici clarissimi sa- 
pientisque imperatoris, quondam viri tui, iaudabile 
propositum  laboriose viduitatis totis amplexa es 
viribus. Kt quanquam nobilitas, opes et ztas ad 
repetendum thalamum te invitarent, noluisti tamen 
cor tuum inclinare ad verba hominum pro veris falsa 
contendemtium ; sed erecta sursum, accinctis lumbis 
Stetisti fortiter super pedes tuos, ut contemptis ille- 
cebris carnis et mundi servias Christo Domino in 
castitate, et ceteris nobilibus matronis praebeas 
dignum imitationis exemplum, videlicet ut per 


nec illud quoque me scribere piguit, quod non 
ecclesiasticis divitias multas possidentibus, sed 
viduis, orphanis, infirmis, peregrinis illisque per- 
maxime qui vere sunt pauperes Christi, procui dubio 
dispensande sunt eleemosynz. Hec vero omnia 
faciens, in laboribus meis propter multam charitatem 
tuam non sensi laborem. 

Obmutescite, Seillaei canes, en ego obturata 
aure obstrepentem lacerationis vestre rabiem per- 
transibo. In conventiculis vestris, ut ferunt, sonat 
littera hzec de nare canina. Cum profltearis te mona- 
chum, et monastice religionis tacere sit proprium, 
quid ergo tibi et mulieribus? Unde tibi tanta aucto- 
ritas ut in cathedra magistrorum sedeas, et ipsas 


continentiam tuam ad meliora provocate, defunctis D etiam feminas absque rubore conscriptis schedulis 


maritis servent fidem, eisque per coeleste sacrificium 
Decnon et per assiduas eleemosynas petant a Domino 
peccatorum remissionem. Quam decorum et hone- 
Stum est, ut Christiana mulier, post primam 
amisse virginitatis palmam, sic deinceps caste et 
sobrie studeat vivere, quatenus unius viri uxor, 
opitulante Domino, et esse et dici valeat. Hanc autem 
unius copulas gloriosam virtutem, ni fallor, observan- 
dam pronuntiat illa una costa quz tulta est de cor- 
pore viri, ex qua formata est mulier. 

Coguitis itaque piis desideriis cordis tui, mox 
operam dedi, et nonnullas ex opusculis Patrum 
sententias celeriter defloravi ; ut veridica ubique 


doceas ? Silete, miseri : ideo istud dicitis quia ceci 
estis, duces c: corum. Redite, praevaricatores, ad cor, 
et ubi turpiter jacetis diligenter considerate. Utinam 
maliciosa mens vestra resipisceret, et honestarum 
mulierum pia opera aliquatenus imitari studeret. 
Nonne mulier hzc totius venerationis digna est, 
qua divitiis et honoribus pretulit Christi amorem ? 
Igitur cum esset domina regnorum, humiliavit se et 
facta est serva pauperum. Taceam quod totam fere 
peragravit Italiam, devotissime visitans sanctorum 
reliquias, et offerens eis pretiosa donaria, pluri- 
masque faciens eleemosynas in urbibus et vicis, et 
in omnibus locis ad quae orationis gratia properavit. 


40b 


JOANNIS FISCAMNENSIS ABBATIS 


456 


lgitur quia epistolaris angustia non sinit me in ejus À nas assumas, et sursum volitans, de fonte supernz 


laudibus diutius immorari, libet et hoc praeterire, 
quod Galliarum partes regressa, similiter pauperes 
et ecclesías Dei larga consolata est manu, sicut 
scriptum est : « Dispersit, dedit pauperibus, justitia 
ejus manet in seculum seculi. » 

Verum his procul amotis qui in terram sufflant, 
et ne se videant, pulverem in oculos excitant, ad 
te redeo, venerabilis Christi ancilla, ut sermo 
meus qui te coepit instruere, tanquam presens collo- 
quendo ad extremam suscepti operis manum auctore 
Deo pertingat. Igitur licet illas parvitatis mese deflo- 
ratiunculas, quarum superius memini, saluti tuz 
posse sufücere arbitrer, tamen quia relatione ami- 
corum didici te desiderare et poscere ut ipse quoque, 


dulcedinis haurías, dicens cum Propheta : « Apud te 
est fons vite, et in lumine tuo videbimus lumen. 
Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum. Domine, 
dilexi decorem domus tuz et locum habitationis glo- 
rie tuz. » Similiter et illa qux in amoris Cantico 
leguntur, ubi anima que solum Deum amat, loquitur 
Christo dileeto suo, dicens : « Unguentum effusum 
nomen tuum, ideo adolescentule dilexerunt te. 
Trahe me post te, curremus in odore unguentorum 
tuorum. Dilectus meus mihi, et ego illi, qui pascitur 
inter lilia, donecaspiret dies, et removeantur umbrae. » 

Inter haec autem scire oportet quod illa summa 
et incommutabilis essentia qus Deus est, in hac 
terra morientium mortalibus oculis nullo modo con- 


quem de contemplatione divina Christique amore, D spici valet, nec aliquando visa est ab ullo mortalium, 


et de illa superna Hierusalem, omnium fidelium 
matre, editum habeo, tibi scribatur Libellus ; multum 
gaudet, fateor, cor meum, et in te magniflcat dato- 
rem omnium bonorum Deum. Nisi ením Christo 
duce ad altiora conscenderes, ambulans de virtute 
in virtutem, nuilo modo valeres talia petere. Quis 
non miretur animum tam ferventem, qui rivulos 
dulcium bibendo aquarum non cessat sitire ? Satis 
stolidus est et nimis obstinatus, qui talis feminae 
pias preces spernit, et votis justissimis non acquie- 
scit. Ecce ego libens atque ovans pro scire quod mihi 
dedit Deus, paratus sum, mater veneranda, tuse 
in omnibus obsequi voluntati. Utinam ille in me 
igniculus foret, qui vaporate menti aliquid incre- 
menti addere posset ! 

Accipe igitur tu, bona anima, preclarum san- 
ctm viduitatis exemplar, accipe, queso, pervigili 


ex quo primus parens de paradisi amenitate in has 
erumnas expulsus est. Hinc namque est quod con- 
templativa vita hic incipit, sed illic perficitur, ubi 
Deus facie ad faciem cernitur. Mens etenim mitis 
et simplex, cum in speculationem attollitur, et car- 
nis augustias superans ccalestia rimatur ; retrahente 
eam mole carnis ad ima, diu super se stare nequa- 
quam permittitur. Sed licet ipsa superni lumibis 
immensitate reverberata celeriter ad se revocetur, 
magna tamen proficit virtute ex eo ipso quod divi- 
nam dulcedinem prelibare potest : quia mox amore 
nimio accensa ire super se festinat, et sublevata 
cernit, quia videre non possit hoc quod ardenter di- 
ligit; nec tamen ardenter diligeret nisi aliquatenus 


C inspiceret. Sunt aliqui minus proflcientes, qui Deum 


sibi imaginaliter fingunt, quia in hac temporalia de- 
formiter sparsi illam miram et incircumscriptam ἰὺ- 


mente illud quod expetis mez per Christi gratiam cem contemplari intellectualiter nesciunt. Quid istis 
deflorationis opusculum : in quo videlicet reperies aliud est oculus contemplationis nisi laqueus perdi- 
magna ex parte ccelestis theorie dulcia verba, qua tionis ? Admonendi quippe sunt tales ut, solius activze 
reverenter legenda sunt et cum timore debito medi- vitz exercitio contenti, contemplationis montem non 
tanda, ne forte de temeritate judicetur, qui tepidus presumant ascendere, quia, sicut scriptum est : 
et indevotus accesserit. Unde sciendum est quod — Animalis homo non percipit ea que sunt Spiritus Dei ; 
hujus libelli lectio illis presertim debetur, qui et sapere secundum carnem, mors est. Humanus enim 
mentes suas carnalibus desideriis et terrenis concu- animus nisi exteriorum desideria a se repellat, inter- 
piscentiis obtenebrari non sinunt. Quando autem na non penetrat, quia tanto subtilius invisibilia con- 
ista leguntur cum lacrymis et devotione nimia, tunc  spicit, quanto perfectius visibilia contemnit. Idcirco 
mitis lector ipso cordis palato sapit quid dulcedinis quamvis invisibilis et incomprehensibilis in natura 
intus lateat. Si ita est, imo quia ita est, eloquiorum — sua sit Deus, tamen per mentem mundam et sanctam 
divinorum arcana et sublimia verba tangere non D que solis supernis inhiat, hic sine aspectu cernitur, 
presumat superba et fastidiosa mens, ne forte sinesono auditur, sine motu suspicitur, sine corpore 


labatur in errorem ; quia czssis oculis lumen intueri 
non potest. Hinc etenim actum est ut plerique per 
heresim in damnationis zternz barathrum ruerent, 
alios secum in mortem trahentes, quia sacra Scri- 
pture mystería, quorum radices in colo sunt, 
nemini perfectorum hic tota patent. llli vero solí 


tangitur, sine loco retinetur. His ita necessario pre- 
missis, rogo dilectionem tuam ut si quoslibet inve- 
neris qui Libellum hunc velint habere, moneas eos 
et diligenter trauscribere, et scriptum frequenter 
relegere, usque adeo ut aliquid addi, vel subtrahi, aut 
immutari non patiantur in eo. Hoc autem dicimus 


secundum Deum sapientes, qui profunda pollent propter incuriam librariorum, qui non solum verita- 
humilitate, tantum capiunt, quantum eis Spiritus tem corrumpunt, sed etiam mendacia mendaciis 
sanctus revelare dignatur. Hzc ergo frequenter lege, jungunt. Sit Deus tecum, et confortet te manus ejus, 
et tunc precipue cum mentem tuam celesti afflatam αἱ tanquam pennatum et oculatum animal effecta, 
desiderio vides. Justum namque est uttu, quz in  perdies singulos in utraque proficias vita, modo 
actuali bene conversaris vita, contemplationis pen« cum Martha in activa serviens Christo in membris 


451 


LIBELLUS PRECUM. 


458 


suis, modo cum Maria in contemplativa sedens ad A Unigenitus quippe est omnipotenti Patri costernus, 


pedes Domini, et intente audiens verbum ex ore ejus 
quatenus bene operando et pure contemplando, ad 
illam beatissimam pervenias visionem, ubi palam de 
Patre loquitur Filius. Ad hanc autem pro pietate et 
bonitate sua perducere dignetur servos et ancillas 
suas ipse, qui descendit ad hzc ima, ut nos ascen- 
deremus ad illa summa ; qui inclinavit se ut nos 
erigeret ; qui infirmatus est, ut nos fortes faceret ; 
qui suscepit vitam nostram, ut nobis donaret suam. 


qui cum eo vivit et regnat in unitate Spiritus sancti 
Deus, per omnia szcula szeculorum. Amen. 

Ego, Joannes, ultimus servorum Christi, et qui 
mecum sunt fratres, beatitudinem tuam salutamus 
in Christo, pia mater pauperum, et nobile decus 
viduarum. Vale. 

Conservet te in voluntate sua. semper omnipotens 
Trinitas. 





INCIPIT LIBELLUS 


De scripturis et verbis Patrum collectus, ad eorum presertim utilitatem qui contemplativze 
sunt amatores. 


PsaL. Deus misereater nostri. 





Summa Trinitas, virtus una, et indiscreta maje- B tura succedunt ; cui nec origo initium, nec tempora 


Sas, Deus noster, Deus omnipotens, confiteor tibi 
ego ultimus servorum tuorum, et exiguum mem- 
brum Ecclesie tue. Confiteor et honoriflco te de- 
bito sacrificio laudis, pro scire et posse quod mihi 
ΔΛ. ΠΟ domare dignatus es. Et quia cordis oblatio 
in conspectu tuo pretiosior est ; ideo ea qux in me 
sunt vota laudationis ex dono misericordiz tus ecce 
libens atque ovans offero tibi de flde non ficta et 
conscientia pura. Credo igitur te toto corde, Rex coeli 
et terree, Domine, et ore te confiteor Patrem, et Fi- 
lium, et Spiritum sanctum, in personis trinum, et in 
substantia unum, verum Deum omnipotentem , 
unius, simplicis, incorporee, invisibilis et incir- 
cumscriptae nature. Nihil in te majus aut inferius 


incrementum, nec casus finem dabit; sed ante se- 
cula, et in szculis, et per secula in cternum vivis, 
et est tibi perennis laus et :wterna gloria, summa 
potestas, ac singularis honor, perpetuum regnum, 
et sine fine imperium per infinita et indefessa et im- 
mortalia secula szeculorum. Amen. 

Huc usque, omnipotens Deus, Trinitas, cordis 
mei inspector et scrutator, confessus sum omnipo- 
tentiam majestatis tuz, et majestatem omnipotentia. 
Nunc autem qualiter humano generi in fine seculo- 
rum subvenire dignatus es, sicut corde credo ad ju- 
stitiam, ita ore coram te conflteor ad justi salutem. 
Tu quidem, Pater Deus, solus nusquam legeris mis- 
sus; de Filio autem tuo ita scribit Apostolus: Cum 


habentem, sed per omnem modum sine deformitate C venit. plenitudo iemporis, fhisii Deus Filium suum. 


perfectum ; sine quantitate magnum, sine qualitate 
bonum, sine tempore sempiternum , sine morte 
vitam, sine infirmitate fortem, sine mendacio veri- 
tatem, sine loco ubique totum, sine situ ubique 
presentem, sine extensione omnia implentem, sine 
contradictione ubique occurrentem, sine motu om- 
nia transcendentem, sine statu intra omnia manen- 
lem, sine indigentia omnia creantem, sine labore 
omnia regentem, sine tui initio omnibus initium 
dantem, sine tui immutatione omnia mutabilia fa- 
cientem ; in magnitudine infinitum, in virtute om- 
nipotentem, in bonitate summum, in sapientia inzsti- 
mabilem, in consiliis terribilem, in judiciis justum, 
in cogitationibus secretissimum, in verbis veracem, 


Cum dicitur misit, satis ostendit quod in hunc mun- 
dum missus advenit, cum de Maria semper virgine 
natus, verus et perfectus homo iu carne apparuit. 
Sed quod de illo precipuus evangelistarum ait: 7m 
mundo erat, ei mundus per ipsum factus est ; illuc ergo 
missus est per humilitatem, ubi semper fuit et est 
per divinitatem. Quam videlicet missionem opus esse 
totius sanctz Trinitatis corde credo, et ore confi- 
teor, etc. 

Desinil : Et beata tui sine fine visio et laudatio: 
ubi tu cum ilio, et ille tecum in communione sancti 
Spiritus zternaliter ac sempiternaliter vivis et regnas 
Deus, etc. 

INCIPIT PARS SECUNDA. 


in operibus sanctum, in misericordiis copiosum, D De Christi amore simul et de illa. superna. Hierusalem 


erga delinquentes patientissimum, erga poenitentes 
pium ; semper idem ipsum, sternum ac sempiter- 
num, immortalem atque incommutabilem : quem 
Dec spatia dilatant, nec brevitas locorum angustat, 
nec receptacula ulla coarctant, nec voluntas variat, 
nec necessitudo corrumpit; nec mosta pertur- 
bant, nec lzeta demulcent: cui nec oblivio tollit, nec 
memoria reddit, nec preterita transeunt, nec fu- 


PATROL. CXLVII. 


matre nosfra. 
Psalm. Eructavit. 
Spes mea, Christe Deus, eic. Desinit: Et manife- 
stabo meipsum. 
INCIPIT PARS TERTIA. 
Ubi mens devota Deo ad altiorem contemplationis 
gradum ascendit. 
Psalm. Te Deum laudamus. Psal. Benedicite omnia. 


15 





459 


Psalm. Laudate Dominum. 

I. Benedic, anima mea, Domino, efc. Desinit, Tibi 
honor, virtus et fortitudo Deo nostro in ssecula sg- 
culorum. Amen. 

JI. INCIPIUNT PRECES. 

Ardentis desiderii, ut fidelis anima solum Christum 
possit amare, quia bonus et malus amor mon se si- 
mul in uno capiunt pectore, sicul scriptum est : Nemo 
potest duobus dominis servire. 

Psalm. Jubilate Deo omnis terra. 

Jesu nostra redemptio , efc., desinit, impetrante 

gloriosa Genitrice tua Domina mea cum omnibus 


Sanctis. Amen. 
Ill. Hic peccatriz anima gemit nimis et dolet, videns 


JOANNIS FISCAMNENSIS ABBATIS. 
Α donec veniam ad te, pacem veram, ubi nou est ar- 


400 


cus, scutum, gladius et bellum : sed est summa et 
certa securitas, et secura tranquillitas, et tranquilla 
securitas, et jucunda felicitas, et felix sternitas, et 
eterna beatitudo, et beata tui visio et laudatio in 
secula seculorum. Amen. 

V. Vir desideriorum, οἱ caelestium contemplaltor, 
praseniia fastidiens, futura desiderans gemit ex fundo 
cordis, et implorat quotidie, dolens se ibi non esse ubi 
dilectum suum revelaía facie merealur videre sicul 
scriptum est ? Cupio dissolvi, et esse cum Christo. 

Psalm. Jubilate Domino. 

Christe Domine, virtus et sapientia Patris, qui 

ponis nubem ascensum tuum, qui ambulas super pen- 


terram sine aqua, et. idcirco pra desiderio lacrymarum — nas ventorum, qui facis angelos tuos spiritus, et mini- 


devotas preces fundit ad Dominum. 
Psalm. Quemadmodum. 

Christe Domine, verbum Patris, efc., desinit, pre- 
cibus et meritis omnium sanctorum. 

IV. Hic optat ardore nimio mens pia, el datorem 
omnium bonorum Deum humililer rogat ut, diving 
gralie fulta prasidio, hoc constanter agere possit quod 
Apostolus precipit, dicens: Si consurrexislis cum 
Christo, quze sursum sunt quarite, ubi Christus est 
in dextera Dei sedens; qua sursum sunt sapite, non 
qua super terram. 

Psalm. Quam dilecta ! 

Jesu Domine, Jesu pie, qui mori dignatus es 
propter peccata nostra, etc. Desinit in hunc modum : 
Jn pace in id ipsum dormiam et requiescam. Dor- 
mat, obsecro, Deus meus, dormiat memoria mea ab 
omnibus que sub colo sunt, vigilans in te, sicut 
scriptum est: Ego dormio, εἰ cor meum vigilat. Sit 
tuta, sit semper secura sub pennis protectionis tuse 
anima mea, Deus meus. Maneat in te, et foveatur 
semper a te. Contempletur te in mentis excessu, et 
cantet laudes tuas in jubilatione, et hec dulcia dona 
tua sint inter hos turbines consolatio mea. Interim 





B stros tuos ignem urentem: obsecro et suppliciter rogo, 


da perpetes pennas fidei, da celeres alas virtutum, 
quibus erectus xterna et colestia valeam contem- 
plari. Adhzreat, quaso, anima mea post te, et su- 
scipiat me dextera tua ; sustollat me super altitudi- 
nem terre, et cibet me illa celesti hereditate, cui 
suspirat peregrinatio mea nocte ac die. Et quia mo- 
ribunda membra vigorem anima hebetant, 
Dyissice terrene nebulas et pondera molis ; 
Sisle vagam mentem per devia mulla ruentem. 

Da celestem menti conscendere sedem, ut superno 
lumine irradiata, terram despiciat, celum aspiciat, 
peccata odiat, justitiam diligat. Quid enim pulchrius 
quidve dulcius quam inter tenebras hujus vite 
multasque amaritudines divine dulcedini inhiare, et 
eterne beatitudini suspirare: illicque teneri men- 
tem ubi haberi vera gaudia certissimum est, etc. 
Desinit : Ecce quod concupivi jam video, quod spe- 
ravi jam teneo, quod desideravi jam habeo : illi jam 
in eclis junctus sum, quem in terris positus tota 
virtute dilexi, tota "charitate amplexus sum, toto 
amore inhesi. Ipsum laudo, benedico atque adoro, 
qui vivit et regnat in secula, saeculorum. Amen. 





LIBELLUS ALTER 


PARS PRIMA. 

De divinitate Paíiris, ei Filii, et Spiritus sancii. 

Adesto mihi, verum lumen,.. unus Deus omnipo- 
tens. Te invoco in animam meam .: intra, rogo, in 
eam, et coapta eam tibi, ut possideas illam sine ma- 
cula et sine ruga. 

Desinit : Nec casus finem dabit ; sed ante secula, 
et in seculis, et per szcula in eternum vivis ; et est 
libi perennis laus et «terna gloria, eic. 

PARS SECUNDA. 
De humanitate Domini nostri Jesu Christi, qui nos 
redemit pretio sanguinis sui. 
Psalm. Cantate Domino 2. 
Huc usque, omnipotens Deus, Trinitas, cordis mei 


De divina contemplatione. 


D inspector et scrutator, confessus sum omnipotentiam 


majestatis tus, eic. 

Desinit : Ubi est dies :eternus et unus omnium spi- 
ritus, ubi tu cum illo, et ille tecum in communione 
Spiritus sancti eternaliter vivis, etc. 

PARS TERTIA. 

In qua mens devota nimio amore flagrans, Chrislo 
inhians , Christo suspirans , Christum, quem solum 
amat, videre desiderans, nihil dulce habel nisi gemere 
et flere, nisi fugere, lacere ei quiescere, dicems : Quis 
dabit mihi pennas sicut columbz, et volabo, et re- 
quiescam. 

Spes mea, Christe Deus..... Te deprecor, supplico 
et rogo, ut te rectore, te duce, per te ambulem ad 





46] 


DE DIVINA CONTEMPLATIONE. 


469 


te perveniani, in te requiescam, qui es via et veritas À fida statio, et locus eminetitior, ubi pes columba 


et vita. Deus meus, una spes et pregrandis miseri- 
cordia mea, esto mihi ia domum refugii et in locum 
munitum, etc. 

Desinit : Et. temporalium sempiterne vivunt ratio - 
nes, eterne sapientie confiteor, et nomini tuo lau- 
dem dico. Tibi benedictio et claritas, tibi gratiarum 
aclio, tibi honor, virtus et fortitudo, Domino Deo 
nostro in secula seculorum. Amen. 

ALLE ORATIONES. 
l. Isti versiculi ad ezcilandum cordis compunctionem 
de Scripturis collecti sunt. 

Heu homo ! heu homo ! heu te, miser homo ! cur 
vivis equum, cui non est intellectus, etc. 


valeat requiescere ; nusquam tuta pax, nusquam se- 
cura quies, efc. 

Desinit, Gloria Patri qui fecit nos, gloria Filio qui 
redemit nos, gloria Spiritui sancto qui sauctificavit 
nos. Sit laus, sit beneditcio, etc. Oratio proliza est et 
devota. 

X. ALIA ORATIO. 

Domine, Deus meus, da cordi meo te desiderare, 
desiderando querere, quzerendo invenire, inveniendo 
amare, etc. 

Desinit, secundum multitudinem tuarum compla- 
ceat miserationum, per Jesum Christum, etc. 

Xl. GRATIARUM ACTIONES PRO BENEFICIIS MISERICORDLE 


DIVINAE. 

B Spes mea, Christe Deus..... Te deprecor, supplíco 
et rogo, ut perficias in me ceptum opus misericordia 
tus, Ego enim ultimus servorum tuorum, non imme- 
mor beneficiorum miserationis tuz, quz: mihi pecca- 
tori collata sunt, gratias tibi ago, qui me indignum 
pro tua sola clementia per aquam sacri baptismatis, 
et renovatione sancti Spiritus ab originalibus vincu- 
lis expedisti..... Tu Pastor et rector omnium, Christe 
Deus, qui nullis meis meritis, sed sola dignatione 
misericordie tua vocasti parvitatem meam ad hoc 
pastorale officium, propter te et nomen tuum san- 
étum, fac me idoneum ad hoc ministerium, ut sa- 
pienter domum tuam regam, et in omnibus secun- 
dum voluntatem tuam gregem tuum pascere valeam. 
Concede, propter honorem nominis tul, ut cum multo 

C bono fructu fraternz societatis pervenire merear ad 
gloriam tuam..... Scio et cerlus sum quod tu vales 
fructus bonos et magnos facere de grege tuo, per me 
exiguum et infirmum. Parvulus quippe sum et nullius 
virtutis homuncio, nihil habens iu me quod expeti 
üebeat, vel quod dignum sit tanti officii. Idcirco, de- 
sperans de parvitate mea, nonu respiro nisi in sola 
fnisericordia tua. Sed licet sis magnus in magnis, 
gloriosius tamen operaris magna ín minlmis. Erit 
certe laus tua dulcior, et copiosior more hominum, 
cum per me tantillum operari dignatus fueris magna 
de grege tuo..... Da mihi colestia et terrena subsi- 
día ad omnem sufflcientiam, ut habeam unde gregem 
tuum possim pascere et sustentare, tam spiritalitet 
quam corporaliter, atque venientes in tuo nomine 

Dsuscipere absque ulla h:esitatione , simulque loca 
commissa ordinare et praeparare ad quietem et sa- 
lutem Francorum, sicut decet et oportet..... Duo à 
te peto : unum horum pro tua clementia non deneges 

. mihi. Rogo te per ómnes miserationes tuas, da mihi 
consolationem tuam celestem in multis tribulationi- 
bus meis! pondus enim istud gravissimum quod im- 
positum est super infirmas cervices meas, ferre non 
valeo, deponere timeo..... Gratias tibi ago, Domine, 
qui me etiam a vano hujus mundi consortio sepa- 
rasti, eL ad tuumn. servitium sanctum perduxisti, efc. 

Xll. ORATIO AD SANCTAM MARIAM. 
Virgo mundo venerabilis, humauo generi amabi- 
lis, etc. 


Desinit, ad coelum cum Rege suo ibunt sancti. Glo- 
ría tibi, Christe, etc. 

11. ogATIO DE VITIIS ET VIRTUTIBUS. 

Christe, virtus salutis nostra Deus, lux de luce, 
illumina me 40.550 lumine grati: tue. Concede pro 
pietate et bonitate tua, ut hac me semper inhabitet, 
et ubique regat, etc. 

Desinit : Ad vitam perveniam zternam, te mise- 
rante et donante, qui cum Patre, eic. 

IH. APOLOGETICI SERMONIS BREVIS ET VERA RESPONSIO: 

Multa igitur sunt contemplationum genera, quibus 
anima tibi, Christe, devota deleclatur et proficit : 
sed in nullo earum ita gaudet mens mea sicut in 
illa quae, cunctis remotis, in te solum Deum attollit 
simplicem puri cordis intuitum. 

Desinit, omnia bona nostra opera tu operatus es 
nobis. 

IV. HUMILIS CONFE8SIO PECCATORIS ET INDIGNI 
LAUDATORIS. 

ignosce, Domine, ignosce, pie, et noli me tanquam 
temerarium reprobare. 

Desinit, in secula seculorum laudabunt te. 

V. QUID SIT JUBILUM. 

Jubilum dicitur, quando ineffabile gaudium mente 
concipitur. 

Desinit , sufficit lingua dicentis. 

Vl. ORATIO ANTE MISSARUM CELEBRATIONEM DICENDA. 

Summe sacerdos et vere pontifex, qui te obtulisti 
beo Patri hostiam puram, efc. 

VH. ORATIO DOMNI WILLELMl ABBATIS. 
In. Commemoratione sancti Auguslini ante consecra- 
- lionem misse dicenda. 

Memento, Domine, animz famuli tui Patricii, etc., 
inferius edita. 

VH]. CONFESSIO HUMILIS PRCCATORIS IN TEMPORE 

ANGUSTLE ET INFIRMITATIS. 

Miserere, Domine, miserere, pie, miserere mihi 
miserrimo peccatori, indigna agenti, et digna pa- 
lienti. 

Desinit, scis omnia, potes omnia. 

ΙΧ. INCIPIT ORATIO DECORA, 
compilata per conlemplationem, vel. Medilatio lheorica. 

Spes mea, Christe Deus..... qui es via, veritas et 
vita. Sed quia in hoc magno hujus vitz diluvio, ubi 
circumflantibus agitamur procellis , non invenitur 


463 


XIII. AD CHRISTUM. 
Domine Jesu Chríste , redemptio mea, miseri- 
cordia mea, etc. 
XIV. AD SANCTUM BENEDICTUM. 
Sancte Benedicte, quem tam opulenta benedi- 
ctione virtutum superna gratia ditavit, eic. 
XV. PRO AMICIS. 
Domine Jesu Christe, qui exhibuisti charitatem 
qua majorem nemo habet, elc. 
XVI. PRO INIMICIS. 
Omnipotens et pie Domine Jesu Christe, quem 
opto propitium amicis meis, etc. 
XVII. ALIA ORATIO. 
Terret me vita mea. Namque, diligenter discussa 
apparet mihi aut peccatum aut sterilitas fere tota 
vita mea, elc. 


JOANNIS FISCAMNENSIS ABBATIS 


404 


XVII]. AD SANCTAM MARIAM. 
Sancta Maria, et inter sanctos post Deum, efc. 


XIX. AD SANCTAM MARIAM 


Maria, tu illa magna María, tu illa major beata- 

rum Mariarum, etc. 
XX. AD SANCTUM JOANNEM BAPTISTAM. 

Sancte Joannes, tu ille Joannes qui Dominum 

baptizasti, etc. 
XXI. AD SANCTUM PETRUM. 

Sancte Petre, benignissime et fidelis pastor ovium 

Dei, etc. 
XXII. AD SANCTUM JOANNEM EVANGELISTAM. 
Sancte et beate Joannes, altissime evangelista- 


B rum Dei, dilectissime apostolorum Dei, etc. 





JOANNIS 


ABBATIS | 


EPISTOLA. 


(MaBiLL. Analect. nov. edit., pag. 450.) 





EPISTOLA PRIMA. 
WiLLELMI (1) ANGLORUM REGIS AD JOANNEM ABBATEM 
FISCAMNENSEM. 


W. rex Anglorum ΖΌΑΝΝΙ abbati salutem. 
Diu mecum cogitavi, mi dilecte, in cujus manu et 


custodia possem mittere οἱ commendare abbatiam C 


sancti Petri de West-monasterio : quia in maxima 
veneratione et habeo, et ex debito habere debeo. Ibi 
enim jacet vir beate memorie dominus meus rex 
Ethwardus; ibi etiam tumulata est regina Etgith 
uxor ejus inclyta : ego etiam ibidem, Dei clementia 
providente, sceptrum et coronam totius regni An- 
glici suscepi. Tandem consilio Lanfranni archiepi- 
scopi, meorumque procerum, Vitalem abbatem , 
quamvis invitum, ad hoc coegi ut illam assumeret. 
Cum enim abbatiam de Bernaco ex minimo multum, 
ut patet, sublimaverit, intellexi illum dignum esse 
abbatia de Westmonasterio, et utilitate et pruden- 
tia. Quapropter liceat mihi istud fleri, quod de eo 
communi consilio meorum providi procerum, licen- 


tia tua et bona voluntate, et conventus fratrum. Volo D 


quoniam moleste acciperem quod frater noster 
domnus Vitalis sine licentia nostra de abbatia ad 
abbatiam migraret, nisi quod vos diligo, et vestfa 
consilia honorare volo. Idcirco laudo et confirmo 
quod vestra regalis sancivit auctoritas. Jam vero 
quod Osbernum suum fratrem germanum, non Fi- 


scamnensem monachum, in juris nostri loco elegi- 


stis abbatem, annuo libenter ad vestram fidelitatem ; 
ita tamen ut flat secundum auctoritatem, videlicet 
ut, accepta licentia a suo abbate, noster fiat mona- 
chus, et obediens secundum regulam sancti Benedi- 
cti et ordinem. His ita prelibatis, rogo dominum 
meum ut, memor mes senectutis jam me ad termi- 
num vits curvantis, judicet causas nostras, et faciat 
nobis justitiam, ut ego lztus in Domino moriar. Quse 
sunt hx cause ? Primum, ut ex promisso, quod per- 
dimus in Astingo, recompenset corde pleno et animo 
benivolo. Sunt alie plures causarum nostrarum ne- 
cessitates, quas rogo pius rex judicet et finiat, dum 
vivit et vacat, ad summe Trinitatis honorem et 
gloriam : quatinus ipsa Deus Trinitas illum de An- 


etiam tibi notum esse me elegisse Osbernum, fratrem Blis provehat ad gloriam quz est in angelis. Vale. 


scilicet Vitalis abbatis, ut habeat abbatiam de Ber- 
naco : et hoc tua licentia mihi fleri liceat. Vale. 


EPISTOLA 1. 
AD WILLELMUM ANGLLE REGEM. 


W. divina favente gratia Anglorum regi in magna 
gloria JoaxwEs Fiscamnensis cenobii Pater, victo- 
riam de inimicis in gladio Domini et Gedeonis. 

Rex inclyte gentis Anglicze, et dux Normannorum, 
bellicosa virtute; ecce ego Joannes, vester totus in 
Domino, humiliter vobis suggero et litteris signiflco 


(1) Conqusstoris. 


EPISTOLA III. 
AD VITALEM ABBATEM BERNACENSEM. 


JoANNES Fiscamnensis abbas confratri ViTALI $3- 
lutem. 

Scire te volo, utilis *t honeste frater, quoniam 
pro amore regis οἱ merito tuz dilectionis auctorizo 
tuam promotionem, et fratris Osberni in nostro Ber- 
naco ordinationem. Sed ego et totus conventus san- 
ct» Trinitatis rogamus et monemus ut, memor tus 
professionis, memor nostre societatis locum tuum 





465 


EPISTOLAE. 


4006 


melius recognoscas et honores, quam plures qui de A quibus nos dudum pro libitu et potestate vestra nl- 


nobis exierunt fratres, et per nostrum locum vene- 
runt ad magnos honores. Vale. 


ADNOTATIO IN TRES EPISTOLAS SUPERIORES. 


Eodem collimant superiores epistole tres, nempe 
ut Vitalis abbas Bernacensis transferretur ad regi- 
men Westmonasterii, in suburbio Londiniensi : tum 
ut Osbernus, Vitalis germanus frater et monachus 
Troarnensis, in locum fratris Bernaco sufficeretur. 
Bernacum Neustrie oppidum est ad Carentonam flu- 
vium, dicecesis Lexoviensis, ubi monasterium in- 
choavit Judith Ricardo secundo Nortmannorum duci 
nupta; absolvitque Ricardus ipsius maritus, com- 
mittens illud venerabili Guillelmo abbati (Fiscamnensi) 
perficiendum, et monastice ordinandum, qui in locandis 
[undamentis modicum prestiterat consilii auzilium , 
uti Ricardus ipse testatur diplomate dato in Fiscam- 


mis acriter convenistis, aliquid quod vobis, id est 
tante majestati, indecens sit, (quod absit !) saltem 
provocatus, velut stultus effutiam. Sed quia, ut di- 
citis, charitas omnia suffert, voto Apostoli precor ut, 
Si ego ut insipiens in insipientia aliquid locutus fuero, 
sustiueatis modicum quid ipsi insipientie mea, et 
supportetis me. Ego enim nihil propono, nihil prz- 
cipio, nil minor; sed coactus ad scripta vestra sim- 
plici sermone sic rescribo. Litteras vestras frater 
noster domnus Wimundus mihi detulit, dicens eas 
sibi a vobis missas, ut per eum mihi presentarentur. 
Quas coram eodem íratre qui eas attulit, et domno 
Grimario Besuensi, sine ullo salutationis procmio 
(quod non, ut dicitis, maxima fuit charitatis) pre- 


nensi palatio, asso ab Incarmatione Domini 1027, B sentavit; subjunxitque vos ea mandare ut fratrem 


indiclione octava. Hinc est quod, cum monasterium 
illud juris esset Fiscamnensium monachorum ; Wil- 
lelmus Anglorum rex, idemque dux Nortmannorum, 
Conquaesstor vulgo appellatus, non nisi habito abbatis 
Fiscamnensis ejusque monachorum consensu, Vi- 
tdem Bernacensem abbatem in Vestmonasterium 
transtulerit, ejusque loco prafecerit Osbernum. Qua 
in re observandum venit principes atque reges, etsi 
in abbatias a majoribus suis conditas sibique subjectas 
aliquando abbates nominarent, ad rem tamen exse- 
quendam postulasse consensum et confirmationem 
monachorum, quibus electio competebat. Has epi- 
stolas et subsequentes noster Guillelmus Filiastrius 
eruit ex ms. codice Fiscamnensi. . 


- EPISTOLA IV. 
AD WARINUM ABBATEM METTENSIS 
ARNULFI. 
Repetit. Benedictum monachum suum. 

Domino Patri W. venerando abbati, frater JoaN- 
xES, crucis Christi servulus, quidquid in Christo felicius. 

Sepius et verbis et scriptis deprecatus sum ve- 
stram paternitatem pro nostro monacho, nomine 
Benedicto, ut mihi redderetis: et audire renuistis ; 
quod nom maxime fuit charitatis. Scriptum quippe 
nostis : Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris; et : 
Charitas omnia suffert. Adhuc ergo vestram paterni- 
atem convenio humili supplicatione, quatenus eum 
hon differatis mihi remittere. Quod si nolueritis, vos 
non excommunico, sed ipsum ab omni Christianita- 
tis ofücio auctoritate Dei, et sancti Patris nostri 
Benedicti et omnium sanctorum, quantum mihi libet, 
separo et sequestro, donec docear quo mihi aufer- 
tur pacto. Valete dicerem, si nostram non defende- 
retis [leg. detineretis] ovem. Verumtamen valete 
dicam, ea convenientia ut ovem reddatis omni occa- 
sione postposita. 


MONASTERII SANCTI 


EPISTOLA V. 
WARINI ABBATIS AD JOANNEM FISCAMNENSEM. 
Superiori respondens. 

Domno abbati J. secundum nomen suum Dei gratia 
pleno, frater W. ejus servorumque Dei servus, cum 
fidelibus orationibus charitatem et pacem. 

Apostoli verba sunt: Servum Domini non oportet 
litigare, sed mansuetum esse ad. omnes. Hoc ideo 
dico, ut tali tanti doctoris sententia meipsum mo- 
heam et castigem, ne, responsurus litteris vestris, 


nostrum domnum Benedictum, quem vi auferre vole- 
batis, velut jam vestrum, vestris sumptibus, equis et 
famulis ad vos quantocius deduceret. Quod certe si 
alius preter vestram personam ageret, non maxime 
esset religionis. 

Ut enim de persona vestra interim taceam, eui 
omnis honor, utpote majori, priori, sancliori, ac 
prudentiori atque religiosiori impendendus est, de 
me dicam quia, si ego tale quid de aliquo vestro fra- 
tre attentassem, et eum ad me venire scriptis no- 
stris tam longo terrarum spatio, et maxime pro da- 
mno vestro, clam vobis monerem, merito et a vobis, 
et a cunctis hzc audientibus reprehensibilis et con- 
trarius sancte regule judicarer, cum sciamus san- 


C ctum Patrem nostrum Benedictum prohibere mona- 


chum litteras vel eulogia, nesciente abbate suo, a 
quocunque suscipere; justiusque mihi in tali culpa 
impingeretur id quod in scriptis vestris opposuistis : 
Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris. 

Verum his omissis, quz. vel leviter ferrentur vel 
omnino nil penderentur, ni alia graviora nos sti- 
mularent, ad ipsa verba quibus interminamur, si 
placet, veniamus ; ut his absque contentione respon- 
dentes, vel noxii vei innoxii inveniamur. Querimini 
vos smpius et verbis et scriptis nos expetisse ut 
vestrum, sicut dicitis, monachum, nomine Benedi- 
ctum, vobis redderemus, et audire renuimus ; et hoc 
non maxime charitatis esse. Ubi ego respondeo me 
(si bene memini) a nescio (Deo teste) qua persona 
litteras quasdam, transacto jam, ut puto, biennio, 
suscepisse, quibus de remissione ejusdem fratris 
monebar. Quas, ut westimo, ipse idem, et quicunque 
legit et intellexit, ut vanas irrisit; quas vestras 
fuisse nec credidi, nec credo. Ha frivola erant que 
in eis continebantur, ut potius eas a quocunque 
scurra irrisorie fictas, quam vel a vobis vel ab aliquo 
sapiente missas crederem, adeoque pro eis respondere 
vel rescribere parvipendi. . 

Quod vero dicitis vos verbis me de hac re expe- 
tisse, salva veritate sermonis vestri, quem ego falsum 
dicere nec debeo nec volo, me non recordari con- 
firmo aliquando hinc vobiscum vel cum aliquo ve- 
strorum me aliquod habuisse colloquium. Quod si 


407 


JOANNIS FISCAMNENSIS ABBATIS 


488 


habuissem ; quod modo respondeo, tunc quoque A, Animadvertite, quaso, insidias diaboli. Lupus 


respondjssem, scilicet me libentissime vestrum et 
vestrorum consilium, adjutorium et cohabitationem, 
si tanta. ra dignus essem, habiturum, et id servitio 
nostro, si juberetis, repensurum. 

In presenti tamen, quia hoc tanta vi exigitur, 
nullum monachum vestrum habere; domnum vero 
Benedictum non vestrum, sed sancte memorie domni 
abbatis Willelmi conversum, nutritum et professum 
fuisse ; quem ipse (quod nemo negare valet) in primo 
quo locum Gorziensem regendum accepit, ad idem 
cenobium oum multis aliis, quorum nonnulli jam 
vita defuncti ibidem humati quiescunt, ut suum ve- 
nire, ac inibi manere precepit. Quod et fecit, usque- 
dum, transactis nonnullis annis, conhibentia domni 


ovibus insidians, non libero, sed suspenso incessu 


. ovilia circuit, ita diabolus quos decipere quaerit, non 


aperta, sed simulata fronte impetit, Verumtamen 
Paulus devitandos eos docet qui primam fldem irri- 
tam fecerunt; ideoque discipulis dicít : Timeo ne, 
sicut serpens Evam seduzit. astulia. sua, ia εἰ vestri 
sensus corrumpaniur, εἰ ezcidant a. simplicitate, que 
esl in Christo. Ego quoque timeo talem horum socie- 
tatem plus parlturam istius (quod absit!) perditio- 
nem quam illius salutem, Sed dicit aliquis : Quid si 
aliter haberi vel teneri non potest? Huic non ego, 
sed Apostolus respondeat: 7Infidelis si discedit, dis- 
cedat. Quod enlm lucrum est Deo animam unam 
acquirere, et aliam perdere? quod si aurum suum, 


abbatis Gorziensis Sigifridi et domni abbatis Oddo- B utinam non male acquisitum, quo, ut audivi, abun- 


nis tunc priorum, post abbatum, et jussione predi- 
cti domni abbatis Willelmi ad monasterium Sancti 
Arnulfi, cui, Deo auctore, licet peccator, inservio, 
directus οἱ destinatus est : ubi hactenus deguit et 
degit, et, Deo volente, (nisi omnia antiquorum sta- 
tuta irrita fiant) deget. Qui obitum Patris nostri 
sepe dicendi domni abbatis Willelmi prestolatus 
est, et successoris ejus, id est domni abbatis Oddo- 
nis, eleotioni et ordinationi interfuit, laudavit, et 
absque alicujus interdictione primum ipsi, post de- 
oessum autem ejus, mihi, licet indignissimo, nullo 
monente, nullo cogente, sua sponte, voluntarie, ut 
dixi, obedientiam ut monachus abbati promisit, et 
scripto, ut videri perfacile est, firmavit. Cum e di- 


dat, secum abstulerit; tollat. Utinam, non ipse, sed, 
si eum impedire debet, pecunia ejus eat In perditlo- 
nem! Non dignatur sancta Ecclesia tales pecunias 
atque munera imperiorum [f. impiorum] perversa ; 
nec Christus aurum quisrit, sed animas, qui diabo- 
lum divitias offerentem, ut nos eadem facere doceret, 
repulit, et in vocatione apostolica eadem trutina pen- 
savit aurum et argentum Matthei et Zacchsi, qua 
navim et retia Andrex et Petri. 

Sed, o dolendus error hominum? non potuit, in- 
quiunt, abbas Willelmus monachum in alio quam 
ubi professus est constituere loco, nisi diebus vitz 
sud. Christus Dominus noluit diutius apostolos in 
conclavi residere, sed misit eos in universum orbem 


verso (quod pace vestra dictum sit) nec electioni, nec C predicare regnum Dei. Ipsi apostoli per totum mun- 


ordinationi vestrz, nee animo, neo corpore interfuerit; 

et vos postmodum, per has regiones nostras transitum 

et hospitium habentes, nullam omnino vel tenuem fa- 

mam sonuistis ; et nobis jam preteritis annis oratio- 

nis causa Sanctum Michaelem adeuntibus, et per vos 

transi'um habentibus, ubi etiam benigne satis et 

liberalissime cum omni charitate et suscepistis et 

refovistis, nullam penitus mentionem fecistis, nec, 

ut puto, faceretís ; nisi Doech, non primus ille Idu- 

mus, sed nunc alter semi-Judzeus (cujus nomen vel 

faciem non cognovi; sed utinam ita vitam ejus lau« 

dahilem in bona fama ex veritate cognoscerem, sicut 

notatur et vituperatur apud nos in mala fama !) non 

[pro nisi], inquam, ille aut infamis, sicut dicitur aut 

laudabilis, sicut cuperem, ex transmarinis partibus 
ad corrumpendam inter nos pacem, ad vos nuno 
nuper emersisset; qui, ut audivi, relicto habitu et 
vita monachica, diu volutatus in volutabro seculi, 
jum tandem inebriatus fetore carnalis delectationía, 
quam ex aureo calice Babylonis usque ad faeces epo- 
tavit, nunc tandem pulsatus plus precibus quam mie 
nis, non se taliter Ghristo serviturum, et a via et vità 
perversa convertendum gminatur, nisi in primo initio, 

non conversionis, sed reversionis sue contra Christi 
precepta agat. Nam Christus ad se venientibus dicit ; 

Si quis venit ad me, et non odit patrem suum el ma- 
irem οἱ fratres, etc. Iste autem presdicat se non posse 
sine fratre carnali servire. 


dum divisi discipulos suos ad praedicandum ad di- 
versas orbis plagas dispersos direxerunt, ut Petrus 
Apollinarem Ravennae, Clementem Meli, Eucharium 
Treviri, et plures alios, quos enumerare longum est, 
circumquaque ; et Paulus Timotheum et Sylvanum 
et cseteros. Alii quoque apostoli creditas sibi a Deo 
partes mundi discipulis fidem Christ] annuntiantibus 
repleverunt : et Pater monasterii, quicunque est ille, 
vices Christi agens, non potest vel pro lucrandis 
animabus, vel pro aliqua alia utilitate, dummodo pro 
Deo et secundum Deum fiat, monachum, mundo mor- 
tuum et Deo soli viventem, in. quocunque necesse 
fuerit loco stabilire ! 

Non, inquiunt, sed monachus redeat ad locum suum, 
Concedo monachum redire ad locum suum : sed eum 
qui male exiit, non eum qui obedienter exiit, et obe- 
dienter ubi jussus est, stetit; sed Bernardum, qui fugi- 
tivus contra praeceptum abbatis sui evasit, non Benedi- 
ctum, qui jussu abbatis sui a monasterio professionis 
su: obedienter exiens et ad nos veniens, obedienter 
inter nos conversatur. Quam melius vester iste Ber- 
nardus cum eodem fratre suo apud nos mansisaeet, 
quam ut, alibi degens, inter alia pacta sua, qua vos 
me melius nostris, hoc incendium discordie, quod 
nunc inter nos, nisi Deus pacis prohibuerit, conflagra- 
vit, longo jam ex tempore in transmarira officina enu- 
trisset. Quod si id quod dicimus, videlicet ut mona- 
chus cum licentia et jussione spimtualis patris in 





469 


EPISTOL KE. 


470 


quocunque monasterio possit secundum Deum degere, A sicut potest, non patebit morsibus lupi, sed serva» 


non conceditur; ut tandem lítigiosum hunc funem 
rumpamus, concedatur igifur secundum hzresim, 
que vel a Catholicis, si reus est, juste, vel si inno- 
xius est, injuste ab invidis Origeni impingitur, αἱ 
scilicet praeterita secula denuo in idem quod fuerint 
revolvantur. Sic iterum vel idem, vel alius Adam et 
Eva, iterum a serpente decipiantur; flant iterum 
Sodomitica incendia, iterum omnia viventia diluvio 
pereant, iterum Saul asinas querat, Davit oves 
pascat; postremo (quod cogitatu et dictu horridum 
est) iterum Christus de Maria virgine nascatur, 
adolescat, tradatur, patiatur, moriatur, resurgat; 
cum econtrario Paulus dicat: Christus resurgens a 
mor(uis, jam non moritur. Redeant omnia ad prima 


bitur pascuis Christi. Etenim etsi peccatores sumus, 
Christum tamen confitemur ; catholicam fidem tene» 
mus, baptismum et eucharistiam Christi suscepi- 
mus, regulam Sancti Benedicti legimus, et pro posse 
servamus, in acie Christi contra communem hostem 
stamus; ferimus, et ferimur aliquando ; Deo susti- 
nente stamus, aliquando infirmitate impediente va» 
cillamus ; si fragilitate cadimus, Deo relevante 
resurgimus, nec tamen usque ad desperationem de- 
flcimus. Et eredo ita in nostro, et divitiis, et (quod 
periculosius est) religione exiguo et paupere loco, 
quemque monachum fidelem posse animam suam 
cum Dei adjutorio servare et salvare, sicut in quo 
cunque ditiori et religiosiori, nisi forte aliquis plus 


initia, Benedictus ad Fiscamnum, Wanivus Gorziam, B sapiens quam oportet sapere, heresim Donatistae 


domnus abbas JoaNNEs Divioni, et ceteri quicumque 
fidelis Christi per diversa loca in sancta Ecclesia 
ad pascendum, regendum, ordinandum, docendum- 
que gregem Domini distributi et promoti sunt, ut 
luceant velut luminaria magna in domo, redeant 
unde processerunt, recondantur et lateant sub mo- 
dio, econtra dicente Domino : Non potest civitas ab- 
scondi supra montem posila, etc. Anime etiam de- 
fünctorum, secundum somnia poetarum, qus mille 
rotas volvere per annos Lethzo flumin potate, rur. 
sus incipiant in corpora velle reverti, ut compos vo- 
torum suorum vester ille Bernardus cum Mantuano 
pastore nobis insultans latus decantet : 


Magnus ab integro ssclorum nascitur ordo. 


Hec si absurda sunt, imo quia absurda et fidei 
eatholieze contraria, respuatur falsitas, et teneatur 
veritas. Sancte Ecclesie firmissima columna papa 
Gregorius Augustinum, Mellitum, cum plurimis mo- 
nasterii sui monachis ad predicandam veram fidem 
Anglorum gentibus destinavit ; quod et ipsi fideliter 
impleverunt. Quis, rogo, post tanti viri felicem obi- 
tum, quis, inquam, successorum ejus horum quemque 
vel monachum ad monasterium, vel clericum ad 
ecclesiam. venire aut monuit aut coegit, et non 
polius sancti viri preedicabile factum laudavit, fovit 
et juvit? Quod vos facere sperabam, primo zelo et 
amore Dei, dein desiderio et charitate pii Patris, 
et maxime vestri, domni abbatis Willelmi, qui vos 
Unica charitate inter caeteros enutrivit, dilexit, 
promovit, honoravit ; nec quod ipse statuit aliquan- 
do, a vobis destituendum, sed potius confirmandum 
putavi, 

Haberem plura quas paternitati vestre ad horri- 
bilia dicta et facta quze mandastis (neque enim res 
parva excommunicatio est) rescriberem, nisi reve- 
rentia vestri οἱ disciplina regularis, quae nos mona- 
chos in loquendo temperantiam habere monet, me 
Constringeret. Hzc tamen pauca dixi, ut ostende- 
Tem et probarem me nec monachum nec ovem 
Vobis auferre ; sed mihi commendatam in ovili Chri- 
Sti juste tenere et servare ; ubi si ita vixerit in bono 


rum, qui dixerunt in sola Africa veram esse religio. 
nem, eamdem pestem ab Africa in Normauniam 
transferat, et asserat nullum monachum, nisi in 
solo Fiscamni monasterio posse salvari. Qui hse 
dicit vel credit, nimium coarctat illum qui est excel- 
sus super omnes gentes, et cujus gloria super celos 
est, cujusque nomen a solis ortu usque ad occasum 
laudabile est. Apostolus enim intelligens omnem 
hominem adversus communem hostem semper pa- 
vidum ese debere, vestrates quoque slcut et nostra- 
tes admonet dicens: Sobrii estote οἱ vigilate, quia 
adversarius vesler diabolus, tanquam .leo rugiens. cir- 
cui querens quem devoret; cui resistite fortes in 
fide. Nisi forte angelorum custodia, cherubim quo- 
que romphza ita jam munivit locum vestrum, (quod 
non puto in hac vita futurum) ut jam non possit eum 
iórrumpere princeps hujus mundi, qui ut tentaret 
illum in quo nihi! habebat, illum in deserto, in pin- 
naculo templi, in monte valde excelso invenit et 
tentavit, sed fugatus abscessit. Hec nos timemus, 
hec patimur, sed confldimus nos quoque, sicut et 
alios, liberari posse ab lllo qui dixit: Confldite, ego 
vici mundum. Hzc non exprobrando, sed ratioci- 
nando, et ad scripta vestra duriter ferlentla patien- 
ter respondendo diximus, ut si non possumus ad 
credendum, saltem ad c&stimandum vos inducere va- 
leamus, ovem illam quam vestram dicitis, etiamsi 
sine contradictione aliqua vestra esset, non inter 
nos nisi sua culpa perituram fore. 

Sed tabella jam plena nil se amplius suscipere 
posse ostendit ; quzerimonia tamen et corde nostro 
juste, ut puto, ebulliens se aperiri, etsi non ex toto, 
saltem ex parte exposcit. Quid, qusso, Pater, quid 
adversum vos commeruimus, quod tam subito, tam 
improvise, tam precipitanter, tam sevissime telum 
acutissimum excommunicationis in nos voluistis Ja- 
culari ? Sperabamus nos velut fratres vestris oratio- 
nibus adjuvandos, quo Christo mereremur incorpo- 
rari : et nunc a Christi corpore et sancta Ecclesia, 
cujus fllii gratia Dei per baptismum esse meruimus, 
anathemate vultis separare! Gratia et pietate sua 
Dominus hanc potestatem sacerdotibus dedit ut quod 
ligarent in terr$s ligaretur et in ccelis, et quod solve- 


471 


JOANNIS FISCAMNENSIS ABBATIS 


472 


rent in terris solveretur et in colis ; sed benedictus A claudendus est, petimus, domine Pater; ut mitiorem 


Agnus ille, qui pro peccatoribus immolatus est, id 
sibi soli servavit, ut solus tolleret peccata mundi, 
ne forte homo rabidus et phreneticus przcipitatione 
animi innocentes perderet, et nocentes servaret. 
Ipse Dominus lsraelitis inimicis, latroni in cruce 
pepercit, et apertis misericordive januis nos ad se 
etiam nolentes invitat, dicens: Venite ad me om- 
nes qui laboratis el onerati estis, et ego vos requiescere 
faciam. Et homo, dubius de se, qui nescit utrum odio 
an amore dignus sit, vi quadam homini et fratri; 
quem ut se diligere jubetur, claudere laborat portas 
vite, de quibus nescit utrum aperiendz sibi sint ! Ego 
memor fragilitatis mex, plus timens peccatis meis 
quam alicujus excommunicatione (quod absit!) a 


in nobis animum et habeatis et ostendatis. Decet 
Dei et crucis Christi servum, quod vos esse vo- 
biscum nos quoque fatemur, id facere quod fecit 
ipse qui crucem, id est signum mortis, moriendo in 
ea nosque redimendo, in signum vitzs mutavit, im- 
plendo id quod Apostolus et docet, et monet nos 
quoque facere debere, ubi ait: Christus passus est 
pro nobis, vobis relinquens. exemplum ut. sequamini 
vesligia ejus, qui peccatum non fecit, nec inventus est 
dolus in ore ejus; cui cum maledicerelur, non. male- 
dicebat ; cum palerelur, non. comminabitur : tradebat 
aulem judicanti 86 injuste. Qui peccala nosira ipse 
perculit in corpore suo super lignum, ut, peccatis mor- 
lui, justilig vivamus; cujus livore sanali sumus. 


gratia Dei excludi ; gratias Deo et vobis reddo, quod B Sancti quique a principio mundi paratiores ad bene- 


me interim ab excommunicatione, sive id facere, sive 
non debuistis aut debetis facere, sustinuistis. Fra- 
trem tamen illum, quem, ut scribitis, ab omni offi" 
cio Christianitatis auctoritate Dei et sancti Bene- 
dicti, et omnium sanctorum separatis; non video 
qua ratione, quove justo aliquo judicio id facere 
debuistis aut debeatis. Monachus enim sub regula 
sancti Benedicti, quem nobis auctorem in tali sen- 
tentia advocastis, in monasterio regulariter vivens, 
prohibetur penitus proprii cordis sequi voluntatem ; 
et non solum septa monasterii, sed nec claustrum 
egredi. Quomodo ergo vestra excommunicatione 
potest obligari is qui, nullam potestatem sui vel in 
corpore vel in animo habens, etiamsi velit, non 


dicendum quam ad maledicendum fuerunt: quo 
exemplo idem nos facere docuerunt. Quid memorem 
Isaac Jacob benedicentem ? quid ipsum Jacob non 
solum filios, sed et Pharaenem benedicentem ? 
Moysen: duodecim tribus, Simeonem quoque, eum a 
quo cuncta benedictio venit, Dominum benedicentem; 
cum legamus etiam alienigenam Balaam timuisse 
maledicere populum Domini ? Quomodo, inquit, ma- 
ledicam cui benedixit Dominus ? Si bene memioi, in 
sancto Evangelio Dominus ipse soli flculnezx infru- 
ctuose maledixisse legitur, cum multos et in veteri 
et in nova lege benedixisse legatur. Quam unam de 
flculnea maledictionem cur fecerit, vos me melius 
nostis. Ecce iste frater, quem tanta animadversione 


potest implere id propter quod excommunicatur ut C ab omni Chrístianitatis officio vultis anathemate se- 


faciat? Jesus in Phariseis vituperabat quod alliga- 
rent onera gravia et importabilia. Sed si illa vitu- 
perabilia, quia importabilia; ista magis reprehensi- 
bilia, quia impossibilia. 

Sed dicitis vos id facere, quia licet. Sed Paulus 
dicit omnia sibi licere, sed non expedire. Utinam 
juxta beneplacitum Dei nemini liceret nisi quod 
expedit! Sed quia in arbitrio nostro positum est 
bonum et malum, vita ef mors, cavendum est in 
quam partem deflectamus, timendumque quod dici* 
tur: Ve qui dicunt bonum malum, el. malum bonum | 
Sed si ita agendum erat, directius in illum hzc sen- 
tentia dirigeretur, qui, male a domo paterna exiens; 
nec recte rediens, patris offensam non mitigat, sed 


parare, quanto labore, quanta arte et ingenio ex 
ultimis Judaici populi favillis, qua sole olim sal- 
vande prenuntiate sunt, vix ad fldem collectus sit 
et Christo copuiatus, vos melius nostis: et nunc pro 
vilissima, imo nulla causa, a corpore Christi (quod 
absit !) precidetur ! Non ita sanguis Christi vilipen- 
dendus est, qui posuit animam suam pro ovibus suis, 
et pro suo grege mori dignatus est, cui gloria ia 
sccula. 

In calce epistolz: peto cum omni humilitate et sub- 
jectione ut gratiam et charitatem vestram nobis 
concedatis, et sicut fratres et socios, vel (quod ma- 
lumus) ut servos suscipiatis et teneatis, et, quia infir- 
mi et peccatores sumus, magis nos precibus vestris 


exacerbat. Ille nune duris pugionum aculeis casti- D adjuvetis, ut Christi praesentiam et sanctorum coha- 


.gandus, nunc blamdis monitionum fomentis adhor. 
tandus, postremo jaculo anathematis merito esset 
feriendus, donec in se reversus diceret: Paler, pec- 
cavi in celum et coram te; jam mon sum dignus 
vocari filius tuus ; fac me sicut. unum de mercenariis 
(uis. Nune mutato ordine, qui patrem recedendo 
offendit, pro malis bona recipiens cum patre epula- 
tur; et illequi cum patre semper mansit, nec ejus 
mandatum preterivit, pro haedo quem exspectabat, 
anathematizatur. Clamare cum propheta compel- 
lor : Quia impius pra&valet adversus justum, ideo 
egreditur judicium perversum. 

Verum, quia querelosius iste sermo noster jam 


bitationem mereamur, quam ἃ tanta gratia ulla ma- 
ledictione aut anathemate, quod absit ! excludamur. 
Quod si vobis facere, non nostro merito, sed Christi 
respectu et fíraterna charitate placuerit, gratias 
agimus ; sin aliter, id nos nostris peccatis reputabi- 
mus, nec tamen de Dei diffisi misericordia, qua plena 
est terra, precabimur eum qui aperit, et nemo clau- 
dit ; claudit, et nemo aperit, ut sola sua gratia nos 
recipiat in interna tabernacula. 

In fine epistolz: vestre, ubi ad valetudinem ven- 
tum est, diu in verbo valediclionis hssitastis ; 
postremo cum quadam convenientia, ut dicitis, valete 
ljud pereffudistis, quasi cum hsretico vobis esset 





473 


EPISTOL E. 


474 


sermo, de quo fldeli precipitur : Nolite recipere eum A monasterium, ibidem residebat jam a multis annis. 


in domo, nec ave ei dizeritis. Ego valedicturus vobis, 
in verbo valedictionis uil hazsito ; sed, ut fidelis et 
catholicus Christianus, vobis Patri et domino sin- 
ceriter dico : Valete, et verbum Apostoli in corde 
sepe, ut facitis, revolvite : Benedicite persequentibus 
vos. Ego autem dico : Benedicite non persequenti- 
bus, sed diligentibus vos, benedicite et nolite male- 
dicere. Iterum valete, et si quid in loquendo pec- 
cavi, ignoscite, quia in amaritudine cordis locutus 
sum. 
ADNOTATIO. 


Tota Joannis expostulatio cum Warino est de 
repetendo Benedicto Fiscamnensis monacho, qui ex 
Judaeo Christianus, tum Fiscamni monachus effe- 
ctus, dein transmissus ad Metense Sancti Arnulfi 


Hujus contentionis artifex erat Bernardus quidam, 
ob id a Warino Doech appellatur : qui ex Sancti 
Arnulfi monasterio transfuga Fiscamnum sese rece- 
erat. Ex Warini autem epistola constat Guillelmum 
ipsum, qui Fiscamni abbas fuit, etiam Sancti Ar- 
nulfi monasterio prsefuisse, nimirum post Bene- 
dictum Joannis secundi successorem ; tum ei suc- 
cessisse Oddonem, cui suffectus Warinus hujus 
epistol:: auctor. Warino vero subrogatus est Willel- 
mus, qui sequentes epistolas scripsit. Ex quibus cor- 
rigendus est vulgatus index abbatum monasterii 
Saucti Arnulfi. Ad hzc, docet nos Warini epistola, 
jpsum Gorzie ; Joannem vero Fiscamnensem abba- 
tem Divisionensis monasterii, quod superius nota- 
bam, monachum fuisse aute initam praefecturam. 
Denique Warinus ante monachatum Leodicensis cle- 
ricus fuit, testante Adelmanno in versibus rhyth- 
micis inferius edendis. 


Sequentes epistolas edidit D. Martene Thesauri Anecdotorum tom. 1, col. 206, 154 et 198. 


EPISTOLA VI. 


JOANNIS ABBATIS FISCAMNENSIS AD MONACHOS DYSCOLOS. 
(D. ManrEN Thesaur. Anecd.) 


Frater JoawwEs, Fiscamnensis abbas, fratri M. 
quondam filio sociisque ejus oculos in capite. 

Omissis plurimarum testimoniis sanctarum Scri- 
pturarum, quibus proprio arbitrio utentes redar- 
guuntur, ad puram et simplicem beatissimi Patris 
nostri Benedicti auctoritatem recurramus. Lege in- 
ter cztera ubi dicitur (cap. 49): « Quidquid unus- 
quisque offerre vult Deo, abbati suo suggerat, et 
cum ejus flat oratione et voluntate, quia quod sine 
benedictione patris spiritualis flt, presumptioni de- 
putabitur et vang glorie, non mercedi. » In capite 


B quem resuscitat, discipulis precepit absolvere : ve- 


rumtamen et hoc rescimus quia, quandiu culpa ma- 
net, absolvi quisquam nequaquam valet. Prodigus 
filius, quandiu in regione longinqua porcos pavit, 
non pro eo vitulus saginatus occiditur. Cum vero, in 
se reversus, poenitentia ductus ad patrem revertitur, 
non solum pro eo vitulus occiditur, sed stola prima 
et annulo induitur, et cum grandi honore a patre 
recipitur. Satis est de hoc dictum sapientibus aut 
insipientibus, quia his omnibus debitor sum. Adhuc 
8i excellentiorem viam reminisci vultis, audite pau- 
lulum : Si linguis hominum loquar et angelorum, 
charitatem aulem non habeam, nihil mihi prodest 


. (1 Cor. xiu, 1). Si gloriamini angelorum lingua lo- 


qui per scopum contemplationis, charitatem perdi- 


vero ejusdem sancte regule, ubi quatuor genera C distis, quod est vinculum perfectionis. Deus charitas 


monachorum depingit, primum ccenobitarum, id est 
precipuum genus, militans sub regula vel abbate 
eollaudat, secundum, genus anachoretarum, sub- 
infert : « Qui non conversionis fervore novitio, sed 
monasterii probatione diuturna, didicerunt contra 
diabolum multorum solatio jam docti pugnare, et 
bene instructi fraterna ex acie ad singularem pu- 
gnam eremi, securi jam, sine consolatione alterius, 
sola manu vel brachio contra vitia carnis vel cogita- 
tionum, Deo auxiliante, sufficiunt pugnare. » Audi, 
frater, et subtiliter intellige, si diuturna probatio 
vos, et. vitiorum excoctio, et abbatis imperium et 
voluntas vel permissio ad !am egregiam vitam 
provexit, aut polius propria voluntas illexit. Si au- 


tem fabulosum, aut authenticum istud videtur, vos] 


potius judicate ; nam recto tramite regiam viam in- 
cedere dignum est. Denique si aliqua stimulatio vel 
transgressio intercurrit, vestra: philosophie argu- 
mentationi committimus expurgandum : charitas 
non quzerit angulos. Sane non rite discrevit interior 
oculus vestrorum me sanguinem innocentem fun- 
dere, aut crudelem in filiorum nostrorum morte 
fore. Quis nostrum crudelior existat advertite : sci- 
mus namque quia Deus est qui mortificat et vivifl- 
cat, et quia proprium est sibi peccata dimittere, et 


est : qui contra charitatem sentit, Deum perdit ; qui 
Deum perdit, nibil habet ; qui seipsum odit, alium 
se fingit amare; ipse seipsum perimit, qui sponte 
sua obedientie jugum refugit; qui obedientia dero- 
gat, Christo derogat, qui factus est Patri obediens 
usque ad mortem. In hoc enim fructum obedientiae 
perdidistis, cum de sub jugo regule collum furtive 
exeussistis : ergo qui contra obedientiam arma li- 
brat, contra Christum facit; qui contra Christum 
facit, Antichristus est. In hoc siquidem luce clarius 
patet quia non ego effudi sanguinem filiorum no- 
strorum, sed ipsi filii se peremerunt. Quid plura ? 
ante dies nobis quam testimonia Scripturarum de- 
ficient. 
EPISTOLA VII. 
Joannes abbas Fiscammensis instituit abbalem — in 
monasterio .Blangiacensi. 

Ecclesiasticam ordinationem non humani esse ju- 
dicii, sed divini consilii ipse nobis Dominus noster 
Jesus Christus evidenter ostendit, qui electos disci- 
pulos, oves suas, secundum evangelicam veritatem 
ostendit, dicens : Oves mec vocem meam audiunt et 
sequuntur -me, el ego vilam «clernam do eis (Joan. 
X, 27). Quibus ad ostendendam salutis viam seip- 
sum.pastorem prebuit, quos ante etiam mundi cons- 


415 


titutionem divina providentia prescivit, formam A 


boni pastoris in se ostendere volens, quatenus id 
ardentiori studio imitari suo tempore studerent, 
quod in suo capite Christo przecessisse cognoscerent. 
Unde et ipsos quos primos ad hoc ipse elegit, ut 
doctrinz sus in eis fundamenta locaret, vicarios 
sue, quam sibi proprio sanguine acquisivit, Eccle- 
sig constituit, ut eorum doctrina et exemplo eo li- 
bentius adhsrerent futuri in regimine ecclesiastico 
pastores, quo familiarius eos quos imitarentur ex 
ore colestis magistri didicisse sine dubio crederent. 
Quocirca singulis suis ordinibus sancta Ecclesia 
auctoritate a Patribus constituta hujusmodi flrmatur 
rectoribus, ne membrorum negligentia id deflciat 
quod a capite Christo institutum est tanta diligen- 


tia. Unde et ego frater Joannes Fiscamnensis ccno- B 


bii Pater indignum fratribus hujus loci qui dicitur 
Blanziacus, precibus venerabilis comitis Rogerii (2) 
acquiescens , abbatem eligo, et eis charissimum 
fllum nostrum domnum. .... Patrem constituo ; 
ea videlicet ratione ut predictus comes eumdem 
locum, quem diu destructum atque desolatum pro 
sua suorumque salute iterum ccpit instaurare, non 
hegligat ; sed, quantum, Deo annuente, valuerit, ad 
laudem Dei nobilitet et componat, et quandiu locus 
iste duraverit, et Fiscamnense cenobium a regulari 
tramite non exorbitaverit, hic quem modo ele- 
gimus nullum habeat successorem , nisi quem 
ex seipsis Fiscamnenses fratres elegerint, juxta 
canonicam et apostolicam ordinationem. Si autem, 


quod absit! quod etiam in plerisque locis, proh C 


dolor! accidisse videmus et dolemus, predictus 
Fiscamnensis cenobii locus ab institutis sancto- 
rum Patrum et vita spiritali aliquando ad secularíia 
devolvetur, concedimus fratribus hujus loci liberam 
eligendi sibi Patris facultatem, tantum ut secuudum 
Deum flat, nec aliquatenus offendat in canonicam 
auctoritatem. 


EPISTOLA VIII. 
AD SANCTUM LEONEM IX PAPAM. 


(Vide in saNcro LrowE, Paírologie t. CXLIII, 
col. 797.) 


(2) Diploma Rogerii, comitis de Sanclo Paulo, quo 
abbatiam S. Berleg Blangiacensis donat monasterio 
Fiscamnensis. 

In nomine sancte et individus Trinitatis. Ego 
Rogerius, comes de castro quod dicitur S. Pauli, 
cum conjuge mea quie vocatur Haduis, et filiis meis, 
Manasse videlicet et Rotberto , notum fieri volo 
tam praesentibus quam futuris, donum quoddam 
quod pro redemptione animx me: et predecesso- 
rum meorum, conjugis quoque et flliorum meorum, 
concedo sancte et individus Trinitati trino et uni 
' Deo, vivo et vero, apud monasterium quod dicitur 
Físcamnus, abbatiam videlicet S. Bert» in loco 
qui dicitur Blangiacus. Considerans igitur presentis 
vitae varietatem, et hujus volubilis &vi mortalitatem, 
decrevi de possessione quam mihi Deus omnipotens 
contulit, ipsum facere consortem et hzredem : nulli 
siquidem melius delegi partem de toto tribuere, 


JOANNIS FISCAMNENSIS ABBATIS EPISTOLJE. 


416 


EPISTOLA ΙΧ. 


ABBATIS ET MONACHORUM FISCAMNENSIUM AD WILLELMUM 
REGEM ANGLORUM. 


Conqueruntur de illatis sibi a vicecomite de Archis et 
aliis injuriis. 

Domino suo, dulcissimo suo, dilectissimo suo W., 
gratia Dei Anglorum regi, quem Deus crescat in 
millibus, et cui &ospitatem concedat in diebus plu- 
ribus, plebs Fiscamnensis justitie bravium exten- 
dendo in subditis praeunte Judice justa judican- 
tium. 

Si vobis non displiceret, οἱ maxime oneri non 
esset, ea quie circa nos sunt infortunia latius pa- 
tefaceremus in dictamine. Igitur de vestro vice- 
comite de Archis imprimis reclamamus, quia omnia 
nostra invadit, confundit, nec ullam justitiam ab 
eo extorquere valemus : quotidie namque vestros 
pauperes dilaniat ; vestros dico, non nostros, quia 
abbatia vestra est, et ego solummodo custos exi- 
sto, Dec In manibus meis eam confundere patior. 
Aut enim ut vestram custodite, aut alterius ditioni 
subrogate. Exceptis his, multa calumniari compel- 
limur, id est de uno hospite de Ponte-Divae, Bosone 
nomine, quem ultra sexaginta annos, sine ulla ca- 
lumnia, ex toto tenuimus; necnon de terra ville 
Amblide, quam mulier vestra auctoritate nostro 
monasterio dedit, acceptis vos a nobis decem libris 
denariorum, et uno equo centum solidorum, lauda- 
tione quoque filii Malgerii. De uno quoque hospite 
de villa qu:& dicitur Luco, quem nobis offert Ro- 
dulfus filius Herluini, terram nihilominus quam 
Wesmannus tenuit, et modo Rogerius de Loventot 
invasam retinet, ut dicit, vestra auctoritate absque 
ulla justitia, De his ergo et aliis multis, ego el 
vestri prevendarii quotidie affligimur et ploramus ; 
imo, quia servitia Dei pacilice adimplere nequimus, 
ista tandem querimonia resolvi optamus a vestra 
clementia. 

Hinc valeas, vigeas, felix per secula vivas. 


quam illi qui totum quod habeo mihi tradidit gra- 
tuita sua bonitate. Nam, sicut ipse in Evangelio 
clamat quia laudavit Dominus villicum inlquitatis, 
quod prudenter sibi prospexisset in futurum (Luc. 
xvi, 8); et illud : Dale eleemosynam, ei ecce omnia 
munda sunl vobis (Luc. xi, 41) ; provocatus his et 
aliis Dominicis admonitionibus facio, ut praedixi, 
amicos Fiscamnenses monachos de haereditate mea, 
ut, cum defecero, recipiant me in etoerna taber- 
nacula. Hujus rei testes sumus, Richardus canoni- 
cus, Warinus Trepellus, Guimerus Grossus, Arnulfus 
Glassellus, Acardus miles, Vitalis marescallus. Ex 
parte sancte Trinitatis, Adelelmus Calvus monachus, 

ainaldus monachus, Osmundus monachus, Milo 
clericus, Tetbaldus laicus, Willelmus de Ingliscavilla, 
Calvinus, Bernefredus, Rainaldus marescalcus, et alii 
plures. 


471] 


APPEND. AD JOAN. FISCAMN. — COLLECT. DE VERB. SENIORUM. 


478 





APPENDIX AD. JOANNEM . FISCAMNENSEM 


PREJEFATIO JOANNIS HOMINIS DEI 


In. suam de verbis seniorum Collectionem ad juniores informandos. 


(D. ManrENE Thesaur. Anecd. 1, 163.) 


IX CHRISTI NOMINE INCIPIUNT COLLECTIONES PATRIS 
JOANNIS , COGNOMENTO HOMINIS DEI, DE VERBIS 
SENIORUM. 


Hortatur quidem timidam mentis mew imperi- 
tiam quam sspe fraterna charitas, ut de vit:e mo- 
rumque instructione breviter loqui debeam ; sed quia 
lempus est ut, ipso qui inspiravit opitulante, hoc 
opus aggrediar, necessarium duxi exordium sumere 
ab illa laudabili virtute quz dicitur Verecundia ; 
que cum sit omnibus statibus, personis, tempori« 
bus et locis apta, tamen adolescentes et juveniles 
animos maxime decet. Tres vero virtutes sunt quz 
pueris et adolescentibus magis congruunt : vere- 
cundia, taciturnitas et obedientia. Non est autem 


Aquse tenere fati eorum specialiter videantur 


consulere. Est enim mihi, fateor, tristitia magna et 
continuus dolor super czscitate cordis eorum : quia, , 
cum didicerint in schola Christi qualiter debeant et 
vitia propulsare, et sanctis virtutibus insudare, heu ! 
rebellionis spiritu armati, tam przcipiti impetu per 
abrupta vitiorum currunt ad mortem, ut eos auriga 
presidens nullo freno disciplinz valeat cohibere, 
Deberent utique in domo Dei ad cultum divini , 
honoris super omnem ornatum tanquam vasa aurea 
refulgere. Cur autem ab ipsis primis rudimentis 
infantie educati sunt tanta cura tantoque labore, 
nisi ut fortes in bello facti contra carnem et ejus 
desideria, contra diabolum et ejus multiplicia ten- 
tamenta viriliter pugnent? Sed, quod admirandum 


dubium, si has studeant babere, quin possent,Best et dolendum, plus eis quam caeteris gravis et 


Christo duce, ad culmen perfectionemque virtutum 
ascendere. Morum enim insignia οἱ ornamenta vir- 
utum in illis procul dubio cernimus senibus qui, 
ab ipso tirocinio primeva statis usque ad perfe- 
ctum virum disciplinis celestibus exercitati , per 
viam Domini fortiter cucurrerunt. Quorum scilicet 
Sapientia jam tantum viget et lucet, quantum se- 
Déctus ipsa state flt doctior, usu tritior, pro- 
cessu temporis prudentior. Hec autem veterum 
studiorum dulcissimos fructus edit, et alios reflcit. 
Multi namque senes diu viventes et nihil proficien 
les, quia nullas sibi in opportuno tempore divitias 
congregarunt, inopes omnium virlutum animos ju- 
niorum cum eis viventium reprobze vite morbo in- 


austera videtur discipline regula. Quare hoc? nisi 
quia sscularem magis diligunt vitam. Certe vel 
nullus vel rarus inter eos invenitur, qui libenter 
sequatur Patris institutum, et majorum vitam diligat, 
aut quia laboriosus deterret actus, aut quia in lubrica 
eate difficilior est abstinentia, aut quia alacri ado- 
lescentize videtur vita obscurior, et ideo ad ea con- 
vertuntur studia quas  plausibiliora arbitrantur. 
Presentia quippe plures quam futura praeferunt ; 
unde quo praestantior causa, eo debet esse cara 
attentior. Infelix qui legem vite tenet, disciplinc 
abjicit, et majorum gubernari magisterio refugit. 
]ste vero non secundum Deum, sed secundum se 
vivit : qui si potuerit, est cum quibus vult, pergit 


üciunt. Sicut enim per senem vitiosum et fatuum, Ο 400 vult, dormit quando et quandiu vult, loquitur 


ita et per adolescentem inverecundum et temera- 
rium religio sancta destruitur. Post indoctos malos- 
que prelatos in sancta Ecclesia nulla pestis ad no- 
cendum infirmis valentior invenitur. Denique talium 
hominum genus ista de quibus Apostolus praedixit 
tempora, proh dolor! sine numero ferunt, quando 
omnia ferme que bona sunt pessumdari confundi- 
que videmus; et quoniam senes in melius mutari 
ab illa inolita vitiorum consuetudine difficillimum 
est, debemus adolescentibus manum porrigere ; qui 
si dare operam volunt, omni depulso tepore, possunt 
ütique per gratiam Christi vitam corrigere, mores 
componere, actusque suos in omnibus meliorare. 
ldeirco diu est quod desideravi propter juniorum 


que vult, et ubi vult, manducat et bibit quando et 
quod vult, et quantum vult, ridet et jocatur inter 
quos vult, et ubi et quando vult ; postremo quidquid 
naribus suave est, quidquid tactui blandum, quid- 
quid oculis delectabile, quidquid cseteris sensibus 
carnis suze jucundum exercet ac sequitur. Ille autem 
qui secundum Deum vivit, non quod eum carnaliter 
delectat, sed quod spiritualiter s&ediflcat facit ; et quid- 
quid cupit aut agit, non vult ex sua, sed ex Dei vo- 
luntate majorumque suorum jussione procedere. 
Nemo tamen positus vel in adolescentizx vel intem- 
perantie lubrico , de sui conversione desperet. 
Oleaster enim oliva insertus, amissa amaritudine, 
efücitur fructuosus. Si ergo agricultura convertit 


salutem, eorum precipue cum quibus vivo, ex opus- Dstirpium qualitatem, nonne studia doctring et dis- 


culis Patrum pauca quzdam deflorando colligere, 


cipline assiduitas mitigare posset quaslibet cagritu- 


419 


perdatur, oportet teneros annos prefatis diligenter 


| APPEND. AD JOANNEM FISCAMNENSEM. 
dines passionum. Sed ne puerilis vita variis lapsibus A mancipari virtutibus, quatenus bona consuetudo 


480 


cum ztate accrescat simul. 





CHRONICON FISCAMNENSE 


Ab anno Christi primo ad 1220, cum Appendice Brennacensi ad. 1246, ex: veteribus 
membranis quo penes me sunt. 


(R. P. LasBE, Nova Bibliotheca mss., tom. I, pag. 325.) 


Anni ab Adam primo homine usque ad Ninum 
regem, quando natus Abraham, sunt anni 3084, 
qui ab omnibus historiographis nuncupantur. À 
Nino sive ab Abraham usque ad Cesarem Augu- 


998. Obiit Ricardus dux Normannorum, succedit 
Ricardus fllius ejus. 

1001. Willermus primus abbas Fiscampi. 

1014. (Scribe 1024) Obiit Henricus imp., succedit 


stum, id est usque ad Nativitatem Christi quz fuit g Conradus. 


tempore ejus, pace facta cum Parthis, bellisque 
toto orbe cessantibus, fuerunt anni 2015, in quibus 
inter se scriptores artium otia negotiaque trive- 
runt. Anno ab Urbe condita 752, D. N. Virgo 
beatissima peperit D. N. Jesum Christum, Octaviani 
Cesaris 42. 


€celera qu& sequuniur vulgaria sunt, el amanuen- 
sis imperii negligentia ad epochas chronicas vitiosis- 
sime iligala, ul sepe decem, viginti, aul plurium 
eliam annorum immanibus parachronismis vel mela- 
chronismis a reclo veritatis iramite aberret. Pauca 
duntaxat seligam, atque ea presertim que ad Fiscam- 
nenses abbales ac Normanicam historiam spectant, 
qua fusius repetas ex Chronico Rolomagensi. 


415. His diebus per sanctum Gamalielem Lucia- 
no presbytero revelatum est corpus S. Stephani, 
et per plures ecclesias Occidentis delate sunt ejus 
reliquis. . 

486. (lege 406) Baptizatur Clodoveus a B. Remi- 
gio Remensi archiepiscopo. 

544. Obiit S. Benedictus Pater monachorum. 

584. Clotarius filius Chilperici rex est Franco- 
rum. 

636. (lege 646) S. Audoenus ordinatur episcopus. 

679. Obiit Theodoricus, succedit Clodoveus. 

576. Venit Rollo dux Danie in Neustriam cum 
suis, volens eam sibi acquirere. 

898. Obsedit Rollo Carnotum , sed ep. Wasque- 


1026. Obiit Ricardus dux Normannorum, succedit 
frater ejus. 

1028. Joannes abbas Fiscampi secundus. 

1031. Obiit Robertus rex Francorum, succedit 
Henricus fllius ejus. 

1035. Obiit Robertus dux Normannorum, succedit 
Willelmus filius ejus spurius, qui eo quod esset cog- 
natus regis Eduardi, Angliam acquisivit. 

)039. Obiit Conradus imp., succedit Henricus filius 
ejus. 

1056. Incepit locus de Karitate. 

1088. Facta est Donatio sancti Gabrielis. 

1060. Obiit Henricus rex Francorum, succedit Phi- 
lippus fllius ejus. 

1064. Cenomanis subjugata est a Normannis. 

1067. Willermus dux Norm. rex tit Angli: occiso 
Haroldo. 

1068. 
Joannes. 

1078. Obiit Joannes abbas Fiscampi, succedit Wil- 
lelmus abbas tertius. 

1083. Obiit Mathildis regina Anglorum, uxor Wil- 
lermi regis, filia Balduini comitis Flandrie. 

1087. Obiit Willermus rex qui Angliam acquisivit, 
succedit Willermus filius ejus. 

1000. Venerunt monachi de Karitate..... 

1093. Constructio Sanctz Fidei Longzvillz. 

1099. Capta est Jerusalem. Obiit Willermus junior, 
succedit Henricus. 


Maurilius arch. Roth. obiit , succedit 


linus, Hiceardum Burgundie ducem et Ebaldum]) 1104. Venit Robertus dux in Angliam, volens eam 


Pictavensem comitem in suum auxilium vocans, 
camisiam S. Marie in manibus ferens fugavit Rol- 
lonem. 

912. Facta est pax inter Karolum et Rollonem, 
deditque ei Karolus filiam suam, de qua nullum 
habuit filium. 

918. Obiit Willelmus dux Aquitanorum qui Clu- 
niacum construxit monasterium in honore Petri et 
Pauli. 

943. Willelmus dux Normannorum dolo occiditur 
ab Arnulfo comite Flandrensi, succedit Ricardus 
fllius ejus. 

903. Girardus abbas obiit apud Cluniacum. 


sibi acquirere. 

1105. Dedicatio de Karitate a Paschali papa, vi 
Idus Martii. 

11060. Henricus rex Anglorum cepit Robertum du- 
cem fratrem suum. 

1108. Obiit Philippus rex Francie, succedit Ludo- 
vicus filius ejus. 

1116. Willelmus comes Nivernensis captus est. 

1120. Redeunte rege Henrico in Angliam, Willer- 
uus filius ejus cum electa nobilitate militum sub- 
mersus est in mari. 

1127. Gaufridus comes Andegavensis duxit impe- 
ratricem Mathildem. 


481 


et Gaufredus Roth. arch., succedit Hugo. 

1130. Henricus factus est Wintoniensis epi- 
scopus. 

1131. Dedicatio ecclesi: Cluniacensis ab Innocen- 
tio papa 1]. 

1133. Natus est Henricus primogenitus Gaufredi 
comitis et Mathildis imperatricis mense Martio. 

1134. Obiit Robertus Cortehuse , frater regis 
Henrici apud Glocestriam. 

1135. Obiit Henricus rex Anglorum, succedit Ste- 
phanus nepos ejus. 

1137. Obiit Ludovicus rex Francorum, succedit 
Ludovicus filius ejus. 

1139. Mathildis imp. venit in Galliam cum fratre 
suo Roberto comite Glocestriz. 

1141. Captus est rex Stephanus iv Kal. Febr., et 
Kal. Novembris liberatus est per Henricum fratrem 
suum Wintoniensem episcopum. 

1144. Cruciflxus est puer quidam ἃ Judzis apud 
Norvicum. 

1147. Obiit Willermus comes Nivernensis. 

1161. Obiit Gaufredus comes Andegavensis. 

1155. Obiit comes Theobaldus. 

1154. Obiit Stephanus rex Anglorum, succedit 
Henricus fllius Matildis imp. fllie regis Henrici. 

1157. Henricus rex duxit exercitum in Grave- 
linges. 

1158. Rex Francie dedit filiam suam Henrico 
filio regis Anglis. 


CHRONICON FISCAMNENSE. 
1128. Obiit Willermus Normannus comes Flandris, A 


482 


1179. Ludovicus rex venit ad S. Thomam, et co- 
ronatus est Philippus filius ejus. Fit nova moneta 
in Anglia. 

1180. Obiit Ludovicus, rex Francorum, succedit 
Philippus filius ejus. 

1183. Obiit Juvenis rex Henricus. 

1185, Obiit Robertus de Stotevilla. 

1188. Discordia inter reges Philippum et Henri- 
cum. Cruces pro pace sumpserunt. 

1189. Obiit Henricus, succedit Ricardus fllius. 

1190. Rex Philippus et rex Ricardus ietunt Jeru- 
salem cum electa nobilitate militum. 

1192. Rediit rex Philippus de Jerusalem et cepit 
castrum Gizortii, et alia oppida in Normannia. 

1193. Captus fuit rex Ricardus in Alemania. 

1195. Rediit rex Ricardus liberatus a carcere, et 
liberavit castra sua in Anglia de manu Joannis fra- 
tris sui qui ea tenebat, et fugavit regem Philippum 
qui intraverat Normanniam. Captus fuit episcopus 
Belvacensis. 

1199. Rex Ricardus occiditur apud Limoziam. 
Succedit Joannes frater. 

1200. Facta est discordia inter reges Philippum 
et Joannem. Combusta est ecclesia Rothomagensis 
cum civitate. 

1201. Ludovicus fllius Philippi regis duxit uxorem 
pro pace neptem Joannis regis, et flt pax. 

1202. Comes Flandriz Balduinus fecit moram apud 
Venetias, volens ire Jerusalem. Hic iterum flt 
guerra inter reges Philippum et Joannem. Capitur 


11509. Henricus rex duxit exercitum ad Tolo- C Arturus. 


sam. 

1160. Maria abbatissa, fllia tegis Stephani, nupsit 
Matthaeo, comiti Boloniz. 

1162. Thomas Cancellarius consecratus est arch. 
Cantuariensis. 

1163. Dominica prima post Pentecosten Turonis 
concilium celebratur ab Alexandro papa. 

1164. S. Thomas subiit exsilium. 

1165. Natus est Philippus, filius regis Ludo- 
vici, ! 

1167. Matildis, fllia regis, nupsit Henrico, duci 
Saxoniz. 

1169. Fundata est abbatia Sancte Marix de Wa- 
lemont a Nicolao de Stotevilla. 

1170. Heinricus primogenitus Heinrici regis co- 
ronatus est a Rogerio Eboracensi archiepiscopo. 

1171. S. Thomas Cant. arch. migrat ad Christum. 

1172. Obiit Heinricus Wintoniensis ep., et rex 
transfretavit in Hiberniam post festum sancti Mi- 
chaelis, Nicolai. 

1173. Reversus est rex. de Hibernia et transfre- 
tavit in Normanniam. Dedicatio ecclesie de Walle- 
mont. 

1174. Rex Scoti captus est. 

1176. Ludovicus rex et Heinricus Juvenis rex 
obsederunt Rothomagum cum nobilitate Franco- 
rum. 

1176. Facta est pax inter regem et filios suos. 


1904. Rex Joannes perrexit in Angliam, et rex 
Philippus intravit Normanniam et reddita est ei. 

1207. Rediit rex Joannes in Aquitaniam, et cepit 
oppida multa. 

1209. Ludovicus novus miles. Christiani ierunt 
contra Albigenses, et praefuit eis. 

1214. Vicit Philippus rex Francorum Ferrandum 
comitem Flandrie et Othonem qui fuit imperator. 

1215. Synodus universalis Roms sub Innocentio 
papa. 

1220. "Translatio sancti Thome Cantuariensis 
archiepiscopi Nonis Julii. 


(Hec  Fiscamni aut apud Wallemontense  coeno- 


p bium primum exarata delata sunt Brennacum, ubi 


que sequuniur, dubio procul omni descripta sunt 
diversa prorsus manu a precedentibus). 


1204. Obiit Agnes comitissa Brang. 

1218. Obiit Robertus comes Drocensis et Bran, 
fllius Agnetis comitisse, et succedit Robertus filius 
ejus. 

) 1223. Philippus, rex Francie, obiit; succedit Lu- 
dovicus filius. 

1926. Ludovicus obiit, succedit Ludovicus, filius 
ejusdem Ludovici. 

1927. Heinricus, filius Roberti comitis Branz, 
electus est in arch. Remensem. 

1299. Facta est discordia inter reginam et cleri- 





483 


APPEND. AD JOAN. FISCAMN. — CATALOG. ABB. FISC. 


484 


cos Parisienses, et multi submersi fuerunt ín Sequana. À 1239. Obiit Henricus de rana, archiepiscopus 


1930. Facta est discordía inter regem Franci: et 
Petrum, comitem Britannie, et fuit rex cum tota 
nobilitate Francorum et Britannorum, et iterum 
facta est pax inter regem et comitem. Eodém anno 
facta est discordia inter comitem Campanile et Phi- 
lippum comitem Boloniz, et comitem Robertum, et 
alios nobiles Francix, qui transierunt Matronam, et 
combusserunt totas villas de Sparnaco, de Virtu- 
tibus et de Sesanna, et fugarunt comitem Campanis, 
etin reditu obsederunt castra de.... et de Fimes. 
et ceperunt ea, et succensa est turris de Fimes. 

1933. Obiit Philippus, comes Boloniz, et in die 
quadragesimo post comes Robertus, dominus Branz, 
obiit, et succedit Joannes fllius ejns. 


Remensis. 

1242. Facta est discordia inter regem Franciz et 
comitem de Marchia, et rex Francie cum maxima 
nobilitate Francorum ivit in Marchiam, et cepit 
oppida multa, et iterum facta est pax inter regem 
et comitem. Eodem anno desponsavit Joannes, 
comes Branz, filiam Erchembaldi de Borbonio. 

1245. Celebrata est sancta synodus Lugdunensis 
a Domino Innocentio papa IV, in ecclesia S. Joannis, 
et Fredericus cassatus, et rex Francie cruce si- 
gnatus. 

1246. Translatum est corpus sancti Evodii iu 
monasterio Castri Brana per venerabiles Patrés 
Suessionensem et Laudunensem episcopos, procu- 


1238. Comes Campanis, comes Britannie, dux rante domno Gerardo abbate dicti locí, in capsam 


Burgundiz, et alii nobiles Franci ierunt ultra mare 
contra paganos, et capti fuerunt comes Barri, et 
comes Montisfortis. 


quam fecit idem Girardus fleri, astante plebis mul- 
titudine copiosa. 


A ———————— Pal E 





CATALOGUS ABBATUM FISCAMNENSIUM 


Ab &nno circile? ero Christiane millesimo, ex veteribus schedis exseriptus et deductus. ad 
noslram usque etatem. 


(LansE. Biblioth. ms. 1, 398.) 


I. Willermus abbas monasterlum rexit per an-C VIII. Ricardus Morin, apud Palues natus in diccesi 


nos 29, in eodem sepultus, in capella S. Maris 
Magdalenz. 

U. Joannes Dalye, Italia progenitus, Hierosoly- 
inam profectus, ibique diu detentus in carcere, ad 
monasterium rediit, obiitque anho 51, sepultus in 
capella B. Joannis Baptista. 

lil. Willermus 1a Pucelle, Bajocensis diccesis, 
Bajocensis archidiaconus, postea Cadomi monachus, 
tum abbas Fiscamnensis electione Guillelmi regis, 
maximam ecclesie partem complevit : profuit an- 
nis 29, sepultus in capella B. Mariw Virginis. 

IV. Rogerus, apud Argentias orlus in diccesi 
Bajocensi, rexit annos 31 monasterium, de pre- 
decessoris sui absentia desolatum, sepultus in ca- 
pella S. Martini . 

V. Henricus de Suilly, ex sorore regis Angliz 
Henrici 1 progenitus, dominus et hzres fuit de 
Suleyo : moritur anno δ: ordinationis 49, sepultus 
in capella S. Petri. 

Vl. Radulfus, ortus apud Argentias in diccesi 
Bajocensi, medietatem navis ecclesiz, et duas turres 
acervorum construxit ; rexit annis 30, sepultus prope 
altare S. Taurini, sub tumba area a solo elevata. 

VH. Aigardus, Radulfi nepos et discipulus, in 
eadem villa progenitus, rexit annos tantum duos et 
dimidium, sepultus in capella S. Nicolai. Portionem 
vini tertia parte monachis auxit. 


Rotomagetisi, vir valde simplex, post annos quinque 
coactus resignavit. Per Romanum omine legatutn 
post aliquas dissensiones electus est successor. Se- 
pultus est in capella S. Martini. 

IX. Guillelmus Vaspail, ex priore S. Audoeni 
Rotomagensis electus, natus prope Cadomum in 
villa Ros. Bajocensis dicecesis, vir appfime litte- 
ratus, rexit antils 31. Vocatüs ad conciliumi contra 
Fridericum imperatorem, ab eo cum aliis incar- 
ceratus  pecuniaque redemptus ad monasterium 
rediit. Misit Parisius scholasticos bonos et famosos 
quibus se bene monetalem [prebuit].. Sepultus in 
capella B. Marise versus capellam Sancti Andrez 

X. Ricardus de Treigoz, apud villam ejus nomi- 


Dnis ortus in diccesi Constantiensl, prefuit ahhis 
'26, sepultus in capella D. Marie ad sinistram par- 


tem. 

XI. Guillelmus de Putot, natus aptd villam Putot 
Bajocensis dicecesis, prefuit annis 12; sepultus in 
capella S. Andre: versus capellam B. Maria. 

XII. Thomas, in episcopatu Constantiensi apud 
S. Benedictum in Umbris natus, primus fuit apud 
Romanam curiam personaliter confirmatus, licet 
monasterium Fiscamnense ad eam nullo modo per- 
tineat : rexit annos decem et dimidium ; sepultus 
in capella S. Joannis ad dextram. 

XIll. Robertus de Putot, ortus apud Putot in 


486 


BRUNO MAGDEBURG. CLERIGUS. — NOTITIA HIST. ET LITT. 


496 


Bajocensí. Floret sub eo mormasterium in disciplina A — XXI. Philippus du Fossé, rexit annis 0; sepultus 


religiosa. Prefuit annis 19; sepultus inter capel- 
lam S. Andree et capellam S. Joannis Baptistz. 

XIV. Petrus Rogerii, de diccesi Lemovicensi, 
In sacra pagina solemnis doctor et predicator valde 
nominatus, vir sapiens. Post multos annos ad Ec- 
clesiam Attrebatensem translatus, ac paulo post 
Cenomanensis, tum Rótomagensis creatus episco- 
pus, tandem cardinalis, denique Nonis Maii 1342 
pontifex Avenione creatus est, Clemens VI appel- 
latus. Moritur Avenione. 

XV. Philippus, natione Burgundus, prior de Lon- 
gavilla, apostolica auctoritate vocatus, sedit tres 
menses, benedictione non suscepta mortuus est. 

XVI. Robertus de Brechio, Bajocensis diccesis, 


ubi quotidie missa matutinalis celebratur, ad dex- 
tram partem. 

XXII. Petrus Corvesye, natus in episcopatu Ro- 
tomagensi, villa Rivilla, millibus quinque distante 
80 hoc monasterio, rexit annos novem ; sepultus est 
in capella S, Petri ad le&vam prope parietem. 

XXIII. Estodus de Estoutevilla, in jure canonico 
doctor egregius, missam clericorum fundavit et cho 
ristas, rexit. annos 33; sepultus in navi ecelesie, 
humili sepultura contentus. 

XXIV. /Egidius de Duremort rexit annis 22. 

XXV. Joannes de Hanella annis 25; sepultus in 
navi ecclesia. 

XXVI. Joannes Ballue annis 12. 


de suburbano Brechi, rexit annos duos, mensesB XXVII. Antonius de la Haye, ex regali prosapia, 


novem ; sepultus ante altare S. Taurini ad levam 
prope parietem. 

XVII. Guillelmus Bourget, de villa Cadomi, Ba- 
Jocensis diccesis, rexit annos duos. Sepultus ante 
altare S. Taurini ad ΡΥ ΠῚ prope parietem. 

ΧΥΠΠ. Guillelmus Chouquet, de civitate Bajocensi 
ortus, rexit annos novem. Sepultus ante altare, ubi 
quotidie celebratur missa matutinalis ad lz::vam prope 
parietern. 

XIX. Nicolaus de Verneil alias de Hauteil, olim 
abbas S. Medordi Suessionensis, per Clementem VI 
translatus. Durus ín subditos vassallos et monachos, 
a quibus in Romana curia citatus, resignavit post 
annos 14 regiminis. Moritur Avenione. 


XX. Joannes de Grangia, Lugdunensis dicecesis, C 


de vico Grangia, abbatiam fortiflcari fecit. Gratiosus 
regi translatus in episcopatum Ambianensem post 
annos 15 regiminis ; fit cardinalis. 


sacre paginz professor, rexit annis 10. Cui succes- 
sit Antonius Ruffi, abbas S. Georgii de Boquervilla, 
prope Rothotmagum, theologie professor eruditis- 
simus, ἃ tota cotümunitate, uno excepto, creatus : 
sed rex Francise ptüvaluit. 

XXVIII. Antonius Bouyer abbas, qui, licet natus 
ex humili loco, abbas fuit S. Audoeni et hujus loei, 
el archiepiscopus Bituricensis et cardinalis; rexit 
annis 15. 

XXIX. Hadrianus de Boisy rexit annis 5 ; presby- 
ter cardinalis commendatarius post electos. 

XXX. Joannes de Lorraine annis 20, mensibus 8. 

XXXI. Carolus de Lorraine, cardinalis. 

XXXII. Ludovicus de Lorraine, cardinalis a Guisia. 

XXXIII. Franciscus de Joyeuse, cardinalis. 

XXXIV. Henricus de Lorraine, archiep. Remensis. 

XXXV. Henricus Borbonius, princeps ep. Me- 
tensis. 


CIRCA EUMDEM ANNUM 


BRUNO 
MAGDEBURGENSIS CLERICUS 


—an— dinnf m —Á— Pina 


IN BRUNONEM 
NOTITIA HISTORICA ET LITTERARIA 


(PEnrz, Donum. Germ. Script. tom. V, pag. 327.) 


Bruno, natione Saxo, Magdeburgensis Ecclesiz 
elero ascriptus (1), familiaris (2) fuit Werinheri 
archiepiscopi, qui belli inter Heinricum IV regem 
et principes Saxonig exorti una cum Ottone duce 


precipuus auctor, a. 1075 cum reliquis principibus 
spoute sua regi se tradidit, et postquam in patriam 
redux, a. 1077 Rodulfum Suevorum ducem ih re- 
gnum elevaverat, a. 1078 ex pugna Melrichestadensi 


NOTE. 


(1) €. 38, 39, 40. 


(2) C. 38 et 82. 





487 


BRUNONIS MAGDEBURG. CLERICI 


" 488 


profugus inter rusticorum manus occubuit. Cui anno À cripta, foll. 66-73 excerpta ex Ekkehardo Urau- 


1070 Hardwigo archiepiscopo suffecto, Bruno ad 
Werinherum Merseburgensem episcopum, patroni 
sul defuncti amicum et in omnibus quas pro re. 
publica egerat socium, se contulit, οἱ in familiam 
episcopi receptus (3), domino suo dilectissimo gra- 
tum animum ostensurus, anno 1082 (4) quod optimum 
poterat, librum de bello Saxonum cum Heinrico 
obtulit. Ejusmodi donum viro quem Thietmari libros 
manibus trivisse novimus (5) gratum et acceptum 
fuisse, facile creditur. Bruno « breviter et veraciter 
sicut ab his qui rebus interfuerant cognoscere pote- 
rat » scribendum sibi proposuit (6). Ipse quidem 
duorum episcoporum, qui magna pars belli erant, 
consilio opereve (7) adjutor, quz cum ipsis (8) aliis- 
que non solum Saxonum sed et Heinricianarum 
partium principibus (9) collocutus compererat , 
quaeve ipse presens viderat (10) vel in publicis 
indubitata fidei scriptis (11) legerat, memorie 
tradidit. Nec fidei ejus in universum officit, quod 
patrie amore et odio servitutis ductus acrius in 
Heinricum invehitur (12), cum in tanta rerum com- 
motione vir nulli parti addictus vix ac ne vix qui- 
dem reperiri potuerit, et noster scelera ab Heinrico 
juvene (13) perpetrata vel a familiaribus ejus se 
accepisse profiteatur. Heinrici res cum Gregorio 
VII non nisi quantum ad bellum Saxonicum faciebant 
attigit, et summum pontificem patrie semper post- 
habuit. Bellum igitur civile, quale nondum compo- 
situm Saxonum principibus apparuit, Bruno scri- 
bendum sibi proposuit. Eminet liber documentis 
authenticis insertis, scribendi ratioue vivida, aliquo- 
ties faceta et jocosa (14), stylo simplici, sententiis 
rhythmo quodam preditis et haud raro in eosdem 
sonos exeuntibus, et licet adversz partis scriptori- 
bus Ekkehardo Uraugiensi (15) et aliis minime 
placere potuerit, apud posteros tamen haud parva 
auctoritate gavisus esse videtur, cum maxima ejus 
pars seculo xir exeunte ab annalista Saxone, et 
seculo xvi ineunte ab auctore Chronici Magdebur- 
gensis transcripta sit. Sed unus tantum libri codex 
exstat, in monasterio Veteris Celle seculo xv 
exeunte exaratus, unde editiones Freheriana, Stru- 
viana et nostra fluxerunt. Servatur hodie. 

1.) In bibliotheca universitatis regie Lipsiensis 
numero 1323 insignis, chartaceus in 4e-foll. 2-55 
Brunonem, foll. 55-06 quadam ex Platina trans- 


giensi complexus, hac epigrapha : « Finit de belio 
Saxonico; et fine Henrici quarti 19 Julii anni 
1500, per fratrem M. S. Tunc priorem. Gratia Deo. » 
Foll. 74-83 alius codex legendas de S. Antonio 
exhibet. Scriptor multis compendiis usus, textum 
in universum qualem repererat fideliter et accurate 
secutus, nonnulla tamen haud bene intellexisse et 
in formis nominum propriorum suum potius tempus 
expressisse videtur. Capitum initium littera rubra 
indicat ; 

Ib.) Chronicon Magdeburgense, cujus codex in 
membrana scriptus anno 1600 a Marquardo Frehero 
ad Meibomium transmissus (16) et postea tomo 1]. 
SS. Germ. Meibomii typis evulgatus est, omnia quae 
inde a pagina 288 usque ad p. 319 leguntur, preter 
21 lineas pagine 313 et tres lineas paginz 314, ex 
capitibus Brunonis 1-41, 44-47, 52-58, 00-65, 68, 
74-102, 117, 121-131, documentis scilicet plurimis 
pretermissis, petivit. Textus in minimis etiam tam 
presse ad lectionem codicis 1 accedit, ut non ex eo 
quidem sed ex communi cum eo fonte fluxisse cen- 
sendus sit. Sunt enim loci nonnulli, quibus utrius- 
que scriptores idem vocabulum diverse intellexisse 
el expressisse patet, e. g. cap. 40, ubi Lipsiensis 
lectio ymmo ex Magdeburgensis nimio emendanda 
erat. Cum autem alia in utroque eodem modo pec- 
centur, e. g. cap. ὅδ, ubi uterque ex fonte jam 
corrupto Ekkiberti marchionis nomen Erriberium 
effert, gratulandum est, quod in textu restituendo 
ope. 

2.) Annaliste Saxonis uti licet. Qui annis 1067- 
1082 plurima ex Brunonis capitibus 1, 5, 16, 2-15, 
17-31, 32, 31, 33-47, 52, 47-51, 53-50, 64, 57,58, 
60-63, 65-08, 70-74, 82-88, 75, 74, 76-78, 80, 79, 
81, 89-97, 99-101, 96, 101-103, 76, 77, 104-116, 
98, 117-123, 122, 123-131 narrationi inserens, 
codicis seculi xi aut xi, quo usus est, lectionem 


"haud raro eptimam, nec non et sententias aliquas 


qua in codicibus 1 et 1 b. communi fato exciderunt, 
servavit. Quarum tamen nonnisi eas quas aperte 
sensus requirebat, quasve minime ex aliis annalistz 
fontibus, Ekkehardo precipue Uraugiensi, cujus 
pauca nonnunquam verba textui infert, derivatas 
constabat, in textu recepi. Usus sum codice anna- 
list: authentico, inter libros bibliothece regie 
Parisiensis ex conobio S. Germani apportatos 


NOT &. 


Opus absolvit post d. 26 Decembris anni 1081 

(c. 131), superstitibus Werinhero ( a. 1101), Bur- 
chardo Halberstadensi episcopo (c. 83) n a. 1088), 
Hermanno rege et Ottone duce (c. i3 , quorum 
ille a. 1087, hic d. 3. Id. Januarii a. 1083 obiit. 

5) SS. III, p. 729. 

t Prefatio. 

(1) C. 52, cf. c. 58. 

(8) Cf. cap. 96, « ab ipsius ore non semel au- 
divi. » 

(9) C. 13. 

(10) E. g. c. 38, 40, 52 fortasse et Werinherum 
utrumque in itineribus comitatus fuerat, fortasse 


(3) Praefatio. 
d 


epistolas eorum nomine scripsit. 
11) C. 42, 48, 49, 51, 59, 65, 66, 67, 99, etc. 
12) Res fere incredibiles de eo referre accusatur ; 
sed nostro quoque tempore res multis incredibiles 
visas oculis nostris vidimus et auribus nostris audi- 
vimus. 

(13) Brunonem initio operis de juvene Heinrico 
scribere patet; unde nonnulla a V. Cl. Stenzel] T. Il, 
55-60, in eum monita diluuntur. 

(14) E. E cap. 75, 77, 83, 96. 

(15) Ekkehardus nostrum novisse videtur, sed in 
Chronico suo a. 1068-1080 res plerumque diversas 
scribit. 

(16) V. Meibomii junioris praefationem. 


480 . 


enotavit. . 

3.) In. textu epistolarum Gregorii Vll papz et 
aliarum restituendo, ad Registrum Gregorii et Pauli 
Bernriedensis Vitam Gregorii VII recurri, et ex 
codice Trevirensi finem epistolz ad Rodulfum regem 
scripte subjeci. 

Quibus subsidiis ita usus sum, ut codicem 1, 
cujus copia mihi a viris doctissimis et de re nostra 
bene meritis DD. Ernesto G. Gersdorí bibliotheca 
universitatis Lipsiensis praefecto, et Gustavo Hwnel 
ejusdem custode, libentissime facta est, fundamenti 
loco ponerem, et cum in scribendis nominibus 
propriis (17) tum aliis in locis ubi necesse erat, 


DE BELLO SAXONICO. 
numero 440 siguato, cujus leetiones Waitzius noster A rigerem ; capitum 


490 
divisione — auctoritate codicis 
Lipsiensis instituta. 

Prodierat Bruno primum anno 1690 edente Mar- 
quardo Frehero, inter SS. Germ. t. 1, 99-153; 
textus est codicis Lipsiensis, sed sape haud bene 
enodatus, et sepius ex Chronico Magdeburgensi (18) 
aut ex conjectura probabili correctus. Qua editione 
a. 1717 repetita, Burcardus Gotthelüus  Struvius 
loca nonnulla adhibito iterum codice Lipsiensi emen- 
davit, alia tamen vitiavit (19. Quarum cum editione 
nosira collatio, nobis quoque non pauca emendanda 
relicta fuisse ostendet. 

Bruno initium anni a 


Nalivitate Domini compu- 
tat (20). 


reliquorum, precipue annaliste Saxonis ope, cor- 


BRUNONIS 


LIBER DE BELLO SAXONICO 
PROLOGUS SAXONICI BELLI 


Domino suo dilectissimo, nunquam sine pia vene- B dum tinearum morsibus vel scabra rubigine corrosa, 
ratione nominando, Werinhero ' sancte Merse- diu manere non valeant. Studium vero litterarum 
burgensis Ecclesiz€ presuli venerando, Bruno, licet ἃ lateris anim: stercoribus * ligone rationis effossum, 
perexigua sue tamen familie portio, quidquid valet nullum debet corporis imbecillitati servitium, sed 
hominis utriusque devotio. eum, cujus industria processit, format et instruit 

Inter eum qui munus aliquod donat, et eum cui animum, adeo senectutis vel interitus ignarum, ut 
donatur, hzc est observanda ratio ut, cum iste in etiam ea quie torrente violentia temporis rapiuntur 
thesauris nihil pretiosius quod donet invenire va- ad interitum, ab ipso temporis impetu litterarum 
leat, tunc ille munere tali nihil jucundius accipiat. virtus conetur eripere, et. semper nova quasi sta- 
Quod ego considerans, cum paternitati vestre, cui  tionaria legentibus ostendere. Igitur bellum quod 
pro viribus meis imo ultra vires meas semper servire Heinricus * rex cum Saxonibus egit, volo breviter et 
desidero, munus aliquod offerre voluissem, quo veraciter scribere, sicut ab his qui rebus inter 
fervorem mentis etiam foris alicujus operis attesta- erant potui cognoscere. Quod cum sui maguitudinc, 
tione moustrarem, omnibus scriniis mearum fa- tum ἡ misercordia Dei, quam in ipso bello experti 
cultatum perquisitis, solum litterarum genus inveni, sumus, est memorabile, sicut in sequentibus, si 
quod et vestrz convenire dignitati et me: non im- (; quis legere dignabitur, poterit agnoscere. Sic enim 
par esse putarem devotioni. Hoc enim munus ce- in flagello vino severitatis oleum pietatis admiscuit, 
teris omnibus, que sibi invicem possit benignitas αἱ et prophetam vera locutum esse gaudentes agno- 
humana largiri, pretiosius zstimo, quia ejus et sceremus : « Cum iratus fueris, misericordiz re- 
origo nobilior, et usus excellentior, et zetas proba- cordaberis (Habac. m, 2), » et Apostolum : « Fi- 
tur esse diuturnior. Aurum namque vel caetera delis Deus, qui non permittet vos tentari super id 
que homines precipua dueunt, de terrz visceribus — quod potestis (1 Cor. x, 13). » Sed priusquam in- 
nata * nüllum tribuunt anime profectum, sed fragi-  cipiam ipsius belli seriem explicare, oportet me 
liati corporez breve subsidium vel etiam luxurie pauca de pueritia vel adolescentia ejusdem Heinrici 
praebent turpe servitium, et dum corpora sustentant promittere, ut dum, qualem vitam puer vel ado- 
hominum, effugere proprium non possunt interitum. lescens agebat, lector agnoverit, minus miretur 
Quamvis etiam si quieta jaceant, non sint tuta, quod intestinum bellum vir factus ineeperit. Verum 

VARLE LECTIONES 
! secretioribus ed. * Henricus 1. 
NOT.E. 
AD Constanter scribo — Heinricus, | Adalbertus, D cap. 40, v. infra 
Fridericus , | Halberstadensis. (19) ita cap. 40 in Magdeburgensi prato cervos pu- 
bury. Bawarii, Boemii, Merseburg, Magedaburg, Ba-  gnantes codicem Lipsiensem secutus scripsit, cum 
ben erg, Herimannus, Sigefridus, Wirlzeburg, exsur- jam Freherus ex Chron. Magdeburgensi recte corvas 


go, exstirpo. scripsisset, aunalistz quoque Saxoni probatum. 
(18) cf. e. g. cap. 65. infine « non juramento, » (20) cf. a 1076-1081. cap. 131. 


ParRoL. CXLVII. 


4 —— —— Amm. PP rA ^ uou cbe dp o qas o e Qe qum MP sop 


! Werinnero 1. *iia edd. nota 1. nonnunquam, "1. magis m. ed. 





lü 


491 BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 492 


ne hoc opus quilibet in manus accipiens statim A men pagina prima demonstrat, sequens opus a sputis 
velit conspuere, placuit mihi illud vestri nominis defendat. Ergo vestra dignitas dignetur illud tanta 
prenotatione munire, quatenus dum vestrum no- alacritate suscipere, quanta a.me offertur devotione. 


SAXONICUM BELLUM INCIPIT 


l. Postquam Heinricus imperator ab hoc seculo sente celebrarét, et populo verbum Dei dicturus ex 
felici morte migravit (au. 1056), fllius ejus Heinri- more locum altiorem ascenderet, inter cetera quasi 
cus quartus, infeliciter in hoc seculo relictus vite, bonos et nobiles in hac terra conquerens defecisse, 
regnum patris electione communi suscepit. Quod quia se solum et regem, se scilicet anteponens regi, dixit 
adhuc decenter, utpote puerulus quinquennis, gu- de nobilitate remansisse, — cum duo fratres ipsius 
bernare non potuit, ipsum cum regui cura * curan- iisdem parentibus nati !* starent presentes, — et 
dum cunctorum jussu principum mater ipsius Agnes quamvis apostolorum principis, fratris sui, Petri 
venerabilis imperatrix accepit. Sed cum, procedente nomen non haberet, se tamen eandem quam Petrus 
temporis cursu, puer ztate quidem sed non sapientia habere potestatem, vel etiam majorem, quia Domi- 
vel apud Deum vel apud homines proficeret, matrisque num suum non, ut Petrus, umquam negasset. 
monita regio fastu tumidus" jam minus audiret, 3. Ipse cuidam in suo epíscopatu abbatissa 15, 
Anno, Coloniensis presul venerandus, eum violenter P qui nescio quid '" in eum peccaverat, precepit per 
matri eripuit (an. 1062 Mai.), eumque cum omni obedientiam ut intra dies quindecim hanc presen- 
diligentia, sicut decebat imperatoriam prolem, non tem relinqueret vitam. Et quia ipsa tunc sgro- 
tam regi quam regno prospiciens, nutrire curavit. tabat, ille vanus suum in ea preceptum impleri 
Non enim ignorabat quod rex insipiens perdet po» posse sperabat, et sí casu moreretur, mortuaríi suo 
pulum suum, et civitates * habitabuntur per sen- jussu volebat ut crederetur. Die vero 15 illa, jam 
sus * prudentium, nec nesciebat etiam quod, sicut sanitate recuperata, misit episcopo legatum, nescio 
aliquos humili stirpe procreatos virtutes declarant, pro qua causa. Quem '* ut ille de longe adven- 
sic a magnis natos parentibus, si doctrina bonique tantem vidit, sibi assidentibus letabundus dixit : 
defecere mores, culpze dedecorant. Verum postquam — Numquid mea polestas minor im ista, quam fratris 
ille, puerili simplicitate transcursa, adolescentiam, — mei Petri fuit. in Saphira ? Ecce ἰδία misera est mor- 


que communis est omnium campus flagitiorum, in- 
gressus, ad bivium Sami littere pervenit (Honar.), 
derelicta sublimi semite dexterioris angustia, decli- 
vem plate: sinistre latitudinem, qua incederet, elegit, 
calleque virtutum penitus abdicato, totis viribus post 
concupiscentias suas ire disposuit. Quod ut liberius fa- 
cere potuisset — non enim sub illo magistro sibi lice- 
bat quicquid libuit, — prius magisterii illius auctorita- 
tem a se penitus excussit, et qui ad regnum guber- 
nandum fuisset electus, jam se ab aliquo gubernari 
est dedignatus. Igitur rex ab episcopo manumissus 
(an. 1065, Mart. 29), cum sui juris esse capisset, 
tunc patefecit quin ' viam vitz sectari deocrevisset. 
Vepres enim libidinum '', quz in hac state etiam 
eos fatigant qui eas in se frequentibus jejuniis are- 
faciunt et assiduis orationibus eradicant, eo fructuo- 
sius in eo germinabant, quo eas nec ipse, utpote 
igne primz juventutis ardescens' et regni luxus de- 


(ua, auctoritate jubente mea! Sed postquam, nuntio 
propius accedente, vivere eam et ab infirmitate 
convaluisse cognovit, a superbia sua valde confusus 
obticuit. 

4. Aliquando cum, sicut solebat, in curia re- 
gis esset, οἱ mensam regis cottidie delicatiori- 
bus quam ipse rex epulis oneraret, quadam die 
cunctis ad cibum pertinentibus pre nimio luxu 
consumptis, dapifer ejus nichil habebat quod 
tum '* ex consuetudine sua venustum ipsique regi 
comedendum, mense regis imponeret **'; sed 
nec erat pretium quo cibum emeret pretiosum, 
quia in similem usum totum consumpserat ar. 
gentum. Quod cum episcopus non ignoraret, die 
illa latitabat, ne eum dapifer invenire potuisset, 
volens ut ille per suam industriam quolibet modo 
perquireret quod ad mensam sibi decenter appone- 
ret. Sed ille postquam dominum suum diu quaesitum 


liciis affluens, ab agro sui cordis evellebat, nec eas p'andem in capella quadam, quo confugerat, esse 


aliquis ab eo, rege videlicet monitores aspernante, 
exstirpare !* ferro correptionis audebat. 

2. Erat eodem tempore Bremensis presul Adal- 
bertus !5, sic typho '* superbie turgidus, ut nec in 
seculari nobilitate nec in saneta conversatione 
quemquam putaret sibi equalem. Ipse cum in ali- 
qua summa festivitate publicam missam rege prz- 


cognovit, ad hostium capelle confidentius pulsans, 
se intromitti postulavit. Cujus vocem ut episcopus 
agnovit, subito se in terram quasi in orationem 
prostravit. Ille ingressus, ut. eum jacentem con- 
Spexit, et eum nec tussi nec screatu erigere potuit, 
tandem sese juxta episcopum velut simul oraturus 
extendit, et ei in auriculam loquens : « Orate, 


VARLE LECTIONES. 


* causa ed. " faustu tumultus 1. 5 civitate 1. 
sed via vit:& 68, via salutis. ! 
55 ort 2. 5 abatisse 1. 17 quia 1. 


nerent 1], 


* ss, 1]. 
" lividinum 1. 15 extirpare 1. 
δ Quam l. '* ifa emendandum esse videtur. cum 1 deest l^. ** impo- 


!! ifa corrigo ; cf. cap. 11. qa 1. quam edd. 
" ifa. vel adelbertus 1. Th typo 1. 1". 


493 


DE BELLO SAXONICO. 


404 


dixit, ut vobis hodie sit quod manducetis; quia Α ut post nuptias celebratas eam sponte sua numquam 


nondum quicquam, quod honeste super mensam 
vestram ponatur, habetis. » Episcopus: velut. ab 
extasi repente expergefactus : « Quid, ait, stul- 
tissime, fecisti, qui me a colloquio Dei temera- 
rius abstulisti? Si, quod frater Transmandus "" 
videre meruit, tu vidisses, numquam michi po- 
sito in orationibus appropinquasses. » Ille autem in 
presens aderat, et quia talia videbat episcopo placere, 
angelos cum eo loquentes in oratione se jam dudum 
dixerat vidisse. Erat autem ipse pictor ab Italia. 

5. Hic igitur episcopus ubi regem velut infrenem 
equum per abrupta flagitiorum ruere vidit, ejus se 
lateri familiariter adjungere quzsivit: non ut vitio- 
rum spinas, quz fuerant ortz, manu severe aucto- 


videret (21), quia ** et ipsas nuptias non sponte sua 
celebraverat. Ergo multis modis eam a se separare 
quzirebat, ut tunc quasi licenter illicita faceret, cum 
hoc, quod licebat, conjugium non haberet. 

7. Denique cuidam de suis familiaribus, ut pete- 
ret regina concubitum, precepit, magnumque ei 
premium, si potiretur eo, promisit, quod inde Illam 
non negaturam sperabat, quia juvencula, virum ex- 
perta, jam quasi deserta videbat. Regina vero sub 
femineo corpore cor habens virile, statim de quo 
fonte consilium hoc emanaret intellexit. Et primo 
quidem velut indignata negavit ; sed sicut ille perti- 
naciter, sicut przdoctus erat, instaret, quod roga- 
batur, ore tantum promisit. Ille gratulabundus rem 


ritatis radicitus erueret, et virtutum semina episco- B regi nuntiat, οἱ horam qua perficienda esset indicat. 


pali preedicatione plantaret, sed ut germína vitiorum . 


adulationis aqua rigaret, et si quz virtutum fruges 
emergerent, amaritudine perversi dogmatis eneca- 
ret. Neque enim ut ante, dum perpetratis facinoribus 
caveret, cum Tobia dicebat : « Attende tibi ab omni 
fornicatione, et omni tempore benedic Deum, et 
pete ab eo ut vias tuas dirigat ; » nec ut perpetrata 
lacrimis ponitentiz lavaret, cum Nathan sub vela- 
mento parabole ferrum increpationis portavit, quo 
ueere mentis repente percusso conscientie virus 
effiueret ; sed velut apostolicum dabat ei preceptum: 
« Fac omnia quz placent anims tux; hoc solum 
observans, ut in die tuae mortis in recta flde inve- 
niaris; » cum Scriptura dicat : « Post concupiscen- 


tlas tuas non eas, » et rursum : « Non semines mala C 


in sulcis injustitie, et non metes ea in septuplum. » 
llle vero ita docebat, quasi sit in hominis potestate, 
in una hora mutare vitam suam, cum proverbium 
sit: « Adolescens juxta viam suam etiam quum senue- 
rit, non recedet ab ea, » et : « Odorem quam semel 
Imbiberit recens testa, diu servabit (Honar.). » Hac 
igitur episcopi non episcopali doctrina rex in nequi- 
tia confortatus, ivit per libidinum *!* precipitia, 
Sicut equus et mulus quibus non est intellectus ; et 
qui multorum rex erat populorum, thronum posuit 
in se libidini, cunctorum reginz vitiorum. 

6. Binas vel ternas simul concubinas habebat; 
nec his contentus, cujuscumque flliam vel uxorem 
juvenem et formosam audierat, si seduci non pote- 
Pat, sibi violenter adduci precipiebat. Aliquaudo 
etiam ipse uno sive duobus comitatus, ubi tales esse 
cognoverat, in nocte pergebat ; et aliquando voti sui 
mali compos efficitur, aliquando vero vix effugiebat, 
ne ἃ parentibus amate sive marito occideretur. 
Uxorem suam, quam nobilem et pulcram suasioni- 
bus principum invitus duxerat, sic exosam habebat, 


Rex vero letus ad cubiculum regine simul cum 
adultéro pergit, ut dum eos pariter commisceri ipse 
videret, eam a suo conjugio legaliter abjiceret, vel 
eliam, quod magis volebat, occideret. Sed cum 
adulter ad hostium regine pulsaret, et hoc illa velo- 
citer * aperiret, rex timens, ne, illo prius intró 
misso, ipse excluderetur, ostium concitus irrupit. 
Quem regina agnoscens, adultero foris relicto, ja- 
nuam citissime clausit, et suis virginibus convocatis, 
eum scamnis et baculis, qua arma ad hoc college- 
rat *, in tantum verberavit, ut eum semianimen 
relinqueret : « Fili meretricis, inquit **, unde tibi 
haec audacia, ut "ἢ regine, qus fortissimum habet 
maritum, sperares adulteria? » Ille clamat se esse 
Heinricum, se esse ipsius maritum, se voluisse legi- 
timum ejus concubitum. Illa reclamat, hunc non esse 
maritum, qui furtivum quzsisset adulterium ; si ma- 
ritus esset, cur non aperte ad suum thorum acce- 
deret? Itaque pene usque ad mortem percussum de 
cubiculo ejecit, ostioque clauso lectum suum petivit. 
Ille quid sibi accidisset, nulli ausus est confiteri ; 
sed egritudinem aliam simulans, integrum fere men- 
sem jacuit in suo cubili. Illa enim non capiti, non 
ventri pepercerat, sed totum corpus integra cute 
contuderat. Qui postquam convaluit, quamvis acriter 
correptus, antiqua flagitia sua non deseruit. 

8. Si qua coram eo querelam de qualibet injuria 
fecisset, et ab ejus regia potestate sibi justitiam fleri 
postulasset, si illius insanie stas ejus et ** forma 


D placebat, pro justitia, quam petebat, injustitiam mul- 


tiplicem reportabat. Nam postquam ipse in ea quam- 
diu placuit libidinem suam implevit, alicui de famulis 
suis eam velut uxorem dedit. Ita nobiles in hac terra 
mulieres, ipse prius eis turpiter abusus, servili con- 
jugio turpius dehonestavit. Hzc omnia vidit ille 
falsus et fallens episcopus **; vidit, neque prohi- 


VARLE LECTIONES. 


* Hg l. 10. trosmandus 2. **lividinum 1. sepius. ** Quia 1. **volociter 1. *' colligerat 1. 


" i2. 


deest 1. inquiens 1». * ut r. q. f. ἢ. m. s. a. desunt 1, 1**. addit ea 2. vel 2. * e. Adelbertus 1*. 2. 
NOTE. 


(21; Anno demum 1071 filium ex ea tulit. 


495 


buit: immo sua doctrina eum, 
pudore talia faceret, velud adhortando confortavit. 
Stultum namque dixit esse, si non in omnibus 58- 
tisfaceret su:e desideriis adolescentia. 

9. Multa et magna in hoc genere ejus flagitia 
sponte pretereo, quia ad alia alterius generis ipsius 
scelera festino ; hoc tantum hic ultimum locum te- 
neat, quod in eo justus judex inultum non relinquat 
» jgnominia videlicet quam sorori suz fecit (22), 
quod eam manibus suis depressam tenuit, donec 
alius ex ipsius jussu coactus fratre presente cum ea 
concubuit; cui non profuit quod imperatoris filia, 
quod ipsius ex δ΄ utroque parente soror unica, quod 
sacro capitis velamine Christo fuerat desponsata. 

10. Sed quia nefanda stupra nefandiora generare 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 
quo sine timore vel A erat celeriter petivit. Burchardus Misnensis prefe- 


496 


ctus, hujus latrocinii ** ductor nequissimus, ad eccle- 
siam sequitur, eique, si velit egredi, quod nichil 
mali patiatur in sua fide pollicetur. ille quamvis ei 
nullam fidem haberet, tamen sciens quod, si sponte 
non.exiret, ecclesi? non parcerent, exivit ejusque 
se fidei commendavit. Quem ducentes iu solitudi- 
nem, sicut erant jussi, crudeliter interfecerunt ; et 
nec in ipsa morte ei, quare moreretur, indicaverunt. 
Nec umquam vere cognovit aliquis quare fuisset 
occisus, nisi quidam mussitabant?** quod illi rex 
imponeret, quia cum quadam concubina sua jacuis- 
set. Sed rex, ut suspicionem mortis ejus a se tolle- 
ret, auctores ejusdem mortis, quos latitare ad ho- 
ram jusserat, persequi ab omnibus amicis suis 


solent homicidia, sicut ille non unam Bathsebam ** B imperat; et illum sepeliri in loco fecit honorabili, 


libidinosus stupravit, ita non unum Uriam crudelis 
interfecit. Tot enim in homicidiis inmania perpe- 
travit facinora, ut dubium sit quie major sit ejus 
infamia, libidinis incest; an crudelitatis iumensz. 
Omnibus erat horribiliter crudelis, sed nullis ita ut 
familiarissimis suis. Qui omnium particeps erat se- 
eretorum ejus, et conscius vel adjutor flagitiorum 
sive facinorum, dum securus sui de aliorum morte 
tractanti favebat, coactus est mortem pati, quam 
non timebat. Et hoc pro qua culpa? Quia unum 
eontra ejus voluntatem dixit verbum, vel tacens, 
aliquod ejus consilium sibi non placere, gestu quo- 
libet ostendit. Multos namque consiliarios habebat, 
sed nullus ei dare consilium audebat, nisi quod ipsi 


ipseque ejus sepulturz tristis interfuit, et ut ad om- 
nia simulanda doctus erat, non parum lacrimarum 
fudit. Sed nulli, quin esset, sicut erat, precepto 
regis occisus, credibile fuit. 

12, Fama fuit quod quendam de familiaribus ado- 
lescentem nobilissimum sua manu, dum quasi joca- 
retur, interfecerit; et, eo furtim sepulto, in 
crastino quasi penitens ad suum magistrum Adal- 
bertum episcopum venerit, et ab co sine ulla sa- 
tisfactione indulgentiam perceperit *'. Sed quia hujus 
rei veritatem michi non contigit agnoscere, placuit 
michi eam inter ambigua relinquere, quamvis pene 
omnibus versaretur in ore. 

13. Novi autem quemdam de familiaribus regis, 


placeret. Si quis vel inscius aliquid quod nollet ei C qui aliquando de curia venit ad fratrem suum, — 


consulebat, delictum quod ignoranter egerat, sui" 


sanguinis effusione luebat. Nec alicui suam demon- 
strabat iram, donec incauto faceret auferri vitam. 

11. Quidam de secretariis suis nomine Conradus, 
— juvenis nobilitate et moribus insignis, si hoc so- 
lum ei Deus dedisset, ut consiliarius regis numquam 
fuisset — hic erat quadam die Goslariz, certus se 
tam bene gratiam regis habere, sicut tunc cum eam 
habebat optime. Rex autem erat in Hertesburg ἢ 
castello, quo, preter ^ eos qui facinorum ipsius 
erant conscii et fautores, nullus nisi nomine voca- 
tus ascendebat. Mittit igitur rex Goslariam, jubens 
ut Conradus ad se citissime veniat, et nullum prz- 
ter armigerum suum, qui se comitetur assumat. 


frater autem ille episcopus erat ? — et quasi jac- 
tando fratri suo narrabat quod nullus esset iu 
curia qui magis quam ipse esset in regis gratia. 
Quod cum frater ejus episcopus libenter audiret, 
eumque diligenter ammoneret ut gratiam regis 
omnibus modis servare quaereret, quia et ipsi ho- 
nestum et omnibus suis utile esset : « Facerem, 
dixit ille, si simul cum gratia terreni regis possem 
tenere gratiam coelestis. Sed veraciter, inquit, 
agnovi quod, si quis hujus regis familiariter habet 
gratiam, habere non poterit eternam vitam. » Igitur 
paulatim se sicut prudens a curia subtrahebat, et 
jam minus et minus ad secreta regis accedebat, et 
nec omnino aberat, nec sicut erat solitus frequens 


Ille se putans ad aliquod consilium, cui nulli preter D aderat. Quem ubi rex minus assiduum vidit in suo 


se liceret adesse, vocari, ut fldem suam majorem 
ostenderet, etiam plus quam jussus fuisset fecit, et 
ipse suus armiger factus, eunctis incomitatus equi- 
tavit. Ergo veniens in silvam, vidit insidias, nec 
credidit eas sibi paratas ; tamen quia, utpote solus, 
tantam multitudinem timuit, ecclesiam qui prope 


servitio, causam quare faceret non inquirit, nec ei 
quiequam male voluntatis ostendit; sed suo jam 
volens parcere ferro, quzrebat eum perdere ense 
alieno. Itaque, pro qua causa ficta vel vera nescio, 
misit eum ad regem.Rusciv ?. Quam legationem ille 
libenter accepit, primum quia per hoc quasi pro- 


VARLE LECTIONES. 


3! dees( 1. 1^. 
55 Jatrocii 1. 


0 veliquat. 1^. relinquet 2. 
* propter 1. preter 1*. 2. 


* Bersabe 1l. et σαί. 
* musitabant 1. 
dem, Fridericus palatinus comes fratri jactans aliquando narrabat etc. 2. 


88 herlersburck 1. hertesburh 2. 
* pepercit 1. ** Frater archiepiscopi ejus- 
? i[g 2. rucig 1. 


NOTE. 
(22) Idem Saxonum legati apud Lambertum p. 198 innuere videntur. 





497 


DE BELLO SAXONICO. 


408 


bavit se a gratia regis non abesse, cui secreta nonAnisi eos thoracis fortitudo repulisset. lle tamen 


dubitaret ut antea credere; deinde quia speravit 
se legationis hujus labore meriturum ut, legatione 
prospere peracta reversus, non parvum a rege de- 
beret accipere beneflcium ; nec haec etiam minima 
fuit causa, quia libenter aberat a curia. Igitur per- 
rexit, nec adhuc quid de se dispositum fuisset 
intellexit. Post aliquot vero dies, cum vespere de- 
clinasset in diversorium , jubet sibi bonum parari 
convivium. Cumque jam comites ejus aliquantum 
bibissent, exilivit Sclavus quidam, vilis persona, 
eL: « Nescio, dixit, quid est quod ego porto, quod 
episcopus * Eppo michi dedit, et ut regi, ad quem 
missus vadis, darem precepit. » Quod cum sibi ille 
monstrari rogaret, protulit Sclavus epistolam regis 


ad regem pervenit, et ei qualiter ante cubile ejus 
susceptus esset indicavit. Cui rex precepit ut, si 
deinceps vivere vellet, hoc ab eo nullus umquam 
sciret. 

15 Omnibus his malis hoc malum superaddidit, 
quod ceteris omnibus malis, et antiquis flrmamen- 
tum quo vigerent, et novis quo surgerent initium, 
dedit. Episcopos enim non pro qualitate meritorum 
secundum canonum decreta constituit, sed si quis 
majorem pecuniam dedit, vel ipse major ejus flagi- 
tiorum adulator exstitit, hic dignior quolibet episco- 
patu fuit. Cumque alicui sic episcopatum dedisset, 
si ei alius plus daret, vel ejus magis facinora lau- 
daret. illum priorem quasi Symoniacum fecit de- 


imagine sigillatam. Ille nil moratus sigillum fregit, B poni, et istum secundum quasi sanctum in eodem 


clericum suum, quid ille littere vellent, exponere 
sibi precepit. Clericus legit, et exposuit; hic autem 
sensus erat in litteris : « Scias in hoc te maxime, 
qualis amicus michi sis, posse monstrare, si hoc 
efleceris ut iste meus nuntius numquam in meum 
regnum possit remeare; quod utrum "' eterno car- 
cere vel potius efficias morte, nichii puta differre. » 
Litteris itaque consumptis igni ipse Iztus iter suum 
peregit, legationem prudenter implevit, non parvo 
munere donatus rediit, domino suo regi regalia dona 
portavit. 

14. De quodam intimo ipsius consiliario , cujus 
vocabulum sicut aliorum multorum sponte pretereo, 
rem comperi, quam idcirco hic placuit inseri, quia 


loco consecrari. Unde contigit ut mult; civitates 
in illis temporibus duos episcopos simul haberent, 
quorum neuter episcopi vocabulo dignus esset. Ba- 
venbergensem δ episcopatum, tam rebus exterius 
divitem quam sapientibus personis intus venerabilem, 
cuidam mangoni dedit, immo pro inzstimabili pecu- 
nia vendidit, qui melius sciebat nummos monete 
cujuslibet zstimare, quam textum cujuslibet libri, 
ne dicam intelligere vel exponere, saltem regulariter 
pronuntiare. Qui tum in sacro officio vigili&e pascalis 
primam ex more lectionem coram sapientibus cle- 
ricis pronuntiavit : « Terra autem erat inanis et ᾿ 
vacca! » ]pse nimirum, licet bipes, vacca bruta et 
omni probitate vacua! Ipse tamen, quamvis nec 


duo non minima continet in se regis vitia, quz sunt C suo nec ecclesiz, quam ipse quasi regendam acce- 


videlicet crudelitas et luxuria. Hic cum non esset 
ortus' a Saxonia, duxit uxorem natam de Saxonia, 
virginem tam formosam corpore quam et nobilem 
genere, Rex ipse eam illi a parentibus ejus impe- 
iuravit, rex ipse nuptiis interfuit, sed dubium utrum 
magis pro sponsi honore vel pro amore sponss. 
Nondum illa desponsatze "5 virginalis pudicitie '* 
pudorem deposuit, cum rex omni pudore deposito, 
ut eam sibi ad lectum suum mitteret, ipsum spon- 
sum petivit. » Cum nec ullam rem, dixit ille, nec 
ipsam vitam vobis unquam velim negare, hzc sola 
res est quam nec vos decet a me petere, nec ego 
vobis possum concedere. » Rex, magnus dissimulator, 
dolorem quem ** in corde magnum habuit, nec vultu 


nec verbis ostendit. Post non multos autem dies, 


cum ille jam securus nichil sibi timeret, rex fere 
media nocte misit ad eum, praecipiens ut solus ad 
Se veniret. llle quamvis, more regis cognito, certus 
esset quod in ipsa nocte mori debuisset, tamen, 
quo jubebatur, ivit; sed prius loricam triplicem 
Subtus tunicam induit. Cumque ad vestibulum cu- 
bilis regii venisset, ecce duo gladii ad duo latera 
ejus affixi, in mediis ejus visceribus sibi obviarent 


perat, auro parceret ut gratiam regis obtineret, ipso 
rege consiliante deponitur, et episcopatus alii datur, 
non qui vita et sapientia sit episcopatu dignior, sed 
qui regis flagitiorum major in omnibus fuisset assen- 
tator. 

16. Inter hec omnia jam abeunte adolescentia, 
mox ut Adalbertum Bremensem episcopum nactus 
est consiliarium , ipsius suasionibus ccpit in deser- 
tis." locis altos et natura munitos montes quzrere, 
et in his hujusmodi castella fabricare, qus si in 
locis competentibus starent, ingens regno flrma- 
mentum simul et ornamentum "5 forent. Quorum 
primum et maximum Hartesburg appellavit : quod 
ita forti muro et turribus et portis exterius munivit, 
ita regalibus :zdificiis intus adornavit, tale mona- 
sterium in ipso construxit, tales ornatus in ipso 
monasterio collocavit, tales et tot clericos illuc un- 
dique congregavit, uti ** aliquot episcopales locos "* 
omni suo apparatu :equipararet ", aliquot etiam 
transcenderet. Quicquid ornatus ecclesiastici quem- 
libet episcopum magis decorum videbat habere, sive 
precepto sive precibus acceptum, suo monasterio 
studebat conferre. Cetera vero castella non tam 


VARLE LECTIONES. 


* e. Cicensis Eppo 2. " ita ed. q vre 1. 
" Bauenburgensem 1.  " i(a 1, 2. 
equiperaret 2. 


*5 ornatum 1. 


^ an l5. 


^ pudicie 1l. “Ὁ quam 1. 


* desposite 1. 
; 9 [000].  "'equipperaret 1 


V itt edd. ut 2 ubi l. 





499 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


500 


pulcra quam fortia esse laborabat. Beatus et valde A Rogavit etiam in eisdem litteris quatenus se cum 


beatus esset, si munitiones easdem contra paganos 
erexisset, Nam ipsi jam dudum aut omnes fuissent 
christiani, aut christianis principibus in perpetuum 
tributarii. Sed hsc castellorum diversis in locis 
constructio * primo nostratibus puerilis * ludus vi- 
debatur, quia nondum ejus intentio mala cognosce- 
batur. Et non solum ea fleri, nichil adhuc peri- 
culi timentes, cum jam possent, non prohibebant, 
verum etiam ex hoc eum fore contra nationes exte- 
ras bellicosum quasi divinantes, ad ipsas sdiflca- 
Hones eum vel opibus vel operibus adjuvabant. 
Postquam vero praesidia in ipsis castellis collocata 
ecperunt in circuitu suo "* predationes agere, 
non suos labores in suos usus comportare, liberos 


Annone Coloniensi archiepiscopo fldelissimo fcedere 
conjungerent ; uon quod qualibet inimicitia dissili- 
rent, sed quia non talis amicitia eos fideliter aduna- 
ret, ut uterque alteri secreta sua credere, sicut 
vellet, auderet. Hoc autem omni regno fore necessa- 
rium ; quia si illi duo, qui majores erant in regno, 
fideliter in unum convenirent, in multa securitate 
totum regnum constituere potuissent. Hoc autem 
illos duos episcopos eo facile efficere posse, quo alter 
eorum, scilicet Magedaburgensis esset frater, alter 
vero consobrinus superius nominati Coloniensis ar- 
chiepiscopi. Eandem querimoniam fecerunt ad invi- 
cem omnes pene regni Theutonici principes; sed 
tamen palam nullus audebat fateri, tanto rex erat 


homines ad opus servile compellere, filias vel uxores B omnibus terrori. Sic quamvis soli Saxones hoc aperte 


alienas ludibrio habere : tunc primum, quid illa 
castella portenderent, intellexerunt, nec tamen ad- 
buc resistere vel se defendere prasumpserunt. 
Tantum illi qui ladebantur, querelas occulte facie- 
bant apud illos qui, longius a castellis remoti , ni- 
chil] adhuc mali patiebantur. lllesi vero dum [8058 
auxilium ferre negligebant, tyrannidi vires in se 
ipsos tribuebant. Nam ab agricolis ad militares, a 
terre fructibus ad libertatem adimendam ascendit ; 
et Fridericum de Monte, qui inter liberos homines 
vel " nobiles eximius habebatur, famulum suum 
esse rex asseruit; Wilhelmum " quoque, qui pro- 
pter nimium cultum sui rex de Lotheslovo * (23) 
appellabatur, tanta crudelitate persequitur, quia 


multa ei erant predia, sed non multa sapientia, ut C 


propter hos duos ab omni Saxonia precipue facta 
sit adversus regem conjuratio, quamvis ab ipsis 
duobus pessima reddita sit retributio. Nam post- 
quam Saxones omnes manifestum jam contra regem 
bellum cceperunt, illi duo fidei juratz obliti, primi 
relicta patria transfugz viles ad hostes defecerunt. 
Hoc vero postea patebit. 

17. Gens vero Suevorum, audita Saxonum cala- 
mitate, clam legatos suos ad illos misit, et fedus 
cum eis fecit, ut neuter populus ad alterius oppres- 
sionem regi ferret auxilium. Volebat enim rex etiam 
Suevos violenter opprimere, et ut sibi de prediis 
suis redderent tributa compellere. Quod foedus Saxo- 
nes si fideliter servassent, et ab infamia " perfidiz 
et a magna parte calamitatis liberi fuissent. 

18. Sigifridus ** Magontine sedis archiprzsul, 
Werinhero * Magedaburgensi et Burchardo Halber- 
stadensi * episcopis litteras querimonia plenas mi- 
sit, quod rex in episcopatu suo loca przdationibus 
faciendis apta elegisset, positisque inibi castellis et 
presidiis, multa mala rebus suz ecclesi» faceret. 


viderentur incipere bellum, tamen non ipsorum 80» 
lummodo consilio fuit inceptum. Qui cum tot et tan- 
tas calamitates et contumelias singuli paterentur , 
dum quisque suum tantummodo vulnus dolebat, et 
intactus adhuc vulnerato non condolebat, communi 
malo non resistebant communi consilio. Rex uni- 
versale dampnum disponebat, et ad hoc quelibet 
impedimenta repellebat, et auxilia, quibus sua mala 
voluntas impleretur, undecumque qusrebat ; illi vero 
putantes speciale malum, contra communem perni- 
ciem nulla defensionis instrumenta parabant. llle, 
quo facilius cunctos ut volebat opprimeret, prius 
illos in quibus eorum virtus maxime stabat, singulos 
labefactare temptabat. 

19. (4n. 1070.) Ottonem denique, virum pruden- 
tem et fortem, qui natus * e Saxonia dux erat in 
Bawaria, omni calliditate ** deponere quaerebat, quia 
illum cum omnibus Bawariis * Saxones adjuturum 
non dubitabat. Ergo quendam nomine Einnonem **, 
preter audaciam nichil virtutis habentem, pretio 
conduxit et promissionibus sollicitavit, ut ducem de 
regis morte secum tractasse diceret, et hoc *' se, 
si negaret, singulari bello probaturum promitteret. 
Ita * certaminis illius constituto die, Otto ab amicis 
suis episcopis et aliis principibus premonetur quod, 
si Goslariam veniret, ubi duellum fieri debebat, 
eliamsi adversarium suum vinceret , tamen inde 
cum vita non rediret. Elegit ergo honore suo potius 
injuste privari, quam tale judicium subire, ubi scie- 
bat ipsi justiti:e violentiam fieri. Igitur ad sua reces- 
sit, et associato sibi Magno, duce Saxonis, per duos 
fere annos cum rege bellum crudele gessit (an. 107 1*. 
Deinde consiliis amicorum coacti, cum se regie tra- 
derent potestati, rex Magnum ducem in carcere suo 
per integrum biennium tenuit, ita ut nullus in hoc 
tempore sciret utrum viveret vel ubi esset. 


VARLE LECTIONES. 


δ: constructo 1. " puerilis 1. 
δ infancie 1. “9 Sigefridus 9. 
Northeim a Saxonia 1^. 


^ sui 2. ὅδ ifa 2 semoti 1. 
..,* wernero 1. nonnunquam. 
* calidititate 1. *' ifa 2 bawaris 1. ** emnomen 1. *' deest 1. ** Itaque 1^. 


*et2. 9 ita 2 Wilhelmum 1. "lutisleue 2. 
** ita 2 halberstatensi 1. constanter 55 n. de 


NOT.£. 
(23) id est de amore Lothi, qui filias suas amaverat. 


901 


DE BELLO SAXONICO. 


20. Postea legatos ad regem Danorum misit ultra A tem fidelissimos suos, inter quos etiam erant qui no- 


: mare (4n. 1073), eumque sibi ad Bardanwich roga- 
vit occurrere, quo et ipse cum paucis perrexit, cum 
nulla fama testetur quod ante eum ullus rex in illas 
partes pervenerit (24). Regem illum ibi obvium ha- 
buit, cum eo secretum colloquium fecit, cui colloquio 
preter episcopum Adalbertum et unum de regiis 
consiliatoribus nullus interfuit. Ipsum tamen collo- 
quium non diu latuit, quia ille qui^ cum episcopo 
solus aderat, cum consilium quod ibi fecerunt pro- 
hibere non posset, illud quod poterat effecit, quod 
principes Saxoniae, quorum intererat, ipsum consi- 
lium non lateret. Rex enim Danorum regi Heinrico 
juravit u& ei contra omnes hostes suos, et nomina- 
tim contra Saxones, quantum posset terra marique 


biles cognatos habebant et fortes, si perire dimitte- 
ret, nullum ultra fidelem sibi inveniret, et tutum 
tempus ab eorum propinquis nullum haberet. Red- 
didit ergo Magnum ducem, et suorum fldelium rece- 
pit multitudinem. Inde natum proverbium per totam 
Saxoniam divulgatur: quod unus Saxo septuaginta 
Suevis ematur, vel septuaginta Suevi uno Saxorme 
redimantur. 

22. De reditu ducis Magni quanta fuissent omni 
Saxonis gaudia, Tulliana non posset explicare facun- 
dia : non magis de illo gauderent, si eum a morte 
redivivum accepissent. Quanto" eum se umquam 
vivum visuros desperaverant, tanto eum videntes 
vivum majore letitia tripudiabant ; nec solum sui vel 


auxilium ferret ; et rex Ileinricus illi promisit ut Bcognati 75. vel clientes ejus de salute plaudebant, 


ei cunctas regiones suo regno contiguas in proprium 
daret. 

21. Igitur illo colloquio finito et Danorum rege 
reverso, rex Heinricus * castellum Liuniburg, quod 
ibi prope erat, consideravit; cujus munitione per- 
specta, in ejus cupiditatem suo more vehementer 
exarsit, quasi, si illud in sua potestate teneret, nullus 
in ilis partibus sibi resistere potuisset. lllud autem 
castellum Magni ducis parentum semper fuerat, et 
al ipsum suumque patruum Herimannum tunc here- 
ditario jure pervenerat. Ex paucis ergo quos habe- 
bat secum, fidelissimos septuaginta "* fere dimisit in 
illo castello, qui etiam ipsum totamque regionem 
circa compellerent regio parere serviliter imperio. 


Sed his temere ingressis, Herimannus, dum rex eC 


finibus suis fuisset egressus, expectat "*, et mox ip- 
sum castellum cum multa virtute circumdat. llli 


sed omnis omnino populus omnipotenti Deo, qui eum 
mirabiliter liberavit, laudes unanimiter reddebat. 
Quem enim patruus suus inzstimabili prediorum 
sive pecuniarum pretio redimere non valuit, hunc 
divina pietas eo modo, quem humana prudentia num- 
quam posset excogitare, liberavit. Itaque nichil fere 
jam sonabat ex ore totius Saxonis, nisi : Deo gratias de 
Magni ducis ammirabili liberatione! Mli qui num- 
quam eum viderant, pro '* ejus ereptione non mino- 
res? quam si de ejus genere vel familia fuissent 
Deo gratias agebant. 

23. Deinde cum principum festivitas apostolorum, 
Petri videlicet et Pauli, propinquaret, precepit rex 
ut universa principum Saxonis? multitudo Goslariam 
conveniret, ut si quid de communibus regni negotiis 
agi dignum emergeret, hoc ipse communi principum 
cousilio tractaret. Omnes illuc alacres festinabant, 


quid facerent? Castellum quidem forte et cunctis quia calamitatum quas Saxonia jam diu tolerabat 
nisi soli fami insuperabile, sed preter paucos panes, '*, aliquem terminum fore sperabant. Igitur festivi- 
quos discedentes monachi reliquerant nichil quod tate celebriter celebrata, cum dies ad causas agen- 
manducari posset habebat, et fames eos castellum — das statuta venisset, episcopi, duces, comites ceteri- 
relinquere jubebat, sed obvia ferri virtus eos exire que ad palatium diluculo " primo congregantur ; 
D0n sinebat. Paucis autem non erat tutum cum exer- ibique sedentes, donec ad se rex egrediatur vel ad se 
citu venire in proelium. Deditionem ergo comiti He- jubeat eos intrare, nequicquam operiuntur. Nam ille 
rimanno offerebant; sed ille, nisi Magnus dux, filius cubilis sui foribus clausis, intus cum suis paresitis 
fratris sui, rediret, nullum istorum abiturum dicebat. aleis vel ceteris rebus nugatoriis operam dabat, et 
Quo comperto, rex multas angustias habuit, nec, tot magnos homines ad suam januam excubare, 
quid sibi fuisset uzile, facile excogitare potuit. lllos quasi mancipia vilissima, nichili pendebat"*. Tota 
obsessos per vim liberare non potuit, quia de Saxo- dies illa transiit ; nec ipse nec aliquis vera portans 
libus, quos offensos habebat, exercitum congregare D nuntius ad eos exivit, Cum jam nox facta fuisset, 
non credidit; de gentibus vero alils sus ditioni quidam de parasitis ejus egressus, principibus irri- 
subjectis eam multitudinem, cui illuc ire tutum sorie dixit, quamdiu ibi vellent expectare, cum rex 
esset, non habuit. Ducem reddere noluit, quia dum — per aliam januam egressus, ad urbem suam veloci 
illum in vinculis tenebat, securus a bello Saxonie cursu properaret? Ibi sunt omnes"! adeo turbati, 
fuit. Solus enim timor ne ille occideretur fecit ut. qui tanto fuerant habiti a regis superbia contemptui, 
lot injuriis acceptis, bellum non inciperetnr. Tot au- ut, nisi Dedi marchio eorum furorem sua prudentia 


VARLE LECTIONES. 


9 N. 1, 7? LX] 1. ?! expecta 1. "* quanti 1. 15 agnati corr. cognati 1. "* per 1. "* immemores 1."* tollerabat l. 
"7 diculc 1. "* ita 10, vilipendebat 1. parvi pendebat 2. infra cap. 74. vilipendebat suo loco est. "5 deesi 
l adest 1b. 2. NOTE 


(24) Cf. Annales Einhardi a. 795. 


503 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


904 


compesceret, eadem hora regi pariter omnes, omni A quando ea quae futura sunt mente concipio, ista 


projecto timore, manifeste renuntiarent. Illa dies et 
h:ec causa bellum primitus incepit; illa dies princi- 
pium omnium quz sequuntur malorum δ᾽ fuit. Eadem 
namque nocte principes omnes parum pransi, cum 
singulis quibus optime credebant, in unam eccle- 
siam, cum omnes ceteri jam dormirent, ex condicto 
convenerunt; ibique non paucis prius lacrimis effu- 
sis, melius sibi fore mortem quamlibet pati, quam 
talem vitam in tantis calamitatibus et contumeliis 
vivere dixerunt. Constituto itaque die et loco quo 
omnes cum omnibus Saxonibus convenirent, et de 
libertate communi, quam sibi videbant ereptum iri, 
communiter agerent, ita sunt singuli ad sua reversi, 
quasi numquam amplius ad regis servitium venturi. 


que nunc toleratis, tolerabilia puto. Postquam 
enim sua castella per totam terram nostram pro 
sua voluntate construxerit, et ea militibus armatis 
et rebus ceteris ad hoc negotium pertinentibus 
impleverit, tunc non amplius jam bona vestra par- 
ticulatim diripiet ; sed universa qus possidetis, 
vobis simul eripiet, et, hominibus advenis vestra 
bona largiens, vos ipsos, liberos et ingenuos, igno- 
torum hominum servos precipiet esse. Quz omnia 
numquid in vos "Ὁ fleri patiemini, fortissimi viri? 
Nonne emori per virtutem prestat, quam vitam 
miseram et inhonestam, ubi illorum superbie ludi- 
brio fueritis, per dedecus amittere (Sarrvsr. Jug. 
3l)? Servi sre parati injusta imperia dominorum 


24. Igitur non longo *' tempore transacto, magni B non perferunt, et vos in libertate nati, z:equo animo 


parvique, sicut constitu tum fuerat, ad villam quz 
Normeslovo** (25) vocatur * omnes convenerunt; 
eur autem tam magnus conventus in parvo loco 
factus fuisset, non omnes agnoverunt. Tunc Otto, 
qui dux olim fuerat, sed adhuc ducis nomen habe- 


servitutem — tolerabitis ? Fortasse «quia Christiani 
estis, saoramenta regi facta violare timetis. Optime, 
sed regi. Dum mihi rex erat, et ea qua sunt regis 
faciebat, fidelitatem quam ei juravi, integram et 
impollutam servavi : postquam vero rex esse desivit, 


bat, omui congregata multitudine, collem, a quo cui fidem servare deberem, non fuit. Itaque non 
loquens ab omnibus audiri posset, ascendens fleri contra regem, sed contra injustum mez libertatis 
silentium postulavit ; quo facto, cum omnes arrectis ereptorem ; non contra patriam, sed pro patria et 
starent auribus, hujusmodi sermonem incepit : pro libertate mea, quam nemo bonus nisi cum 
250. « Quare vos, o milites optimi , principes anima simul amittit, arma capio, et ut vos ea 
vestri tam frequentes in hunc locum convenire mecum capiatis expostnlo. Igitur expergiscimini, et 
rogassent , licet omnes fere singuli cognovistis, hereditatem vobis a parentibus vestris relictam, 
tamen ut nullus vestrum ** sit qui se nescium liberis vestris relinquite; nec vestra socordia vel 
possit asserere, visum est nobis, ut universi causam — desidia vos et liberos vestros exulum hominum ser- 
pariter agnoscatis. Calamitates et contumeliae quas Ü vos fleri permittite. Sed ne cuiquam vestrnm causa 
singillatim vobis omnibus rex noster jam per multa non satis vehemens videatur, qua adversus regem 
tempora fecit, magus sunt et intolerabiles**; sed arma capiamus, przeipue nos, qui ab infantia eum 
quas adhuc, s! Deus omnipotens ** permittet, fa- in terra nostra maxime nutrivimus et ei pr:e ceteris 
cere disponit , multo majores sunt et graviores. gentibus su: ditioni subjectis tldeles magis extili- 
Castella fortia , sicut vos scitis , in locis natura mus, unusquisque suas, quas ab eo passus est in- 
munitis plurima construxit, ibique suorum fidelium jurias , coram omnibus vobis exponat; et tunc. 
multitudinem non modicam universis armorum utrum satis magna necessitas nos ad injurias repel. 
generibus instructam collocavit. Qu: castella, cum  lendas cogat , judicium commune decernat. » 
non contra paganos, qui nostram terram que sibi 260. Ergo Werinherus Magedaburgensis  archi- 
confünis est totam vastaverunt, sint fabricata, sed episcopus, civitatem suam. bis a rege caedibus 
in medio terrz nostre, ubi nemo ei umquam bella et predationibus invasam dicebat; et preterea 
cogitabat *' inferre, tanto molimine sint munita, communes iujurias se non minus dolere quam 
quid portendant, et ex parte 9 plurimi estis experti, suas asserebat, et eis, quasi solus ommes fuisset 
et, nisi misericordia Dei vestraque virtus prohibue-, passus, obviaturum se promittebat. Burchardus 


rit, cito omnes experiemini. Bona vestra, qui juxta D presul Halberstadensis querebatur quia predia" 
manetis , vobis invitis in ipsa castella deportantur ; 


filiabüs vestris et uxoribus pro sua libidine, 
quando * volunt, abutuntur; vestros servos et 


cujusdam nobilis viri eui nomen Bodo, quz jure 
sue deberent esse ecclesi? , rex sibi abstulisset 
injuste. Otto dux querimoniam fecit quia ducatum 





jumenta, quicqnid volunt, sibi servire przcipiunt ; 
immo et vos ipsos in liberis humeris vestris quali- 
bet onera, licet foeda, portare compellunt. Sed 


Bawarim, quem diu juste possederat, rex sibi in 
nullo crimine convicto, fraude quadam excogitata, 
injuste rapuerit. Dedi marchio de prvediis ad se 


. . VARLE LECTIONES. 


*' deest 1. adest 1b. 2. *' longe 1. 
* jntollerabiles 1. constanter. 
* p. vivos fieri 1." preda 1. 


8* holcinesleue 2. nockmelslouo 1 b. 


88. vacatur 1. 
* omes 1. 57 cogitabant 1 δ p. jam lb. 


89. ifq 


5 nostrum 1]. 
lb. quam diu 1]. 


. NOTE. 
(95. Haldensleben ? 


905 


DE BELLO SAXONICO. 


906 


jure pertinentibus, sibi per injuriam ablatis, fecit A talia retulissent, ipsique, quamvis multum tempta- 


querelam. Herimannus comes, quod nuper erat 
factum narravit, quia * urbem suam Liuniburg-**, 
hereditate relictam, callide rex occupavit ; et, si 
eam retinere potuisset, totam illam regionem, quam 
sibi parentes jure dimiserant, non regia potestate 
sed injusta possidere voluit. Fridericus comes palatii 
conquestus est quia beneflcium quod de abbatia * 
Herolfesfelde ** magnum habuerit, injusta sibi 
jussione regis ablatum, centum mansis agrorum a 
rege redimere volebat, nec valebat. Fridericus de 
Monte, et Willehelmus, rex agnomine, quorum 
priori libertatem, alteri rex eripere voluit heredita- 
tem, uterque pro se querelam faciebat, quz cunctos 
plus aliis querimoniis ad misericordiam commove- 


rent, ei, quo rogata facerent, persuadere non po- 
tuissent; ipse jam nec amicis familiaribus, quia 
non ut volebat sibi consilium dederant, fidem habuit, 
sed omnibus semotis solus secum quid ageret deli- 
berans, cum nec honestum putaret ut, quasi vi 
coactus, subito castella sua per multos annos con- 
structa destrueret, nec tutum crederet ut cum pau- 
cis, quibus etiam jam minus credere ceperat, cum 
tanto exercitu ad omnia parato placitum aliquod 
adiret : paucis quibus ipsum castellum commen- 
dabat scientibus, noctu Saxoniam deseruit, et per 
confraga silvarum, qua sape dum locos castellis 
quireret peragraverat, fugiens, ad Franciam orien- 
talem paucis comitantibus venit. Cujus fugam ut 


bat, quia in illis duobus quid universis facere co- B principes qui cum eo fuerant aguoverunt, male se 


gitabat, estimabant ; quia scilicet omnibus, si posset, 
libertatem simul et possessiones auferre disponebat. 
Deinde ceteri suas quisque proferebant, quas erat 
passus, injurias; ad quas commemorandas nec 
pagina sufficit nec memoria. Omnes ergo qui ibi 
convenerant — convenerat autem maximus exercitus 
— singillatim juraverunt, episcopi quidem, ut, quan- 
tum salvo ordine suo possent, totis viribus ecclesiarum 
suarum necnon et totius Saxoniw libertatem contra 
omnes homines defenderent; laici vero ut, quamdiu 
viverent, libertatem suam non amitterent, terramque 
suam nullum deinceps violenter przedari permitterent, 

27. Nee multo post (an 1073, Aug.) recta via ad 
Hartesburg *5, ubi rex erat, cum magno exercitu 


desertos dicentes, ad sua quisque simili fuga festi- 
naverunt. Hzc autem fuga facta est anno ab incarna- 
tione Domini 1073. | 

28. Postquam vero regis fugam, quz diu celari 
non poterat, Saxones agnoverunt, nil morantes, eos 
qui hoc castellum, quod facile destrui non poterat, 
obsiderent, ibi reliquerunt; ceteri vero ad cetera 
destruenda, qui non adeo erant fortia, perrexe- 
runt. Quidam autem ex ipsis ad Thuringos tran- 
sierunt, et eis totam rei seriem innotescentes, 
ipsos in suam societatem sacramentis datis et ac- 
ceptis adjunxerunt. Quicumque etiam prius, dum 
rex erat in provincia, secum jurare non ausi fue- 
rant, eos jam rege fugato aut e terra sua fugiendo 


perrexerunt, et contra urbem, ita ut inde possent C regem sequi, aut secum pro terra sua contra regem 


videri, castra posuerunt. Quos cum rex vidisset, 
subito quidem stupore perculsus expavit; sed ut 
erat dissimulator, quasi nichil timens, nuntios 
misit qui dicerent se non parum mirari quid vel- 
let tanta *' congregatio populi ; se non putare quod 
quiequam contra eos tantum meruisset quare 
merito civile bellum incipere debuissent, Discedere 
eos ab armis. Si quid quaerendum habeant, se pa- 
ratum animo pacato cognoscere, et si quid sit cor- 
rigendum, consilio principum et amicorum suo- 
rum corrigere. Nuntii autem erant Fridericus epi- 
scopus, Bertholdus dux, Sigefridus regis capellanus. 
Nam mortuus jam nuper erat Adalbertus Bremensis 
episcopus. Quibus omnium Saxonum dedit dux Otto 


jurare * compellebant. 

29. His omnibus rite peractis, brevi tempore cum 
Hartespurg castellum capere fuisset difücillimum 9 
— nam si in loco competeuti staret, regali palatio 
locus idoneus esset — et illud dimittere fuisset omni 
Saxonie periculosum, quia si illic esca tantum 
comportatz essent, quamlibet ingenti exercitui insu- 
perabile maneret, aliud castellum :xque firmum con- 
struxerunt 159, in quo positis per vices pr:esidiis ho- 
stibus auxilia vel alimenta venire prohibuerunt. Sed 
illi nonnunquam, dum Saxonibus ad novum castel- 
lum deferrentur alimenta, subito eruperunt, et intra 
!"! suos muros ea deportari fecerunt. Verum hzc 
faciendo, damnum quidem aliquod sive contumeliam 


responsum : se non hostili animo, nec ut civile bel- D suis hostibus intulerunt, sed exinde magis cautos 


lum vellent incipere, ibi esse congregatos ; se regi, 
sj rex esse vellet, omni fidelitate servituros; se 
petere ut castella, quz non ad munitionem regni 
sed ad destructionem fabricaverat, vellet destruere ; 
si vero nollet, tunc se intelligere quare constructa 
fnissent ; sed libertatem suam sive bona sua contra 
omnium hominum violentiam cum divinz pietatis 
auxilio velle defendere. Cumque nuntii reversi regi 


eos et industrios esse docuerunt. Ergo ex utraque 
parte pene singulis diebus fortiter pugnatur; sed 
Saxones inde fortiores erant, quia et castellum suum 
in altiori monte positum erat, ita ut in ilfo inferius 
constituto nullus nisi sub tectis tutus esset a jactibis 
lapidum, et fatigatis novi milites succedebant, et eis 
alimenta copiose veniebant; qua omnia hoslibus 
erant econtra. Nam neque facile lapides in altiora 


VARLE LECTIONES. 


?! q. per 1. ** abacia 1. 


?! 8. quam liunburgk 1. 
* hertesburg 1. 


? tanto 1]. **jura 1. 


93 Herasdesfelde 1. Heroldesfelde.1^. 
3? difficilimum 1. 


Heresfeld 2. 


19 estruxerunt 1. 19 infra 2. 


907 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


508 


mittebant, neque fessos ipsos. alii sublevabant, et À suis quod viderant certissime renuntiant. Erat au- 


fames, acerrimus hostis, eos non parum affligebat ; 
que eos dudum devictos ad deditionem coegisset, 
nisi eis cibos quidam ex Saxonibus furtim ministra- 
rent, qui prius eis familiares fuerant. 

30. Interea rex singulos Theutonici regni prinei- 
pes supplex adivit, se de regno Saxonis, quod cum 
paterna hereditate, tum eorum omnium electione 
suscepisset, injuste depulsum, flebiliter indicavit, in 
qua re non tam sibi dedecus factum, quam illis om- 
Dibus qui in se fuissent despecti, narravit ; ab om- 
nibus auxilium, quo et suam illorum vindicaret in- 
juriam, suppliciter postulavit. Sed non multos ipso- 
Tum sermones ejus movebant, quia quantas calami- 
tates Saxonibus intulisset, pene omnes noverant : 


tem Saxonum tam magnus exercitus, ut duplo cre- 
deretur esse major quam regis exercitus. Ergo 
qui erant ex parte regis, audita Saxonum mul- 
titudine simul et armorum iustructione — nam 
rex suis dixerat illos nec equos habere nec usum 
militie, sed rusticanos homines bellicarum rerum 
imperitos — cum prius ad preliandum fuissent in- 
certi quia dignam non videbant causam pugnandi, 
nunc ad non pugnandum facti sunt certi quia cum 
causa deerant eis copie, quibus tante multitudini 
tuto possent obviare. Missis itaque rex, ut principes 
sui jubebant, ad Saxones legationibus, promisit se 
facturum omnia que vellent ipsi prescribere, dum- 
modo paternam '*"' dignitatem, quam pueritize suse 


presertim quia eadem mala etiam Suevis et orienta- B malorumque consiliariorum culpa se fatebatur ami- 


libus Francis inferre voluerat. Tamen suo magis 
quam illius honori prospiciunt, eique se venturos in 
auxilium hac ratione promittunt, ut, Saxonibus ad 
placitum convocatis, utriusque partis causas diligen- 
ter agnoscerent ; et, si quidem eum sine culpa vio— 
lenter ejecissent, totis eum viribus in regnum suum 
restituere laborarent; si vero culpa sua terram ome 
níbus opulentiis plenam stultorum consiliis credulus 
amisisset, ei, si se vellet audire, suaderent quatenus, 
furore deposito, subjectis sibi nationibus justus et 
pius, quod esset proprium regis, existeret, nec eos 
quorum male consilio deceptus erat amplius audiret. 
Se contra homines christianos, innocentes, sibique 
cognatione propinquos, gratis omnino pugnare de- 
negant. Quos sermones rex ideo quasi gratos accepit, 
quia quod intendebat fieri non posse cognovit, scili- 
cet ut sine placito Saxoniam cum exercitu violentus 
. ^ intraret, et eos invilos 95 suz ditioni subjectos ex 
liberis omnes servos faceret. Misit itaque nuntios ad 
principes Saxonis, omnia bona promittens, si se 
permit[erent in regnum suum cum pace redire ; Ot- 
toni duci, de quo sciebat omnium consilia pendere, 
honorem injuste ablatum pollicetur cum magno 
augmento restituere, si se 195) vellet in honorem 
pristinum reducere. | 

3l. Igitur exercitu quidem magno, sed non ad 
preliandum parato nisi magna necessitas cogeret, 
congregato, Kal. Februar. cum dominica incarna-- 
tionis annus 1074 "05 nuper inceptus ageretur, Sa- 


sisse, nollent sibi denegare. Tunc Otto dux et ceteri 
quibus magna fuerant promissa, persuadent aliis 
quatenus hac eum conditione reciperent !'6 ; Castella 
sua destrueret, nec ulterius ea restauraret ; depre- 
dationes amplius in sua terra nullas exerceret ; in 
Saxonia Saxonum consilio cuncta disponenda dispo- 
neret, nullumque extranee gentis hominem suis "ἢ 
rebus agendis consiliatorem admitteret ; et hanc sui 
expulsionem numquam in aliquo eorum vindicaret. 
Cumque rex omnia hwc et his majora se facturum 
fidelissime promitteret, exercitu suo dimisso, cum 
paucis ad Saxones transivit, et cum laudibus et 
gaudio triumphali deductus, Goslariam usque per- 
venit. Hujus federis inconsulta compositio Saxoni- 


Cbus maximorum malorum fuit origo. Nam Suevo- 


rum, qui federis jam pridem cum Saxonibus facti 
non inmemores, cum rege contra Saxones venire 
noluerant ''^, ipsi Saxones, dum fedus cum rege 
facerent, fuerunt obliti; et ob hoc illis Suevi facti 
sunt ex amicis fidelibus hostes atrocissimi. Quod si 
aut illud non fecissent, aut in illo faciendo Suevos 
sibi associassent, et perfidie nota carerent, et non 
tam multos hostes sevissimos haberent. 

32. Eodem tamen tempore maximam circa nos 
clementiam Dei cognovimus, quam numquam tra- 
dere oblivioni debemus. Nam cum tanta esset hie- 
mis asperitas ut omnes fluvii vel paludes transire 
volentibus iter terrestre praeberent, et cum, viris 
omnibus contra regem congregatis, solz:e mulieres 


xoniam ingredi disposuit. At Saxones adventu pre-D cum parvulis domi relictz:» fuissent, pagani semper 


cognito, terram suam defensuri cum maximo exer- 
citu ad oppidum quod Nachan 19 (20) appellatur, 
occurrunt, et a rege non longius, quam ut uterque 
exercitus alterum videre potuisset, castra consti- 
tuunt. Tamen ínvicem missi speculatores, exercitus 
utriusque virtutem diligenter explorant, et utrique 


nobis infesti, totam Saxoniam, mulieribus et parvu- 
lis abductis, poterant in cinerem convertere, nisi 
Deus eos mirabili sua pietate, velut genuine 1." cru- 
delitatis oblitos, intra proprios fines quasi clausos 
juberet quiescere. 

33. igitur cum rex exercitu Saxonum comitante 


VARLE LECTIONES. 


105. violenter 2, 1025. ifa, 1». mmeos 1. 
Hachan prope Wirram 2. 
!!! ita 2. gemme 1. 


!^ deest 1, 2. eum 1^. 
9" paternitatem d. 1. 


:5 MLXXXIII 1. '* nachan 1. 1". 


!" pecipere 1. '* eorum 2. ''' noluerunt 1. 


NOTE. 


(26) Vach. 





609 


DE BELLO SAXONICO. 


510 


Goslariam venisset, sui non oblitus, caepit occasiones A **, valde turbatum, omnibus modis eum mitigare 


quarere, ne, sicut promiserat, deberet in presenti ca- 
stella sua destruere. Quem cum moras nectere quidam 
principes nostri viderent, volentes ei placere, suase- 
runt ut illud castellum majus !'* (27), quod manere 
volebat, alicui de principibus Saxoniz quasi in dedi- 
lionem traderet, donec populi furor, qui tune vehe- 
menter ardebat, aliquantum tepesceret, et tunc ca- 
stellum, sicut volebat, integrum permaneret. Nam 
populus, αἱ dirueretur, vehementer instabat ; quod 
nisi fleret, se statim ab integro rebellem fore cla- 
mabat. Rex vero in multis angustiis positus, quid 
faceret nesciebat ; quia nec castellum illud destruere 
volebat, nec alicui principum, qui illud , si cibi quasi 
traderetur, staturum promittebant, fidem habebat ; 


quarebant, se ipsos a consilii sive voluntatis crimine 
quocumque modo juberet ipse, purgando; et eos, 
qui crimine erant involuti, quacumque vellet pena 
cruciando; sed nil proficiebant. Nam rex non tan- 
tum illis qui scelus confessi !!'* fecerant, quantum 
istis qui se a se perpetrato scelere purgabant, ira- 
scitur; et dedignans irasci in rusticos, in maximos 
hujus regionis homines furorem suum, si quando 
tempus haberet. accendere meditatur. [nterea tamen 
non quantum volebat, sed quantum in presenti vae 
lebat, suum castellum vindicat, et omnia castella vel 
quaslibet hujus terre munitiones, preter antiquas 
urbes ab honorem regni constructas, dirui imperat. 
Quod imperium non ex tranquillo rigore justitizx, sed 


et populum, ne recidiva bella resumeret, valde me- B ex iracundi pectoris commotione turbida processisse, 


tuebat. Qua euim virtute pene solus in medio exer- 
citu deprehensus se defenderet, vel qua fuga se, 
septus undique saevis hostibus, absconderet? Igitur 
ad ingenium suum reversus, excogitavit dolum ; qui 
tamen non eum quem sperabat tenuit effectum. 
Nam quibusdam de suis antiquis familiaribus oc- 
culte precepit ut ejus tantum propugnaculum sum- 
matim deponerent, et cum populus hoc viso totum 
sperans casurum discederet, illi a diruendo cessa- 
rent, et sic !!, paucis ruinis restauratis, integrum 
βίου! volebat permaneret. Sed illi, suo labori par- 
centes, vicinos adduxere rusticos, quos, sicut erant 
jussi, jusserunt summos tantum muros demoliri. Ru- 
stici vero cum ejus loci potestatem nunc accepissent, 
quo multa jam pridem mala passi fuissent, non quid 
juberentur sed quid jam diu desiderassentintendebant, 
a diruendo non quiescentes, donec lapidem super lapi- 
dem non remanere videbant. Ergo regalia zdificia, 
regali sumptu per multos annos constructa, brevi tem- 
pore destruunt, et in tantis moenibus nec fundamenta 
non eruta relinquunt. Legati regis non audent verbum 
facere, quia et ipsos, si quid contradicerent, minan- 
tur interflcere. ltaque monasterium laborioso opere 
perfectum dejiciunt usque ad fundamentum, totum 
thesaurum ibi congestum, sive regis esset sive ec- 
clesie, diripiunt, campanas dulcisonas confringunt, 
flium regis et fratrem, quos ibi posuerat, effo- 
diunt, ossaque eorum velut quaslibet immunditias 
dispergunt, et nichil penitus ejus loci permanere 
permittunt. 

34. Sed rex cum castellum suum sic agnovisset 
adnichilatum, magno quidem dolore cordis intrinse- 
cus conturbatus, sed eum nullo forinsecus signo pro- 
testatur, quia superfluum putabat, his quos habebat 
odio dolorem suum monstrare, cum non posset in 
eorum suppliciis ad pressens odium suum pro velle 
suo saturare. Primates autem Saxonie, cum regis 
animum scirent non inmerito, quamvis ipse celaret 


hinc precipue cognosci potuit, quia ea tella quae- 
dam de nullo malo infamata destrui, plurima vero 
de predis et latrociniis convicta, si pecunia data 
fuisset, intacta manere precepit. His ita patratis, 
non quasi ullo dolore commotus vel quicquam mali 
Saxonie cogitans, martio mense nondum peracto 
(an. 1074), Saxoniam reliquit, et ad habitatores 
Rheni ceterarumque Francie partium male lzta 
mente 156 transivit. Fertur vero, a finibus nostris 
discedens, cum juramento dixisse, quod numquam 
vellet amplius in Saxoniam redire nisi prius eam 
virtutem controxisset, qua posset in Saxonia facere 
quicquid sibi libuisset. 

35. Congregatis itaque illarum partium principi- 
bus, nunc singulis nunc universis humiliter !'" se 
prosternens, querimoniam fecit dicens, quod priores 
sue expulsionis injurie sibi nunc leves essent, istas 
Sibi magnas et insanabiles videri ; in prioribus se 
cum suis principibus fuisse despectum, in isti vere 
suo suorumque despectui conjunctum esse coelestis 
militie, et quod esset his majus, majestatis divina 
contemptum. Nam narravit eis lacrimans, quia dum 
ipsorum consiliis contra suam voluntatem cedens, 
Saxonibus suum castellum regali non sumptu constru- 
ctum traderet demoliendum, illi non solum, quod 
eis permissum erat, illud inhumano more destrue- 
rent, sed insuper monasterium Deo sanctisque con- 
secratum, paganis omnibus. crudeliores, funditus 
diruerent !'?, campanas, calices et cetera ad hono- 
rem Dei collecta velut profana confringerent, vel 
hostili pradatione diriperent, fratrem filiumque 
suum, utrumque prolem regiam, miserabiliter a 
sepulcris ejectos in ventum membratim dispergerent, 
et quod his omnibus magis esset. nefandum, sancto- 
rum reliquias ab altaribus sacris execrandis mani- 
bus erutas, velut immunditias quasdam per profana 
loca dissiparent. His omnibus non sine largo fletu- 
peroratis, singulorum pedes osculans oravit, ut si 


VARLE LECTIONES. 


! ut c. Harcesburth 2. 


! sic illud p. 1». 
5 dirgerunt 1. 


1*5 velaret 1^, 


'5 confesse 1. 16 mete 1. 1" humilem 2. 


NOTAE. 


(27) scil. Harzburg. 


511 BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 512 
non suam curarent vindicare injuriam, saltem con- A violen!ia pervasisse, et ideo, si reliquerit eam, ne 


tumeliam Deo Deique sanctis illatam remanere non 
paterentur inultam. Ait Saxones non dicendos esse 
christianos, qui, cum supradicta scelera in domo 
Christi facerent, se Christum nec 15 amare nec 
timere monstrarent. Illos vero debere per hoc esse 
se Christi fideles ostendere, si, zelo Christi ferventes, 
ejus injurias non dubitarent ipso adjuvante vindicare. 
Has querimonias et supplicationes dum, quotiens 
fleret principum conventus, repeteret, annus integer 
evolvitur, antequam sua voluntas, ut in Saxoniam 
ducere posset exercitum, compleretur. Namque 
omnes qui miserias miserabiles, quas intulerat Saxo- 
nie, sciebant, cum omne bellum res sit aspera nec 
hujus belli satis pateret idonea causa, ad differen- 
dum hoc bellum quaslibet occasiones qusrebant. 
Quod nisi Rodolfum ducem Suevorum, quando cum 
rege fedus inibant, ut supra dictum est, Saxones 
offendissent, adhuc forsitan rex copias contra Saxo- 
niam non haberet. llle enim a Saxonibus, quorum 


confidebat auxilio, deceptus, regi quomodo poterat . 


reconciliatur, et ei primus se cum suis omnibus 
Saxones hostiliter invasurum pollicetur. Sed hoc, 
uL dixi, post anuum flet integrum. 


36. Interea missis vero in omues circumquaque 
gentes legatis , donando, majora promittendo, 
cunctos si posset homines Saxonibus voluit hostes 
efficere, quia non tam eos sus potestati, quod leviter 
fleret sine bello, subicere, quam funditus ab homi- 


posthac recipiatur in ea, formidare. Willehalmum 
ducem Pictavorum, matris sue germanum, sororis 
sus fllio rogavit misereri, sibique ferre auxilium , 
quo posset in regnum patris sui, quo careret injuste, 
restitui. AL ille tantas Francigenarum, Nortmanno- 
rum !'**, vel Aquitanorum virtutes inter se et illum 
esse respondit, ut nullo ingenio per tantam fortitu- 
dinem cum exercitu transire potuisset. 

37. His omnibus preter Boemios fraudatus, cum 
de gentibus exteris vires satis magnas contra Saxones 
non haberet, pessimum, quod optime sciebat, con- 
silium invenit, ut Saxoniam divideret, et Saxonibus 
contra Saxones pugnaret, ut qualibet pars victa jace- 
ret, ipse victor exultans triumpharet. Principes igitur 
Saxoniz singillatim jubet ad se venire, causam fingens 
aliquam grandem, quam dicebat eorum consilio se 
velle terminare. [lli, nil dubitantes, quo sunt vocati 
veuerunt , quo nec venire cessarent, si nullius 
caus: interpositione simplici precepto regem adire 
jussi fuissent. Sed venientes singulos primo blandus 
accipiebat, cumque jam secum aliquamdiu starent, 
animum suum eis aperuit, et eos, ut se ad oppri- 
mendam Saxoniam pro viribus suis adjuvarent, et 
hoc ipsum nulli proderent, jurare cogebat; quod 
nisi statim facerent, ab 60 recedere non valebant. 
inde factum est, ut in nostra parte pater, in '^ 
adversa filius esset ; hinc frater unus, illinc staret 
alius. Multi etiam de majoribus qui bona in utrisque 
regionibus habebant, ut utraque servarent, sponte 


num numero quaerebat adimere. Duci Boemorum C sua hic relicto filio sive fratre ad regem transibant, 


Wrolizlao '* ^ Misnam civitatem cum omnibus "5 
ad eam pertiuentibus promisit, et sic eum, ut suis 
partibus adjutor esset, ascivit. Liuticensibus paga- 
nis crudelitatis quam semper in Saxones habuerant 
frena laxavit, et quantum Saxoniz suis finibus pos- 
sent adjungere concessit. Illi vero dixerunt se 
Saxones multis bellorum tempestatibus expertos 
aguovisse, el se raro vel nunquam de bellis eorum 
gavisos fuisse ; sibi suam terram sufficere, seque, 
si suos terminos defendere valeant, contentos esse. 
Itegemm Danorum promissionis juramento confirmati 
commemorat, seque illi daturum cuncta quz sit 
pollicitus affirmat. Philippum, Latinz Francia recto- 
rem, multis pollicitationibus sollicitat, ut antiqua 


vel ipsi hie remanentes, fratres vel filios ad regem 
transmittebant. Plerosque militaris ordinis ad se 
eodem modo vocabat, et prout cujusque animum 
cognoscebat, minis sive promissionibus ad bellum 
civile sollicitabat. Etiam famulos ad se vocatos non 
dedignatur orare, ut vel interficiendo vel deserendo 
dominos, mererentur libertate donari vel etiam 
domini dominorum suorum fleri. Sed hac omnia 
occulta erant adhuc; quia si quis ei suum jurabat 
adjutorium jurare cogebatur ejusdem fidele silentium. 

38. Quid dicam «quod episcopis, quos in suas 
paries trahere non poterat, hujusmodi dona mittebat, 
quibus illis episcopatum pariter et vitam adimeret, 
quatenus his personis daret episcopatum, qui 508 


memor amicitie, sibi quandocumque vocatus fuerit D voluntati preberent ad omnia consensum. Per 


in auxilium veniat. Sed ille similiter a suis accu- 
satus, et pene paterno solio depositus, vix suum 
honorem, cui adhuc haerebat, se dixit retinere; 
nedum isti suum, a quo peuitus ceciderat, temptaret 
reponere. Willehalmum gentis Anglice regem hac 
conditione suum vocavit in auxilium, ut ei vicem 
redderet ::quam, si se umquam haberet necessa- 
rium. Ille vero respondit se terram illam bellorum 


quendam fallacem '' monachum  Werinhero '" 
Magedaburgensi archiepiscopo pulverem pigmenta- 
rium munus egregium misit, quem contra multas 
wgritudines salubrem sibi ab ltalia a matre sua 
transmissum esse mandavit. Cujus partem cruste 
panis insertam catulo dari precipit; eumque "' 
sine mora mori vidimus, et quia episcopus talem 
medicinam non gustaverat lzetati sumus. 


VARLE LECTIONES. 


!? fj, Ch. 1. 


110. wratislao 2. 
5 werenhero 1. 


** eum si precepit ne 1. 


131 deest 1. adest. 1^ . 2. 


ifi normannorum l. '*? deest] "3" falsum 2. 


513 


DE BELLO SAXONICO. 


914 


39. Sed postquam hzc omnia fame loquacitas A more portavit. Quz» omnia quid significasse putemus, 


per Saxoniam coepit predicare, et mala futura 
eodem. quo postea veniebant ordine praedicere, 
plebs quidem, qua causas nescit pensare, letatur, 
et omnes qui suas terras invaserint, impetu primo 
prosternere minatur; at nobilitas magnis angustiis 
afücitur , dum robur regis prevalidum suumque 
perexiguum subtili rationis examine metitur. Illinc 
namque venturos ad pugnam Francos utrumque 
littus Rheni tenentes, Suevos, Bawarios, Lotha- 
ringos, et Boemios aspiciunt; hinc vero non nisi 
Saxonize vix tertiam partem inveniunt, quia omnes 
Westfali et omnes circa Misnam habitantes, regis 
auro corrupti, a nobis defecerunt". lpsa quoque 
pars tertia vix secum fida manebat, quia 135 sin- 


nisi laborem quem post experti '^ sumus ? 

41. Ergo cum regis ira longitudine temporis in nos 
nimis accensa, diutius latere non posset, certisque 
signis, quz, mala nobis cogitabat facere, pateret ; 
tunc principes nostri singuli et universi pariter lega. 
tiones assiduas nunc cum litteris nunc sine litteris 
ipsi regi fecerunt, quibus hoc solum ab eo multa 
supplicatione petierunt, ut, ceetu principum suorum 
collecto, se coram eis aut culpabiles ostenderet, et 
convietos eorum judicio puniret, aut ipsi suam inno- 
centiam judicio quolibet ostenderent, et in ejus gra- 
tia, sicut hactenus erant, permanerent. Verum cum 
ab eo nullum pietatis responsum accepissent, et eum 
de sua tantum perditione modis omnibus tractare 


gulos in ea regia '!?* promissa assidue sollicitabant. B cognovissent, ad eos qui cum eo principes erant le- 


Omnes etiam episcopi preter quatuor, Magedabur- 
gensem, Halberstadensem, Merseburgensem, Pathar- 
brunensem 5, aut aperte ad regem transierunt, aut 
animo nutanti nobiscum steterunt, ut in quamcumque 
partem res prospere cederent, illic securi declinare 
potuissent. 

40. Eodem tempore multa per Saxoniam signa 
fleri vidimus, ex quibus mala quas post venerunt 
prescire potuimus. Quod enim in Magedaburgensi 
prato vidimus corvos?! tam acriter inter se pugnantes, 
ut aliis alios jacere dimitterent exanimes, narrare 
supersedeo, quia sacratiora, non minus futurorum 
praesaga, narranda habeo. Episcoporum nostrorum 
virge e pastorales, aere sereno, immo '** zstivo ca- 


galiones dirigunt, et eos, ut animum regis sibi pla- 
care velint, humiliter petunt. Ex quibus unam, quam 
Magedaburgensis archiepiscopus Magontíno misit ar- 
chiepiscopo, placuit epistolam supponere, ut ex hac 
omnes alias, quia omnes unius modi erant, quilibet 
possit agnoscere. 

42. « Domno Sigefrido 1 Christi sanctissimo sa- 
cerdoti, Werinherus !'* licet indignus sanct: Mage- 
daburgensis ecclesiw€ archiepiscopus, et cum eo 
omnes Saxonie praesules, duces, comites, et universi 
simul clerici et laici, magni vel parvi, orationem 
devotam pariter et servitutem subjectam. Multipli- 
ces et magna tribulationes, quz? nos nostris pec- 
catis exigentibus inremediabiliter nisi pietas divina 


lore perusto, stantes in capellis ita madescebant C subvenerit affligunt, omnium qui vel Deum timent, 


ut aqua sua manum suam implerent, si quis eas 
accipiebat !?. [n Stidaraburg erat lignea Christi in 
cruce pendentis imago, quz: eodem tempore tanto 
sudoris in zstivis diebus manabat (luvio, ut nec 
mappulis '* tersa sudare quiesceret, et 155. vascula 
nonnulla suscepto sudore impleret. Werinherus 
Merseburgensis episcopus, dum sacra missarum 
solemnia celebraret, et more solito sanguini domi- 
nico partem corporis Christi imponeret, fundum 
calicis pars illa petebat, ac si caro Christi in plum- 
bum versa fuisset. Quidam presbyter in episcopatu 
Magedaburgensi in villa Weddinge ''* (28), in neutra 
patte conversationis egregius, qui nec vitiorum labe 
nec virtutum laude clareret eximius, dum in sacra- 


vel se homines esse cognoscunt, misericordiam sup- 
pliciter querere nos compellunt. Unde quia vestram 
excellentiam Deum timere pariter et amare cogno- 
scimus, specialiter ad almitatis vestre misericor- 
diam confugimus, humiliter orantes ut pro ipso 
Dei timote causam nostram juste pensetis, et, si 
justa fuerit inventa, misericordie vestrae nobis au- 
xilium ipsius amore justitie , qua Christus est, 
tribuatis. Dominus noster rex , postquam factus 
adolescens, abjecto principum suorum consilio, sui 
juris esse ccpit, el eorum qui nec equum nec 
bonum considerant, magistetio se subdidit, semper 
nos insolito more quarebat opprimere, bona nostra 
nobis eripere, suisque familiaribus ea contradere, 


mentorum confectione venisset ad communionem, D non ob aliam culpam, nísi quia illi domi parum 


calice levato vidit vinum non solum spiritualiter, 
sed et "57 visibiliter, in sanguinem conversum ; cujus 
rubore !** pariter et densitate perterritus nihil inde 
sumere praesumpsit, sed in Magedaburg civitatem, 
ubi adhuc !** venerabiliter servatur, cum magno ti- 


vel nichil habebant et terram nostram fructuosam 
videbant. Itaque munitiora nostre regionis loca 
fortissimis castellis occupavit !*, in quibus armatos 
non paucos constituit, qui nos aut serviliter sibi 
servire compellerent aut libertatem defendere vo- 


VARLE LECTIONES. 


"' defecert 1, 155 qui l. 


139 regis 2. 
Saro indictnl ; cervos ]. 


1.82 ymmo. 


sacello argenteo v. 1». cod. Dresd. *''" eperti 


120 pathabrunensem 1? '?!' i(a scribendum, res ipsa εἰ Annalista 
128. arripiebat ἢ tangebat 2. 


neutra parte conversacionis in villa Weddinge egregius l. 


185 deest ]. '*' in 
128. c. corobore 1. !? a. in 
"*5 occupatum 1. 


!' mapulis 1. 
121 deest 1. 1p. 
iW, ], 


NOT.E. 


(28) Hodie Wedringen * 


δ) 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


516 


tentes occiderent. Ibi quanta pericula, quantas con- Α mitas pigra vel minus pia in his agendis fuerit, di- 


tumelias, quanta dampna in nostris corporibus, in 
nostris uxoribus, in nostrís possessionibus passi 
sumus !**, et qualiter inde nos ad tempus misericor- 
dia Dei liberavit '*, quia vobis notum esse credi- 
mus, preterimus. Postquam vero, tempestate 
tanta misericordia Dei sedata, pacem et gratiam 
suam nobis reddidit, nichil nos scimus contra eum 
fecisse 3,38, unde merito debeat in nos recidiva bella 
movere. Predia quas querebatur ablata, legatís 
ipsius reddidimus, donec ipsi legati dixerunt, nichil 
esse reliquum quod reddere deberemus. Castella vel 
ceteras munitiones quas in nostris partibus destrui 
precepit, omnes confregimus !", nisi quas ipse no- 
bis nolentibus 1.5 stare permisit. De monasterio suo 


strictum !Dei judicium nostras animas a vobis exi- 
gere habebit. Quod sí vestrum pium consilium rex 
forsitam audire noluerit, rogamus vos et obsecra- 
mus, ut saltem vos et vestros instrumentum sui fu- 
roris habere non possit; ne, dum furori ejus mini- 
stratis, vitz» vestre !' et anima periculum incur- 
ratis. Valete. » 

43. Eundem sensum continentes vel litteris vel 
verbis legationes cunctis ex illa parte principibus 
singuli principes nostri miserunt, et tandem a rege 
vix, magis importunitate devicto quam pietate mol- 
lito, responsum hoc acceperunt, quod hoc solo 
modo suam gratiam habere possent, si se suamque 
libertatem et omnia qua possidebant, potestatis 


destructo vel de sepulcris filii vel fratris sui violatis B regie sine omni conditione tradere voluissent. Quod 


et ossibus eorum disjectis cum qualiter factum sit 
audieritis, quia nos sumus innocentes agnoscetis. 
Ipsius castelll ubi hzc acta sunt destructionem nulli 
nostrum credere voluit, sed hanc operam suis fa- 
mulis '* et familiaribus injunxit ; qui negligentes et 
pigri, quo citius quod erant jussi peragerent, omnes 
rusticos qui in illa vicinia erant convenire fecerunt, 
et eis demoliendi castelli potestatem dederunt. Ru- 
Stici vero, sicut rustici imperiti et ab eodem ca- 
stello multa mala perpessi, cum nullus adesset qui 
castigaret, nihil] in ipso voluere relinqui, quo !"* 
iterum deberet renovari. Postea swpius domino no- 
stro regi legationem sicut humiles servi cum multa 
supplicatione misimus, ut, si quid in illa vel qua- 


facere rennuebant, quia nullius eum pietatis esse 
scpe experti fuerant. 

44. Anno igitur et amplius, postquam de Saxo- 
nia rex abiit, evoluto, quum rex esset Maguntiz, 
in dominice resurrectionis festo (an. 1075, Apr. 5), 
Saxonum nuntius illuc cum litteris venit , quas 
Udoni Treverensi archiepiscopo, qui missas eo die 
celebrabat, cum stans in pulpito faceret populo ser- 
monem, porrexit, et ut eas omni populo recitaret 
et exponeret, ex omnium persona Saxonum pro 
Del amore rogavit. Quod cum rex fleri prohiberet 
nuntius ipse litterarum sensum cuncto populo brevi 
sermone fidenter exposuit, et omnes qui Deum 
timerent , ne Saxoniam , prius quam de aliquo 


libet causa contra eum fecisse videremur, princi- Cerimine convicta fuisset, armis invadere vellent, 
pum suorum judieio vel negando vel emendando verbis omnium Saxonum postulavit. Sed dux Sue- 
satisfaceremus. Quam legationem quia adhuc ut vorum Rodulfus foederis a Saxonibus cum rege 


accipere vellet nullus auxilio obtinere potuimus, 
vestrce sanctitati simul omnes, pedibus vestris advo- 
luti, supplicamus, ut nobis iram domíni nostri 
regis mitigare velitis, eique suadere ut, quod uni 
faceret homini, facere dignetur universe genti, 


subito compositi non oblitus, regem, quatenus in- 
juriam cum Deo tum sibi suisque principibus uni- 
versis contumeliose factam non sine vindicta di- 
mitteret, instigavit, et ei se cum tota virtute quam 
posset habere promisit. Idem c:eteri principes uni- 





scllicet ne prius nos furore bellico devastare qua- versi fecerunt, aliqui quidem multis promissionibus 
Tat, quam nos coram principibus suis criminosos et  allecti, plures autem vicine mortis necessitate, 
erimen emendare nolentes ostendat. Securitatem — quam vitare non poterant adducti. 

quam vos et alii principes ejus jusseritis, a nobis 45. Quod ubi Saxonibus est auditum, tunc fre- 
accipiat, ut ad nos sine bello veniat, et vestro nos quentes regi cunctisque primatibus legationes mi- 
judicio vel puniat, si meruimus, vel in pace cum serunt, obsecrantes, ut se cum ferro nollent in- 
gratia sua dimittat, si innocentes inventi fuerimus. nocentes invadere; quia si in aliquo rei majestatis 
Sin hoc noluerit !!, in qualibet regni sui parte D regia: ostenderentur, ad ipsorum arbitrium parati 
principes suos convenire jubeat, et quoscumque essent poenas dare. Tunc rex archiepiscopo Mage- 
ex nobis adesse voluerit, eis eundi, redeundi, se- daburgensi cum quibusdam aliis suam gratiam 
curitatem tribuat, et quidquid vos judicaveritis de — mandavit ; sibique a suis amicis esse consultum, 
nobis faciendum, faciat. Hoc !? igitur domino no- ne totam gentem sine culpa deleret, intiotuit ; quo- 
Stro suggerite, et ei pro Dei timore suadete ut nos rum consilium se velle, dixit, audire, si isti vellent 
homines esse cogitet, ne ad periculum anime sue a.suis inimicis discedere, sibique '* Burchardum 
nos innocentes perdere desideret. Si vestra subli- Halberstadensem episcopum, Ottonem ducem, Fri- 


- VARUE LECTIONES. 


"5 volentibus ὃ. !*? f. et 


"! ita 2. confringimus 1. 
155 sibi 1 


188 Hec ὃ, !5* nre I. 


1.6. gdeliquisse 2. 


!'" simus 2. δ᾽ liberaverit 2. 
!"? αἷς e, et T. 2. 


desunt 2. 1 quod 2. ''! ifa 2. voluerit 1. 


517 


DE BELLO SAXONICO. 


518 


dericum praefectum palatii (20), cum ceteris quos A fideliter defenderet, partem capitis ei superiorem 


adhuc quaereret, traderent !**. Cui legationi cum 
consensu ipsorum qui poscebantur est responsum, 
ut ipsi ei hac conditione presentarentur, quatenus 
sub utrorumque principum judicio starent, ut eos 
illorum sententia vel convictos dampnaret, vel in- 
noxios regis gratiae cum tota Saxonum gente recon- 
ciliaret. Sed Willehalmus Rex agnomine, et Fride- 
ricus !! de Monte, cum viderent aperte jam bellum 
cepisse , sacramenti quod cum ceteris Saxonibus 
fecerant obliti, multarumque calamitatum quas ipsi 
fuerant passi, necnon quod ipsi causa principalis 
erant incipiendi belli, patriam infideles deserue- 
runt, οἱ infideliores ad hostem patrie regem noctu 
transfügerunt. Nam postea nec cives nec hostes 


penitus abscidisset. Fratres in illo proelio fuere 
diversi, patres contra filios, necnon et alii affectus 
'* erant contra se divisi. Sed si quis scelus in suo 
propinquo faceret, a nemine poterat sciri. Saevisgl- 
mum quidem fuit illud prelium, sed brevissimo 
tempore peractum. Nam nostri numero quam pauoi 
Sed virtute multi — ipsi enim hostes numquam 
tantos ictus gladiorum se fatebantur audisse — 
postquam se a suis desertos esse viderunt, οἱ ipsi 
multos occidendo fatigati fuerunt, ex paucis paucio- 
res, paulatim se a periculo subtraxerunt, regique 
victorie quidem gloriam, sed cum muita suorum 
ruina reliquerunt. Nam cum nostris ex partibus, ex 
summis principibus Gevehardus comes, ex mediis 


eis fidem habebant, et apud utrosque viles et infi- B vero Folcmarus '*" et Suidgerus cecidissent, ex illa 


deles, despecti et miseri erant. 

46. Ergo rex cum toto quem poterat habere exer- 
citu juxta Beringa 55 (80) venit, ibique positis ca- 
stris consedit. At ex alia parte Saxones circa 139 
Nechilstedi !'* (31) sua castra locant, et dum rex 
eos ad concilium vocet, expectant. Cumque verba 
quibus suos accusatos volebant expurgare dispone- 
rent, aderat nuntius regis, qui regem cum Saxoni- 
bus non verbis sed ferro !'*! disputare velle dicebat, 
et huic «lisceptationi diem crastinum determinabat. 
Nondum bene nuntius ille verba finierat, cum veniens 
aMer, regem cum toto exercitu adventare dicebat 
(an 1075 , Jun. 13). Quod primo non credentes, 
ubi nimis verum esse cognoscunt, quia nec consilii 


parte jacuerunt octo primates, non minus ipso rege 
nobiles. Hoc proelium primum factum est anno Do- 
mini 1075, Idus Junii, fería tertia. 

4T. Ergo rex, adepta cum multo suorum cruore 
victoria, aliquot dies intra sua castra manebat, 
donec eos quos de suis metus disperserat !** recol- 
legit, et mortuos suos vel sepeliri vel in patriam 
sepeliendos fecit deportari. Deinde Saxoniam nimis 
letus intravit, quam sic prostratam, ut ulterius non 
resurgeret, «xstimavit. Obvia quasque prsedando 
diripuit aut incendio consumpsit. Si pagani nos ita 
vicissent, non majorem in victos crudelitatem exer- 
cerent. Feminis nil profuit in ecclesias fugisse vel 
illuc suas res comportasse. Nam viri per silvas 


locus erat ineundi nec exercitus ad prelium ordi- G diffugerant, vel ubicumque spem salutis invenire 


nandi, quod ex improviso deprensi solent facere, 
pauci quibus vel animus 155. vel arma fuerunt in 
promptu, fortiter ibant ad pugnam, plures vero, 
quibus longe vel animus vel arma erant '9, ver- 
tuntur in fugam. Verum ipsi pauci qui ad prelium 
perstiterunt , bene quantum poterant vel suam vel 
illorum qui fugerant vicem peregerunt. Nam, nisi 
Deus ibi superbiam nostram humiliare decrevisset, 
paucissimi nostri totum exercitum illum in fugam 
vertissent. Postremi enim illorum, nescientes quod 
nostrorum pars major fuge se dedisset, coeperunt 
et !* ipsi fug: prwsidia querere, et, nisi illi nostro- 
rum fugam prius agnovissent , fugiendo nobis victo- 
riam reliquissent. Quem cui belli casus daret occi- 


latendo potuerant. Feminas in ipsis ecclesiis, etiam 
si fugissent ad altare, corrumpebant, suaque libidine 
barbaro more completa, feminas cum ecclesiis com- 
burebant. Principes vero nostri diversas munitiones 
intraverunt, et inde legationes regis principibus !** 
obviam miserunt, obseerantes, ut vel nunc Deo de 
sua gloria 79 gratias agerent, et fratribus suis in 
Christo pro Christi nomine vel victis parcerent. Qua- 
rum legationum quasdam supponere complacuit, 
ut ex his lector ceteras, quia omnes eundem sensum 
habebant, agnoscere possit. 

48. « Sigefrido Magontino et Adalberoni 17) Wirt- 
zeburgensi 175, presulibus !'* sanctissimis, We- 
rinherus !?* solo nomine Magedaburgensis episcopus, 


dere, nec ipsis qui occidebant dabatur agnoscere, D quicquid humilius potest et devotius. Quia vos duos 


-quia tanta fuit pulveris facta commotio, ut cuiquam 
vix inter civem et hostem posset esse discretio. Hoc 
tamen comperimus, quod Udo noster marchio 1 
consobrinum suum Rodulfum ducem gladio fortiter 
percussit in faciem, et nisi nasus galez dependens 


duorum preceptorum Dei flamma plus aliis fervere 
non dubito, specialiter ad vos duos supplex confu- 
glo, rogaus et obsecrans, ut in hoc perfectam Dei 
caritatem, sicut eonfido vos habere, probetis, ut in 
miseros fratres misericordia viscera misericorditer 


VARLE LECTIONES. 


55 traderet]. [5] frithericus 1. 
chelstedt 1». c. Dresd. Nechilstede 2. 
chio de Stadhen 2. 44. effectus 1. 
"! alberoni l. athelberoni 2. "1752 wertzeburg. 1. 


16: deesg[ 1, 


188 betinga 15. c. Dresd. 
!** animis 1. 
161 folomarus 1. 
'"" presulis 1. "7 


59 S. c. desunt. 1. 160 Hechilstedi. 1. Wi«- 
!$ orat]. !* etiam 15. [6 Udo mar- 


[65 gdisperat 1. jprincibus l. "7? victoria 2. 


NOTAE. 


I. e. comitem palatinum. 


20 
630) Beringen prope Langensalzam. 


(31) Nagelstadt ad Unstrudam. 


919 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


920 


habeatis. Cogitate quia, sicut vos melius quam ego A vel labore suse dampnationis subdere potuisset, non 


novistis, quicquid alicui gratia divina largitur, hoc 
ei vice talenti, de quo rationem venturo judici reddat, 
imputatur. ltaque quia vobis familiaritatem coram 
domino nostro rege, regis ccelestis misericordia vo- 
luit concedere, sic ipsam familiaritatem facite cun- 
ctis qui vestro indigent auxilio prodesse, ut et omnis 
qui vestro sublevatus fuerit auxilio, de vestra felici- 
tate gaudeat, et ipse Deus :eternam mercedem vobis 
pro lucro talenti tribuat. In primis igitur meam cau- 
sam cum demino nostro dignetur misericordia ve- 
stra misericorditer tractare, scilicet quia semper 
volui et volo pro viribus meis, et ultra vires, ejus 
honori servire. Quod si me forte majestas ejus ac- 
cusat "*, quia ''* nuper quasi pugnaturus cum eo 


sine suo suorumque periculo sibi subjicere vellet. 
Quod si nostrum sanguinem, dum nichil ejus super- 
sit, laborat effundere, cogitet hoc non facile fleri 
posse sine suorum aliqua commixtione 155, Itaque si 
nobis nullam misericordiam facere disponit, saltem 
suorum manibus et gladiis parcere velit. Hzc igitur 
et si qua potueritis aptiora, domino nostro suggerite, 
eique ut Deum timeat, populumque, cui rector est 
datus, non perdat sed custodiat, suadete : ut et ille 
si vos audierit, et vos si bene suaseritis, zeternam 
mercedem recipiatis. 

49. « Dominis et N. sacerdotibus sanctis ceteris- 
que viris ejusdem virtutis et ordinis, Werinherus 
182 plenus omni miseria, zterna participari miseri- 


venerim ; hoc, quod ipsa Veritas, quae Christus est, B cordia. Quamvis omnes supplicationes, quas vestre 
novit verum esse, respondete : me nulla pugnandi paternitati verbis vel litteris feci, nichil michi ad- 
causa venisse, sed ob hoc solum, sicut coram legatis huc videam profuisse, tamen iterum vestre pietati 
ejus fuerat constitutum, ut eos quos in nostris par- mon cesso supplicare, ut, si vos nec mea innocentis 
tibus suos vocaverat inimicos, volentes sive nolentes calamitas, nec, qua vel nocentibus solet misereri, 
ei praesentarem, quatenus vestro aliorumque princi- flectit ulla pietas, saltem vos t:edio suo mea vincat 
pum judicio, vel in crimine deprehensi justo sup-  importunitas. Per omnipotentis igitur Dei clemen- 
plicio subjacerent, vel innocentes inventi, vobis tiam vos rogo pariter et moneo, przsules sanctissimi, 
intercedentibus gratiam ejus reciperent. Quorum ut iu me vos ipsos considerare dignemini, et me 


causam quia non est dignatus accipere, quid me nisi, 
sicut feci, decebat abscedere? Si alias michi quasli- 
bet culpas imponet, ne longum faciam, vestram 
aliorumque ejusdem ordinis virorum patiar senten- 
tiam. Deinde domino 7 nostro regi dignetur almi- 
tas vestra suggerere ut recordetur se ccelestis regis 


vicem simul et nomen habere, qui dicit se miseri- ἃ 


cordiam magis velle quam sacrificium, et qui venit 
non ut judicet mundum sed ut salvetur mundus per 
ipsum; quatenus dum hzc recogitans eum, cujus 
est !* membrum et cujus nomen habet, actibus 
studet imitari, mereatur in regno ccolesti beatitu- 
dinis wternz gloria coronari. Per totuin fere annum 
litteris aliisque legationibus nostris omnes fere 
principes regni suppliciter adivimus, et ut nobis co- 
piam coram veniendi acquirerent oravimus, qua- 
tenus eorum judicio vel noxii dampnaremur !?? vel 
innoxii solveremur. Quod quia numquam impetrare 
potuimus, iterum vos et omnes Dei fideles suppliciter 
oramus, ut saltem nunc, postquam iram suam no- 
stro cruore satiavit, postquam Deus illi, sicut opor- 
tebat, honorem donavit, furorem deponat, Deo glo- 
riam reddat, et quod ante sanguinem effusum fecisse 
poterat, nunc tanto sanguine fuso faciat. Det nobis 
locum ubi vobiscum, et cum Rodolfo, Berchtaldo 
180 Godefrido ducibus convenire possimus "δ΄; et in 
quacumque re vobis culpabiles esse videbimur, omni 
voluntate nostra deposita, vestre prudentizx judicium 
volentes patiemur. Nulla fuit umquam in quolibet 
pagano tanta crudelitas, ut quos sine omni periculo 


non solum in nullo crimine convictum, sed nec de 
ullo '* crimine compellatum , condempnari ne pa- 
tiamini. Culpa michi prius imponatur, defensionis 
michi locus donetur, ubi vel nocens vestro judicio 
dignum cogar subire supplicium, vel innocens ve- 
strum sub gratia domini nostri !*' merear habere 
consortium. Quis enim fuit umquam juste prius 
dampnatus, quam de aliquo crimine fuisset accusa- 
tus? Nondum michi cognovi culpam quamlibet im- 
poni, et jam, quasi criminum plurimorum convictus, 
penas sevissimas dedi. Quod si me quisquam do- 
mino meo fuisse vel esse perfidum criminatur, non 
minus quam qui dixit Domino : « Demonium habes » 
mentitur. Hzc igitur cum domino nostro clementer 
tractate, el ut se regem esse recogitet '** suadete, 
et unde rex sit appellatus edocete. Vestra quoque 
sapientia dignetur secum pensare, cujus vel quanti 
criminis sit, ecclesiarum bona vastare, ipsas eecle- 
sias polluere vel incendere; et si ullum vel magnum 
crimen esse videatur, in hoc '! vos domino nostro 
fideles esse probate, ut, dum eum ab injusto revo- 
catis, ejus animam ab incendio gehennz liberetis ; 
ne, dum ille externa sanctorum bona injuste devastat, 
internis bonis, sanctorum gratia privatus, juste ca- 
reat. Recorderetur etiam prudentia vestra quia 
mortem minatur apostolus non solum morte digna 
facientibus, sed etiam consentientibus. » 

50. Fridericus vero, Monasterii presul veneran. 
dus, quia de nostris partibus erat oriundus et Ma- 
gedaburgensis ecclesi; fuerat olim canonicus, ar- 


VARLE LECTIONES. 


'" domno 2. 


176 
quod 2. sw t 


18 adqixtione 2. 


175. incusat 2. 
δ᾽ possumus 1. 
!** v, nichil vos 1l. 


178 e. m. et c. desunl 1. 
!5*. illo 1. 


180 bertoldo et t. 2. 


119 dapnemur 1. 
' cogitet 1. 


!'5 d. n. regis 2. ita 2. 





2l 


DE BELLO SAXONICO. 


522 


chiepiscopo Magedaburgensi litteras misit, quibus A sine culpa vastati, a quibus nos oporteret vel in 


cum '*^ commonuit, ut quocumque modo potuisset, 
pacem facere cum rege satageret. Quibus litte- 
ris has litteras Magedaburgensis archipresul re- 
misit : 

9l. « Sacerdoti Dei Friderico 389 sanctissimo , 
Werinherus !9, eo quod vocatur indignus, devotos 
fratern:e servitutis affectus. Quamvis eo moerore, 
quem nova tribulatio genuit, ita sim plenus, ut in 
peuetrabilibus cordis mei nullus ulli gaudio possit 
inveniri locus, consolationis tamen vestrz litteras ut 
accepi, non parum lacrimas maroris repressi, quia 
nonullum lenimen doloris "' habeo, cum vel unum 
fratrem fraterno dolore dolere video. Tunc autem 
solido gaudio gauderem, si vos sicut tribulationem 


aperto crimine defendi, tamen de facienda pace 
consilio vestre pietatis acquiescimus, si eam fleri 
posse sine majore 3 dampno nostro viderimus. 
lllarum partium principes in aliquem locum, quo 
nos tuti possimus occurrere, veniant, nosque sua 
sapientia quid nunc acturi simus edoceant; quia 
quicquid eis placuerit, dummodo nobis vel posteris 
nostris non noceat, noster consensus concorditer 
implebit. Quod si paternitas vestra suscipiens hane 
*"" oberam opere complebit, cum coelesti premio 
nos omnes fideles semper amicos habebit. » . 
52. Ipso tempore Deus omnipotens urbi Mageda- 
burgensi per sanctorum merita, qui ibi plures ha- 
bentur, magnam misericordiam ostendit, et ipsam, 


quam sumus experti, sic innocentiam nostram !?* B urbem totumque illud episcopium a crudeli regis 


considerare viderem, vel si consilium, quod michi 
de facienda pace datis, ut ipsa re fieret, adjuvare 
possetis. Ut enim a rege nostro cunctisque regni prin- 
cipibus, maximeque ab episcopis nostris confratribus, 
igni ferroque terra nostra vastaretur, quod crimen 
nostrum tale precessit? Vel si ullum fuit, in quo 
concilio sacerdotum, in quo palatio principum de- 
claratum patuit? Quando vocati 133 ad satisfactio- 
nem venire contempsimus ? ἃ quibus accusati et '** 
convicti sumus? Immo postquam domini nostri re- 
gis iram, licet sine causa, in nos exarsisse cogno- 
vimus, singulos principes, sacerdotes et laicos, 
scriptis et dictis suppliciter oravimus, ut coram 
veniendi copiam nobis impetrarent, quatenus aut 


invasione ita mirabiliter defendit, ut nulli qui hoc 
cognovit **' liceat dubitare, ipsorum meritis san- 
ctorum tunc illam civitatem incolumem perman- 
sisse. Nam cuidam ancille Dei ante prelium per 
visionem fuerat revelatum, si caput sancti Seba- 
stiani, quod in eadem civitate cum multa venera- 
tione habetur, circa terminos episcopii fuisset por- 
tatüin, eosdem terminos nullus posset intrare ho- 
stium. Quod cum ipsa Meginfrido *'*, ejusdem urbis 
prefecto, et prafectus antequam exirent ad bel- 
lum, nobis audientibus archipresuli nostro retulis- 
sel (32), peracto jam proelio, caput ipsum omnes 
terminos nostros, antequam rex veniret, circuire 
fecimus (33), et ita esse sicut ancilla Dei predixe- 


eriminosi ipsorum judicio dampnaremur '", autC rat, ex ipso rerum eventu comperimus. Nam ubi- 


sine erimine cum pace et gratia domini nostri di- 
mitteremur. Quod cum nobis nichil prodesse vide- 
remus, ipsi domino nostro legationem sicut humiles 
servi siepe fecimus, supplicantes ut nos vel in cri- 
mine deprehensos judicio principum palam dampna- 
ret 9*, ve] sine crimine repertos gratie !?' su: se- 
renitate donaret. Hac igitur de culpa terram no- 
stram szvus vastator invasit, igni ferroque pene 
desertam reddidit. Quod si soli laici in illo exercitu 
fuissent, forsitan ecclesiis et ecclesiasticis rebus pe- 
percissent. Nunc vero quia '9 plurimi sacerdotes 
aderant, nulli rei sacre parcebant, sed ecclesias, 
quas vel ipsi vel fratres '"* eorum consecraverant, 
igne nefario succendi videbant, nec contradicebant. 


cumque rex ad ipsos terminos venit, divino nutu 
perterritus rediens, nusquam illud episcopium in- 
travit. 

53. Sed cum rex exercitu comitante venisset 
Goslariam, ibique a quibusdam nostris episcopis 
triumphali susceptus esset gloria, ab amicis suis, 
quid sibi foret agendum, qussivit, et vix, quod sibi 
utile esset, invenire potuit. Nam consilium quod ei 
dederunt pene omnes, ut Deo de victoria sua gra- 
tiam ** ageret et Saxones in pacem et gratiam suani 
sicut rex christianus reciperet, non accepit; quod 
vero ipse solus volebat, ut statim cunctos sus ser- 
vituti subjiceret, ad presens implere non potuit. 
Nam nec principes omnes capere valebat quia per 


Quid igitur tunc laici facerent, cum episcopos ut D diversa dispersi fuerant, nec diu cum exercitu in 


talia fierent consentire vel etiam instigare viderent. 
Sed ut haec gesta sint 9, quamvis ante simus ultra 
modum puniti quam aliquo modo in culpa qualibet 
inventi, quamvis ab illis simus cade et incendio 


"5 eum ut fidelis terre de qua natus erat c. 2. 
"8 deest 1. !** ve] 3, 55 dampnaretur 1. 
confratres dedicaverant 2. ** st 1. *" majori 2. 


|?  dampnare 1. 
303 ἢ piam op. 2. 


hac terra manere potuit, quia fames in illo anno no- 
bis tunc utilis fuerat, et Julius mensis fruges adhuc 
maturas non exhibebat; nec vero tutum putabat 
sine exercitu tunc in Saxonia remanere. Abiit ergo 


VARLE LECTIONES 


!" cordis 2. '!?* vestram 1. 
5"* quam 1. !" vel c. 
** meinfrido 1. 2. 


ὌΝ ], 
g. sue 1. 
** cognot !. 


w9 F. 1. 2. 
11 sue 


ef. infra cap. 117. "5 ita. ed. glam [gloriam] daret corr.) ageret 1. 
NOTJE 


(3) 


Ebra propre Sondershausenu. 
ParRorL. CXLVII. 


Hinc patet, Brunonem inter clericos archiepiscopi familiares fuisse. 


17 


523 


in incerto. Nam postquam recessit, Saxones iterum 
congregantur, Deumque quod eos misericorditer 
castigans, non penitus opprimi permiserit, humili 
devotione collaudant, et se invicem, quatenus una- 
nimiter pro sua libertate tota virtute pugnent, adhor- 
tantur; Deique misericordiam non ex toto sibi 
sublatam inde ** conjectant, quia *" quasi paterna 
pietate flagellati, ad recipiendam virtutem discessu 
regis oportunum tempus acceperant. 

54. Interea rex totum exercitum iterum congre- 
gdbat, ut Octobri mense Saxoniam ingressus, fru- 
ges, quas Julio mense multas in agris viderat, aut 
utendo aut comburendo consumeret, populumque 
totum vel rebellem gladio devorandum daret, vel 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


cum toto exercitu, et Saxoniam, sicut prius, habuit A suas ínjurias oblivioni perpetusz tradere. 


524 
At. ille, 
sus promissionis oblitus, nec Deo pro victoria 
quam sic leviter acceperat dignas laudes humiliter 
reddidit, nec illam quam tunc habebat gloriam um- 
quam se disperditurum *'* credidit. Quod si regi 
regum se tunc humiliter substerneret et in victos 
misericordiam Dei ostenderet, non solum quos ví- 
cerat Saxones, sed omnes quibus imperabat gentes, 
timere se pariter et amare faceret, et ad illas etiam 
nationes qu: sibi non subjacebant, glorias su: fa- 
mam cunctis laudandam transmitteret. Quia vero 
crudelitatis antiqu:& non immemor, timeri tantum 
nec amari curabat, nec Saxones sibi fldeles nec alias 
sui regni nationes devotas habebat, et ingentem 
apud exteras gentes laudem, quam posset habere, 


humilem perpetue ** servituti subjiceret. Econtra B perdebat. Amicis enim non minus quam hostibus 


Saxones magno jam periculo facti prudentes, cum 
non minore venerunt exercitu, jam non sicut antea 
fugaces terga daturi, sed fortiter pro sua libertate 
pugnàáturi, ita ut eam vel Dei auxilio flrmiter reti- 
nerent, vel] cum vita simul amitterent. Ergo ambo 
exercitus in loco qui dicitur Everha (33) convene- 
runt, et a se non loco sed animo longe fuerunt. Ta- 
men exercitus regis ad prolium non ut antea 
promptus erat, quia non, sicut audierat, inbelles 
esse Saxones expertus fuerat, et magna sibi pars de 
priori multitudine deerat. Nam Berchtoldus et Ro- 
dulfus duces postquam a priori sunt. preelio reversi, 
divina pietate compuncti, quadragesimas publice ** 
jejunaverunt, et amplius se pro rege contra Saxo- 


crudelis fuit, nisi quod in amicos crudelitatem prius 
exercebat, ut hostes ex hoc cognoscerent, quid sibi 
futurum sperarent. 

56. Ekkiberti *'* denique marchionis, qui Saxo- 
nibus nullum fecerat auxilium, sed regi, utpote val- 
de propinquo genere, toto animo favebat, posses- 
siones prius invadit, easque Othelrico *', cuidam 
de suis consiliariis, donavit. Hic Othelricus de Go- 
desheim oriundus fuit, et quia Del timorem penitus 
abjecerat, Godeshaz *'* (34) agnomen habebat, quia 
vere ex odio Dei venerat, quod ille regi familiariter 
adharebat regisque mentem pro suo velle dispone. 
bat. Deinde nostrorum bona captivorum, quas ipsis 
manere debebant integra si fides fuisset ei integra, 


num innocentiam non esse pugnaturos, fldeliter Deo C suis parasitis largitur; et 485 suis principibus in nos 


voverunt. Tunc illi *!'! ad Saxones miserunt; et 
accepta dataque flde, ad secretum consilium princi- 
pes ex utraque parte convenerunt. Ibi illi nostris 
in sua fide promiserunt, quod si se sponte tradendo 
regi vellent honorem facere et tota Saxonia quieta 
staret in pace, et ipsi nec in dura nec in longa fo- 
rent captivitate. Fama quoque testante comperimus, 
quod rex suis jurasset principibus, ut si hoc ad ho- 
norem suum perflcerent, in principio Novembris 
proximi omnes ad sua cum pace et gratia sua di- 
mitteret. Igitur omnes episcopi nostri, duces, co- 
mites, ceterique majores ?'!, manu fidei ab illis ac- 
cepta, regix potestali se sponte tradiderunt (Oct. 25), 
totumque populum suum valde tristem in patriam 
redire jusserunt. 

o5. Distributis ergo per custodias principibus no- 
stris, rex omisso exercitu Saxoniam cum magna 
gloria ingreditur, et ab his qui domi erant cum ma- 
jore gloria suscipitur. Nam sperabant cum, sicut 
promiserat, cum pace et pietate venire, omnesque 


VARLE 


** jdem 1. " quod 2. "5 μα 2. perpetuo 1. 
xonum et Thuringorum 2. 
marchionis de Bruneswie 2. 


216 convacatis ]. 


*!5 ita 2. Otherico 


11 cum frequentia sux partis principum 2. 


bona promisit, cuncta mentitur. Tunc urbes et ca- 
stella vel quascunque munitiones adhuc habebat 
Saxonia, suis sequacibus commendavit; et ut per 
totam regionem tyrannidem exercerent imperavit. 
57. Natalis dominici festivitatem, ubi 10760 annus 
ab incarnatione Domini inchoatur, convocatis 315 ad 
se suarum partium episcopis *", animo non festivo 
Goslari;: celebravit, quia festum salutis humanz 
principium Ottonis occisione nefanda contaminare 
disposuit; quem *? Christus ad honorem su:e nativitatis 
eadem gratia mirabiliter eripuit, qua ad liberandum 
genus humanum ipso tempore Deus homo fleri voluit. 
Nam ipsum ducem Roperto *? Davenbergensi episco- 
po servandum commiserat, et episcopus eum in ca- 


D stello quodam, dum ipse pergeret ad curtem regiam, 


militibus suis custodiendum tradiderat. At rex illuc 
episcopo nesciente misit, ducemque ad se duci pre- 
cepit, ita ut, temporum vicibus mulatis, per noctes 
irent et per dies noctium vice quiescerent. Cumque 
in media nocte a quatuor armatis inermis ipse du- 


LECTIONES. 


X? p. pro dei timore i. 2. 
!" iq correr; Üispoturum l. dispositurum ed. 


*'9 Hi 29, 51 majores 82- 


3! Erriberti 1. 1^ . Ekberti 
l^ ila et infra. "5 ita 2. godeshez 1. godeshetz l*. 
"* quam 1. “5 Roperte 1. Roberto 2. 


NOT £.. 


(34) Id est odium Dei. 


525 


DE BELLO SAXONICO. 


526 


etus Goslariam venisset, et illi per curtem ad silvam A pletati, quia dum hanc qua maxime nos affligebat 


tendere voluissent, tunc primum intellexit, quod 1n 
silva se *'* occidere jussi fuisseut. Igitur eos rogat, 
utsibi ad monasterium orare liceat. Quod ei cum 
fuisset negatum, subito unius ipsorum gladium com- 
prehendit **! per capulum, et cum ense nudo, invitis 
illis, ad episcopi sui custodis cubiculum *** pervenit, 
et cum maguo strepitu episcopo expergefacto, rem 
que secum agebatur innotuit, eumque ut se a fur- 
tive casu mortis eriperet oravit. Quod cum per op- 
pidum divulgatum fuisset, rex eum sicut voluerat, 
non praesumpsit perdere, sed eum libere per curiam 
quo vellet ire permisit. Sed ille, sicut erat vir in 
omnibus prudens, ad consilia regis frequenter acces- 
sit, et sapientia sua brevi tempore promeruit, ut 


curam miserlcordia vestra mitigastls ***, omnes alias 
sollicitudines nos ventis in Creticum *! mare por- 
tandas tradere fecistis. Quod si divina favente cle- 
mentia solidum nobis hoc gaudium vestra paternitas 
effecerit et ad sua citius redire dominum nostrum 
suis suorumque supplicationibus adjuverit, numquam 
vos priora nobls beneficia praestitisse peenitebit, dum 
et ipsum dominum nostrum vobis amicum semper 
ad omnla paratissimum, nosque omnes non minus 
devotos habebitls et subjectos, quam clerum sive 
populum proprium. Ad quod perficiendum si vestra 
sublimitas eo quo speramus studio voluerit eniti, 
sine multo labore credimus id posse fleri, quia hoc 
certum tenemus, quod ipse tenetur innocens a- 


quicquid ad honorem regis pertineret, ejus consilio B ptivus et sola suz salus ecclesiz fuit el causa tradi- 


maxime rex 1pse disponeret. Denique quem nuper 
habebat hostem szvissimum, eum nunc cepit habere 
consiliatorem fldelissimum (an. 1076). 

58. Nos autem ubi principes illos, qui nostros ha- 
bebant in custodia, Goslariw esse comperimus, lit- 
teras eis supplicationum pro principum nostrorum 
liberatione transmisimus, quzque civitas sive pro- 
vincia pro sui episcopi sive primatls ereptione. Ex 
quibus unam tantum placuit epistolam subnectere : 

59. « Domno Udoni, ovium Christi sanctarum 
sanctissimo pastori, clerus et populus Magedabur- 
gensis *** ecclesie devotionem fldellssimam utrius- 
que hominis. Quod tanti viri notitiam familiarlter et 
gratiam nulla nobis adhuc nostre servitutis exhi- 
biione quzeslvimus, nosmetipsos inter nos vehe- 
menter accusamus, et nulla nos servitute nostra vo- 
bís*** vel notos esse factos eo magis erubescimus, 
quo non promeriti tanta pietatis vestra solatia in 
multis nostris tribulationibus accepimus. Ex omníi- 
bus enim tribulationibus, quas vel longus jam nos 


tlonis sux. Omnipotens igitur Deus diu vos in hac 
vita conservet, Ecclesi: 585 solatium, et post hanc 
vitam tribuat vobis sempiternum beate» vite prz- 
mlum. Valete ***, » 

60. Cum ergo rex urbes et omnes in Saxonia mu- 
nitiones suorum fidelium presidiis occupasset, et 
nichil sibi, quominus in Saxonia faceret cuncta qua 
vellet, putaret obstare, transivit a nobis in medio 
quadragesima (1076), obsides multos secum ducens, 
et apud nos, qui tributa de regionibus nostris exi- 
gerent relinquens. Cumque suos flnes intrasset, et 
duces ejus ceterique qui fortiter in prelio pugnave- 
rant dona triumphalia expectarent, {16 munus quod 
fere cunctis suis fidelibus largiri solitus erat (35), 
etiam nunc in premio virtutis dare parabat ; dolens- 
que quod ex principibus in prelio non ad votum 
suum cecidissent, vitam, quam per ignaviam eos 
servasse credebat, els per szevitlam auferri *?! ctu- 
plebat. Nam ut solus omnium dominus esset, nullum 
in regno suo dominum vivere vellet. Ttaque cum 


usus ferre saplenter edoeult, vel quas ipsa novitas tribus fortissimis viris armatis quandam domum 
quo jnsolitas **, eo nobis graviores reddit, nulla desertam medlo noctis intravit, et illuc unum ex mi- 
nobls umquam gravior incubuit, quam quod nostro litibus Rodulfi ducls secreto introduxit. Qui visis 
domino archiepiscopo **, immo patre plissimo, per gladlis sibi timuit, quia quo effugeret non habuit, 
tam longe captivitatis eerumpnam carere contigit, sed cum rex multis eum promissionibus oneraret, 
his przecipuze tempestuosis temporibus, in quibus sí Rodulfum ducem, ubi primum 510] daretur op- 
Dobjs esset maxime necessarius. Sed quia, sicut ex  portunltas , occideret , non amore promissorum 
ipsius legatione cognovlmus, multa vestra:  pletatis sed timore gladiorum presentium, hoc se facturum 
humanitate frultur, ita ut se non dolore captivitatis quasi letus promisit, suamque promissionem jura- 
affici, sed ἃ labore, quo plurimo fatigatus erat multa ^ mento confirmavit. Mane autem facto, cum dux de 
dulcedine vestra refici fateatur, omnium quas *" virtute οἱ fide multum laudatus a rege, cum multa 
uos patimur afflictionum libenter obli, dum caput suavitate dimissus abiret, llle correptis armis velo- 
nostrum gaudere cognoscimus, dolorem membrorum, citer insequitur, et lancea protensa per mediam tur- 
vel sí magnus sit, nullum putamus. Paternl|tatis igi- bam festinans , alto clamore se ducem occidere 
tur vestre pedibus omnes unanimiter devoto corde  minitatur. Α militlbus vero circumdatus et causam 
prostrati, plurimas plurime referimus gratias vestrze — terroris interrogatus, totam seriem negotii quod in 


VARLE LECTIONES. 


'! hospitium 3. "Ὁ megdeb. l. *** nobis 1. *** insolitos 1. *** ar- 


"* Se furtim 0. 2. 55 appr. 2. à) i 
1:99 ita emendavi ex Horat. Od. I. 26. v. mercium 1. in Ercium ed. 


. hi l. **' quos ]. *** mitigasti 1. 
"^ Val. ]. 533: auferre 15. 
NOT 4. 
(35) Id est mortem. 


627 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


928 


nocte gestum fuerat exponit, armisque projectis Atenus tales per quos "^ ecclesia pacata regeretur, 


ipsi duci, quid et' qua vi coactus jurasset, innote- 
scit. 

61. Alio tempore, cum idem dux reginam in manu 
sua a monasterio duceret, rex sagittario ** cuidam 
precepit, ut eum juxta reginam sagitta transfigeret. 
Sed ab eodem sagittario premonitus dux, reginam 
nou perduxit, sed inventa qualibet causa festinus ab 
ea recessit. 

62. Tertia vice cum cause quadam ?*? intra cubi- 
.culum regis agerentur, et actionibus illis dux cum 
paucis suis interesset, nunciatum est ei quod duo 
regis famuli januam cum nudis gladiis obsiderent, 
qui ducem egredientem ex utroque latere perfode- 
vent. Itaque suos cum gladiis occultis occulte fecit 


ipse in eorum locum poneret. Sed regis legatos ad 
apostolicum fama przecesserat, eique seriem rerum 
gestarum totam veraciter indicaverat. Misit ergo 
regi litteras, quibus eum de multis aliis criminibus 
arguebat, et ut episcopos a captivitate dimissos, 
ecclesiis bonisque suis integre restitutis, remitteret, 
orabat, et post hzc *? concilium in eo loco quo 
venire posset apostolicus congregaret, ubi episcopi 
vel, si digni essent, episcopalem perderent dignila- 
tem, vel injuriam quas erant passi canonicam reci- 
perent satisfactionem. Quod si iu his sacris canoni- 
bus noluisset rex obediens existere *" et excommu- 
nicatos a societate sua repellere, se eum velut putre 
membrum anathematis gladio ab unitate sancli 


adveuire, et aliquos ex ipsis cubiculum fecit intrare, B matris Ecclesie minabatur abscindere. Qua legatione 


plurimos vero pre foribus stare. Cumque omnia si- 
cut jusserat essent disposita, eum suis accedens ad 
januam : Tales, inquit, jauitores, domne rez, in vestro 
cubiculo nollem modo vidisse, nec unquam posthac 
amplius volo videre. Hiec locutus et abiit cum magno 
furore, et dixit, quod et implevit, quod numquam ** 
vellet ulterius ad regis curiam venire. 

63. Eodem vel *" simili dolo etiam Bertholdum 
ducem *'* quaxrebat perdere, quia hi duo magis vi- 
debantur ejus malitie obsistere. Et quare de duobus 
tantum ejus saevitiam commemoro, qui nullum de 
principibus possum asserere securum tali periculo? 
Quadam namque die dum ipse eum suis scurris mo- 
raretur in cubiculo, et episcopi ceterique primates 


suscepta, et venientibus suis quos miserat apostolico 
confirmata, tristis valde fuit, quia in apostolica di- 
gnitate maliti:te suz, sicut sperabat **!, auxilium nou 
invenit. 

65. Rex igitur cum suis deceptoribus una Wor- 
matiam venit, et cum singulis vel *** binis consilium 
inivit, qualiter dignam vicem rependeret ?" illi 
contumelie, quam omnes audierant Romanum pon- 
tilicem sibi fecisse, quod eum se minatus sit excom- 
municaturum **, cum tale quid cunctis temporibus 
fuisset inauditum. Cumque multa multis modis diu 
volutarent, tandem quibusdam eorum placuit, ui 
episcoporum concilio facto, papam quasi Simoniacum 
communi consensu dampnaret, eoque deposito, rex 


excubarent in vestibulo, fertur illis dixisse qui con- ^in loco ejus unum de suis amicis constitueret, qui 
scii et fautores erant suz nequitie : «Ecce isti sunt, ^omnia qua regi fuissent placita, tota voluntate per- 
qui regni mei divitias habent, el me meosque omnes  ficeret. Hoc igitur inito confirmatoque consilio, fecit 
in paupertate reliquerunt. Quod si illi de medio omnes suos episcopos convenire, et coegit eos Hil- 
fuissent ablati, ego cunctique mei familiares cito debrando, qui Romanus pontifex vocaretur et non 
possemus divites fleri. Quapropter, si viri estis et esset, subjectionem et obedientiam interdicere; et 
divitias habere cupitis, istos nunc inermes armati hoc ut post nullus eofum posset negare, fecit unum- 
fortiter invadite, et omnia quz illi possident acci- quemque eorum nomine suo prenotato manu propria 
pite. » Habebat autem in cubili suo semper multas abnegationem Hildebrando chartis * singulis inscri- 
secures lato ferro splendentes, quibus nec clipeus nec bere hoc modo: « Ego N. 36 civitatis N. episcopus, 
galea resistere poterat virtute aliqua. Quod nisi Anno  Hildebrando subjectionem et obedientiam ex bac 
Coloniensis presul ab uno qui cum ceterís facinus hora et deinceps interdico, et eum posthac aposto- 





erat acturus paulo ante fuisset submonitus, ea die 
fuisset perpetratum miserabile facinus. 

64. Verum ut ad priora paulisper revertar, ubi 
primates nostri deditionem fecerunt, omnes semitas 
quae per montes ducunt in ltaliam, rex claudi prze- 
cepit, nec ulli homini viam patere permisit, ne rei 
veritas ad apostolicum prius veniret, quam ipse per 
legatos in suum favorem ipsum apostolicum tradu- 
ceret. Deinde misit Romano pontifici legatos, qui ei 
intimarent, quod episcopi Saxonis sui ordinis obliti, 
contra se in prelio congressi *" fuissent, eumque 
rogarent, ut eos, sicut infideles perjuros et belli 
civilis auctores, gradu sacerdotali deponeret, qua- 


licum “7 nec habebo nec vocabo. » Quod quidem 
pauci fecerunt ex animo, qui et auctores ipsi fuere 
consilio ; plures vero litteras quidem abrenunciatio- 
nis mortis timore scripserunt sed invitos se fe- 
cisse per hoc ostenderunt, quia cum primum datur 
eis oportunitas, apostolico supplices confessionis 
litteras dirigunt, et se reos ei agnoscunt, sed es- 
purgationem necessitatis obtendunt. Deinde per to- 
tam ltaliam misit epistolas, magnis donis et majo- 
ribus promissis illius terre principes in favorem 
sus parliis inclinans. Itaque nostrates "* episcopi 
solummodo scripto, illi renuntiabant etiam *** ju- 
ramento. Romanos etiam quam plurimos pecunia 


VARLE LECTIONES. 


32 quadam l. 33) deest 1. 
*?9 66}, **! sperarat 2. 
*9 carlis 1l. *'* enim 1l. 


?* gagitario 1. 
29. p. ἢ. in c. ] 
municarum 1. 


395 ot ], 
**3 ifa 2 illis 1 15. *! ἐξᾳ ed 
*" apostolicu 1. 


328. deest ]- 


386 B. d. de Zaringe 2, ?" congessi l. 
Ὁ excom- 


. recte ; repelleret 1. 


9 Teutonici 2. ** non 1b et edd. 


529 


honore dejicerent, talibus litteris oravit. Ipsi quoque 
apostolico plenas contumeliis litteras direxit, in 
quibus, ut apostolicum nomen et sedem cito relin- 
queret, minaciter precepit. Hoc autem exemplum 
est litterarum : 

06. « Heinricus (36) Dei gratia rex, universe 
sancte Romana ecclesie clero et populo, gratiam 
salutem et omne bonum. ΠΡΟ fides firma et incon- 
cussa ** creditur, qu:& semper et eadem et przsenti 
servatur et absenti, nec diuturna ejus cui debetur 
absentia, nec longi temporis tzedio immutatur. Quam 
talem vos nobis servare scimus et gratias agimus, 
et ut eadem perseveret petimus, videlicet ut, sicut 
facitis, amicis nostris amici, inimicis nostris ini- 
mici jugiter existatis. Inter quos scilicet Hildebran- 
dum monachum notantes, vos in ejus inimicitiam 
excitamus, quia hunc et ecclesi: invasorem et op- 
pressorem , et Roman: rei publicz vel regni nostri 
insidiatorem deprehendimus *'', ut in subsequenti 
epistola sibi a nobis directa pernoscere in promptu 
es[ 953 . 


DE BELLO SAXONICO. 
corrupit, et ut Hildebrandum ab apostolice sedis A triciatus , 


930 


Deo tribuente et jurato Romanorum 
assensu , debetur, ut descendas, edico. » 

« Hzc series nostre epistola ad Hildebrandum 
monachum. Quam idcirco et vobis scripsimus, ut 
et vobis nostra voluntas, et nobis, immo Deo et 
nobis, vestra satisfaciat caritas. Exsurgite "* igitur 
in eum, fidelissimi, et sit primus in (ide primus in 
ejus dampnatioue. Non autem ut sanguinem ejus 
fundatis dicimus, quippe cum major sibi sit post 
depositionem pena vita quam mors, sed ut eum, si 
nolit descendere, cogatis, et alium communi omnium 
episcoporum et vestro consilio a nobis electum in 
apostolicam sedem recipiatis, qui quod iste in ec- 
clesia vulneravit, curare et velit et possit. » 

« 67. Heinricus (37), non usurpative sed pia Dei 
ordinatione rex, Hildebrando, jam non apostolico 
sed falso inonacho. Hanc talem pro confusione **' tua 
salutationem promeruisti, qui nullum in ecclesia 
ordinem preteristi, quem confusionis non honoris, 
maledictionis non benedictionis, participem non 
feceris. Ut enim de multis pauca et egregia loqua- 
mur, rectores sancte ecclesie , videlicet archiepi- 


« Heinricus Dei gratia rex Hildebrando. Cum  scopos, episcopos, presbyteros, non modo non 
hactenus ex te ea quz patris sunt expectarem, tibique — tangere sicut christos Domini tímuisti , quin sicut 
in omnibus magna fidelium nostrorum indignatione servos, nescientes quid faciat dominus eorum , sub 
obedirem , percepi a te*? vicissitudinem, qualem pedibus tuis calcasti; in quorum conculcatione tibi 
oportebat ab eo, qui vitz regnique nostri pernitio- favorem ab ore vulgi comparasti ; quos omnes nichil 
Ssissimus hostis esset. Nam cum in primis omnem scire, te autem solum omnia nosse judicasti. Qua 
hereditariam dignitatem , quz michi ab illa sede utique scientia non ad szdificationem , sed ad de- 
debebatur superbo ausu rapuisses, longius inde  structionem uti studuisti , ut jure * beatum Grego- 


progrediens, regnum Italie pessimis artibus alienare 
lemptasti. Nec hoc contentus, in reverentissimos 
episcopos, qui nobis velut dulcissima membra uniti 
Sunt, manum mittere non timuisti , eosque super- 
bissimis injuriis acerbissimisque contumeliis contra 
divina οἱ humana jura, ut ipsi aiunt, exagitasti ***. 
Que omnia cum ego quadam patientia dissimularem, 
i! hoc non patientiam sed ignaviam zstimans **, in 
ipsum caput insurgere ausus es, mandans quz nosti, 


rium, cujus nomen tibi vendicasti, de te prophetasse 
credamus sic dicentem : « Ex affluentia subjectorum 
plerumque animus prelati extollitur, et szstimat se 
plus omnibus nosse, cum se videt plus omnibus 
posse. » Et nos quidem hsec omnia sustinuimus, 
dum apostolic:e sedis honorem servare studuimus 
Sed tu humilitatem nostram timorem fore intel- 
lexisti, ideoque et in ipsam regiam potestatem 
nobis a Deo concessam exsurgere non timuisti , 


Scilicet, ut tuis verbis utar, quod aut tu morereris quam te nobis auferre ** ausus es minari, quasi nos 
aut michi animam regnumque tolleres. Hanc inau- ἃ te regnum acceperimus, quasi in tua el non ín 
dian contumaciam ego non verbis sed re confu- Dei manu sit regnum vel imperium ; qui Dominus 
&àndam dijudicans, generalem conventum omnium noster Jesus Christus nos ad regnum, te autem 
regni primatum ipsis supplicantibus habui. Ubi cum non vocavit ad sacerdotium. Tu enim his gradibus 
δὰ quie hactenus metu et reverentia tacebantur in, ascendisti : scilicet astutia, quod monachica pro- 
medium deducta fuissent, veris assertionibus illo- "fessio abhominatur, pecuniam , pecunia favorem 
fum, quas ex ipsorum litteris audies, palam factum — favore ferrum , ferro sedem pacís adisti , et de sede 
est, te nullatenus in apostolica sede posse persistere. pacis pacem turbasti, dum subditos in prelatos ar- 
Quorum sententie , quia justa et probabilis coram  masti, dnm episcopos nostros a Deo vocatos, tu, 


Deo hominibusque videbatur, ego quoque assen- 
liens, omne tibi papatus jus, quod habere visus es, 
abrenuntio, atque ut a sede Urbis, cujus michi pa- 


non vocatus, spernendos docuisti, dum laicis mi- 
nisterium eorum super sacerdotes usurpasti, ut ipsi 
deponant ** vel contempnent *', qui ipsos a manu 


VARLE LECTIONES. 


^ inconcussa 1. *" i(a 2 compreh. 1]. 
" existimans 2. 5 Exurgite 1. constanter. 
ponent 1l. 355 contempnant quos ipsi 2. 


"? hic 1 novum caput orditur. "5 deest 1. 
351 confessione 2? *'* i. hoc b. 2. 


3^ exacerbasti 2. 


:9 auferri 1. **^ de- 


NOTE. 


Q6' V. Legum T. 11, p. 46. 


(37) V. Leg. T. II, p. 47. 


09] 


BRUNONIS CLERICI MAGDERURGENSIS 


53 


Domini per impositionem manuum episcoporum do» A.tumeliam sanctw et apostolice sedis elatam, qualem 


cendos 9€ acceperant. Me quoque, qui *** ]icet indi- 
gnus inter christos ad regnum sum unctus, tetigisti, 
quem sanclorum Patrum traditio soli Deo judican- 
dum docuit, nec pro aliquo crimine, nisi a fide, 
quod absit, exorbitaverimus, deponendum asseruit , 
cum etiam Julianum apostatam prudentia sanctorum 
episcoporum non sibi sed soli Deo judicandum de- 
ponendumque commiserit. Ipse *** verus papa beatus 
Petrus clamat : « Deum timete, regem honorifi- 
cate, » Tu autem quia Deum non times, me, con- 
stitutum ejus, inhonoras. Unde beatus Paulus, ubi 
angelo de ccelo , si predicaverit alia, non pepercit, 
te quoque in terris alia docentem non excepit. 
Ait enim : « Si quis, vel ego, vel etiam angelus 


vestri patres nec viderunt nec audierunt umquam"", 
nec scripturarum series aliquando a paganis vel 
haereticis docet emersam. Cujus mali etsi quod "* 
umquam post fundatam ecclesiam *? οἱ propagatam 
fidem Christi processisset exemplum, omnibus tameu 
fidelibus pro tanto contemptu et conculcatione apo- 
stolice, immo divinse auctoritatis, dolendum foret 
el gemendum. Quapropter si beato Petro claves 
regni colorum a domino “7 nostro Jesu Christo 
traditas "" creditis, et. vobis per manus ipsius ad 
eterna vitae gaudia introitum parare *'* cupitis, co- 
citandum vobis est, quantum nunc de irrogata sibi 
contumelia *'* dolere debeatis. Nisi enim hic, ubi 
per discrimina temptationum vestra fides et corda 


e colo, preter id quod evangelizavimus, vobis B probantur, socii passionum efflciamini, procul dubio 


evangelizaverit, anathema sit. » Tu ergo hoc ana- 
themate et omnium episcoporum nostrorum judicio 
et nostro dampnatus descende, vindicatam sedem 
apostolicam relinque ! Alius in solium ** beati Petri 
ascendat, qui nulla violentiam ** religione palliet, 
sed beati Pctri sanam doctrinam doceat. Ego enim!** 
Heinricus ** rex Dei gratia, cum omnibus episcopis 
nostris tibi dicimus : Descende, descende**?, » 

68. Que littere cum domno pape, in basilica 
Lateranensi sanctze synodo presidenti, fuissent al- 
late, et coram synodo palam recitato, tanta fit in 
ecclesia commotio, ut idem legatus, nisi inter apo- 
stoli pedes defensionem invenisset, membratim 
laniatus interisset miserabiliter. Sequenti vero die 


non estis digni, ut participes futura consolationis, 
et filii regni, coelestem coronam et gloriam sortia- 
mini. Rogamus igitur caritatem vestram, ut instan- 
ter divinam misericordiam implorare studeatis, qua- 
tenus aut corda impiorum ad poenitentiam vertat, 
aut reprimendo eorum nefanda consilia, quam insi 
pientes et stulti sint qui petram fundatam ** in 
Christo evertere et divina privilegia *' violare co 
nantur. ostendat *5*, 

70. « Beate Petre apostolorum princeps, inclina 
queso *?? pias aures tuas nobis, et audi me servum 
tuum, quem ab infantia nutristi, et usque ad hanc 
diem de manu iniquorum liberasti, qui me pro tus 
fidelitate oderunt et odiunt. Tu michi testis es, el 


domnus papa coram ipsa *'? synodo declaravit, quo- C domina mea mater Dei?*, et beatus Paulus, írater 


Liens et quanta mansuetudine regem de magnis cri- 
minibus corripuisset, ut 37 episcopos a captivitate 
solveret quanta suavitate rogasset, apostolica aucto- 
ritate jussisset; et pro paterna dulcedine quantam 
superbie amaritudinem recepisset. Deinde cuuctis 
acclamantibus ne talis contumelia remaneret inulta, 
omnium consilio et consensu Heinricum synodali 
judicio dampnavit, regisque nomine et honore pri- 
vatum anathematis gladio percussit, litterasque in 
regnum Theutonicorum misit, quarum hic exemplar 
supponere placuit : 

69. « Gregorius "* episcopus (Gm. VII, Aegisi. 
ui, 0), servus servorum Dei, omnibus qui se cupiunt 
annumerari inter oves quas Christus beato Petro 
commisit, salutem et apostolicam benedictionem. 
Audistis, fratres, novam et inauditam presumptio- 
nem, audistis scismaticorum sceleratam el nomen 
Domini in beato Petro blasphemantium garrulitatem 
et audaciam; audistis superbiam ad injuriam et con- 


tuus, inter omnes sanctos, quod tua sancta Roman 
ecclesia me invitum ad sua gubernacula traxit, εἰ 
ego non rapinam arbitratus sum ad sedem tuam 
ascendere, potiusque volui vitam meam finire in pe 
regrinatione quam locum tuum pro gloria mundi, 
pro seculari ingenio arripere. Et ideo ᾿ 5 ex *** tua 
gralia, non ex meis operibus credo, quod placuit 
tibi et placet, ut populus christianus tibi specialilet 
commissus, michi obediat specialiter pro vice tua 
michi commissa, et michi tua gratia est potestas a 
Deo data ligandi et solvendi in celo et in terra. 
Hac itaque fiducia fretus, pro ecclesite tux honore 
et defensione, ex parte omnipotentis Dei patris et 
Filii et Spiritus sancti, per tuam potestatem et au 
ctoritatem Heinrico regi filio IIeinrici imperatoris, 
qui contra tuam ecclesiam inaudita superbia insurt- 
rexit, totius regni Theutonicorum et Italise guberns- - 
nacula contradico, et omnes Christianos a vinculo 
juramenti, quod sibi fecerunt vel facient, absolvo, 


VARLE LECTIONES. 


*** episcopalium docendi 2. "468 deest 1. 
2, 35. N. 


l. 


CI , * ]. quoque 2. 
»* Editio Freheri allera addit δῷ Lehmanni Chron. Spírensi qu& jam supra cap. 65. lege- 


15 sedem 2. 


3066 wiolencia 1. "57 deest 


bantur : Subscriptio episcoporum singulorum. Ego N. civitatis N. episcopus Hildebrandi sectationem et obe- 
dientiam ex hac hora et deinceps interdico et eum posthac apostolicum nec habebo nec vocabo. 575 ipse 


l. *" utque 2. ἘΝ. 1. '" ifa Regest. quam 1. 


9* gliquod R. *'* deest R. 


5 d. deo nm. R. l 


esse cr. ἢ. ** patere R. *" injuria αὶ ?* p. a christo fund. AR. "5 privilegio 1. ** AR. add. : Qua- 
liter autem aut pro quibus causis beatus Petrus anathematis vinculo regem alligaverit, in chartula quz huic 


inclusa est, plene potestis co 


*"5 Domini 2. **' in deo 9. *** deest. 1. 


oscere. Reliqua desunt. Depositio illa III, 5. 


eriat. — . ** quesumus 3. 





533 


DE BELLO SAXONICO. 


594 


et ut nullus ei sicut regi serviat interdico. Dignum A de manu nostra animam illius requisiturum, quanto 


est enim, ut qui studet ?*? honorem ecclesie tue 
minuere *9, ipse honorem amittat quem videtur 
habere. Et quia sicut christianus contempsit obedire, 
nec ad Deum rediit quem dimisit, participando ex- 
communicatis, et multas iniquitates faciendo, mea- 
que monita, quae pro sua salute sibi misi, te teste 
spernendo, seque ab ecclesia tua, temptans eam 
scindere, separando, vinculo eum anathematis vice 
tua alligo, et sic eum ex fiducia tua alligo, ut sciant 
gentes et comprobent, quia tu es Petrus, et super 
tuam *** petram filius Dei vivi wdificavit ecclesiam 
suam, et portz inferi non prevalebunt adversus 
eam. » 

7). Deinde non longo tempore transacto, domnus 


*? nobis ad increpandum illum pra ceteris libertas 
data fuisset et auctoritas, multo sollicitius eum 
modis omnibus, arguendo, obsecrando, increpando, 
ad emendationem vite sua hortati sumus. Qui 39 
cum sepe nobis devotas salutationes et litteras 
mitteret excusans se, cum * ex etate quod fluxa 
esset et fragilis, tum quod ab *"* his, in quorum 
manibus curia erat, multotiens sibi male suasum 
atque consultum sit, monita nostra de die in diem 
se promptissime suscepturum verbis quidem promi- 
sit, ceterum re et "" exaggeratione culparum peni- 
tus conculcavit. Inter haec quosdam familiares suos, 
quorum consiliis et machinationibus episcopatus et 
multa monasteria, inductus ** per pretium, lupis 


apostolicus, ne regem magis injurie sua dolore B pro pastoribus simoniaca heresi fcdaverat, ad 


quam zelo justitia excommunicasse putaretur, has 
litteras ad regiones Theutonicas misit, quibus se 
juste eum excommunicasse testatur (38). 

12. « Gregorius episcopus, servus servorum Dei, 
omnibus episcopis, ducibus et ** comitibus, ceteris- 
que fidelibus in regno Theutonicorum 35) christia- 
nam fidem defendentibus, salutem et apostolicam **? 
benedictionem. Audivimus, quosdam inter vos de 
excommunicatione, quam in regem fecimus, dubi- 
lare, ac querere utrum juste excommunicatus sit, 
et si nostra sententia ex auctoritate legalis censura 
ea qua debuit deliberatione progressa est. Quapro- 
pter, qualiter ad excommunicandum illum adducti 
simus ?**, prout verius potuimus, teste conscientia 


poenitentiam vocavimus : quatenus et bona eccle» 
siarum, qua per interventum tam scelerati com- 
mercii sacrilega 1nanu susceperant, venerabilibus 
locis ad quie pertinerent, dum adhuc locus esset 
emendandi, redderent, οἱ ipsi pro perpetrata 
iniquitate per lamenta poanitudinis Deo satisface- 
rent. Quos dum ad haec exequenda datas inducias 
spernere et in consueta nequitía pertinaciter stare 
cognovimus, sicut dignum erat, sacrilegos et mi- 
nistros ac membra diaboli a communione et corpore 
totius ecclesi: separavimus, et regem, ut eos a domo 
sua, a consiliis et omni commuuione sua sicut ex- 
communicatos expelleret, ammonuimus. Interim 
vero aggravescente contra regem Saxonum causa, 


nostra, oculis et intellectibus omnium patefacere Ü cum vires et premsidia regni ex maxima parte a se 


curavimus, non tam ut singulas causas, que heu 
mimium note sunt, quasi *'* nostro clamore in pu- 
blieum projiciamus, quam ut eorum opinioni satis- 
faciamus, qui putant, nos spiritualem gladium te- 
mere et magis motu animí nostri quam divino metu 
et justitize zelo arripuisse. Cum adhuc in diaconatus 
officio positi essemus, perlata ad nos de actionibus 
regis sinistra ** οἱ multum inhonesta fama, propter 
imperialem dignitatem et reverentiam patris ac ma- 
tris ejus, necnon propter *?* spem ac desiderium 
correctionis suse szpe eum per litteras et nuntios 
admonuimus, ut a pravitate sua "7 desisteret, et ** 
memor clarissimi generis ac dignitatis suz, vitam 
*" moribus, quibus regem et futurum Deo donante 


deficere velle videret, iterum nobis direxit episto- 
lam supplicem et omni humilitate plenam, in qua 
omnipotenti Deo et beato Petro ac nobis valde se 
eulpabilem reddens 359 preces etiam obtulit, ut quod 
399 ex sua culpa in ecclesiasticis causis contra cano- 
nicam institutionem *! et decreta sanctorum Patrum 
factum esset, nostra apostolica providentia et au- 
ctoritate corrigere studeremus; atque in ea suam 
nobis per omnia obedientiam, consensum et fidele 
?5n promisit adjutorium. Hoc idem etiam postea a 
confratribus *'* et legatis nostris, Humberto Pr:z- 
nestino episcopo, et Geraldo Ostiensi episcopo, quos 
ad illum misimus, ad poenitentiam susceptus, in 
illorum manus per sacratas stolas quas in collo 


deceret *** jimperatorem, institueret. Postquam D tenebant, repromittendo confirmavit. Deinde post 


vero δ᾽ ad pontificatus apicem licet indigni veni- 
mus, cum illius :etas pariter cresceret et iniquitas, 
intelligentes Deum omnipotentem tanto ** districtius 


aliquod tempus '"* commisso cum Saxonibus proelio, 
rex pro victoria quam adeptus est tales Deo grates 
et victimas obtulit, ut vota que de emendatione sua 


VARLE LECTIONES. 


5! studet 1. ** imminuere 2. ** hanc 2. 


39? deest 2. 


*' teutonico 1. ?* deest 1. 5 sumus 2. 


*: q. in 1. *""des. r. a. 1. ** i. d. et r. p. ac m. e. n. n. p. desunt 1. el in Paulo Bernriedensi. 
51 deest Ὁ. 358 ac. 2. ?* v. suam 2. ** diceret 1. ?" autem 2. 53 deest. 1. et Paul. 833 quantum 2. 
"Quod 2. **tum 2. **a. q. l. ""atque2, 58 inductis P. B. **videns2. δ quel. *''ila correzi : 
justitiam 1. P. B. deest ὃ. *'* profidele q. 1. *'* ifa 3. fratribus 1. "" deest 1. 


NOT &. 


(38) V. Pauli Bern. Vita Greg. VII, c. 78. 


935 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


936 


fecerat continuo fraugeret, et nichil eorum quz Acati sunt, se abstinere noluit ; deinde quod pro 


promiserat attendens, excommunicatos in suam 
familiaritatem et communionem reciperet, et eccle- 
sias in eam quam consueverat confusioncm traheret. 
Qua de re gravi dolore percussi, quamquam *'? post 
contempta ccelestis regis beneficia pene omnis spes 
correctionis ejus nobis ablata sit, adhuc tamen ani- 
mum ejus temptandum fore decrevimus, magis 
cupientes, eum apostolicam mansuetudinem audire 
quam experiri severitatem. Itaque misimus ei epi- 
stolas commonitorias, ut meminerit quid et cui pro- 
miserit, ne eredat se posse fallere Deum, cujus 
quanto prolixior est patientia, tanto severior est, 
cum judicare caperit, ira; neu inhonoret Deum 
honorantem se, nec ** potentiam suam ad Dei con- 


criminosis actibus suz vitz? poenitentiam non dico 
suscipere sed nec promittere quidem voluit, meu- 
tita ea fide quam in manus legatorum nostrorum 
promiserat ; necnon quod corpus Christi, id est uni- 
tatem sancte ecclesiw, scindere non expavit : pro 
his, inquam, culpis synodali judicio eum excommu- 
nicavimus, ut quem mites non potuimus, vel severi 
ad viam salutis, Deo adjuvante. revocare valeamus, 
aut si, quod absit, nec districtionis quidem censu- 
ram pertimuerit. nostra saltem anima ** negligen- 
tie aut timoris discrimini non succumbat. Si quis 
igitur hanc sententiam injuste vel irrationabiliter 
prolatam esse putaverit, si talis est ut sacris regu- 
lis intelligenti: sensum prabere non velit, nobiscum 


temptum et apostolicam temptet extendere contu- B inde agat, et non quid nos sed quid 33: divina au-- 


meliam, sciens quod superbis Deus resistit, humili- 
bus autem dat gratiam. Preterea misimus ad eum 
tres religiosos viros, suos utique fideles, per quos 
eum secreto monuimus, ut poenitentiam ageret de 
sceleribus suis, qua quidem horrenda dicta sunt, 
pluribus autem nota et in multis partibus divulgata ; 
propter que eum non excommunicari solum usque 
ad condignam satisfactionem, sed ab omni honore 
regni absque spe recuperationis debere destitui di- 
vinarum et humanarum legum testatur auctoritas. 
Postremo nisi excommunicatos a sua participatione 
divideret, nos nichil aliud de eo judicare aut dis- 
cernere *"" posse, nisi ut separatus ab ecclesia in 
excommunicatorum consortio foret, cum quibus *' 


ctoritas doceat, quid decernat ?**, quid consona vox 
sanctorum patrum judicet, patienter audiens acquie- 
scat. Nos tamen non zstimamus quemquam fidelium, 
qui eeclesiastica statuta noverit, hoc errore teneri, 
ut non hoc, et si publice affirmare non audeat, 
vel in corde suo recte factum esse perhibeat ; 
quamquam et si nos, quod Deus  *? avertat, 
non satis gravi de causa aut minus ordinate eum 
hujusmodi vinculo lígaverimus, sicut sancti patres 
asserunt, non idcirco spernenda esset sententia, sed 
absolutio cum omni humilitate quaerenda. Vos au- 
tem, dilectissimi, qui justitiam Dei non pro regia 
indignatione, non pro aliquo periculo deserere vo- 
luistis, fatuitatem eorum qui de execratione et 


potius quam cum Christo partem habere elegit. Sane C mendacio in consummatione *** parvipendentes, 


si nostra monita suscipere et vitam suam corrigere 
vellet, Deum testem  invocavimus et invocamus, 
quantum nos de ejus salute et honore gauderemus, 
et cum quanta caritate eum in gremium 580 08 
ecclesie amplecteremur, utpote eum qui princeps 
populi constitutus et amplissimi regni gubernacula 
tenens, catholice pacis et justiti: defensor esse 
deberet. Verum quanti ipse aut scripta aut per 
legatos missa nostra verba fecerit, ejus facta de- 
clarant. Qui indigne ferens se a quoquam repre- 
hendi aut corripi, non solum a perpetratis ad emen- 
dationem revocari non .potuit, sed ampliori con- 
scienti: suzxe furore arreptus, non prius ccssavit, 
donec episcopos pene ommes in Italia, in Theutoni- 


viriliter state οἱ confortamini in Domino, scientes, 
quod illius partem defenditis, qui iusuperabilis rex 
et ** magnificus triumphator judicaturus est vivos 
et mortuos, reddens unicuique secundum opus 
suum. De eujus multimoda retributione et vos certi 
esse poteritis, sí usque in finem fideles et incon- 
eussi in ejus veritate perstiteritis. Propter quod et 
nos incessanter pro vobis rogamus Dominum **5, ut 
det vobis virtutem corroborari per Spiritum sanctum 
in nomine ejus, et convertat cor regis ad peniten- 
tiam ; ut et ipse aliquando agnoscat, nos et vos multo 
verius amare eum, quam qui nunc suis iniquitatibus 
obsequuntur et favent. Qui si Deo inspirante volue- 
rit resipiscere, quicquid contra nos moliatur, sem- 


cis vero parlibus quotquot potuit, cirea fldem D per tamen nos ad recipiendum eum in sanctam 


Christi naufragare fecit, dum eos debitam beato 
Petro et apostoliez sedi oboedientiam et honorem 
a "* Domino nostro Jesu Christo concessum abne- 
gare subegit. Cum igitur iniquitatem ejus ad sum 
mum prodisse vidimus, pro his causis, videlicet 
primum, quod ab eorum communione qui pro sa- 
crilegio et reatu simoniac:e heresis excommuni- 


communionem, prout vestra caritas nobis cousu- 
luerit, paratos inveniet. » 

73. Postea vero, ut excommunicationem quam 
fecerat amplius confirmaret, has litteras misit in 
Theutonicas regiones : 

« Gregorius episcopus (GnEc. Vll, Aeg. viu, 21, 
Cod. Udalr. 156), servis servorum Dei, dilecto in 


VARLE LECTIONES. 


** quamvis 2. *'* neu 2. 
animam 1. *'" dees(,. 1. *** discernat 2. 
semper m. 2. 836 deum 2. 


?" deest 


ἍΤ d. desunt ἢ. '* q. 
l. 


ipse p. 2. *'* μα 2 el Ekkeh. iu 1. 
* consummationem ruunt supplet Mab. 


39 nostram s. 
885 rex ac 


937 


DE BELLO SAXONICO. 


038 


Christo fratri N. 57 episcopo salutem et apostoli- A judicio portat. Hanc itaque divin:e voluntatis institu- 


cam benedictionem. Quod ad perferendos labores 
ac pericula pro defensione veritatis te paratum in- 
telligimus, divini muneris esse non dubitamus, cu- 
jus ** hiec est ineffabilis gratia et mira clementia, 
quod numquam electos suos penitus aberrare 
permittit, numquam funditus labefaciari aut dejici 
sinit, dum eos persecutionis tempore quadam utili 
probatione discussos, etiam post trepidationem 
aliquam semet ipsis fortiores faciat. Quoniam au- 
tem, sicut inter ignavos alium, quo turpius alio 
fugiat, timor exanimat ?***, ita etiam inter strenuos 
alium, quo fortius alio agat, quo ardentius prorum- 
pat ***, virile pectus inflammat: hoc caritati tux exhor- 
tationis voce curavimus commendare, ut eo magis in 


tionem, hoc firmamentum dispensationis ecclesizx, 
hoc privilegium beato 9" Petro apostolorum principi 
celesti decreto principaliter traditum atque firma- 
tum sancti patres cum magna veneratione suscipien- 
tes atque servantes, sanctam Romanam ecclesiam 
tam in generalibus conciliis, quam etiam in ceteris 
scriptis οἱ gestis suis universalem matrem appella- 
verunt; et sicut ejus documenta in confirmatione 
fidei et eruditione sacrz religionis, ita etiam judicia 
susceperunt ; in hoc consentientes et quasi uno spi- 
ritu et una voee concordantes, omnes majores res 
et precipua negotia, necnon omnium ecclesiarum 
judicia, ad eam quasi ad matrem et caput debere 
referri ; ab ea nusquam appeliari, judicia ejus a ne- 


acie christiana religionisstare te delectet inter primos, B mine retractari aut refelli debere aut posse. Unde 


quo eos non dubitas vietori Deo proximos atque 
dignissimos. Quod autem postulasti, te quasi nostrís 
scriptis juvari ac premuniri contra illorum insa- 
niam, qui nefando ore garriunt, auctoritatem sau- 
ct apostolice sedis non potuisse regem Heinri- 
cum ?!', hominem christianz legis contemptorem, 
ecclesiatum — videlicet et imperii —destructorem 
atque hereticorum auctorem οἱ consentaneum, 
excommunicare, nec quemquam a sacramento flde- 
litatis ejus absolvere, non adeo *** necessarium nobis 
videtur cum hujus rei tam mulia ac certissima do- 
cumenta in sacrarum scripturarum paginis repe- 
riantur. Neque enim credimus eos, qui ad cumulum 
sue dampnationis veritati impudenter ?* detrahunt 


beatus Gelasius papa Anastasio imperatori scribens 
(epist. 10), divina fultus auctoritate, quid et quali- 
ter de principatu sanctae et apostolic:e sedis sentire 
deberet, hoc modo eum instruxit: « Etsi, inquit, 
cunctis generaliter sacerdotibus reete divina trac- 
tantibus, fidelium ** convenit colla submitti, quanto 
potius sedis illius przesuli consensus est adhibendus 
quem cunctis sacerdotibus et divinitas summa voluit 
preminere, et subsequens ecclesi: generalis jugiter 
pietas celebravit ? » Ubi prudentia tua evidenter ad- 
vertit, numquam quolibet penitus humano consilio 
square se quemquam posse illius privilegio vel con- 
fessioni, quem ** Christi vox praetulit universis, 
quem ecclesia veneranda semper confessa est οἱ ha- 


et contradicunt, hoc ad sue defensionis audaciam C bet devota primatem. Item Julius papa orientalibus 


tam ignorantia quam misere desperationis vecor- 
dia coaptasse. Nec mirum ; mos est enim reprobo- 
rum ob suse nequitie protectionem *** consimiles 
sibi defendere, quia pro nichilo habent mendacii 
perditionem incurrere. Nam ut de multis pauca di- 
camus, quis ignorat vocem Domini ac salvatoris 
nostri Jesu Christi dicentis in evangelio : « Tu es Pe- 
€rus, et super hanc petram «dilicabo ecclesiam 
meam, et portz inferi non prevalebunt adversus 
eam. Et tibi dabo claves regni celorum, et quod- 
cumque ligaveris super terram, erit ligatum et in 
celis, et quodcumque solveris super terram, erit 
solutum et in colis? » (Matlh. xvi.) Numquid. hic 
sunt reges excepti, aut non sunt, de ovibus quas 
filius Dei beato Petro commisit? Quis, rogo, in hac 
ubiversali *5 concessione ligandi atque solvendi, a 
potestate Petri se exclusum esse existimat, nisi forte 
infelix ille, qui jugum Domini ** portare nolens, 
diaboli se subjicit oneri, et in numero ovium Christi 
esse recusat ? Cui tamen hoc ad miseram liberta- 
tem minime proficit, quia potestatem Petri divini- 
tus sibi concessam a superba cervice excutit; quo- 
niam quanto eam quisque per elationem ferre abne- 
£zat, tanto durius ad dampnationem suam in 


episcopis scribens, de potestate ejusdem sanct et 
apostolice sedis ait (epist. 2) « Decuerat vos, fratres, 
adversus sanctam Romanam et apostolicam eccle- 
siam limate **, et non ironice loqui, quoniam et ipse 
Dominus noster Jesus Christus eam decenter allocu. 
tus ait : » « Tu es Petrus, et super hanc petram zdi- 
flcabo ecclesiam meam et porte inferi non praevale- 
bunt adversus eam, et tibi dabo claves regni cclo- 
rum. » « Habet enim potestatem singulari privilegio 
sibi concessam, aperire et claudere januam regni 
celestis quibus voluerit. » Cui ergo aperiendi et 
claudendi celi data est potestas, de terra judicare 
non licet ? Absit. Num retinetis, quod ait beatus Pau- 
lus apostolus : « Nescitis quia angelos judicabimus, 


D quanto magis secularia. » Beatus quoque Gregorius, 


papa (Epist. lib, 1) reges δ᾽ a sua dignitate cadere 
statuit, qui apostolicze sedis decreta violare prz- 
sumpserint scribens ad quendam senatorem *"* his 
verbis: « Si quis regum, sacerdotum, judicum 3.3 
atque secularium personarum hanc constitutionis 
nostra: paginam agnoscens, contra eam venire tem- 
ptaverit, potestatis honorisque sui dignitate *** careat, 
reumque se divino judicio existere de perpetrata 
iniquitate cognoscat, et nisi ea quz ab illo sunt male 


VARLE LECTIONES. 


*"' Hermanno Mettensi ed.  "* cum 1l. 3 examinat 1. * corrumpat ]. ?*" N. 1. ^ ideo l. 
?! imprudenter 1. *** niti addit. Regist. 335. universa 1. ?** domi 1. ?*" deest 1. 338 fedelium 1. 
*" quam 1. ''*^limitare 1. *"' deest 1. *** abbatem addit Regist, 8353 judicium 1. "*** deest 1. 


599 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


040 


ablata restituerit, vel digna penitentia illicite acta Α su; potestati subjicere, a quo credit non solum in 


defleverit, a sacratissimo corpore ac sanguine Do- 
mini redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, 
alque in ;eterno examine districte ultioni subjaceat. » 
Quod si beatus Gregorius, doctor utique mitissimus, 
reges, qui statuta sua super unum xenodochium vio- 
larent, uon modo deponi, sed etiam excommunicari 
atque in terno examine dampnari decrevit ; quis **, 
nos Heinricum **, non solum apostolicorum ju- 
diciorum contemptorem, verum etiam ipsius matris 
ecelesie, quantum in ipso est, conculeatorem, to- 
tiusque regni et ecclesiarum improbissimum | prsedo- 
nem et altrocissimum cdestructorem, deposuisse et 
excommunicasse reprehendat, nisi forte similis ejus ; 
Sicut beato Petro doceute cognovimus in epistola de 


terra, sed etiam in ccelis se ligari posse et solvi * 
H:ec, sicut beatus Gregorius in epistola ad Mauritium 
imperatorem directa commemorat (epist. 1v, 31), 
Constantinus magnus imperator, omnium regum et 
principum fere totius orbis domihus, evidenter in- 
telligens, in sancta synodo Nicena ὅδ᾽ post omnes 
episcopos ultimus residens, nullam judicii senten- 
tiam super *9 eos dare presumpsit, sed illos etiam 
deos vocans, non suo debere subesse judicio, verum 
se ab illorum pendere arbitrio judicavit. Supradicto 
quoque Anastasio imperatori prelibatus papa Gela- 
sius persuadeus, ne ille intimatam suis sensibus ve- 
ritatem arbitraretur injuriam, subintulit dicens: 
« Duo sunt quippe, imperator auguste, quibus prin- 


ordinatione Clementis, iu qua sic ait: « Si quis ami- Bcipaliter hic mundus regitur, auctoritas sancta pon- 


cus fuerit his, quibus ipse — de eodem Clemente 
dicens — non loquitur, unus est et ipse ex illis, qui 
exterminare Dei ecclesiam volunt; et cum corpore 
nobiscum esse videtur, mente et animo contra nos 
esi, et est multo nequior hostis hic, quam illi, qui 
foris sunt et evidenter inimici, » llic enim ?" per 
amicitiarum speciem qua inimica sunt gerit, et ec- 
clesiam dispergit ac vastat. Nota ergo, carissime, si 
eum, qui amicitia vel colloquio his, quibus papa pro 
actibus suis aversus ?^ est, associatur, tam graviter 
judicat : quanta illum ipsum, cui pro actibus suis 
aversus ?* est, animadversione dampnat. Sed ut ad 
rem redeamus, itane dignitas a secularibus et Deum 
ignorantibus inventa, non subjicietur ei dignitati 


tificum et regalis potestas ; in quibus tanto gravius 
est pondus sacerdotum, quantum etiam pro ipsis re- 
gibus hominum in divino reddituri sunt examine 
rationem. » Et paucis interpositis inquit: « Nosti 
itaque inter hec illorum te pendere judicio, nona 
illos ad tuam velle 356 redigi voluntatem. » Talibus 
ergo institutis talibusque fulti auctoritatibus, pleri- 
que pontificum alii reges, alii imperatores excommu- 
nicaverunt. Nam si speciale aliquod de personis prin- 
cipum requiratur exemplum, beatus Innocentius 
papa Archadium imperatorem, quia consensit, ut 
sanctus Johannes Crisostomus ?? a sede sua pelle- 
retur, excommunicavit. Alius item Romanus ponti- 
fex *** regem Francorum, non tam pro euis iniquita- 


quam omnipotentis Dei providentia ad honorem Ctibus, quam pro eo quod tanta potestati non erat 


suum (invenit mundoque misericorditer tribuit ? 
Cujus filius sicut Deus et homo indubitanter credi- 
tur **, ita summus sacerdos, caput omnium sacer- 
dotum, ad dexteram Patris sedens, et pro nobis 
semper interpellans habetur, qui seculare regnum, 
unde fllii seculi tument, despexit et ad sacerdotium 
crucis spontaneus venit. Quis nesciat, reges et duces 
ab his *" habuisse principium, qui Deum ignorantes 
superbia, rapinis, perfidia, homicidiis, postremo 
. universis pene sceleribus, mundi principe videlicet 
?'" diabolo agitante, super pares, scilicet **', ho- 
mines ?', dominari cseca cupidine et intolerabili 
presumptione affectaverunt ? Qui videlicet, dum sa- 
cerdotes Domini ad vestigia sua inclinare contendunt, 


*"? utilis, a regno deposuit, et Pipinum Karoli Magni 
imperatoris patrem in ejus loco substituit, omnesque 
Francigenas a juramento fidelitatis quod illi fecerant 
absolvit. Quod etiam ex frequenti auctoritate sepe 
agit ecclesia sancta, cum milites absolvit a vinculo 
juramenü ; quod faetum est his episcopis, qui apo- 
stolica auctoritate a pontificali gradu deponuntur. 
Et beatus Ambrosius licet sanctus, non tamen uni- 
versalis ecclesice episcopus, pro culpa 401 aliis sa- 
cerdotibus non adeo gravis videbatur, Theodosium 
magnum imperatorem excommunicans ab ecclesia 
exclusit. Quod etiam in suis scriptis ostendit, quod 
aurum non ita pretiosius sit plumbo, quam regia po- 
testate altior sit dignitas sacerdotalis, hoc modo 


cui rectius comparantur, quam ei *** qui est caput D circa principium sui pastoralis scribens: « Honor, 


super omnes [fllios superbie, qui ipsum summum 
pontificem, sacerdotum caput, Altissimi ?'* filium 
5? temptans, et omnia illi mundi regna promittens 
alt: « Hec omnia tibi dabo, si procidens adoraveris 
me ! » (Matlh. 1v, 9.) Quis dubitet, sacerdotes Christi 
regum et principum omniumque fidelium patres et 
magistros censeri? noune miserabilis insanie esse 
cognoscitur, si filius patrem, discipulus magistrum 
sibi conetur,sub jugare, et iniquis obligationibus illum 


fratres, et sublimitas episcopalis nullis poterit com» 
parationibus adequari. Si regum fulgori compures 
et principum diademati, longe erit inferius, quam 
si plumbi metallum ad auri fulgorem compares; 
quippe cum videas regum colla et principum, sum- 
mitti genibus sacerdotum, et exosculata eorum dex- 
tera, eorum se credant orationibus communiri. » 
Et post pauca: « Heo cuncla, fratres, ideo nos 
premisisse debetis agnoscere, ut ostenderemus, ni- 


VARLE  LECTIONES. 


9) Ν, 1, "NN. LI. 
51 deest 1, 848 deest 2, 38) in cena 1l. 


: 75 supra ]. 
licet addit Reg. 333 deest 1. 


** adversus Reg. uc 
velli 1. 


89 credit 1, ** ab his desust 1, — ' deest 2. 


861 crisostimus 1. * Zacharias vide- 


541 


DE BELLO SAXONICO. 


042 


chil esse in hóc seculo sacerdotibus excellentius, A alios tyrannice opprimunt. Hi veri regis Christi, illi 


nichil sublimius episcopis reperiri. » Meminísse etiam 
debet fraternitas tua, quia major potestas exorcísta 
conceditur, cum spiritualis imperator ad abigendos 
demones constituitur, quam alicul laicorum causa 
secularis dominationis tribui possit, Omnibus regi- 
bus nempe et princlpibus terre, qui religiose non 
vivunt, et in ** actibus suis Deum ut oportet, non 
metuunt, d:emones heu proh dolor! dominantur, et 
misera servitute confundunt. Tales enim non divino 
dueti amore, sicut religiosi sacerdotes ad honorem 
Dei et utilitatem animarum preesse cupiunt, sed 
ut intolerabilem superbiam ostentent animique libi- 
dinem expleant, ceteris dominari affectant. De qui- 
bus beatus Augustinus in libro primo de doctrina 


vero diaboli corpus sunt. lsti ad hoc sibi imperant, 
ut cum ** summo imperatore eternaliter regnent ; 
illorum vero id potestas agit, ut cuim tenebrarum 
principe, qui rex est super omnes filios superbie, 
eterna dampnatione dispereant. Nec valde sane 
mirandum est, quod mali pontifices iniquo regi, 
quem adeptis male per eum honoribus diligunt me- 
tuuntque ?*, consentiunt; qui simoniace quoslibet 
ordinando, Deum pro vili etiam pretio vendunt. 
Nam sicut electi insolubiter *" suo capiti uniuntur, 
ita et reprobi maxime contra bonos, ei qui malitia 
eaput est, pertinaciter feederantur. Contra quos 
profecto non tam disserendum , quam pro eis ost 
lacrimosis planctibus ingemendum, ut omnipotens 


ehristiana dicit : « Cum vero etiam eis, qui sibi na- B Deus illos a laqueis Sathanz quibus captivi tenentur 


turaliter pares sunt, hoc est hominibus, quilibet do- 
minari affectatur, intolerabilis omnino superbia est. » 
Porro autem exorciste, ut diximus, supra demones 
ἃ Deo imperium habent; quanto igitur magis super 
eos, qui dzemonibus subject! et membra sunt dzemo- 
num? Si ergo his tantum praeminent exorciste, 
quanto amplius sacerdotes ? Preterea omnis rex 
christianus ad exitum veniens ut **' carcerem eva« 
dat inferni, ut de tenebris in lucem tendat ut de 
peccatorum vinculls in Dei judicio absolutus ap- 
pareat, sacerdotis opem supplex ac miserandus 
requirit. Quis autem non modo sacerdotum, ve- 
rum etiam laicorum in extremis positus, pro suse 
anime salute terreni regis imploravit auxilium ? 


eripiat, et tandem aliquaudo vel post pericula ad 
agnitionem veritatis perducat. H:wc de regibus et 
imperatoribus, quia *** singulari gloria nimium tu- 
midi, non Deo sed sibi regnant. Sed quia nostri est 
officii, unicuique secundum ordinem vel dignitatem, 
qua videtur vigere , exhortationem distribuere 

imperatoribus et regibus * ceterisque principibus, 
ut elationes maris et superbie fluctus comprimere 
valeant, arma humilitatis Deo auctore providere 
curamus. Scimus enim , quia mundana gloria et 
secularis cura eos permaxime, qui presunt, ad 
elationém trahere solet; qua semper neglecta humi- 
litate, propriam quirendo gloriam, fratribus cupiant 
preminere. Deinde 379. videtur utile maxime impe- 


Quis *"* vero regum aut imperatorum aliquem C ratoribus et :regibus, ut cum mens illorum ?'! ad 


christianum ex imposito sibi officio valet sacro 
baptismatis ex diaboli potestate eripere, et inter 
filios Dei connumerare, sanctoque ** chrismate 
premunire ? Et quod maximum est in christiana 
religione, quis eorum valet proprio ore corpus et 
sanguinem Domini conficere ? vel cui eorum data est 
potestas ligandi solvendique in ccelo et in terra? 
Ex quibus aperte colligitur, quanta potestate pri- 
cellat. dignitas sacerdotum. Aut quis eorum potest 
aliquem clericum in sancta ecclesia ordinare ? 
quanto minus pro aliqua culpa eum deponere ? Nam- 
que in ecclesiasticis ordinibus majoris potestatis est 
deponere quam ordinare. Episcopi enim possunt 
allos episcopos ordinare, sed nullo modo sine aucto- 


alta se erigere et pro singulari vult gloria oblectare, 
inveniat quibus se modis humiliet, atque unde 
gaudebat **, sentiat plus timendum. Perspiciant 
ergo dillgenter, quam periculosa, quamve timenda 
sit imperatoria vel regia dignitas, in qua paucissimi 
salvantur, et llli qui Deo miserante ad salutem 
veniunt, non :&que ut multi pauperum, judicio sancti 
Spiritus in sancta ecclesia glorificantur "*. A mundi 
enim principio usque ad hxc nostra tempora in 
tota authentica scriptura non invenimus septem 
imperatores vel reges, quorum vita fuerit adeo 
precipua religione et virtute signorum decorata, 
sicut universalis ** multitudinis seculi contempto- 
rum, licet eorum plures credamus apud omnipoten- 


ritate apostolice sedis deponere. Quis igitur vel Dtem Deum misericordie salutem invenisse. Namque 


tenuiter sclolus dubitet sacerdotes regibus antefer- 
re *^ ? Quod si reges pro peccatis suis a sacerdotibus 
sunt judicandi, a quo rectius quam a Romano pon- 
tice sunt judicandi? Ad summam quoslibet bonos 
christianos multo convenientius quam malos prin- 
cipes reges intelligi decet. Isti enim gloriam Dei 
quirendo semetipsos strenue regunt; at illi non 
que Dei sunt sed sua quarentes, sibimet hostes, 


ut de apostolis et martyribus taceamus, quis impe- 
ratorum vel regum vque ut beatus Martinus, Anto- 
nius, et Benedictus miraculis claruit ? Quis *" 
imperator aut rex mortuos suscitavit , leprosos 
mundavit , cccos illuminavit? Ecce Constantinum 
pie memorie imperatorem, Theodosium, et Iiono- 
rium Carolum, et Ludowicum, justiti:e. amatores, 
christiane religionis propagatores , ecclesiarum 


VARIA LECTIONES. 


** deest 1. "! utin c, 1. δ᾽. Qui 1. ** sanctorumque 1. 5 auferre 1. ὃ" deest 1. *** metuunt 1. 
2.  M'jnsolubiter 1. —** qui Reg. 55. 55 principibus 1. 55 Proinde Reg. 571. 5861.  *" gaudeat 
Reg. 518 clariüicantur Reg. *'* innumerabilis Reg. 376 enim addit R. 


943 


veneratur, non tamen eos *" fulsisse tanta miracu- 
lorum gloria judicat. Preterea ad quot nomina 
regum vel imperatorum basilicas seu altaria dedi- 
cari, vel ad eorum honorem sancta ecclesia missas 
statuit celebrari? Timeant reges aliique principes, 
ne quanto se ceteris hominibus in hac vita przferri 
gaudent, tanto amplius aeternis incendiis subjician- 
tur. Unde scriptum est : « Potentes potenter tor- 
menta patientur (Sap. vi, 7). » De tot enim homini- 
bus Deo reddituri sunt rationem, quot sux domina- 
tioni subditos habuerunt. Quod si alicui religioso 
privato non parvus labor est unam suam animam 
custodire, quantus labor imminet principibus super 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


defensores, sancta quidem ecclesia laudat "* et AvefRiunt cum magno timore : 


544 
ad regni solium cum 
quanto timore ** accedendum, in quo etiam boni 
οἱ humiles, sicut in Saul οἱ David cognoscitur, 
deteriores flunt? Nam quod de apostolica sede pre- 
libavimus, in decretis beati Symmachi *** papz, licet 
experimento sciamus, sic continetur : « Ille, scilicet 
beatus Petrus, perhennem meritorum dotem cum 
hereditate innocenfie misit ad posteros. » Et post 
pauca : « Quis enim sanctum dubitet esse, quem 
apex tante dignitatis attollit, in qua si desint **' 
bona acquisita per meritum, sufficiunt quz a loci 
decessore praestantur; aut enim claros ad hzc 
fastigia *^* erigit, aut eos qui eriguntur illustrat. » 
Quapropler quos saneta ecclesia sua sponte ad 


multis milibus animarum? Preterea si judicium p imperium vel regimen *" deliberato consilio advo- 


sancte ecclesie valde constringit peccatorem pro 
unius hominis interfectione , quid erit de his qui 
multa milia morti tradunt pro hujus mundi honore ; 
qui licet ore aliquando dicant : « Mea culpa, » pro 
multorum oceasione tamen in corde gaudent, in sui 
quasi honoris extensione, noluntque non fecisse 
quod egerunt, neque dolent quod fratres suos in 
tartarum compulerunt, Cumque ex toto corde eos 
non poenitet, neque volunt humano sanguine adqui- 
sita vel detenta omitlere, illorum poenitentia apud 
Deum sine digno poeuitentie fructu mauet. Unde 
profecto valde est timendum atque ad memoriam 
eorum crebro revocaudum, quia sicut profati su- 
mus, a mundi principio paucissimi per diversa ter- 


rarum regua reges sancti ex iunumerabili eorum C dum, quod Dominus in evangelio dicit : « 


multitudine reperiuntur; cum in una tantum ponti- 
ficum seriatim ?* sede, videlicet Romana, a tem- 
pore beati Petri apostoli fere centum inter sanctis- 
simos computentur. Cur autem hoc, nisi quia reges 
terre et principes vana gloria delectati, sicut pra- 
libatum est, quz sua sunt spiritualibus proferunt ; 
religiosi autem pontiflces vanam gloriam despicien- 
tes, qua» Dei sunt earnalibus rebus prieponunt. Illi 
in se delinquentes *? facile puniunt, in Deum pec- 
cantes xquo animo ferunt; isti iu se peccantibus 
cito ignoscunt *, Deum olffendentibus non leviter 
parcunt. llli terrenis actibus nimium dediti spiri- 
tualia parvi pendunt; isti caelestia sedulo meditan- 
tes qui sunt terrena contempnunt. Admonendi 


cat, non pro transitoria gloria sed pro multorum 
salute humiliter obediant, et semper caveant quod 
beatus Gregorius in eodem libro Paslorali testa- 
tur: « Apostat:e quippe angelo similis efficitur, dum 
homo hoiminibus esse similis dedignatur. Sic Saul 
post humilitatis meritum in tumorem superbiz 
culmine potestatis excrevit. Per humilitatem quippe 
prelatus est, per superbiam reprobatus. Domino 
attestante, qui ait : « Nonne cum esses parvulus in 
oculis tuis, caput te constitui in tribubus Israel ? » 
(/ Reg. xv, 17.) Et paulo inferius : « Miro autem 
modo cum apud se parvulus, apud Dominum mag- 
nus; cum vero apud se magnus apparuit, apud 
Dominum parvulus fuit. » Vigilanter quoque retineu. 
go glo- 
riam meam uon quaro (Joan. viu, 90) » ; et « qui 
vult inter vos esse primus, sit omnium servus 
(Marc, x, 44). » Honorem Dei semper suo przpo- 
nant; justitiam , uuique suum servando jus **. 
amplectantur atque custodiant ; non eant in consilio 
impiorum, sed religiosis semper acquiescendo corde 
adhzereant; sauctam ecclesiam non quzrant sicut 
ancillam sibi subjicere, subjugare; sed permaxime 
oculos illius *, videlieet Domini, sacerdotes, ma- 
gistros ei patres recognoscendo, decenter **' stu- 
deant honorare. Nam si carnales matres et patres 
honorare jubeinur, quanto magis spirituales? Si ille 
qui carnali patri vel matri maledixerit, morte mul- 
ctaudus est ; quid ille qui maledicit patri spirituali 


sunt ergo omnes christiaui, qui cum Christo regnare D vel matri, meretur? Non carnali amore illecti stu- 


cupiunt, ne ambitione secularis potestates regnare 
affectent, sed potius prx oculis habeant, quod bea- 
Lus Gregorius papa sanctissimus in libro Pastorali 
admonet *!', dicens : « Inter hzc itaque quid se- 
quendum quidve timendum, nisi ut virtutibus 
pollens coactus ad regnum veniat, virtutibus vacuus 
ne coactus accedat. Quod si ad apostolicam sedem, 
in qua rite ordinati meritis beati Petri Apostoli 
meliores efüciuntur, qui Deum timent ***, coacti 


deant flliuun suum gregi, pro quo Christus sangui- 
nem suum fudit, praeponere, si meliorem illo et 
utiliorem possunt invenire; ue plus Deo diligendo 
fllium , maximum sancti eeclesi:e inferant detri- 
mentum. Patenter enim Deum et proximum, sicut 
christianum oportet, non amare convincitur, qui 
tante utilitati tauque necessari] sanctae matris 
ecclesie, prout melius potest, negligit providere, 
Hac namque virtute, id est caritate, negiecta, quic- 


VARLE LECTIONES. 


Τὺ etiam 1, ?" eum 1. 
gnoscunt, l. 2? 
* vestigia 1. 


3! amone 1. 85: 


quia t. 1. 
31 reg" ] regimen 2. 


355 yis ], 


318. succedentium addit Re eg; 


869 illos Reg. 


59 d. f. p . p. ἃ. a. f. I. in sedesunt |. "* co- 
ac tremore aid Reg. 5* dees( 1. 355 desinit l. 
8.9 decententer. 








945 


DE BELLO SAXONICO. 


546 


quid boni aliquis fecerit, omni fructu salutis carebit. A Et eur eum solum dico miserabiliter obisse? cum 


Hec itaque humiliter agendo, et amorem Dei et pro- 
ximi, sicut oportet, servando, presumant de illius 


misericordia, qui dixit : « Discite a me, quia mitis 


sum et humilis corde (Malth. xi, 29). » Qnem si 
humiliter imitati fuerint, de regno servili et trans- 
itorio ad regnum vere libertatis et aeternitatis trans- 
ibunt **', Amen. Ammonemus vos fratres et coepi- 
scopos *** nostros, ne faciem principum trepidantes, 
veritatem eis dicere timeatis, incurrentes illud Gre- 
gorii : « Cum in terra hominem contra veritatem qui- 
libet pavet, ejusdem veritatis iram coelitus sustinet. » 

74. Legatus regis reversus (an. 1076, Mart. 27), 
cum regi, qui tunc erat Trajecti, quod erat excom- 
municatus indicaret, Willehalmi, ipsius urbis episco- 


manifestum .sit, omnes fere lleinrici familiares et fl- 
deles :&que miseras morles incurrisse, et eos mise- 
riores, qui fuerant illi fideliores, quia fides illa vere 
erat perlidia, 

76. Ut enim per excessum quidam vel repetam 
vel precurram, patriarcha, qui legatus apostolici, 
maximus auctor abjurationis extiterat Heinrici et 
novi regis instituendi, postquam ex regi quasi regi 
sociatus retrogradus efficitur, repentina morte prz- 
ventus, quia communicabat excommunicatis, in- 
communicatus et inconfessus huie vitz» subtrahitur. 
Verum quia tant: dignitatis virum non decebat ire 
solum ad infernum, quinquaginta, sicut audivimus, 
de suis habuit socios, eadem morie repentina cor- 


pi, consilio rex excommunicationem illam nichili 553 B reptos; ne quos habebat in**' iniquitate consortes, 


pendit. Episcopus quoque idem timens, ne si populus 
h:ec audisset, a rege sicut ab excommunicato disce- 
deret, inter missas sermonem faciens ad populum 
derisorie, quod rex esset excommunicatus, indicavit, 
sed hanc excommunicationem nichil valere, quibus 
poterat verbis, utpote facundus homo, cen(lrmavit. 
Sed quantum valeret, in se ipso coactus agnoscere, 
si liceret ei penitendo a superbia resipiscere. Nam 
in ipso loco, in quo Romano pontiflci derogabat 
ejusque potestatem verbosus adnichilare laborabat, 
ipse mala valetudine corripitur, in qua usque ad 
miserandum misere vite finem detinetur. Itaque 
morbo magis ac magis ingravescente, dum' esset 
cum eo quidam homo regis, eumque *** rogaret, ut 


retributione non haberet participes. 

76, Udo Treverensis archiepiscopus, omni pietate 
plenus, dum nimis mansuetus tyrannidi non resistens, 
Heinrico plus quam decebat obsequitur, ejus flam- 
meo furori su: conseusionis oleum ministrat, et ut 
eeclesie deprzdentur licentiam donat (V. cap. 103); 
et mox in crastino mane '* mortuus invenitur, ut 
omnibus aperte constaret ideo tali eum morte obis- 
se, quia in ecclesiarum predatione "* non timuit 
assensum praebere. 

T1. Eppo Cicensis episcopus, dum in episcopio 
sancti Kiliani (39) quemdam rivum forti sedens in 
equo transiret, quem quilibet pedes sine periculo 
transire posset, ubi nec timor ullus fuit, equo ca- 


secum suo mandato remitteret ad regem : Hoc, in- C dente moriens sic interiit (Cf. Anunal. Sax., an. 


quit, ei mitto mandatum, quod. ipse el ego, el omnes 
ejus iniquitati faventes, dampnali sumus in perpeiuuq. 
Cumque a suis qui aderant clericis, ne talia loque- 
retur, esset ammonitus : Quid aliud, inquit, loquar, 
Misi quod verum esse visibiliter intueor. Ecce enim 
demones lecium meum circumstant , qualenus me, 
mor ut expiravero rapiant. líaque cum fuero de cor- 
pore eductus, rogo vos el omnes fideles, ne se fatigent 
pro me [aciendo supplicaliones. Hac igitur in despe- 
ratione defunctus, nullis orationibus Deo reconci- 
liatus, diu jacebat insepultus, donec Romam mit- 
litur, et inde quasito consilio, ne populus fetore 
corrumpatur, apostolico jussu sine commendationibus 
sepelitur. Non longe autem post mortem suam abbati 


1078) ; sancto Kiliano sic disponente, ut qui ejus 
urbis violentus incubator injuste vinum suum bibe- 
bat, aquam quoque suam juste bibens, ultra vinum 
non quarat ; et quia nobis inconciliabilis "" perman- 
sit, Deo inreconciiiatus ab hac δ vita migravit. 

78. Godefridus "* dux, qui fuit maximus hostís 
Saxoniz, periit in secretiori corporis parte perfossus 
Svo mucrone, nec purgatus ultima confessione, nec 
munitus sacra communione. 

79. Godebaldus "**, dum equo suo noviter ferrato 
pedem posteriorem levaret, ut an apte ferrum esset 
impositum ** perspiceret, ab ipso pede in fronte 
percutitur, et sic ab hac vita abstrahitur. 

80. Burchardus Misnensis prefectus "5, dum in 


Cloniacensi ** apparuit, priusquam eum fujsse mor- Dquadam sua, cui przerat, urbe ab urbanis invaditur, 


tuum cognovisset, et : Non sum, inquit, vivus, sed 
vere defunclus, et in inferno sepultus. Sic ille sapiens 
et per omnia vir honestus si non esset avaritia ve- 
nenis *** infectus, stultum et miserabilem finem 
habuit ; quia hunc, dum poterat, przcavere noluit. 


equo cui insidebat frustra calcaribus vulnerato, fugere 
molitur, quia equus sepe prius de velocitate lauda- 
tus, modo, cum maxime maximo cursu opus erat, 
fit stationarius, quasi diceret : Mihi non licet eum 
nunc a vobis eripere, qui dum sibi licuit, nolebat se 


VARLE LECTIONES. 
5! Data Idibus Martii addit Reg. ubi reliqua desunt. Alia addunt codex Musci Britannici Arundel. N. ΤΊ. 


*" episcopos 1. 
9 ifa 10. 2. deest 1. 


sec. x1 et Codez Udalrici. 
veneno 2 *" deesl 1]. 

*! deest 1. 
episcopus effectus 1. 


9? ἐς. ], 10. vili p. 2. 
59 predationibus 2. 
** dux Lothariorum Gozelo vel Godefridus 2. 


39* eum ], ** Ciuniac. 2. *** ita 10. 
*9 ita ]. 2. irreconciliabilis lb. 


"3 Godobaldus 2. 555 repositum 2.  ** M. 


NOTE. 


(39) Id est Wirziburgeusi. 





547 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


corrigere. Moritur ergo cum magno anims suc Α [0 a litore longius, nautisque ne longius abiret cla- 


periculo, quia smpe consensum prabuit periculoso 
scevissimi regis consilio. 

81. Liupoldus "*, frater Bertholdi regis consilia- 
rii, qui et ipse ejus consiliarius erat, dum quadam 
die juxta regem equitans, cum eo quoslibet sermo- 
nes conferret, aecipller quem sinistra portabat, vo- 
litare coepit, quasi capturam peteret. llle vero post 
avem parumper se inclinans, ab equo gravis cecidit, 
et ensem quo cinctus erat e vagina lapsum, capulo 
terre defixo in pectore medio recepit; et qui sepe 
pravi consilii. consors vel auctor fuit, sine consilio 
perpetue salutis ab hac vita recessit. His ex parte 
tractatis, multa his similia prewteriens, ad iter .in- 
ceptum volo reverti, quod non aberrando sed sponte 
deviando deserui. 

82. (An. 1076, April.-Mai.) Igitur comperta lega- 
tlone pontificis et excomunicatione sive depositione 
Heinrici regis, omnes qui nostros captivos habo- 
bant, quia nullam apud regem misericordiam, dum 
rex erat, invenire poterant, et ei nullam modo, cum 
rex non esset, fidem vel subjectionem debebant, 
omnes eos in patriam gratis, Heinrico nesciente, 
dimiserunt. 

83. Sed Burchardus "' Halberstadensis episcopus 
quam mirabiliter a miserabili dampnatione sit divina 
pletate liberatus, ad Dei laudem et ad omnium mi- 
serorum consolationem referam. Dum Heinricus es- 
set juxta Danubium, et secum haberet sororis 8311 
maritum Salomonem, similiter ab Ungriv ** regno 


mantibns, appropinquat domul, leniterque pulsans. 
Deumque suppliciter vocans, dixit: Aperi. Numquam 
dixit neque dicturus est cum majore devotione cor- 
dis, Aperi, nisl si speraverit sibi quandoque januam 
regni ccelestis aperiri. Othelrieus paratis equis et 
sociis episcopum suscepit, et die quiescens, nocte 
vero festinans, eum Dei misericordia comitante in 
Halberstedi *'! perduxit. Quanta gratulatione totius 
populi fuisset acceptus, meus hebes non valet expli- 
care stilus. Etiam qui eum prius odio habuerunt, in 
occursu lztl gaudentesque cucurrerunt *!*. 

84. Principes ergo nostri diversis ab exiliis omnes 
pene simul in patriam reversi, magnam his qui domi 
erant dederunt materiam gaudil, et multorum os 


Baperuerunt in laudem Dei. Invenerunt enim totam 


pene plebem congregatam, exigi tributa prediis suis 
persolvenda, jam libertatis spe retinendse deposita, 
quae juberetur cuneta facturam. Herimannus autem, 
patruus Magni ducis, et Thjedricus de Kathalanburg"' 
—hi namque prius aliquanto ceteris venerunt — ob- 
stupefactis omnibus exclamaverunt : « Nolite, dicen- 
tes, optimi Saxones, nolite servitutis juga recipere, 
nolite "* hereditatem vestram tributariam facere, 
nolite de misericordia Dei desperare ! Ecce nos, qui 
vestri causa nos in captivitatem dedimus, Dei cle- 
mentia, illo qui nos tenebat invito, redimus, pro vo- 
bis et vestris pugnaturi quamdiu vivimus. Erigite ergo 
cervicem jugo servitutis excusso liberam, numquam 
posthac servitute premendam, adjuvante Deo. Ret- 


depulsum, quia temporibus illis vigebat depositio (» nete manusa tributis solvendis, retinete possessiones 


regum; genero suo jam redituro in patriam, in eujus 
extremitate paucas urbes habendo vix hzrebat, 
episcopum Burchardum commendavit, eumque mul- 
tum, et numquam in Theutonicis finibus videretur, 
obsecravit ; quod et iile promisit. Quod cum episcopus 
pressensisset, amicos, quos habebat ibi paucos, pau- 
cis, sicut tempus monebat, verbis allocutus, rogavit 
omnes per Dei nomen, quatenus de sua cogitarent 
ereptione. Tunc Othelricus V* quidam dixit ei, stare 
quamdam domum desertam non longe a litore, mo- 
nuitque eum ut hanc arte qualibet temptaret intra- 
re. Episcopis ergo tantum cum uno capellano navi 
impositus, exregem jubetur antecedere, donec ipse 
cum socero pransus, eum cum gurgite currens ve- 


vestras liberas, sicut liberas eas a vestris parentibus 
accepistis. Vos autem fautores Iniquitutis, qui misere 
plebis oppressione crudelis tyranni gratiam quesistis, 
ab opprimendo cessate, ab exigendo quiescite, et ex 
hac hora vel nobiscum pro libertate pugoaturi fideli- 
ter et jurat! permanete, vel in hac hora velut hostes 
infldi et perjuri a nobis et ἃ patria nostra numquam 
reversuri discedite. » Talibus verbis et hostes confusi, 
a ferocitate quiescunt, et cives confortati, pristina 
virtute recepta, in unanimitatem facile coalescunt. 
Coadunati denique, presidia Heinrici ab omnibtus 
castellis ejiciunt, et illis ea quorum fuerant libera 
restituunt ; possessiones alias, quas tyrannus injuste 
his quorum erant ereptas, injustius Illis ad quos nullo 


lociter ** insequatur. Leniter ergo defluens episco- ἢ jure pertinebint donaverat **, auferunt, et eas ad 
pus non ín somnum dissolvitur, non in vanis confa- justos possessores redire faciunt. His omnibus in fi- 


bulationibus occupatur, eed cor cum tota devotione 
levat ad Deum, oculos in litus tenet intentos, donec 
premonstratam conspiciat domum (Jun. 24). Qua 
visa rogat nautas, ut in litus se velint exponere, 
quatenus ventrem levando persolvat debita nature, 
Illi nil suspicantes, in miserum misericordes fuerant, 
et eum capellano comite exire permiserunt. Quid 
moror, cum in illo moram nullam intueor ?* Remove- 


nibus nostris rite peractis, diem et locum determi- 
nant, ubi concordiam ad defensionem patrix renova- 
turi conveniant, et eos in quibus infidelitatis suspicio 
resideret, aut a finibus suis exire, aut secum fideliter 
convenire compellant. 

85. Hzc omnia dum Heinricus audisset (Jun. 29), 
nimis in animo conturbatur, et Mogontiam "* ve- 
niens, quosdam de residuis adhuc eaptivis ad &e 


VARLE LECTIONES. 


** Luidpoldus 2. "7 Bucco sive Burchardus 2. 
berstatedi 1l. —*'* ut concurrerent 2. 


*"* mogontinam 1. 


V8 ita 1.2. 
*53 Katelenburh 2. 


V9 Odelricus 2.  *'^ velox 1b. 
M5 n, ἢ, v. t. f. desunt 1. 


^ hal- 
*5 donquerat !. 





549 


DE BELLO SAXONICO. 


D5O 


duci priecepit, et.cum eis de pretio, quo se redime- A per se vel per nuntium genti pene perdita consola- 


rent ut. dimitterentur, egit. Interea orta seditione 
inter Mogontinos et Babenbergenses milites, civitas 
ἃ Babenbergensibus incenditur, ita ut tota vel 
maxima pars ejus arsura videretur. Ad quam restin- 
guendam *" dum Heinricus ipse omnisque populus 
festinaret, captivi nostri sine custode relicti, inventa 
nav| Rhenum transierunt, et die noctuque festi- 
nantes, in patriam suam pervenerunt. Inter quos 
erat etiam Gertrud *'*, nobilissimi Ottonis ducis 
fratris Herimanni vidua, quam Lodewig.ante bien- 
nium fere ceperat, et domino suo Heinrico, ut ab 
ea pecuniam extorqueret, quod et fecit, adduxerat. 

86. Heinricus ergo exrex videns sus voluntati 
cunctas res adversari, cum intelligeret, se de lupina 


tor adesset, suppliciter oraverunt. 

88. Non modico igitur Saxones exercitu colle- 
cto (Ocl.), perrexerunt ad Rhenum contra vicum qui 
dicitur Oppenheim, quo et patriarcha cum episcopo 
Pataviensi, pontifleis Romani legato, convenerat, 
et una Suevorum non parva multitudo, qui omnes 
exercitum Saxonicum, dum veniret, expectabant. 
Quibus appropinquantibus (Ocf. 16) patriarcha ce- 
terique primates, quia de recenti prelio utrorum- 
que gladii adhue cruore madebant, quamvis per 
legationes mutuas invicem sibi donassent, tamen ne, 
quod facile est armatis, seditio vilibus a personis 
exorta factum fadus ** corrumperet, obviam Saxo- 
nibus ibant, et amicitiam, quam renovaverant ab- 


ferocitate parum proflcere, pelliciam "* non corvi- B sentes, nune presentes confirmare monebant. Hinc 


nam cogitavit induere, ut ostensione pietatis et ju- 
stitize deciperet, quos crudelitate violenta superare 
non posset. Volebat namque legatos ad Saxoniam 
mittere, qui dicerent, se eis plus quam ipsi cupe- 
rent bonum esse velle, se penítus injustitiam cum 
vitiis omnibus, quoad posset, abjicere, se eis in 
omnibus pariturum dedere; sed nullum, qui hanc 
legatiomem portare presumeret, invenit; quia de 
suis qu oque eum nullus, quod ore emisit, in corde 
habere credebat, nec aliquis dubitavit, quin si quis 
Saxonibus valde jam exasperatis hoc nuntium fal- 
sitatis afferret, pro falsis promissis poenas veraciter 
daret. Remanserant autem adhuc duo de nostris 
apud eum, Werinherus Magedaburgensis, et ejusdem 


igitur dux Otto, violenter honore suo privatus, 
illinc Welph *! dux, eodem honore non juste subli- 
matus, hac conditione sibi invicem pacis oscula 
dederunt, ut electo, propter quod ex utraque parte 
convenerant, novo rege, quicumque eorum ipsum 
honorem jure retineret, alter el non invidens liben- 
ter concederet. Similiter pacis oscula dederunt 
ordinis secundi sive tertii, partis utriusque, mllites, 
quicquid invicem se lxserant non sine multo fletu 
donantes. Tunc omnes facti ex hostibus amici flde- 
les, castra posuerunt tam prope, ut vicissim populus 
uterque sermones utriusque non diffleile posset 
audire. Cumque jam cepissent de rege constituendo 
sermones conferre, Saxones ex Suevis, Suevi ex 


nominis Merseburgensis episcopus ; qui cum possent C Saxonibus unumquemlibet volebant eligere : Heln- . 


invito rege sicut alii repatriare, nolebant, quia in 
illo licet impio, Deum, a quo est omnis potestas, 
offendere timebant. Hos ergo cum supradicta lega- 
tione ad Saxoniam misit, sed de eorum reversione 
nichil eis díxit. Illi vero Saxonibus cum tota volun- 
tate quod erant jussi suadebant, sed Saxones, cog- 
nitis tot ejus mendaciis , hxc quoque promissa 
veneno falsitatis infecta non dubitabant. Cumque 
vellent episcopi eorum responsa reportare , jussi 
sunt unum e duobus eligere, aut hic modo stare, 
aut huc numquam posthac redire. 

87. Principes igitur nostri simul adunati, jura- 
mentis et obsidibus invicem datis [ἢ unum se con- 
firmant, ct ut ad invicem firmissime coh:rerent, 


ricum vero tencbat in altera ripa Rheni civitas 
Mogontina, omni spe regni retinenda deposita. Misit 
tamen nuntios, qui temptarenl istos ad mlsericor- 
diam flectere, ut ejus jam satis correpti correctionem 
dignarentur accipere. Sed eorum nullius legatio a 
quoquam mnostrate accipitur, nis| prius per apo- 
stolici legatum ab anathematis vinculo solvatur. Ut 
igitur stilus velociter currat, humilitatem p«oni- 
tentis accepturos se promittunt ea conditione, si 
vellet implere cuncta q&x ei nostrates fhcienda 
proponunt. Quod cum ille spopondisset, hoc ei pri- 
mum proponunt ut episcopum Wormatlensem, qui 
jam diu fuerat expulsus, potentem faceret urbis 
sum; deinde ut mox litteras scribi faceret, in qui- 


regem cui subjaceant omnes eligere dellberant. Sed D bus se fateretur injuste Saxones afflixisse, quas a 


cum audissent, quod Suevos tam crudeliter anti- 
quum foedus infregisse ponitult, ad eos legatos de 
renovando federe mittere complacuit , ut iterum 
convenientes in unum, inimicitiarum acerbitatem 
multa dilectionis suavitate superarent, et invicem 
sibi donantes, contra communem omnibus hostem, 
uno de se rege facto, concorditer starent. Domno 
quoque apostolleo litteras miserunt, quibus, ut vel 


nostris perspectas, imagine sua nostris presentibus 
signari faceret, et signatas per Itallam et Theuto- 
nicam terram mittendas per nostros nuntios, no- 
stratibus daret ; ipseque Romam veniens, per dignam 
satisfactionem anathematis vinculo careret. Episco- 
pus ergo statim cum magno honore in urbem de- 
ducitur; litterze ^ In presentia nostratlum bulla 
regis signatz, per nostros nuntios per civitates Italize 


VARLE LECTIONES. 


*' r, omnis populue d. 1. 
corrigo ; pellinam 1. pellem 10. ** 
quoque eo quo dictum est modo bulla 2. 


“1:8. Ger(rudis mulier nobilissima Magni ducis noverca, quam Lodowig 2, 5,3 ita 
f. fedus fede c. 2. "5" walph 1. 


walterus 1b. welpho 2. "5, 


591 


'BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


992 


regnique Theutonici diriguntur ; ipse se tota fc- A tanta humilitate letatus, precepit ei, ut regalem 


stinatione parat, ut per Romani pontificis indulgen- 
tiam ligamen anathematis exuat. Nostrates vero sin- 
guli sacramento ürmaverunt, ut nisi Heinricus 
quartus, Heinrici imperatoris fllius, in Februarii 
mensis iiitio a banno per apostolicum absolutus *** 
fuisset, numquam amplius ullo ingenio suo rex 
eorum ucc appellaretur nec esset. Quod sacramen- 
tum priino fecit patriarcha, οἱ iu litteras redactum 
. in suum misit marsupium; quod tamen quia melius 
servavit in. scripto quam in opere, sicut paulo ante 
dictum est, crudele supplicium dedit. Deinde fecit 
idem Pataviensis episcopus, sedis Romanz legatus ; 
et post hos omnes qui aderant episcopi, duces, 
comites, ceterique majores et minores ; sed episcopi 
plus aliis in hoc egerunt, quia juramentum in lit- 
teris etiam servaverunt. Tunc misso legalo roga- 
verunt apostolicum, ut in principio Februarii vellet 
Augustam venire, ut causa diligenter examinata 
coram omnibus, vel eum solveret, vel eo fortius 
adhuc ligato, alium sibi cum ipsius consensu qua- 
rerent, qui regnare sciret. His omnibus ibi peractis, 
exercitus uterque cum multa caritate dividitur, et 
uterque tripudians ** et Deo laudes cantans ad 
sua revertitur. 

89. Apostolicus autem cum, sicut rogatus erat, 
Augustam versus tenderet ut ibi ingrediente Fe- 
bruario, qui erat aunus Domini 1077, sicut pla- 
cueral principibus, adesset, et nostrates illuc econ- 
tra venire festinarent; ut domnum papam venera- 
biliter, sicut decebat, acciperent, ecce nuntiatur 
apostolico, Heinricum cum magno exercitu Italiam 
intrasse, οἱ si ipse montes, sicut volebat, trans- 
cendisset, alium papam illum *** constituere velle. 
Itaque misso velociter nostris obviam legato, ipse 
tristis immo sibi "* multa timens revertitur ut 
Italiam a gladio et igne tueatur. 

90. Heinricus autem per [taliain vagaus loco, 
sed magis animo, quid ageret, nesciebat, quia quic- 
quid ageret, regnum perdere timebat. Nisi enim 
supplex ad apostolicum veniret et per eum solutus 
a banno fuisset, regnum se non recepturum pro 
certo sciebat. Si vero supplex ad satisfactionem 
veniret, timebat , ne sibi pro magnitudine cri- 
minum regnum pontifex auferret, vel sibi ino- 


ornatum, donec ipse permitteret, sibi non impone- 
ret, quatenus omnipotenti Deo acceptior esset cor- 
dis ejus contritio, quo eam et foris ostenderet vilis 
habitus testimonio ; et ut eos, qui erant excommu- 
nicati, convivio vel colloquio vitaret ; ne quod in se 
propria conversione fuisset Dei gratia mundatum, 
aliorum contagio fieret magis quam fuerat inmun- 
dum. Quod utrumque cum se facturum polliceretur, 
absolutus hac lege dimittitur, multum *" monitus, 
ne Deo mentiatur ; quia si promissa non impleverit, 
non solum priora vincula non auferantur, sed etiam 
alia stricliora supperaddantur. ltaque reversus ad 
suos, cum coepisset eos a suo convivio separare, 
magnum coperunt tumultum facere, dicentes ei, 


Bquia si eos, quorum sapientia et virtute obtinuisset 


* hactenus regnum, nunc a se repelleret, apostoli- 
cus ei nec illud reddere nec aliud acquirere potuis- 
set. His et aliis tabulis verbis animus ejus immuta- 
tur, et ad cousueta, pravo pravorumque consilio, 
revertitur. Imponit capiti aureum diadema, et in 
corde retinet ferro fortius anathema. Excommuni- 
catorum communioni miscetur, et a sancto com- 
munione miser ille repellitur. Nunc fecit omnibus 
manifestum, quia non verum esset quod dixit, plus 
se amare regnum celeste quam terrenum. Quod si 
parumper in obedientia permansisset, et regnum 
nunc terrenum cum pace teneret, et quandoque 
celeste sine fine possessurus acciperet. Nunc vero 
faetus inobediens, et hoc quod amat non habebit, 


C nisi cum magno labore; et illud non accipiet, nisi 


magna totius vitz:e mutatione. 

91. Interea Saxones et Suevi Forcheim conve- 
niunt, sed et de aliis regionibus legati aderant, qui 
** quicquid isti de re publica commode "59 definie- 
rint, idem laudare suos indicant. Aderat eliam le- 
gatus apostolici, qui cuncta que de regno nostrates 
utiliter disponerent, apostolic;: sublimitatis aucto- 
ritate firmaret. Ex multis, quos probitate dignos in 
electione proposuerunt, tandem Rodulfum, ducem 
Suevorum, regem *' sibi Saxones et Suevi concor- 
diter elegerunt. At cum singuli deberent eum re- 
gem laudare, quidam voluerunt aliquas conditiones 
interponere ut hac lege eum super se levarent re- 
gem, quatinus sibi de suis injuriis specialiter pro- 


bedienti vincula potestalis apostolice duplicaret. D mitteret justificationem. Otto namque dux non prius 


Ergo in multis euris in diversa dividitur. Quam- 
vis autem utroque modo se perditum et perditurum 
non dubitaret, tamen illam partem, in qua aliquid 
spei esse putabat, elegit ; et laneis indutus, nudis 
pedibus ad apostolicum venit, dicens se plus amare 
regnum coeleste quam terrenum, et ideo poniten- 
tiam, quamcumque sibi vellet imponere, se humili- 
ter suscepturum. Apostolicus vero de tanti viri 


volebat eum sibi regem constituere, nisi promitteret 
honorem sibi injuste ablatum restituere. Sic et alii 
multi suas singulares causas interponunt, quas ut 
ille se correcturum promitteret volunt. Quod intel- 
ligens apostolici legatus, fleri prohibuit, et osten- 
dens, eum non singulorum sed universorum fore re- 
gem, ut universis justum se promitteret, satis esse 
perhibuit. Ait etiam, si eo modo, quo ceptum fue- 


VARLE LECTIONES. 


?" solutus 2. 5) tripdudians |l. **' pro illo 2. 


et ἢ. 1, ** deest 1. lb. "* comode I. 


** sed. 1, t. et m. 2. 
rei publice commodo 2. 


“1 m. multumque mon. 2 *** o, 
*! in Fr. 2. 


553 


DE BELLO SAXONICO. 


554 


rat promissionibus siugillatim premissis, eligeretur, 4 cti, curiales inermes incurrunt armali, et muitos ex 


ipsa electio non Sincera, sed hzeresissimoniace veneno 
polluta videretur. Tamen quzdam sunt ibi causz spe- 
cíaliter excepta, quas, quia iujuste viguerapt, debe- 
ret emendare ; scilicet ut episcopatus non pro pretio 
nec pro amicitia daret, sed unicuique ecclesie de 
suis electionem, sicut jubeut canones, permitteret. 
Moc etiam ibi cousensu communi comprobatum, 
Romani poutilicis auctoritale est corroboratum, ut 
regia potestas nulli per haereditatem, sicut ante fuit 
consuetudo, cederet, sed fllius regis, etiam si valde 
diguus esset, potius "* per electionem spontaneam 
quam per successionis lineam rex proveniret ; si 
vero non esset dignus regis fllius, vel si nollet eum 
populus, quein regem facere vellet haberet in pote- 


eis acriter vulneraverunt, aliquos etiam occiderunt. 
Nam arma curialium in hospitiis derelicta, dum ipsi 
circa regem frequentes essent, urbani preripuerant 
et ne illi, quurum eraut, ea invenire possent effece- 
rant. Rex talia videns, volebat se periculo dare, et 
vel suos eripere vel cum eis simui occumbere; sed 
qui circa eum erant, totum hunc tumultum propter 
eum fuisse inceptum cognoverunt, et ideo eum de 
palatio *9 descendere non permiserunt. Contraxe- 
runt ergo se curiales et omnis exercitus in majo- 
rem ecclesiam Sancti Martini, et ibi conglobati, con- 
siliis armisque muniti, subito cum magno impetu 
exierunt, eL urbanos aut occiderunt aut ceperunt, 
preter eos qui fug: se credentes, timore pernicita- 


state populus. His omnibus legaliter constitutis, lto- B tem prabeute abierunt velociter. ln crastino vero 


dulfum electum regem Mogontinam ** cum magno 
honore deducunt, et ei dum consecrationem regis 
accipiebat, venerabiliter et fortiter, sicut mox ap- 
parebat, assistunt. Cousecratur autem a Sigifrido 
Magoutinse civitatis archiepiscopo, presentibus et 
adjuvautibus aliis quamplurimis anno Domini 1077, 
7 kal. Aprilis. 

92. Ipso vero die cousecratiouis ejus pene conti- 
git miserandum facinus, ut fieret dies unus priuci- 
pium et finis regni ipsius, et de eo vere possit nasci 
proverbium, quia tam vigil rex esset, ut in regno 
suo numquam vidisset somnum. Nanique cum ipsa 
die ejus unctionis in introitu misse invitaretur sub 
nomiue lerusalem tota fidelium ecclesia ad lwiitiam 


Omnes ex urbe majores ante regem supplices vene- 
ruut, et de malitia quam fecerant, supplicia quz rex 
volebat accipere dederunt, et ut posthac imperpe- 
tuum fideles ei manerent, juraverunt. 

93. Sed rex uon habens eis fidem, civitatem di- 
misit, et ad Suevos abiit; ibique parum moratus, ad 
Saxoniam transivit. Nam Dominicz resurrectionis 
festivitate ** apud Augustam civitatem celebrata, 
in Pentecosten ad Erpesfort venit, et inde non parva 
Saxonum multitudiue cum regali honore deductus, 
apostolorum principum principalem *" in urbe 
Merseburgensi devotione multa celebravit, Quo cum 
de cunctis Saxonis partibus majores et imediocres 
convenissent, regemque, sicut a principibus erat ele- 


spiritualem, et inde habeat omnis fere ecclesia, C ctus, unanimiter in regno confirmassent, dixit rex 


etiam in religiosis personis, ipso die ludendi non 
spernendam consuetudinem : prandio novi regis fl- 
nito, juvenes ejus ad ludum veuere communem, 
causam ob duplicem, cum regie consecrationis , 
tum *9* magis antique cousuetudinis. Urbani vero 
videntes hunc ludum, in crudelem sunt acceusi ze- 
lum ; et quia magis favebant exregi quam regi, co- 
zitabant illum ludum turbare, et semen aliquod, 
unde seditio nasceretur, inmitlere, ad quam sedan- 
dau! dum rex procederet, modo quolibet occisus in- 
leriret. Miserunt ergo quosdam suos juvenes, ut 
vurialium ludo se miscerent, eL aliquam qualibet 
arte materiam belli construerent. Itaque unus ex 
ipsis cujusdam nobilis ex curia erusinam (40) gulis 
(41) ornatam quasi furtim praecedit, et quasi fur- 
tum voleus abscoudere recessit, ei tamen malebat 
deprehendi, ut acciperet quod accepit. Nam ille 
cujus honesta vestis erat. dehonestata, ut illum qui 
ug vestis partem gestabat iusecutus est, colaphum 
ei tantum dedit, suique vestimenti particulam re- 
cepit. Tunc urbani in subsidiis ad hoc ipsum colle- 


sibi non videri deceus vel utile, Saxones quasi plena 
pace potios domi quietos sedere; suasitque illis 
ut, exercitu collecto, hostiles ultro partes invaderent, 
quatinus aliquid forüiter agendo, et a se desidiz, 
qua notati erant, notam *'* abjicerent, et hosti, qui 
de victoria superbus tumebat, arrogantiam minue- 
rent. Quod et ipsi l:eti fecerunt. 

94. Igitur in Augusto mense cum magno exercitu 
rex Rodulfus urbem "Wirtzeburg obsedit, ad quam 
expugnandam machinas diversi generis parari jus- 
sit. Que dum parabantur, ipse sicut rex Christianus, 
Deuui timens, secum cogitabat, quia si urbs capta 
fuisset, ab ecclesiis vel ecclesiasticis rebus diruendis 
vel diripiendis vulgus semel intromissum nec ipse 
rex revocare posset. Ergo lentus ibi sedebat, et oc- 
casiones diversas ne pugnaretur ad urbem quaerendo, 
integrum fere mensem nihil proticiens ibi manebat ; 
maluitque gloriosam, quasi urbem capere non pos- 
set, habere contumeliam, quam periculosam, ut 
urbe destructa nulli *9 sacre rei parceretur, adqui- 
rere gloriam. 


VARLE LECTIONES 


^* deest ]. 1", 
3* no 1. nomen 1^. 


45 ita ]. 1", 
€? nulle 1. 


Μὲ tamen 1, 


95 pallacio 1. 


"* festivitatem 1. 557 sollempnitatem 2. 


. NOTE. 


m Germanice Krause, collare. 


PATROL. CXLVII. 


Peiliculis murium pretiosis, quas nonnumquam rabricatas fuisse legimus. 


18 


56b 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


606 


905. Interea Heínricus exrex, exercitu nec magno A robore virtutis invenit. Quid in narrando moram 


nec fori congregato — nam maxima pars ejus ex 
mercatoribus erat — obviam nostris ire paravit; 
pigroque progrediens incessu, Bawarios et Eoemios, 
quos sibi in auxilium venire sperabat, frustra expe- 
ctavit. Quo rex Rodulfus audito, laetus obsidionem 
dimisit, hostique sevo szvior occurrere festinavit. 
Ad fluvium itaque qui vocatur Neckar exercitus ambo 
convenerunt, ei in diversa ripa animo pugnandi di- 
verso castra posuerunt. Nam nostri dederunt illis 
optionem, ut vel ipsi longius a litore recedentes sibi 
facultatem transeundi concederent, vel ipsi nostre 
ripe spatio securi accepto, cum nostris pugnaturj 
transirent. ΠῚ vero , quamvis multis, ut utrumlibet 
facerent, convitiis essent exagitati, neutrum facere 


facio, cum illi nullam fecissent in agendo? Pro- 
lium incjpitur fortiter (4ug. 7), immo crudeliter; 
ex utraque parte pugnatur, et hinc et inde fuit di- 
versus eventus pugnae; fugiunt isti, fugiunt illi; 
nostri capiuntur sed eripiuntur, hostes interficiun- 
tur. Ex nostris itaque primi fecerunt fugam, qui 
numquam venire debuissent ad pugnam, episcopi 
scilicet unius nominis, sed, ut ita dicam, non unius '* 
ominis; uterque enim Werinherus vocatur. Sed 
Magedaburgensis ab incolis illius patrie interceptus, 
miserabiliter occiditur ; Merseburgensis vero despo- 
liatus, in patriam nudus revertitur. Quod illi me 
non *5 ad contumeliam, quisquis hoc legit, sed 
dixisse putet ad gloriam; quia ab ipsius ore non 


voluerunt. Cum autem multos ibi dies sedissent, et B semel audivi, quod ipsam nuditatem non tolerasse 


illis nostri locum ad se venieudi sepe frustra dedis- 
sent, tandem illi nec se nostris * pares, nec auxi- 
lium quod sperabant venire videntes, cum militari 
non possent virtute, astutia temptabant a se bellum 
istud amovere. Fecerunt enim cum nostris pacem 
sequestram, qua, si posset fleri, per mutua collo- 
quia pervenirent ad pacem perpetuam. Ad se invi- 
cem igitur veniendi securitate concessa, dixerunt 
illi, quid opus esset nostris secum ferro decernere, 
cum ipsi parati essent rem verbis agere; et si qui- 
dem nostram causam justitia commendaret, se re- 
licto domino suo nostris associari, ea conditione, ut 
si sua causa melior esse probaretur, nostrates illis 
eadem lege conjungi non dedignarentur. Quod cum 


nollet pro pondere quolibet auri vel argenti. 10 
eadem fuga sunt capti Bernhardus Romane sedis 
archidiaconus, Sigifridus archipresul Magontinus, 
Adalbertus Wormatiensis episcopus "5. Sed duos 
illos non longe post eripuit Dei clementia, tertius 
iste perductus est in Heinrici crudelis tyranni prz- 
sentiam ; qui tamen longe post, invito tyranno, 
divina liberatur misericordia. Quos omnes, quia 
melius sciebant psalmos cantare eo quod nutriti sub 
religione essent, quam legiones armatas ad bella 
disponere, solo visu preliantium versos in fugam, 
tanta multitudo sequitur, ut rex totum exercitum 
penitus fugz? se dedisse arbitraretur. Quos cum rex 
nec victoriam certam promittendo, nec servitutem 


nostri laudassent, et ipse rex noster se, ut pax inter C perpetuam nisi fuissent reversi minando, potuisset 


eos fidelis fieret, libenter a regno descensurum pro- 
misisset, constituto die, quo ad hanc causam termi- 
nandam, neutro rege presente, veuirent, ab invicem 
ambo exercitus discesserunt ; et ecce illi magnam 
turbam ex Bawariis οἱ Boemiis, quos jam diu ex- 
pectaverant, advenire viderunt. Quo cognito, Hein- 
ricus nimis fll letus; factaque pacis oblitus, jam 
nostros a tergo minus cautos invaderet, si princi- 
pes illi, qui pacis faciendze mediatores vel auctores 
fuerant, fidem suam contaminare non timerent. Ita- 
que nostrates domum cum pace reversi, annum fue- 
runt integrum nec lzdentes aliquem nec ab aliquo 
lesi. 

96. Sequenti vero anno, qui erat ab Incarnatione 


revocare, solum se relictum cum paucis existimans, 
cepit ipse etiam paulatim revertendo Saxonis fini- 
bus *" appropinquare. 

97. Interea nostri, qui fortes hostibus se primo 
miscuerant, nihil de post terga relictis scientes, 
adversariis fortibus fortes resistebant, minus vero 
fortibus ** fortius insistentes, eos fuge presidium 
petere compellebant. Ibi quidam de nostris adver- 
sarium sibi videns obvium, velut suum salutavit 
socium , dicens: « Sancte Petre! » quod nomen 
Saxones pro symbolo tenebant omnes in ore. llle 
vero nimium superbus et tantum deridere nomen 
exorsus, in ejus vertice librato mucrone "?: « Hoc, 
inquit, tibi tuus Petrus mittiL pro munere ἢ » et 


Domini 1078, iterum Saxonicus congregatur *"'Dnondum sermonem finierat totum, cum gladium 


exercitus, et missa legatione Suevos obviam sibi 
venire rogaverunt, ut utriusque populi virlute con- 
juncta, omnes sibi adversantes vel ad se transire 
compellerent vel sibi feederari nolentes dira bello- 
rum tribulatione fatigarent. Quod cognoscens *"* 
Heinricus, robore congregato intervenit medius; 
nec est passus ut uterque in unum conveniret exer. 
citus, Exercitus ergo Saxonicus ad Methelrike- 
stad "* venit, ibique Heinricum cum non parvo 


Saxonis alterius in cerebro habebat, dicentis: « Et 
hoc habeas munus ex parte tui [leinrici, tyranni in- 
sanientis. » 

98. Hardwigus δ tunc Magontini praesulis archi- 
capellanus, in eodem die post annum urbem Mage- 
daburgensem archipresul ingressurus ab hostium 
multitudine, ne ullus ei locus esset evadendi est 
circumdatus *'! (an. 1078, Aug. 7). Cui cum illi 
velud capto illudentes dicerent , quia libentius 


VARLE LECTIONES. 


^* pris. 1. κ΄ congregatus 1. 


| ^! agnoscens 2, {πε 
tikestad 1*. c, Dresd. "minus 1. "Ὁ μα 10, deest 1, "* epos ]. 


^5 methelrikestadt 1. methelrichestad 2. machel- 
W deest 1, '* fortes 1]. Me mu- 


erunone 1. "** Herderigus 1. Hardewicus 1^, "*! circumvallatus 1^ , 





907 


DE BELLO SAXONICO. 


658 


cum tuüc in gratia domini sui, sicut olim fuit, A diis vastaverunt, quia incole illi pridie nostros 


aspicerent , ille sicut vir prudens ita temperavit 
responsum, ut nec mendacium proferret, et tamen 
eos faliendo periculum presens devitaret. Paucis 
enim, sicut tempus postulabat, verbis respondit : 
Sicut video, dicens, in cubiculo domni regis heslerna 
nocle nullus vesirum me vidit. Sed festinemus ad 
amicos nosiros, ne nos inimici repenie deprehendant 
incautos ! Erant autem non longe a "55 parva Saxonum 
legione ; quos cum illi suos putarent et jam se pene 
captos agnoscerent : Pergile, dixit ille, quo vultis ; 
ego meis adjungar amicis ! 

99. Willehalmus 53, Geronis comitis fllius, cum 
temere paucis se δ᾽ comitantibus iret, ab Everhar- 
do "5, qui de magnitudine barbz agnomen habebat, 


fugientes spoliaverant vel occiderant. Sigifridum 
quoque Mogontinum praesulem, quem captum cum 
multis aliis adhuc servabant violenter eripiunt, 
secumque gaudentes et hymnos Deo canentes ad 
Saxoniam reducunt. Postquam vero diversis ex 
partibus omnes nostri convenerunt, et quid fortiter 
egissent vel quanta pericula qualiter evasissent, 
invicem singuli retulerunt, non sine multo fletu 
multas laudes unanimiter Deo reddiderunt ** cum 
pro victis et fugatis hostibus, tum etiam pro liberatis 
tantis sacerdotibus. 

102. Ex nostris itaque partibus preter episcopum 
Magedaburgensem, qui cecidit in fuga, nemo qui 
dignus sit nomine periit in illa pugna; ex hostili 


ex improviso capitur, et Heinrico domino suo ma-B vero parte jacuerunt ibi de principibus nobilissimis 


gna pars triumphi presentandus a militibus suis 
ducitur ; ipse vero non longe, quasi ne ab aliquibus 
eriplatur prospiciens, insequitur. Et ecce copie 
Saxonum majores illi de latere veniunt, et eum 
uon multum repugnantem citius occidunt. Quod vi- 
dentes illi qui "* wWillehalmum ducebant, ejus 
oblití, ad suum dominum festinabant. llle vero, sui 
non oblitus, quanta potuit velocitate ad suos est re- 
versus. 

100. Interea dux Otto et Fridericus palatii prz- 
fectus *" de Symmersenburg *9, diversis in parti- 
bus acriter pugnantes, non ante cessaverunt, quam 
Heinricum cum omnibus suis ad fugam coegerunt, 
eosque fugientes tam diu sunt insecuti, donec eos 


Everhardus Barbatus, qui hujus belli erat incentor 
sievissimus, Poppo simul et Thiebaldus, Heinricus 
de Lechesmundi. Factum est ergo hoc prelium 
secundum anno Domini 1078, 7 Idus Augusti, fe- 
ria 3. 

103. Heinricus vero in Octobri proximo Regi- 
nesburg veniens, principibus collectis narravit , 
quod jam longo labori finem fecisset, nichilque sibi 
[faciendum restaret, nisi ut illos qui secum participes 
erant laboris, consortes etiam faceret digna retribu- 
tionis. Dixit namque Saxones in proximi proelii con- 
flictu sic esse prostratos, ut, nisi de gentibus exteris 
agrorum cultores advenirent, Saxonica ** tellus in 
solitudinem versa bestiis silvestribus habitanda 


muro Wirizeburgensi videbant'*** includi. Sed Fri- C remaneret. lgitur ut illam terram cunctis fru- 
dericus nesciens, quid Otto dux egisset, ad locum | gum generibus opulentam secum vellent intrare 
prolii tripudians revertitur; quia ille qui fugatis rogavit, ipsisque, quod nullum qui eis intrantibus 
hostibus locum cedis obtinuerit *?, victor habetur. obstaret invenirent, fideliter spopondit. Quod ut 
Otto vero dux non longe post eodem reversus, illis fieret credibile, simulatos nuntios fecit proce- 
visa tanta multitudine, putabat eos hostes esse, et dere cum verbis compositis, qui, cunctis audienti- 
quia **! valde fessus erat, non credebat utile cum eis bus, regi, sicut erant docti, dicebant ex persona 


pugnam incipere. Misit tamen exploratorem, qui sibi 
perquireret veritatem. Qui cum * ibi moram faceret, 
reputans ille, quod ab hoste captus vel occisus esset, 


ducis Ottonis et Herimanni comitis, se solos ex 
liberis hominibus, omnibus aliis in novissimo proe- 
lio interfectis, beneflcio fuge in Saxonia relictos, 


quia nullum de sociis quem cognosceret invenit, nunc nimis sero ponitere *5*, quod umquam multi- 
victor quidem, sed non letus, quia nesciebat, ad tudine suorum confisi, presumpsissent regie po- 
patriam revertitur. testati resistere; se regis adventum, quo terre 

Ι01. Fridericus autefh, collectis ad se de diversis daret cultores, humiliter expectare; se sibi non 
partibus a prelio revertentibus, noctem illam in. honorem, non libertatem, sed sola vitam, quam- 
letitia, et maxime in divina laude transegit. In ^' vis vel hac essent indigni, postulare. Quibus verbis, 
crastino vero receptis omnibus qua vel socii vel sicut ipse callidus dictaverat, peroratis, illi qui 
hostes ibi reliquerant, meliora, quz» poterant aspor- hsc credula nimis aure perceperant, inani spe 
tare, secum tulerunt; cetera vero, ne prodessent jam totam Saxoniam possidebant, et quasi jam 
hostibus, igni dederunt. Inde vero cum magno gau- possidentes, inani spe decepti, animo tumescebant. 
dio cantuque redeuntes, Smelekallan (42) et ceteros Tota igitur festinatione, quo spes eos trahebat, se- 
in circuitu vieos aut villas przdationibus et iucen- qui properabant; nec exercitum valde magnum *** 


VARLE LECTIONES. 


^" ifa corrigo; anl. ]b. *" Willehelmus comes de Camburh, patrem habens Geronem, patruum vero 
Dedonem marchionem 2. *** paucissie 1. ** E. Barbato principe prznobili 2. *** deest1. *" i32. l' 1. 
«a somerschenburg. 1b. Ὁ videbat 1. ^** obtinuerat 1. 554 qui 1. "5 cum in 1. 53 rediderunt 1. 
"* soxonica 1. '*  peniteret 1. '** ita 2. idig* (indignum) 1. 
NOTE. 
(42) Schmalkalden. 


559 


—. BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


900 


esse volebant, ue singuli eo minus illius regionis À montes proflcisci nequivimus. Quocirca monemus 


acciperent, quo plures illam divisuri fuissent ; quia 
uatura fert ut tanto fiat partium minor quantitas, 
quanto fuerit earundem partium numerosior plura- 
litas. Venientes ergo ad silvam quw Thuringos '*' 
separat a Francia, audiebant, quod et verum erat, 
quia Saxopes ex altera parte silv:e cum tanta mul- 
titudine sederent, quantam prius numquam sint 
auditi collegisse. Nam de militibus armatis milia 
fere sexaginta habebant, qui vel fortiter mori vel 
terram suam tueri volebant. Quod auditum cum 
primo non crederent, postquam missis explorato- 
ribus nimis verum esse coguoscebant, multo magis 
redire, timore cogente, quam venire, spe trahente, 
properabant. Sed Heinricus exrex, ne tantum frustra 


vos, et ex parte beati Petri precipimus, ut fuiti 
auctoritate hujus "* nostri praecepti, nostraque vice 
ab eodem apostolorum principe accíncti, utrum. 
que regem, Heinricum videlicet atque Rodulfum, 
commoneatis, quatenus nobis viam illic secure 
transeundi aperiant, et adjutorium atque ducatum 
per tales personas, de quibus vos bene confidatis, 
pr::beant, ut iter nobis, Christo protegente, pateat. 
Desideramus enim cum consilio clericorum atque 
laicorum ejusdem regni qui Deum timent et dili- 
gunt, causam inter eos Deo favente discutere, el 
cujus parti magis ad regni gubernacula justitia fa- 
veat demonstrare. Scitis enim quia nostri ofticii 
et apostolice sedis est providentiz, majora negotia 


coungregasset exercitum, cum eodem agmine Suevos B ecclesiarum discutere, et dictante justitia diflinire. 


petiit; ubi nec ecclesiis nec atriis ecclesiarum pe- 
percit, et inter sacras profanasque res nullam diffe- 
rentiam fecit, ut illorum avaritiam insaturabilem 
saturaret quos Saxoniam pollicendo fefellerat. lbi, 
quod anticipando jam narravi (c. 76), Treverensis 
archiprzssul Udo subitanea morte miserabiliter obiit, 
dum, timore Dei postposito, manibus profanis in 
sacras res licenter ire permisit. 

104. (An. 1079). Interea domnus apostolicus, apo- 
stolici vigoris oblitus, qua causa nescimus, multum 
est a priore sententia mutatus. Nam qui prius Hein- 
ricum cum omnibus suis adjutoribus apostolica seve- 
ritate excommunicaverat, eique regnandi potestatem 
potenter interdixerat, et omnes qui ei fidelitatem 


Hoc autem quod inter eos agitur negotium, tantz 
dignitatis est tantique periculi, ut si a nobis ali- 
qua fuerit occasione neglectum, non solum illis et 
nobis, sed etiam uuiversali eeclesie magnum et 
lamentabile pariat detrimentum. Quapropter si al- 
teruter predictorum reguni huic nostre voluntati 
ac deliberationi parere et ad vestra "ἴδ monita lo- 
cum dare rennuerit, suamque superbiam atque cu- 
piditatis faces contra honorem Dei omnipotentis 
accendens, ad desolationem totius Romani imperii 
anhelare temptaverit , omnibus modis omuique 


ingenio usque ad mortem, si oportet, nostra vice 


resistite "*, immo beati Petri auctoritate ei totius 
regui gubernacuia contradicendo, tam illum quam 


jurassent, a juramenti nodis apostolica auctoritate C omnes sibi consentientes a communione corporis et 


absolverat, et electionem novi regis consensu suo 
confirmaverat, nunc per litteras mandavit, ut conci- 
lio facto rex uterque convocalus audiatur, et quem 
justitia regnare permiserit, altero deposito tutus iu 
regno confirmetur. Quarum litterarum, ut planius 
quod dico possit intelligi, subtus exemplum ponere 
curavi; quia venerunt mense Februario anno Do- 
mini 1079 "5, 

105. « Gregorius episcopus ** servus servorum Dei 
(GnEc. VII, Registr. 1v, 23). carissimis in Christo 
filiis Bernhardo "* diacono, et Bernhardo "' abbati, 
salutem et apostolicam benedictionem. 

« Frateruiuati vestrz notum esse non ambigimus, 
quia ideo ab Urbe, confisi de "* Dei mísericordia 


et adjutorio beati Petri, egressi sumus, ut ad Theu- D 


tonicorum partes, composituri inter eos ad hono- 
rem Dei et utilitatem sanctz? ecclesie pacem, trans- 
iremus. Sed quia defuerunt, qui nos secundum 
quod dispositum erat conducerent, impediti adventu 
regis in Italiam, in Langobardia "*, inter inimicos 
Christiang religionis, non sine magno periculo re- 
mansimus, et adhuc, sicut desideravimus, ultra 


sanguinis Domini nostri Jesu Christi et a limini- 
bus sanct:? ecclesie separate, illud semper habentes 
in memoria, quia scelus idololatrie incurrit qui apo- 
stolic:e sedi obedire contempnit, et quod beatus 
Gregorius, doctor sanctus et humillimus, decrevit, 
reges a suis dignitatibus cadere, si temerario ausu 
presumerent contra sedis apostolice jussa venire. 
Alteri vero, qui nostre jussioni humiliter paruerit 
et obedientiam universaii matri, sicut decet chri- 
Stianum regem, exhibuerit, convocato concilio *" 
omnium  clericogim et laicorum quos advocare 
poteritis, consilium et adjutorium in omnibus pra- 
bete, et in regia dignitate per auctoritatem beato- 
rum apostolorum Petri et Pauli nostra vice confir- 
mate, omnibusque episcopis, abbatibus, clericis ac 
laicis in toto regno habitantibus, ut ei fideliter, sicut 
regi oportet, obediant, ex parte omnipotentis Dei 
precipite *5, » 

106. « Gregorius episcopus (GnEc. VII, Registr. 
iv, 21) servus servorum Dei, dilectis "* in Christo 
fratribus archiepiscopis, episcopis, ducibus, comi- 
tibus, et universis Christi fidelibus, clericis et laicis, 


VARLE LECTIONES. 


€! turingos sepius 1. 
nibus innotuisse videntur. Sed Bruno epistolas has i 
Romanz ecclesie d. 2. 


]. "" aut vestra aut nostra 1. 76 resiste l. 


*" B, 1, Bernhardo Massiliensi abbati 2. 
"7 consilio 1. 


** MLXXVIII. edd. Et vere epistole du& capp. 105 et 106. edit anno 1078. Sazro- 
nferioribus adjunjit. 


*9 deest 1. "79 B. 1, Bernhardo 
*" deest], "513 Jongobardia 1. 57 deest 
"* Data Carpinete 2. Kal. Jun. ind. 15. 


Regisir. G. VAI. addit (a. 1077). * d. in c. f. desunt. Reg. IV, 24. 





961 


DE BELLO SAXONICO. 


9002 


tam majoribus quam minoribus in regno Tüeuto- Α Scitis autem, fratres carissimi, qnia ex quo tempore 


nicorum consistentibus, salutem et apostolicam 
benedictionem. Notum fieri vobis volumus, fratres 
carissimi, quia legatis nostris, Bernhardo **' vide- 
licet sancte Romane Ecclesie fideli filio et dia- 
cono, itemque Bernhardo *' abbati ** Massilien- 
sis monasterii religioso precipimus, ut utrumque 
regem, Heinricum videlicet et Rodulfum, aut per 
se aut per idoneos nuntios, admoneant, quatenus 
viam michi pro discutiendo negotio, quod pecca- 
is facientibus inter eos ortum est, ad vos, Deo 
favente , secure veniendi prebeant. in magna 
enim tristitia et dolore cor nostrum fluctuat, si 
per unius hominis superbiam tot milia hominum 
Christianorum temporali et zternse morti tradun- 
tur, et christiana religio confunditur, et ** Roima- 
num imperium ad perditionem perducitur. Uter- 
que namque rex a nobis, immo ab apostolica sede, 
eui licet. indigni prasidemus, adjutorium requirit, 
et nos de misericordia omnipotentis Dei et adjutorio 
beati Petri confldentes, parati sumus cum vestro 
consilio, qui Deum timetis et Christianam fidem 
diligitis, aequitatem caus utrimque decernere, et 
ei prebere auxilium, cui justitia ad regni guberna- 
cula favere ** dinoscitur. Quapropter si alteruter 
eorum sup»erbia iuflatus, "aliquo ingenio, quominus 
ad vos venire possimus, obstiterit, et de sua inju- 
stia timens judicium sancti Spiritus δ refugerit 
inobediens factus, resistendo sanctz et universali 
matri Ecclesie , hunc velud membrum Antichristi 
et desolatorem Christianz religionis contempnite, et 


ab Urbe exivimus, in magno periculo inter inimicos 
Christiauz fidei mansimus, et tamen neutro prze- 
dictorum regum, neque terrore neque amore flexi, 
aliquod contra justitiam adjutorium promisimus. 
Magis enim volumus mortem, si oportet ** subire, 
quam propria voluntate devicti, ut. Ecclesia Dei ad 
confusionem veniat, consentire. Ad hoc enim nos 
ordinatos et in apostolica sede constitutos esse 
cognoscimus, ut in hac vita, non qua nostra, sed 
que Jesu Christi suut, quaeramus, et per multos 
labores patrum vestigia '* sequentes, ad futuram 
et :elernam quietem, Deo miserante tendamus. 45". » 

107. Acceptis his litteris, Bernhardus ** cardina- 
lis, quod sibi injunctum est, exequitur. AL nostrates 
cum ipsas litteras accepissent, a magna spe quam 
in apostolica petra posuerant, exciderunt, quia prius 
celum stare vel terram crediderant celi modo mo- 
veri, quam cathedram Petri amittere constantiam 
Petri. Has ergo litteras ei remiserunt, quibus eum 
ancilla , presentis scilicet vitz , perterritum ti- 
more, quasi voce galli clamantis excitare , et 
respectu Christi confortatum ad pristine virtutem 
constanti: revocare voluerunt : 

108. « Domno apostolico et venerabili pap: Gre- 
gorio, beati Petri 39) fideles et sui, tantum servitutis 
quantum oppressi valent. Multas jam huic sancta 
sedi pro diversis calamitatibus nostris querimonias 
exposuimus. Quod autem nondum aliquid justitia 
vel consolationis consecuti sumus, non tam vestre 


ü sanctitati quam nostris peccatis imputamus. Si igitur 


sententiam quam nostri legati contra eum nostra noslro consilio et propria deliberatione rem, pro 
vice dederint conservate, scientes quia Deus super- 4148 tanta mala nos invenerunt, aggressi ** fuissemus, 
bis resistit, humilibus autem dat gratiam (Jac. 1v, 6) minus moleste ferendum esset, si ad succurrendum 
Alteri vero qui se ** humiliter habuerit, et judicium, — nobis vestra gravitas se tardius erigeret. Nunc autem 
decretum vero a Spiritu sancto, per nos *' autem sarcinam illam quam sola vestra auctoritate Jubente 
prolatum, non contempserit, — indubitanter enim cre- suscepimus, eadem quoque manum supponente levi- 
dimus, ubicumque *** duo vel tres in nomine Domini gari oportuit. Testis est excellentia vestra et littere 
congregati fuerunt, quod presentia ejus illuminantur vestre, quas in testimonium habemus, quia neque *^* 
Matth. xvii, 20) — illi, inquam, servitium et reveren- consilio nostro nec etiam pro causa nostra, sed pro 
liam secundum quod nostri praefati legati decreverint illatis sedi apostolicze injuriis regem nostrum regia 
exhibite, adnitentes et modis omnibus ei obsequen- dignitate privastis, nobisque omnibus terribili inter- 
ts, ut regiam dignitatem honeste possit obtinere  minatione, ne ei sicut regi serviamus, interdixistis. 


el sanctze Ecclesi: jam pene labenti succurrere. 
Non enim a corde vestro "9 debet excidere, quod 
qui apostolice sedi obedire contempnit, scelus ido- 
lolatrie incurrit, et quod beatus Gregorius, doctor 
Sanctus et humillimus, reges decrevit a suis digni- 
tatibus cadere et participatione corporis et sangui- 
his Domini nostri Jesu Christi carere, si presume- 
rent apostolic:e sedis decreta contempnere. Si 
enim ccelestia et spiritualia sedes beati Petri sol- 


et omnes Christianos a vinculo Juramenti, quod ei 
fecerunt vel facient, absolvistis, deinde eum vinculo 
anathematis alligastis. In his omnibus vestra: pater- 
nitati cum magno periculo nostro "", sicut nune 
patet, obedivimus ; et. quia eidem deposito ad » 
depositionem vestram cum ceteris concordare nolui- 
mus, tantam in nobis ἡ crudelitatem exercuit, Wl 
quamplures ex nostris, amissa omni substantia, 
animam in hoc certamine posuissent, et fllios suos 


vit et judicat, quanto magis terrena et secularia? exheredes et ex divitibus pauperes reliquisseul. 


VARLE LECTIONFS, 


δ B. ]. Bernardo Reg.  " a. rel. m. m. Rej. 43 Romanumque ley. 


* B. l. Bernardo Rej. 


&,favorel. "deest 1. — "t h.se ἢ. 7 vos ], ὁ R.— '"* c. quod ubicumque ., ubi infra quod deest. 
nostro R. — "* si hoc op. ἢ. ' 5. vest. ἢ. '** R. addit : Data Carpinetz secundo Kalendas Junii 
eest ]. " . 


93 B. ], 995 ggressi !. 56 nec pro c. 2. 


indictione decima quinta. ' deest 1. 


*? nos 2, 





563 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS o64 


Qui autem residui sunt, de vita cottidie solliciti, A sariorum culpa in nobis cuditur, dum nostre negli - 


vitz: subsidia pene omnia amiserunt. Sed cum nulla 
nos persecutione posset superare, superatus est ille, 
ut licet nolens suam vobis prwsentiam exhiberet et 
ei quem inhonoravit cum suo dedecore honorem 
impenderet. Pro quo labore hunc fructum recepi- 
mus, quod ille, qui cum periculo animarum nostra- 
rum vestigia pedum vestrorum ** adorare compulsus 
est, absque nostro consilio et sine correctione ab- 
solutus, ad nocendum nobis libertatem recepit. 
Cumque illa anathematis absolutio per epistolam 
vestram nobis iunotesceret, de sententia regni qus 
in eum processit nichil mutatum esse intelleximus, 
sed ne nunc quidem si mutari possit, intelligimus. 
Absolutio enim illa juramentorum qualiter cassari 


gentix attribuitur, quod idoneos et frequentes lega— 
tos huc non mittimus. Luce enim clarius patet, quod 
illi hoc fieri prohibent, qui, ne prohiberent, jureju- 
rando vobis *9 promiserunt. Et nunc de violenta sacri 
itineris interclusione et de manifesto illorum perju- 
rio siletur, et nobis imputatur, quod nuntios non mit- 
timus. Scimus, carissime domine, et ex considera- 
tione pietatis vestre speramus, quia hec omnia 
bona intentione et aliqua subtili deliberatione agitis ; 
sed nos homines imperiti occultam illam dispensatio- 
nem penetrare non sufücientes, quod manifeste vidi- 
mus et audivimus, de illa utriusque partis conforta- 
tione et rerum certarum ** incerta dilatione ortum 
esse et cottidie oriri, vobis exponimus : hzc sunt *e", 


possit, nullo modo percipere valemus. Sine sacra- D bella intestina et plus quam civilia, homicidia in- 
mentorum autem observatione regiz dignitatis offi- numerabilia, vastationes, incendia, sine differentia 
cium nequaquam administrari potest. Ergo cum jam domus et ecclesix€, oppressiones pauperum incom- 
ultra anni terminum sine rectore essemus, in locum — parabiles, rerum ecclesiasticarum direptiones quales 
de quo pravaricatus est ille, alius principum no- numquam audivimus aut vidimus, legum quoque 
strorum electione subrogatus est. Cumque de electo divinarum et secularium defectus sine spe repara- 
nobis rege, et non de regibus, spes magna ad refo- tionis; postremo in dimicatione duorum regum, 
cillandum imperium succresceret, ecce ex insperato quorum uterque ad obtentum regni spem a vobis 
littere vestrae advenientes, duos in uno regno reges accepit **, tanta profligatio regalium, ut posthac 
pronuntiant, duobus legationem decernunt "". Quam reges nostrarum partium rapinis potius quam rega- 
regii nominis pluralitatem et quodammodo regni di- libus sustentandi sint. Hiec incommoda aut nulla jam 
visionem ?** divisio quoque populi et studia partium — essent aut minora multo, si in incepto itinere ** 
subsecuta sunt ; quippe cum in epistolis vestris illius neque ad dextram nec ad sinistram sententia vestra 
prevaricatoris personam semper przponi cernerent, divertisset. Arduum iter propter zelum domus Do- 
el ab eo sicut a potente exigi, quatenus ducatum . mini aggressus δ estis, in quo progredi laboriosum 
vobis in has partes ad discutiendam causam pre- "est, regredi autem inhonestum. Nolite, sanctissime 
beret. Cujus discussionis qualis modus sit, ut salva Pater, nolite in via deficere, et ne ulterius diffe- 


gratia vestra dicamus, mirabile est in oculis nostris, 
scilicet ut is qui jam sinodali judicio nulla condi- 
tione interposita depositus est, alio "* in eandem 
dignitatem apostolica auctoritate firmato, nunc tan- 
dem ad rationem ponatur, et quod finitum est denuo 
incipiatur, et de re indubitabili ** questio movea- 
tur. Hoc quoque infirmitatem nostram movet, quod, 
sicut nobis persuadetur ut in incepto firmiter per- 
duremus, sic etiam contrari parti verbis et rebus 
spes innuitur. Nam familiares predicti Heinrici, 
qui ab omni regno infamia notantur, quique illi sicut 
regi serviendo sinodalibus preceptis manifeste in- 
obedientes sunt et una cum suo capite per legatum 
apostolicum ab ecclesia sancta separati sunt, ad hanc 
sedem venientes, benigne suscipiuntur, et non solum 
impuniti redeunt, sed iusuper gloria et honore co- 
ronantur, et ad priorem inobedientiam superbiendo 
revertentes, nostre miserie insultant. Nobis autem 
quasi ridiculis ad insipientiam reputatur, quod ab 
illorum consortio abstinemus, qui ab ipso capite 
nostro tam caritative in communionem recipiuntur. 
Accedit et hoc ad cumulum nostri infortunii, quod 
preter illa que nos ipsi delinquimus, etiam adver- 


rendo et utrimque cavendo tanta mala crescere et 
multiplicari sinatis. Si grave vobis est pro illis verba 
facere qui pro vobis vitam in magno discrimine 
posuerunt, ecclesie tamen vestris temporibus mi- 
serabiliter destructa: et inaudita oppressione in ser- 
vitutem redactz? succurrite. Cujus apertis destructo- 
ribus si aperta fronte in faciem resistere propter 
iustantia pericula cautum non videtur, hoc saltem 
cavete, ne hoc quod jam fecistis, irritum fleri per- 
mittatis. Nam si hoc quod in sinodo Romana difti- 
nitum et post a "'! legato sedis apostolice conflr- 
matum est, silentio contegi et pro nichilo haberi 
oportet, quid posthac nobis credendum vel pro rato 
habendum sit, omnino ignoramus. Hoc sanctitati 
vesir:te nequaquam arroganter, sed in amaritudine 
anima nostre locuti sumus, quia non est dolor si- 
milis sicut dolor noster. Cum enim per obedientiam 
pastoris luporum faucibus expositi simus, si etiam 
ab ipso pastore nobis cavendum est, miserabiliores 
sumus omnibus hominibus. Deus autem omnipotens 
in talem zelum vos contra inimicos Christi erigat, 
quatenus illa quam in vobis posuimus spes nos non 
confundat. » 


VARLE LECTIONES. 


5" nostrorum l.  "' decerat 1. 
ceterarum 1?  " hoc est 2. 


9" divisio 1]. 
8056 accipit 2. 


93 3lia ]. 
99 intinere 1 


^" indubitali 1. '** deest 1. 
90 aggressi 2. ει: postea Ι. 


V5 ἐα 2, 


505 


DE BELLO SAXONICO. 


5066 . 


109. Ad quas litteras cum nullum pro velle suo A est. Et o! utinam de sua sociorumque ejus flagi- 


responsum accepissent, has ei litteras iterum mise- 
runt, ut quia non primo quasi galli cantu, sicut 
secundum Marcum nec Petrus est excitatus, saltem 
cum secundo, quasi gallus, populus eeclesi:?. vocem 
daret, a torpore dubitationis ad constantiam Petri 
cum Petro suscitatus exsurgeret : 

110. « Domino vere apostolico Gregorio, beati 
Petri fideles et sui, devotum pro viribus obsequium. 
Novit sanctitas vestra et omnibus circumquaque 
notum est, quam difficulter ** quantoque bajulorum 
diserimine legationes ad vos transmittimus, quia 
iter quod omnibus temporibus omnibus populis, 
tribubus, et linguis apertum fuit et pervium, nunc 
clauditur et prohibetur, et illis maxime qui non 


tiosa " fallacia adhuc satis edoctus fuissetis ! Nolite, 
carissime domine, nolite amplius ad irrisionem 
sancti "* nominis vestri hujusmodi homines mulcere, 
οἱ post tam frequentes repulsas turpesque deceptio- 
ues iterum atque iterum ducatum ab eis quzrere. 
Adventus vester ad nos tantum nobis esset desidera- 
bilis, quantum et necessarius ; sed vere scimus, quia 
sponte illorum ad nostras: partes nunquam venietis, 
nisi prius certi sint, vos illorum parti favere, non 
pro justitia sed pro voluntate ipsorum. Quapropter 
nolite in eorum fide spem ponere, quorum perfidia 
totiens deceptus estis. Ecce videtis, quomodo multi- 
plicata sint mala in terra, mala quorum non est 
numerus ; et certamen, quod a vobis initum vestra- 


mínimum pro honore illius laboraverunt, ad cujus B que jussione susceptum est, jam non per vos nec per 


corpus eadem via ducit. Vestro vero honori et 
Dostrz:: necessitati congrueret, ut quod cum tanta 
difficultate perpetramus, aliquid nobis inde utilitatis, 
aliquid in "? tribulatione consolationis proveniret. Sed 
quicquid quzstionis, quicquid querimoniz ad sedein, 
quz semper judicii et justiti& magistra fuit, dirigi- 
mus, nichil diflinitze responsionis recipimus, sed om- 
nia in futurum incerta suspenduntur. Nam inter alia 
multa haec quoque sanctitati vestre nuper indicavi- 
mus , qualem sententiam domnus Bernhardus in 
Heinrieum Deo *"'* odibilem suosque participes 
protulerit , quidque de rege Rodulfo vestra jus- 
sione statuerit, fiduciam habentes, si hoc ad noti- 
tiam vestram proveniret, omnem causam nostram 


vestra decreta componitur, sed gladiorum judicio 
terminandum derelinquitur. Rogamus ergo vos et 
obsecramus in Domino ut, remotis jam blandimentis 
et dilationibus, justiti:&& zelo vos accingatis; et si 
non propter nos, tamen propter honorem sancte 
sedis Ecclesixe, confirmate quod operatus est ejusdem 
sedis legatus, ita ut et. viva voce et litteris ubique 
transmissis sine ambiguitate denuntietis, quid in 
hac ecclesi: divisione tenendum sit, quid sequen- 
dum. Quod si jam dudum factum fuisset, certi 
sumus, quia pars iniqua adeo jam vires perdidisset, 
ut nec vobis nec nobis amplius nocere prwvaleret. 
Ne adjiciat ultra sanctitas vestra de certis ambigua 
et utrimque vergeutia !'* statuere, quae usque modo 


in hoc procedere et prosperari. Sed post longam C nos ita fovere visa sunt, quatenus inimicos tamen 


expectationem nostram, tandem reverso nuntio, 
üichil aliud nobis consolationis relatum est, nisi 
quod diceretis, his quiz mandavimus vos fldem 
non habuisse. Et quare, carissime domine, incredi- 
bile vobis visum est, quod fratres nostri et coepí- 
Scopi, scilicet domnus Wirtzeburgensis, Pataviensis, 
etalii víri religiosi vobis in veritate nuntiaverunt, 
quodque se vidisse et audisse testati sunt? Certe, 
domine, non in verbis mendacii confidimus liberari, 
sed magis credimus quia veritas liberabit nos. Deus, 
qui est veritas, qui solus laborem et dolorem consi- 
derat, non deseruit sperantes in se, sed visitavit nos 
in misericordia et miserationibus. Nam rex noster 
Rodulfus fortis in eo qui dat salutem regibus, de 
inimicis Domini potenter triumphavit (43), Ileinricus 
autem solito more, cum suis complicibus 5, preeter 
eos qui in gladio ceciderunt, in fugam versus est, 
comite illo et participe cujus malitiam vos in bono 
vincere frustra temptastis, Ruperto "'$ scilicet Ba- 
benbergense, qui horum omnium auctor et incentor 


non exasperarent. Sed certum est quod *** nullo 
modo ecclesiam vobis commissam de sua miseria 
poteritis liberare, nisi inimicorum illius inimicitias 
velitis tolerare 53. Rogamus etiam nec in hoc sta- 
tuta canonica deflcere patiamini, quatenus cot- 
pora 5"* excommunicatorum, qui in persequendo 
Ecclesiam occisi sunt, in atriis ecclesiarum sepeliri 
permittatis ** ; ubi autem sepulta sunt, ibi divina 
offlcia celebrari prohibeatis. Multi ex eis in Augusta 
civitate sepulti sunt (44). Ejusdem loci congregatio- 
nibus litteras vestras per discurrentes peregrinos 9** 
satis mittere potestis. Deus autem omnipotens in his 
et in omnibus ita vos dirigat, ut sicut Ecclesia 
sancta pr:wesse, sic et prodesse valeatis. » 

111. Tertiam quoque direxerunt epistolam, quam 
jusserunt in sinodo Romana recitari, si domnus 
apostolicus vel universalis Ecclesiw€ interventu ad 
dignitatis apostolicze rigorem et stabilitatem pos- 
sit "5 excitari : 

112. « Conquerimur beato Petro, ejusque vicario 


VARLE LECTIONES 


"* difficiliter ]l. "* no lI. 


"5 deest 1. 9! ügentia l. ** dees( 1. 53) tollerare 1]. 


᾿Ξ posset 2. 


"5 B. m. n. deo ], *" simplicibus 2. 


55 R. 1. Roberto 2. “7 flagicia 1. 
53 corp. 1, 5*9 non p. 2. ^ perigrinos 1. 


NOTE. 


(43) A. 1078, d. 7 Aug. V. Bertholdi Ann. 


(44) Cf. Ann. August. a. 1078. 


907 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


068 


domno apostolico Gregorio, omnique sanctze Romauz A liminibus sanctze ecclesize separavit tam illum quan: 


Ecclesie concilio, super injuriis et violentiis, quas a 
domno Heinrico passi sumus et incessanter patimur, 
non ob aliam causam, nisi quod sedi apostolice 
obedientes sumus. Pervenit autem ad nos, in "* 
sancta sinodo Romana nuper habita (45) qu:esitum 
esse et dubitari a quibusdam, utrum przadictus vir 
ille excommunicandus sit, an non. Quapropter nos, 
quibus res ista gravi experimento evidentius inno- 
tuit, annuntiare pro nostra :stimatione dignum 
duximus, quantis existentibus causis ipse non solum 
excommunicandus sed multis modis jam vere sit "ἢ 
excommunicatus. Testis est hac sancta Romana 
Ecclesia, pro quantis sceleribus et quam inaudita 
presumpiione in sinodo ejusdem ecclesie vinculo 


omnes sibi consentientes, et virum alium in regia 
dignitate confirmavit apostolica auctoritate. Qua 
sancte. Romana Ecclesi? edicta sicut alia multa 
contempnens, regnum sibi jam secundo interdictuni 
invadens, usque adeo demolitus est dissipando, ut 
jam regnum dici non valeat, cui nulla pene regalia 
supersunt. Cum autem ad conciliandos sibi fautores 
regni facultates sibi non sufficerent, manum iu 
sancta sanctorum extendens, ecclesiarum Dei publi- 
cus invasor effectus est, non eo quasi modo, quo jau 
ab aliquibus tyrannis presumptum esse cognovimus. 
Incomparabiles enim et sine exemplo pravaricatio- 
nes ist:e sunt. Nam non qualibet predia aut modica: 
aliquas facultates ecclesiarum, sed episcopatus quam- 


anathematis alligatus est, non prius tamen, sicut ex Β plures aufugatis episcopis sibi usurpavit, et quicquid 


ipsius domni apostolici litteris didicimus, quam 


ipsum multa sedis apostolice monita spernentem, 
semper ex correptione deteriorem esse *^ probatum 
est. Pensetur ergo de illo, qui ante triennium incor- 
rigibilis inventus est, si infra triennium istud sic 
correctus resipuerit ?, ut nunc de proferenda in 
illum sententia dubitari oporteat. Excommunicatus 
ergo *'^ sicut jam diximus, quam diuturna pertina- 


cia ultionem apostolicam despexerit, undique notum 
est. Tandem necessitate, qua non ?* est incognita, 


coactus, absolutionem qusrens, prius impetrare non 
potuit, quam jurejurando pollicitus est, se de omni- 
bus sibi objectis satisfacturum, prout domnus papa 
sibi tempus constitueret. Hac conditione absolutus, 
recessit. Cum autem placuisset domno apostolico, C 


missis legatis et litteris exegit ab eo, ut faceret 


ad servitia vel sustentationes episcoporum pertinuit, 
totum suis suorumque usibus mancipavit. Pro qua 
re episcopis proclamantibus, domnus papa querimo- 
niis eorum satisfaciens, pro sua pietate in sinodo, 
quae 17 Kal. Decemb. habita est, excommunicavit 
omnes, qui bona eorum invaserunt. Quod cum prz- 
dicto viro cognitum fuisset, quem ejusdem invasio- 
nis auctorem et participem esse certissime constat, 
nec ipse propter hoc ab invasione cessavit, nec eos, 
qui una cum ipso excommunicati sunt, a sua com- 
munione vel ad horam repulit. Audivimus autem 
quod sui defensores his querimoniis tales excusatio- 
nes obtendant "9, quod ipse de bonis ecclesiarum 
nulli aliquid prestiterit, neque de manu ejus acce- 
perit, vel aliquis ipso jubente invaserit. Quod ncc 
nos illi objicimus ; sed in hoc illum accusamus, quod 


quod jurejurando promisit. Quarum litterarum et approbare paratissimi sumus, quippe quod sui 
latores cum appropiarent ad eum, a suis fautoribus sua permissione bona ecclesiastica invaserunt, qui- 
capti, quidam in custodiam missi sunt quoad usque bus ipse rogantibus hoc concessit, dividens singulis 
pecunia redimerentur, alii vero excoriati ac deca- prout voluit ; et hac mercede conducti sunt, ut ini- 
pillati sunt. Quod cum ad nostros renuntiatum  quitati ν᾽ sus vires amministrarent. Quzcumque 
fuisset, iterum per alium nuntium legationem et autem de facultatibus episcoporum in illa distribu- 
litteras apostolicas transmiserunt; a quo ipse verba tione militibus non concessa superfuerunt, his ipse 
legationis audiens, nichil respondit, litteras vero tamquam propriis utitur, et tam manifeste suis 
porrectas accipere recusavit. Hujus "* rei testes usibus deserviunt, acsi hereditario jure sibi prove- 
sunt multi idonei, precipue autem sedis apostolice nissent. In qua accusatione si falsitatis convincimur, 
legatus domnus Bernhardus cardinalis, qui ob id nos, qui accusatores sumus, accusati poenam subire 
nerzotium in illas partes transmissus erat. Qui cum parati sumus. Judicet ergo sancta sedes apostolica, 
legationem suam in irritum procedere conspexisscet, inquirantur sanctorum Patrum concilia, interrogen- 


quamvis certum fuisset, prz»dictum virum pro ad- 


tur Romanorum pontificum decreta, utrum hi, qui 


juucto inobedientiz:  perjürio prioris anathematis . ista faciunt vel consentiunt facientibus, pro excom- 


vinculo innodatum, de quo jam ad tempus conditio- 
naliter absolutus fuit, tamen quod sibi ab apostolica 


municatis et sacrilegis habendi sint "5, οἱ si vel 
ipsis vel ipsorum fautoribus communicandum sit. 


sede injunctum est superimposuit. Jussione igitur Qui cum vere sciant, vera esse quz de eo loquimur, 


apostolica regni gubernacula denuo ei contradicendo, 


scienter communicant ejus operibus malignis, et huc 


à corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi eta δὰ hoc venire solent, ut injustitize latebras defensio- 


VARLE LECTIONES. 


9 deest 1. 55) deest 1. "" factum 2. 539 respuerit 1. "* e. quam diuturnam s. i. d. quam diuturna 
p. l. "!'pne.l. "* Cujus 2. 333 obtendat l. *** iniquitate 1. "9st 1. 
NOTA. 
(45) Mense Februario hujus anui. 


969 


nis obtendant, et tantorum scelerum patroni exi- A 


stant. Cumque in concilio hujus sanctae ecclesiz, 
que semper ab excommunicatis abstinere docuit, 
se quasi oratores exhibent, ita patienter audiuntur, 
sicut et nostri, nullo discrimine inter l:esos et lz:eden- 
tes habito. Hi etiam nuper in comitatu domini sui 
in eos insurrexerunt, qui preceptis apostolicis obe- 
diunt, ut ad inobedientiam constringerent ; scilicet 
in parlibus Suevie, ubi incendiis ecclesiarum et 
altarium ** destructionibus sacrilegia innumerabilia 
commissa sunt. In qua re illos nec "" accusamus 
nec excusamus ; illud autem vere aftirmamus quod 
rapina illa in ecclesiis et earum atriis faeta, cousensu 
et permissione tam principis quam omnium pene 
majorum qui aderant perpetrata est, ea quidem deli- 


DE BELLO SAXONICO. 


:010 


113. Tunc ab ipsa sinodo (40) in Theutonicas 
partes subjectam misit epistolam : « Gregorius "* ser- 
vus servorum Dei (GREc. Vll, Regist. v1, 1), ómni- 
bus clericis et laicis in reguo Tlieutonico constitutis, 
qui excommunicationis vinculo non tenentur, salu- 
tem et apostolicam benedictionem. Qus et quanta 
nobis cura fuerit et est, ut pestilentia clades "^ et 
desolatio a regno vestro auferatur, pax *' et hone- 
stas et solitum decus vobis reddatur, in sinodo quz 
hoc anno in quadragesima Romse celebrata fuit 
declaravimus. Judicio enim saneti Spiritus decre- 
vimus et. precepimus, ut in regno vestro omnium 
conventus episcoporum et laicorum eorum qui timent 
Deum et inter vos pacem desiderant fieret, et coram 
nostris legatis decerneretur, si cui "*, Heinrico 


beratione, quod sacrilegum illum exercitum aliter B videlicet ** vel Rodulfo, qui de regui gubernaculo- 


sustentari non posse censuerunt. Hoc quoque novit 
sancta Romana Ecclesia, quod prefatus Heiuricus 
domno apostolico jurejurando aftirmavit, quod nul- 
lum amodo, qui ad limina apostolorum de quibus- 
cumque terrarum locis tenderent, vel ipse vel ali- 
quis eorum quos constringere posset prohiberet. 
Qualiter autem juratam illam promissionem observa: 
. verit, nobis tacentibus ipsa rerum indicia manife- 
stant. Ergo preter illam qus et ab antiquis Patribus 
et a vestra sanctitate in hujusmodi prevaricatores 
promulgata est sententiam 95, archiepiscopus Mo- 
gontinus majorum exempla secutus, adjunctis sibi 
episcopis numero septem, .quibus' eadem  in;uriz 
ratio fuit, pro defensione ecclesi: sibi commissae 


inter se decertant, amplius justitia faveret, parsque 
*^ injustior ratione devicta eL beati Petri auctoritate 
constricta, facilius cederet et ab interitu animarum 
et corporum, Deo propitiante, cessaret, justior 
vero pars amplius de Deo conlideret, et adjuta beati 
Petri auctoritate *5 et omnium justitiam diligentiun 
consensu, de victoria omnino speraret et neutrain 
5" mortem timeret. Sed quia pervenit ad nos quod 
inimici Dei et fllii diaboli quidam apud vos contra 
interdictum apostolic:e sedis praedictum conventum 
procurent "" in irritum ducere, et non justitia sed 
superbia ac totius regni desolatione suas cupiditates 
anhelent implere et Christianam religionem destruere 
monemus vos et ex parte beati Petri precipimus, 


predictum virum, qui parrochianus illius est, tradi- C ut talibus nullum auxilium ** przebeatis neque illis 


dit Sathanz in interitum carnis cum universis suis 
complicibus. Item domnus episcopus Wirtzeburgen- 
sis presente et cooperante sedis apostolice: legato 
domno Bernhardo omnes illos anathematizavit, qui 
aciu vel consilio in hoc culpabiles extiterunt, quod 


communicetis. In pre dicta enim sinodo jam omnes 
5! excommunicationis et anathematis sunt vinculo 
innodati, et ut nullam victoriam possint obtinere, 
beati "" Peiri potestate suut obligati ; ut saltem 
coacti confundantur, et a morte animarum suarum 


ille a sua sede prohibitus est. Cujus prohibitionis οἱ desolatione proprie *" patrie revocentur. Vos 
auctor non incertus est ; qui etiam in ejusdem sedis autem, fratres carissimi, de me "" nullo modo 
civitate, in qua pene nemo non excommunicatus dubitetis, quod injuste parti scienter aliquo modo 
est, frequentissime moratur. Ecce audivit sanctitas faveam. Magis enim pro vestra salute desidero 
vestra, quam multis modis vir ille cum suis dampna- mortem subire, quam totius mundi gloriam ad ves- 
tus sit et vere dampnandus. Rogamus ergo vos per trum interitum arripere. Quod si aliqui de falsitate 
nomen Domini nostri Jesu Christi, et per eum cujus confisi, litteris vel verbis aliter vobis indicaverint, 
vicem agitis, ut si jam prolatis in eosdem homines nullo modo eis ** acquiescatis. Deum enim timemus 
senlentiis aliquid superaddere necessarium non pu- et pro ejus δ) amore cottidie affligimur, οἱ ideo 
tatis, hoc tamen firmissime prohibeatis, ne vel in hac D superbiam et obleetamenta seculi parvipendimus, 
sancta sedé vel alicubi ad communionem recipiían- quia cito apud eum consolari indubitanter credimus. 
tur, priusquam ecclesiis quas leserunt satisfaciant, Omnipotens et misericors Deus, qui ultra spem, 
ne grex vobis commissus amplius ab eis contamine- ultra meritum miseretur et consolatur nos in tribu- 


tur, et ne pessimum illud fermentum totam massam latione nostra, aperiat cor vestrum in lege sua, 
corrumpat. » et ** in preceptis suis confirmet vos, ut auctoritate 


VARLE LECTIONES. 


"ig 2. n. i. 1. "* dees( 1. 2. supplevit. Eckharl. —'* Gr. episcopus s. Reg. VI, l. 


*5 altariorum 1. 
*" et pax h. R. ?* deest 2. 53 deest R. "" f. Injustitior enim pars r. R. δ po- 


'4 et clades ἢ. 


lestate ἢ. 
"* pot. b. P. sunt alligati R. "' 
v. in p. s. R. 


ὅδ 80. neque ἀιΓΆΠ κι " procurarent R. "'5 adjutorium R. 
. patrie vestre R. 


$99 o. sunt. e. eta. v. i. ἢ. 


$93 deest. ]. "illis R. "deest 1. " et confirmet 


NOTE. 
(46) In Regesto Gregorii littere istz:( date dicuntur Capus kal. Jun. ind. |. (1078.) 





$71 


BRUNONIS CLERIC] MAGDEBURGENSIS 


572 


beati Petri a cunctis peccatis absolutos vos ad coeleste A fecistis, effectum habitura est, indubitanter constat, 


regnum perducat regnaturos. » 

114. Contra quam nostrates hanc, quam supposui, 
miserunt epistolam : « Accepimus dudum sanctitatis 
vestra litteras hoc continentes, quod vos in sinodo 
Romana decrevistis, quatenus in nostris partibus 
conventus omnium episcoporum et laicorum Deum 
timentium fleret, ad discutiendum hoc, cui illorum, 
qui de regni gubernaculo certant, justitia magis 
faveat. In. qua re hoc primum miramur, quod 
prudentia statuit, quod nullo modo posse fleri 
constat. Novimus enim hoc memoriae vestra non 
excidisse, quod tam assiduis querimoniis frequen- 
tatum est apud vos, quippe quod pene omnes 
episcopi qui sedi apostolice obediunt, de suis epi- 


quia iste rex esse non potest. Quomodo enim regnare 
potest, cui nullus amodo fidelitatem ex debito servat ? 
Quomodo regere populum potest, qui in agendis 
causis legalibus neminem ad faciendum justum judi- 
cium sacramentorum obligatione constringere po- 
test ? Si autem, quod absit! apostolica illa indulgentia 
pro rato habenda non est, quid erit de illis episcopis, 
et aliis, qui spe "* przdicte absolutionis juramenta 
Heinrico predicto facta infregerunt? Nonne mani- 
feste perjurii convincuntur? Si enim ille juste 
regnare potest, isti injuste fecerunt qui promissa 
sibi üdelilatis jugum a se projecerunt. Adhuc aliud. 
Quid de illis sacramentis erit qu:& postea regi Ro- 
dulfo facta sunt, cu;us ditioni vestra auctoritate 


scopatibus expulsi, a facie persequentium fugiunt, B subjugati sumus? Ecce qualis rerum perturbatio ! 


et latitant; et quomodo hi cum suis persecutoribus 
convenire et conferre de his causis possunt, pro 
quibus aliqui illorum occisi sunt, quidam in capti- 
vitatem abducti, reliqui vero omnibus rebus suis 
exspoliati ? Deinde quoque hoc mirandum censemus, 
quod illius hominis causam cum illis hominibus 
discutere jubemur, quos utrosque legatus sanctae 
Romana Ecclesiw€ vestra jussione a liminibus eccle- 
sim sancte separavit. Si autem nichil horum obsti- 
tisset, quid nostra ** interest, ut jam dudum finitam 
sinodi Romane sententiun reiractemus, ei denuo 
ad rationem ponamus ? Quid ad nos, ut discutiamus, 
si illi justitia faveat ad obtinendum regnum, cui 
vos regni gubernacula jam ante triennium sinodo 
judicante interdixistis? Nonne magis oportuit ut 
judicium illud discussio precederet, quam nunc tan- 
dem subsequatur? Novimus intelligentiam vestram, 
quia nunquam de re indiscussa sinodus vobis prz- 
sidente judicavit. Quas ergo necessitas secunda 
discussionis? Sí autem predictus ille nondum 
discussus est, sed sicut vos dicitis adhuc discutien- 


dus, quz ratio fuit, ut homini indiscusso regalis. 


dignitas ex dignitate apostolica sine ullo conditionis 
additamento interdiceretur? Si nondum discussus, 
sed adhuc discutiendus, quare regi alteri obedire ex 
vestra auctoritate jussi sumus, priusquam certum 
fuisset, istum uon posse regnare? Hujus rei testes 
sunt apud nos littere vestr:e, quippe quod legatus 
Sedis apostolice vestra jussione anteriori illi denuo 
regni gubernacula interdicendo a liminibus sancte 
ecclesie separavit tam ilium quam omnes sibi con- 
sentientes ; allerum vero, qui in locum illius subro- 
gatus est nostra electione, iu regiam dignitatem 
apostolica auctoritate confirmavit, omnibusque "* 
in regno Theutonico consistentibus, ut sibi obe- 


Attendant οἱ videant omnes qui sanum sapiunt, si 
factum est hujuscemodi, si audita est umquam imn 
Ecclesia confusio similis huic confusioni. Videte, 
carissime domine, quia terra commota est et con- 
turbata. Si vultis sanare contritiones ejus, in eo 
quod cepistis firmiter persistite, et quod «xdiflcastis, 
non destruite. Si enim in 9* incepto itinere retrorsum 
redire et ob difficultatem diverticula quzrere vultis, 
non solum vulnerata non sanatis, sed quae sana 
sunt vulneratis. Nam si ea dissimulando qua vestra 
statuit auctoritas, nos in media tempestate, quam 
pro vobis incurrimus, derelinquitis, testis est super 
nos ccelum et terra, quia ** injuste perditi sumus. » 

116. Item post aliquod temporis intervallum 


C nostrates hanc epistolam domno apostolico miserunt : 


« Non latet sanctitatem vestram, | quantas vobis 
obediendo persecutiones passi sumus, quomodo zesti- 
mati sumus sicut oves occisionis, quomodo traditi 
sumus in fabulam et in improperium. Si ergo talia 
pro vobis sustinendo, nichil a vobis gratie mervi- 
mus, nec digni sumus quorum liberationi studium im- 
pendatur : quare saltem justitia, qu: nec inimicis dene- 
ganda est, nobis denegatur? Si ergo justum est, quod 
justum esse multis ὅδ᾽ vestris hortationibus didicimus, 
scilicet ut illi sententize. vestre qux in Heinricum 
processit obediamus, illi qui e contrario eidem sen- 
tenti:  vestrze. superbe repugnant "9, quare secun- 
dum justitiam non constringuntur? quare pro hac 
inobedientia nullam apostolicae gravitatis censuram 
sentiunt? quare illis conceditur, quod tam ipsis 
quam nobis interdictum est? aut quomodo illis licet, 
quod nobis illicitum factum est? Ecce ipsi sine omni 
contradictione vestra, illi ad obteitum regni auxi- 
lium prebent, cui vos regni gubernacula inter- 
dixistis; illi sicut regi serviunt, quem vos usque 








diant, ex parte omnipotentis Dei precepit. Numquid adeo a regia dignitate deposuistis, ut omnes ἃ vin- 
hzc omnia destruenda sunt et pro nichilo reputanda? culo juramenti, quod ei fecerunt vel facient, absol- 
Ut autem de reliquis omnibus taceamus, certe si veretis ; illi participando communicant, quem legatus 
sola illa absolutio sacramentorum, quam in synodo sancte Romans Ecclesie denuo sibi regni guberna- 


VARLE LECTIONE 


i rena 2.  "'"que deest. 1. "*ita 2. propter 1. *ab2. "quod 2. "vultis 1. 5 repu- 
gn . 


573 


DE BELLO SAXONICO. 


574 


cula contradicendo ** a liminibus sancte ecclesie A a preliantibus lentus sederet, eventum belli dubius 


separavit ; illi ad oppressionem nostram cum omni 
studio vires administrant. Quicquid enim mali pati- 
mur, ab illis patimur quos vos prohibere et debetis 
et potestis. Quibus dum nulla a vobis auctoritate re- 
sistitur, sine dubio ad internecionem nostram frena 
laxantur. Igitur vestra illa famosa strennuitas, qua 
juxta apostolum semper in promptu habuit ulcisci 
omnem inobedientiam, quare istam non ulciscitur? 
Quare istam dissimulat, et talem quidem inobedien- 
lam de qua mala inaudita "* oriuntur, mala quo- 
rum non est numerus? Si quando miserew nos oves 
in aliquo excessimus, confestim sine mora, sine di- 
latione in nos apostolice austeritatis vindicta pro- 
cessit. Nunc autem cum ad lupos perventum est, qui 


expectans, ut cui parti victoria cederet, ei congra- 
tulando socius accederet. Igitur exercitus uterque 
convenerunt in loco qui Flathecheim "'* (47) voca- 
tur, et sic consederunt, ut inter eos rivus, non latus 
quidem sed profundus, haberetur. Itaque nostrates 
ad defendendum partis suz litus ordinati, illos ad 
se venturos in declivi montis expectant, ut ipsius 
oportunitate loci descendentes, hostes supinos faci- 
lius retrorsum impellant. Et Ottoni duci, quo primus 
pugnam conserat, imperant. Ergo dum sic ordinati 
nostrates, adversum se venturos hostes attendunt, 
illi, sicut semper solebant, calliditate pugnaturi, 
nostros improvisi circumveniunt, et dum a fronte 
venire putantur, subito post tergum respicientibus 


apertis morsibus in gregem Dominicum deszviunt, B adesse videntur. Tunc rex Rodulfus velocem misit 


omnia cum patientia et longanimitate differuntur, 
omnia in spiritu lenitatis tolerantur. Rogamus ergo 
vos" per nomen Domini Jesu, ut sive vos terror 
viri peccatoris, cujus gloria stercus et vermis est, 
exorbitare fecit, sive familiarium personarum mol- 
lita persuasio delinivit, ut redeatis ad cor, ut memor 
sitis honestatis et timoris Domini, et si non nobis 
propter nos parcitis, saltem vestre innocentizm in 
tanti sanguinis effusione provideatis. Nam si illos 
amplius in nos grassari permittitis, quos prohibere 
debetis et potestis, timendum est, ne coram justo 
judice de perditione nostra excusationem non ha- 
beatis. » 

116. Sic totus annus ille consumitur, ut fere nichil 


Ottoni duci nuntium, per Deum obtestans, ut anti- 
que memor virtutis, sicut dispositum fuerat, ipse 
bellum primus incipere non refugiat. Cui dux Otto 
respondit, si sibi, sicut putabantur, primo venissent 
5", se nullatenus eorum violentiam formidare ; nunc 
vero se non posse sud legionis ordinem convertere ; 
et rogavit, ut illi quibus primo venissent, eos tota 
virtute susciperent, promittens se cum primum pos- 
set, eis in auxilium venturum. Denique multo aliter 
incipitur quam dispositum fuisset. Nam novissimi 
fiunt primi, et primi novissimi. Acriter itaque utrim- 
que pugnatur, sed momento brevi finitur. Nam Saxo- 
nes citissime conversi, hostibus, qui sibi venerant 
a tergo, vultus horribiles ostendunt, et non ante 


memorabile fleret in. nostris partibus, nisi quod apo- C quiescunt, quam eos in fugam versos, sibi terga 


stolici legati frequenter ad utrasque partes venerunt, 
el nunc nobis, nunc hostibus nostris apostolicum 
favorem promittentes, ab utrisque pecuniam, quan- 
lam poterant more Romano conquirere, secum de» 
tulerunt. 

117. In sequenti vero anno, qui erat ab Incarna- 
lione Domini 1080, mense Januario, Heinricus ite- 
rum congregato non parve multitudinis exercitu, 
Saxoniam volebat invadere, reputans Saxones, utpote 
quietem dum pax erat amantes, non frequentes exire 
hiemis tempore. Saxones vero multis jam laboribus 
exercitati et per inultas inquietudines a somno quie- 
lis expergefacti, tota "56 virtute studebant ei obviam 
venire et ejus impetum ab invasione regionis sus 
repellere. Sed ille solita calliditate Saxones ab invi- 
cem multa promittendo diviserat, ut non diu ante 
diem prelii Widekin *", Wiprecht **, et Theode- 
ricus Geronis'* fllius, cum multis aliis a Saxoni- 
bus ad hostes transirent, et Ekkibertus marchio 
cum sua legione neutre parli accedens, non longe 


monstrare compellunt. Victores itaque Saxones re- 
versi, multas, sicut decebat, laudes referebant om- 
nium bonorum largitori. Ex nostris autem jacuit in 
illo prelio Meginfridus "* Magedaburgensis pre- 
fectus, ex* illis vero Folemarus"* et "* Pragen- 
sis praefectus, et cum eis Boemiorum ceterorumque 
non parvus numerus. Heinricum autem, qui mox 
incepto prelio fuge se commeadavit, Lothowigus 
per silvam semitis latentibus abduxit. Exercitus vero - 
ejus non longe post ad ejusdem fuge presidium 
coactus, juxta quoddam castellum quod dicitur Wart- 
berg "* (48) fatigatus consedit, et ibi, donec cibis 
et requie recrearentur corpora, repausavit. Nostra- 
tes vero, qui castellum tenebant, impetu subito eos 


D iusiliunt, et eis fugatis, omnia pene qui habebant 


diripiunt, equos, arma, vasa aurea et argentea, piper 
et alia pigmenta, pallia et pretiosa vestimenta. Erat 
enim in eadem societate patriarcha et alii partium 
illarum principes, qui secum divitias portaverant 
ingentes. Factum est autem hoc tertium proelium 


VARLE LECTIONES. 


99 interdicendo 2. "** infinita 2. "'* deest 1. 


866 cum rege suo Rodulfo tota 2. '*' widekint 1». wi- 


dikin 2. ** wipertus 2. ὅδ g. comitis 2. 579 Flathechim 1*. Fladecheim 2. "' primum obvenissent 2. 


7? ila 2. meinfridus 1. "* et ex 1. 


δὲ wartberh 2. 


δι falmarus 1. volcmarus 1^. c. Dresd. 


95 etiam 1^. c. Dresd. 


NOL&. 


(47) Flarcheim prope Muhlhausen. 


(48) Wartburg. 


215 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


910 


anno Domini 1080, 6 Kalend. Februar., feria 2. A observent. Quicumque autem hac nostra statuta ulla 


118*7, ]pso (49) anno domnus apostolicus in Theu- 
tonicas partes a sinodo (50) subjectam misit episto- 
lam "* : « Gregorius episcopus "* servus servorum 
Dei, omnibus archiepiscopis et episcopis in Theu- 
tonico atque in Saxonico regno commanentibus ***, 
omnibusque principibus, cunctis etiam majoribus **: 
atque minoribus, qui non sunt excommunicati et 
obedire voluerint, salutem et apostolicam benedi- 
ctionem. Quoniam ex lite et dissensione, quz tamdiu 
inter vos est, maximum inu saneta Ecclesia pericu- 
lum, maximum undique inter vos detrimentum fleri 
cottidie cognoscimus, idcirco visum est nobis, visum 
est et fratribus nostris in concilio congregatis, 
sumino desiderio zstuare, summa ope elaborare 
pro viribus, quatenus idonei nuntii, tam religioue 
quam scientia pollentes, e latere apostolice sedis 
ad partes vestras mitterentur, qui religiosos episco- 
pos, laicos etiam pacis et justici: amatores, in par- 
tibus vestris '** commorantes, ad hoc opus idoneos 
congregarent : qui, Domini gratia praeeunte, die et 
loco ab illis statuto, tam ipsi, quam quos ipsis adhuc 
jungere "^ debemus, aut pacem componant, aut 
veritate precognita, super illos qui sunt tanti dis- 
sidii "* causa, cauonicam censuram exerceaut. Ve- 
rum quoniam nonnullos diabolico iustinctu coufe- 
cios **, jniquitatis su: facibus ignitos, cupiditate 
inductos, discordiam potius quam pacem feri et 
videre desiderantes fore non ignoramus, statuimus 
in hac sinodo ad eandem formam sicut et in przeter- 


praesumptione violare temptaverit, anathematis eum 
vinculo ligamus, et non solum in spiritu, verum etiam 
et '* in corpore et in omni prosperitate hujus vite 
apostolica auctoritate innodamus,et victoriam in armis 
auferimus, ut sic saltem confundantur et duplici con- 
tritione conterantur. » ' 
119. item domnus papa regi Rodulfo : « Gregc- 
rius episcopus servus servorum Dei, Rodulfo regi 
et omnibus secum Christianam religionem defenden- 
tibus salutem et apostolicam benedictionem. Quod 
regnum Theutonicorum, hactenus inter omnia mundi 
regna nobilissimum, jam video incendiis czdibus et 
rapinis devastari confundi "' et annullari, quam 
magnus exinde cordi meo dolor iusideat, quam cou- 
B tinuus in visceribus meis me gemitus afficiat, teslis 
est ille solus, qui omnium hominum corda scrutatur 
et probat. Deferuntur enim * michi jam sepius 
legationes Heinriei cum "* per proprios nuntios, 
tum per cognatos et aliarum terrarum principes et 
affines, modo omnem oboedientiam promittendo, 
modo per varia ingenia sollicitando, id a me summo 
conamine cupientes efficere, quo me ad votum suum 
suis "* parlibus valeant inclinare. Verum quia hinc 
inde et Romana gravitas et apostolica mansuetudo 
me per mediam justitiz:e viam *** incedere cogit, 
omnibus quibus possum modis hoc oportet inter- 
dere, quomodo veram a falsa justi tiam, perfectam a 
ficta obedientiam, judicio sancti Spiritus valeam 
discernere, et rato ordine ad finem usque perdiu- 


ita, ut nulla unquam persona alieujus potentia: vel U cere. Hac vero '** et alia, si propitio Deo ad vos sani 


dignitatis *, sive magua sive parva, sive princeps 
Sive subjectus, aliqua presumptione presumat 357 
legatis nostris obsistere, et postquam ad vos perve- 
uerint, de componenda pace contraire; uec postea 
conira interdictum illorum alter in alterum audeat 
insurgere "*, sed usque ad diem ab illis statutam 899 
firmam pacem omnes sine ulla occasione et fraude 


perveniunt legati mei, melius quam hae littere viva 
voce testificabuntur et docebunt (91). » 

120. .Item domnus apostolicus regi Rodulfo : 
« Gregorius episcopus servus servorum Dei, Rodulfo 
regi omnibusque secum in regno Saxonum comma- 
nentibus, tam episcopis quam ducibus et comitibus. 
nec non majoribus et minoribus, peccatorum abso- 


VARLE LECTIONES. 


"" coder nonnisi in voce Gregorius aliud capul orditur. 518 hic collalam, eque alque alleram que sequitur. 


cum apographo sec. XI in cod. Trevir. Nro. 109. 


V9? deest 1. 2. ὅ30 commorantibus T. ! min. atq. 


mai. 1. 543 nostris |. **' adjungere adhuc 2. '* discidii 2. 585 c. si i. 1, "* vel deest 1. — '*' audeat 2. 


-* resurgere l. ὅδ᾽ statutum 1. 
"* inà 1, "'* deest 2, 


9? deest 2, 


091 d. 


etc. 2. 553 deest 1. 89) w) tum 2. * sue parli 3. 


NOTAE. 


(49) Epistolz ist: anno 1079 script;e esse viden- D procurate. Quod si meis vultis adquiescere consiliis, 


tur; cf. Bertholdi Annales supra p. 318. Paulus 
etíam Bernr. cap. 105 priorem epistolam anno 1079 
assignat. 

ῷ j Cujus acta v. supra pag 316 sqq. 

1) Codex Trevirensis baec addit : « Audivi qui- 
dem a legato meo B. metropolim Magedaburgensem 
jam diu esse viduatam, et adhuc perversa quorun- 
dam contentione, ne desponsari possit, fuisse tur- 
batam. His modis omnibus ex precepto Dei omni- 
potentis et sancti Petri et meo ne przevaleant resistite, 
et domus Dei dignum dispensatorem per ostium 
introducere, cum communi omnium religiosorum, 
tam archiepiscoporum quam episcoporum, nec non 
etiam clericorum et laicorum, consensu et electione 


audio enim inter vos esse quosdam boni testimoni! 
viros, A. scilicet Goslariensem decanum, G. Bertaldi 
ducis filium, H. Sigifridi comitis filium, quorum unum 
me precipiente et consentiente eligite, et in archi- 
episcopum prenominate ecclesi& ordinate. Si vero 
in his tribus qui dignus sit non poterit inveniri, i 
contritione cordis orando et jejunando ad Deum con- 
vertimini, rogantes ut sua revelante gratia, persona 
qua huic negotio sit conveniens possit ostendi. Hoc 
procul dubio scientes, quia sicut illum qui ambitu 
secularis potentize inordinate intraverit, vinculo ex- 
communicationis alligabo, ita quoque eum qui cano- 
nice intronizatus fuerit, a peccatis absolvo et aposto- 
lica benedictione benedico. » 





577 


DE BELLO SAXONICO. 


519 


lutionem et apostolicam benedictionem. Cum Veritas A tum intelligens, magna turba peditum simul et equi- 


ipsa dicat, omnium qui propter justitiam persecu- 
tionem patiuntur, regnum esse celorum, οἱ Aposto- 
lus clamet neminem, nisi qui legitime certaverit, 
posse coronari : nolite, filii mei, in hoc, qui vos 
jam multo tempore exagitat, bellico furore deficere ; 
nolite per ullius *" fallentis person: mendacia de 
nostro fideli adjutorio dubitare, sed magis magisque 
pro tuenda veritate ecclesiastica, pro defendenda 
vestri? nobilitatis ** libertate, labori jam citius 
liniendo incumbite, et ex adverso ascendendo, vos 
et corpora vestra quasi murum pro domo Israel 
oppouere satagite. Quid jam in duabus sinodi nostre 
conventionibus de rege Rodulfo et de Heinrico statu- 
tum, quidque ibi de pace et concordia regni etiam 


tum derelicta illum est insecutus. Cumque jam illi no- 
strates appropinquarent, eumque Niuamburg *** (54) 
episcopatum incendere velle viderent, propero cursu 
eum per montana praevenientes, urbem ab incendio 
fortiler defenderunt. Quo ille cognito, obvia cuncto 
comburens et vastans, ad fluvium qui dicitur 
Elstera — pervenit ; cujus magna profunditate 
visa, nolens ibi castra locavit. Hic diversorum 
diversas opiniones michi contigit aguoscere, sed cui 
earum veritas accedat, non licuit michi scire. 
Alii namque dicebant, quia bis a proelio disce- 
debat victus, amplius eum fortunam proelii 
nolle temptare, sed nostris arte sua deceptis, 
maguam partem regionis velle comburere, sicque 


rum jurameniis sit difünitum, per nostras litteras B sine prelio, quasi cum victoriz gloria. suas in partes 


el per vesiros legatos, nisi forte capti sint *, 
apertissime potestis agnoscere, et si quid adhuc 
remanserit *, per episcopos Meteusem et Patavien- 
sem et abbatem Augiensem *'" (52), qui nobiscum 
iuam rei prestolando morantur, cum ad vos ipsi 
pervenerint, quasi in promptu habetis audire. Po- 
stremo hoc vos ignorare nolumus, quia omui qua 
oportet instantia, cum ** orationis nostrae assi- 
duitate, tum officii nostri gravitate, et prospiciendo 
consulere et consulendo prospicere vestre neces- 
sitati uon dubitamus. » 

121. Eodem anno, mense videlicet Octobri, Hein- 
ricus militiae ** Jaboribus infatigabilis, iterum con- 
gregavit exercitum, ut invaderet Saxoniz regnum. 


Saxones vero cum ingenti multitudine occurrerunt € 


el in loco qui Caucul (93) vocatur, ibique castris 
positis, sederunt, ut. lines suos cum Dei adjutorio 
ab hostili iuvasione tuerentur. Cumque missis explo- 
ratoribus ille nustram virtutem cognosceret , et ei 
cum sua virtute congredi non auderet, ad artem 
malitia convertit se, dolique calliditate nostrum 
agmen in duas partes dispergit, ut quod integrum, 
suis viribus diflüidens, adire non prasumebat, divisum 
per partes, si necessitas compelleret, aggredi nonu 
formidaret. Nam cuim proelium devitans cum uni- 
verso exercitu suo contra Erphesfort ** teuderet, 
velocissimos equites retro contra Goslariam immisit, 
qui quibusdam villis incensis ad se velociter prope- 
rarent. At Saxones per suos exploratores iter ejus 


declinare, sed inscium fluminis hujus profunditatem 
incurrisse, sicque coactum, quia non facile transire 
poterat, prelio se commisisse. Alii vero putabant, 
quod ex "* industria malivolentie hunc pugne 
elegisset locum, ubi suis quibus non bene credebat 
aut fortiter esset pugnandum, aut turpis fuge 
premium periculum fluvii subeundum. Alii vero cre- 
debant, quod ideo regiones illas peteret, quia Misnen- 
sium vel Boemiorum pro quibus legatos miserat, 
auxilium speraret ; qui si sibi, sicut, expectabat, 
fuissent adunati, inde per Merseburg οἱ Magedaburg 
et per universam potenter transiens Saxoniam, 
cuncta posset depopulari, susque in perpetuum 
subjicere dominationi. 

122. 1yitur Heinricus castris in Eistrz» ripa locatis, 
crastiuo mane primo suas acies disposuit, quia nul- 
lam prolii moram per se fieri voluit (am. 1080), 
ocl. 10) : cum ecce nostri multa festinatione simul 
et itineris asperitate fatigati, multis in via pra ** 
lassitudine derelictis adveniunt et audientes, quod 
hostes essent, e contra sine mora se ad defensionem 
patrie sug *"* disponuut. Cum vero pedites admo- 
dum pauci esse "*, plurimis non valentibus sequi, 
conspicerentur, omnes qui non satis fortes equos 
habebant ex equitibus pedites fieri jubentur; et 
tunc ordinati, hostibus obviam paulatim progrediun- 
tur. Episcopi vero clerieos omnes qui aderant, ut 
psaluum 827» multa devotione cantarent, ammone- 
bant. Exercitus autem uterque ad paludem 


contra Erphesfort ** edocti, cum eum facile possent Dqua vocatur Grona *'* convenerunt, ei quia sine 


insequi vel etiam prevenire, viso post dorsum fumo 
illuc universi festinant, ut ei Goslariam et illas 
partes Saxoniwe prohibeant. llle vero ceptum iter 
ad Erphesfort "* peragens, oppidum jam suecensum 
fuerat depradatus, cum noster exercitus se decep- 


vado palus erat, exercitus ambo dubitantes ibi 
substiterunt, et alteros alteri, ut priores ad se 
transeant, opprobriis increpantes , utrique suam 
ripam ininoti tenuerunt. Tandeimn nostri caput ipsius 
paludis non longe esse cognoscentes, ad illud tende- 


VARLE LECTIONES. 


"' illius 2?  '* ita 2. voluntatis 1. 
*9 ifa 2. malicie 1. ** erpesfort 2. 
** essent 1. “9 ἐκ 2. grouo 1. 


9 sunt 2. 
*5$ nieuburh 2. *'* deest 1. *" deest 1. 


** remansit 2.  ' augustensem ed. 555 tum 2. 


** deest ]. sue p. 2. 


NOTE. 


2) V. Bertholdi Ann. a. 1(/9. 
($3! Fortasse Keula prope Muhlhausen. 


(54) Naumburg. 


579 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


580 


bant; quo viso, contrarii equo itinere ad eundem À ditissimi homines secum portaverant, quicquid in 


terminum paludis pergebant. Ibi cum in tuto conve- 
nissent, conseruere manus, et utrimque fecerunt 
miserabile facinus. Heinricus autem, mox ut eos 
vicissim misceri conspexit, se sicut solitus erat in 
fugam dedit. Exercitus vero ejus'tanta virtute nos- 
tris instabat, ut quibusdam terga dantibus, ad illo- 
rum castra fallax fama veniret, que: Saxones esse 
victos ore mendacii nuntiaret *!. Dumque presules 
qui Heinricum adiuvabant, cum suis clericis Te 
Deum laudamus gaudentes cantarent**, Rappodo*!*, 
unus de summis principibus *'*^ portatur occisus. 
Quem qui ferebant, his qui in castris erant, de 
longe : Fugite, Fugite, clamabant ; Otto namque 
dux adsumpta peditum turma, illis qui nostros in 


Erphesfort rapuerant, omnia illa nostri simul diri- 
pientes, ad castra sua venerunt triumphantes. 

123. Hli vero qui gladium effugerant , quantas 
calamitates in fluvio , silvis, paludibus sustinerent, 
nulli est credibile, nisi cui contigit hec omnia loca 
presentialiter videre. Fluvius enim tales ex utraque 
parte ripas habet, ut hic nemo nisi cadens possit in- 
trare, illic nemo nisi frutectis vel herbis arreptis 
repens possit exire. Multi fugientes, cum illi hic 
proni fluvium velociter inciderent, et illic de dorsis 
equorum ripe insilirent, gladio ripam cz»debant, ut 
equos post se de fluvio extraherent , tandemque 
cedendo fatigati, equis derelictis armisque pro- 
jeetis fugam trepidi corripuerunt. Ergo quicquid 


fugam verterant equam vicem rependit , eosque B Unstrod *** ubi victi sumus in nos peccavit, Elstera *'! 


terga sibi monstrantes insequi non ante desistit, 
quam eos per media castra festinantes fluvium 
satis cum periculo transisse conspexit.. Nam fere 
non minor pars hostium in fluvio quam periit in 
prelio. Tunc pedites plenam se sperantes victoriam, 
castrorum volebant invadere rapinam. Sed dux Otto 
prudens *'* in bello, timens ne adhuc hostes aliqui 


post terga remansissent, monuit eos a preda manus 
interim continere, donee certi quod nullus hostis a 
tergo latuisset, securi possent hostilia castra diri- 


pere. Itaque reversus cum peditibus, invenit in loco 


prolii Heinricum .de Lacha cum maxima parte 
exercitus, jam quasi de victoria triumphantem et 
Kyrie eleyson l:o clamore canentem. Quam multi- 


pro nobis dupliciter vindicavit. Illic enim tantum 
nostras res fugientes amisimus, isthic et hostiles 
et nostras, quas nobis przdando tulerant fugientes 
hostes, fugientibus οἱ interfectis abstulimus. In fuga 
vero quamplurimi fortes viri a rusticis securibus 
et fustibus occisi, multi nobiles et illustres sunt a 
personnis vilibus capti, multi fame crudelissima 
cruciati, equos vel gladios pro frusto panis dare non 
dubitabant, nec si panem venalem invenirent, ulli 
sud rei parcebant. Si qui vero capti ad aliquem de 
nostris hominem probum sunt adducti, sanati si 
vulnerati erant, gratis in patriam suam remittun- 
tur, vestibus et armis decenter instructi. Tunc di- 
ctum est illis quod Heinricus dominus eorum post 


tudinem cum vidisset dux Otto, voluit eam devitare C Boemios misisset, et illis venientibus, cum eodem 


primo, quia non eam turbam se vidit habere, cum 
qua cum tanta legione putaret tutum pugnare ; sed 
rursus recogitans, quia Deo non est difficile multos *!* 
in paucis vincere, fortiter eos adivit, et Deo dante 


illis spiritum timoris, cito eos in fugam convertit. 


Omnibus ergo aut in fluvio mersis aut ultra fluvium 
fugatis : « Nunc, ait dux Otto, castra securi perqui- 
rite; nunc tuti quicquid inveneritis accipite ; et 
quicquid hodie fuit hostium, vestra *" virtute vobis 
praestante, vestrum vocate! » His verbis nondum 
finitis, hostilia *'* castra pervadunt, et omnia quz 
sunt inventa, festinanter invadunt. Sunt autem in- 
venta multa pretiosa tentoria, multa episcoporum 


scrinia sacris indumentis et vasis plena, multa vasa 
aurea et argentea cottidianis usibus apta, multe 
quoque argenti vel auri laminz, multoque 515 maxi- 
ma pars numerate pecunie , equi quamplurimi 
simul et optimi, arma generis universi, mutatoria, 
ceteraque sine zstimatione vestimenta, vel ut bre- 
viter dicam, quicquid episcopi Coloniensis fuit, Tre- 
verensis et alii fere quatuordecim secum attulerant, 
quicquid dux Fridericus, comes Heinricus ceterique 


qui adhuc reliquus erat exercitu Saxoniam repetere 
voluisset. Sed illi responderunt se potius, si pos- 
sibile esset, totum mundum velle circuire , quam 
Saxonicam terram umquam magis transire **, 

124. Interea Saxones ad sua castra reversi repe- 
rerunt inminutam magnam partem sui gaudii , quia 
rex eorum Rodulfus duobus acceptis vulneribus, 
uno letali , altero deformi, magis quam suum dole- 
bat casum populi. Sed cum cognovisset quod suus 
haberet victoriam populus : « Nunc , ait, latus pa- 
tiar vivus οἱ ** moriens, quiequid voluerit Domi- 
nus! » Quamvis autem dextera manus illi fuisset 
amputata, et grave vulnus haberet venter ubi de- 
scendit ad ilia, tamen ut illos quos de sua morte 
videbat dolentes consolaretur, se non in presenuti 
moriturum fidenter pollicetur; suique postponens 
curam, suis vulneratis ostendebat quam deceret 


adhiberi medicinam. Qua fortitudine simul et pie- 


tate nostri principes valde commoti , concorditer 
omnes ei spoponderunt, ut si Deus omnipotens 
illius vitam servare vellet, eo vivo, etiamsi utra- 
que manu careret, Saxonia nullum alium rectorem 


VARLE LECTIONES. 


*! nuntiaret D. P E H. a c. s. c. T. D. 1. g. recepi ez 2. desunt 1l. 1b. 
rent 2. *' ecce rabodo 2.  *'* p. parcium Heinrici apportabatur 2. 
*! multaque 1. 1b. 


in p. 2. *"" nrà 1. 48 hostia 1. 


*" sive 2, 


413 cantaret. 1. cane- 
46 in multis et 


e" prodens l. 
es ** intrare 9. 


60 unstrad I. elstrad !. 





581 


DE BELLO SAXONICO. 


ei geret. Qua fide multum ille Jetatus, felici est A gontinus , Magedaburgensis, Saltzburgensis, Pa- 


morte resolutus **. Factum est autem hoc prelium 
quartum anno ab Incarnatione Domini 1080, Idibus 
Octobris, feria 5. 

125. Deinde mense. Decembri, cum principes 
nostri congregati de statu regni sui tractarent, ecce 
nuncius aderat qui diceret Heinricum ad suos de 
prolio reversum jactasse, quod rege Saxonum oc- 
ciso totam Saxoniam su:x ditioni subjecisset, et 
nunc exercitu congregato adventare, ita ut Gosla- 
rie natalem 535 Domini celebraret. Sed nostri ma- 
gno exercitu per triduum collecto, ei perrexerunt 
obviam, virtute suam defensuri patriam. Quod ille 
cognoscens ** , ἃ magna spe cecidit, quia Saxones, 
dum non haberent rectorem, facile vinci posse spe- 


thorbrunnensis, Hildinisheimensis *'. Cumque qui 
ex illa parte erant, secretum, quod soli principes 
audirent, habere colloquium voluissent, nostri nul- 
lum sermonem conferre volebant, nisi quem cun- 
ctis qui convenerant, magnis et parvis, audire liceret. 
Jam vero sedentes ex utraque parte díu tacebant; 
quia et nostri, qui rogati illis occurrerant, quid 
illi vellent expectabant; et illi non se rogasse 
nostros, sed nostris rogatos venisse videri volentes, 
quid a nostris peteretur , auscultabant. Tandem 
nostri rumpentes silentium, ut omnium faceret ver- 
bum, Gevehardum petierunt Salizburgensem ar- 
chiepiscopum. Quí surgens, ut erat vir per omnia 
prudens et honestus, et honori quem gerebat non 


ravit. Igitur exercitu suo dimisso, consilioque mu- B minimum conferens honoris, vultu modesto, voce 


tato, misit ad Saxones legatos *', ut quaudoquidem 
nollent esse sine rege, filium suum sibi facerent re- 
gem, seque illis jurare, quod numquam intraret 
terram Saxoniz. Cui legationi dux Otto, sicut erat 
solitus jocose magna seria ** nonnullo schemate 
ludendi velare, respondit : « Sepe, dicens, ex bove 
malo malum vitulum vidi generatum *'*; ideoque 
nec fllii nec patris habeo desiderium. » 

126.  Transaeto vero natali Domini proximo , 
quo 1O8]v* ab Incarnatione Demini inceptus *** an- 
nus erat, Heinricus exrex Italiam disponebat in- 
gredi, ut imponeret aliquem finem rerum suarum 
longo labori, scilicet ut vel domno papa Gregorio 
humiliatione ficta placato, sive vi tyrannica coacto, 


mediocri, sensum profudit sapientis et pii pecto- 
ris : 

127. « Episcopi venerabiles ceterique quos videtis 
adesse principes Saxonici , hanc operam michi 
dignati sunt imponere, quatenus animos omnium *** 
mei sermonis officio debeam vobis exponere. Unde 
vos omnes, sacerdotes sancti ceterique primates 
eximii, rogatos esse volo, ut me dignemini patien- 
ter audire, οἱ cause communi, quam sum jussus 
agere, animum tranquillum, quo verum agtuoscere 
et ** examinare possitis, adhibere; quia non plus 
nostra quam vestra, si vultis, interest, quae sum 
dicturus agnoscere. Vestro ipsorum testimonio fl- 
denter innitimur **, quia vos, quamvis a nostra 


vincula banni, quibus erat ligatus, exueret, vel C societate discessistis, a veritatis amore non discedere 


quod magis volebat, Gregorio per vim de sede pon- 
ülicatus ejecto, et in ipsa sede Wiperto Ravennate 
collocato , qui jam per triennium juste fuerat ex- 
communicatus, libere faceret omnia quae sus ty- 
rannidi placerent, cum de sede apostolica omnis 
sue voluntatis favorem haberet. Sed familiares 
ipsius non tutum putabant fore, Saxonibus recenti 
prelio vehementer exacerbatis invadendos (fines 
suos relinquere, cum de adventu illorum dubita- 
tionem nullam haberent, si pergentes in Italiam, 
suam patriam sine virtute militari dimitterent. Mi- 
serunt ergo principibus nostris nuntios, qui singu. 


lare colloquium rogantes, tempus et locum pre- 


füinirent, quo ex utraque parte principes electi, de 


communi bono tractaturi, convenirent. Convene- D 


runt autem ultra fluvium qui Wisara dicitur, in 
Silva quae inde Capuana vocatur, quia ad urbem 
que Capua (59) nominatur pertinere cognoscitur. 
Convenerunt autem episcopi (am. 1081, Febr.) ex 
illa parte Coloniensis, Treverensis, Babenbergensis, 
Spirensis , Trajectensis; ex nostra vero parte Ma- 


confidimus: — vestro, inquam, testimonio probare 
volumus, quantis injuriis, quantis contumeliis si- 
mus affecti dum toto animo, tota voluntate, sicut 
decebat, regis eramus servitio subjecti. Vos ipsi 
scitis, quotiens singillatim vel communiter vestrum 
petivimus auxilium, quo pro benivola servitute 
nostra vel hoc ex intercessione vestra redderet 
nobis premium, ut a multarum, qua& nos importa- 
biles premebant, levaret fasce calamitatum. Hoc 
quia sspe postulavimus, optime scitis; et quid 
postulando profecimus, similiter optíme scitis. Inde 
vos non incusamus, quia vos pro nostra causa, 
quamvis parum nobis prodesset, sspe laborasse 
cognovimus *^, Quale vero premium nostre devo- 
tioni dederit ultimum, quid opus est dicere, cum 
manifestum est oculis omnium, quia hoc, quod ha- 
buit maximum, nobis rependit extremum. Sacerdo- 
tes namque non solum de nullo crimine convictos, 
sed nec regulariter accusatos, aut in vincula sicut 
latrones conjecit, aut a sedibus suis, quos capere 
non poterat, omnium rerum suarum nudos effuga- 


VARLE LECTIONES. 


*' ac inde translatus Merseburg, sicuti hodie patet ab ipsis honorifice est tumulatus 1^. 


428 serie 1l. 


** agn. 2. — '" |. rogans ut 2. 
*9 a et desunt 1. 1", 


[4 
hilbesheim 1^. — ** omn 1. 


* natale 1. 
8:9. gnatum 1^. — *9 incipitur 1. — **' hillinisheimensis 1, 
* ijj nitimur 1. inde nitimur 1^, — ** agn. 2. 


NOTE. 


(35) Kauffungen. 


583 


BRUNONIS CLERICI MAGDEBURGENSIS 


084 


vit; ecclesíarum bona, quibus episcopi vel ipsi A tram persecutionem posse compelli. Ilzec igitur est 


vivere vel pauperes Dei sustentare deberent, scele- 
rum suorum fautoribus dissipanda *** concessit. 
Terram nostram multis jam vicibus igni ferroque 
vastavit ; cognatos sive milites nostros in uostris 
finibus innocentes occidit, cum nulla fuisset ei causa 
bellorum , nisi quod servos habere volebat filios 
hominum liberorum. Sepe ipsum, sepe vos singu- 
los et universos suppliciter oravimus, ut gladio de- 
posito causam nobiscum judiciis ageret, eli nos 
vestrum per omnia judicium secuturos auimo li- 
benti spopondimus. Quid his omnibus profecerimus, 
vos ipsos iu testimonium vocamus. Ergo uos, qui 
nunc adsumus, cum omnibus quos tenet Saxonica 
tellus, vobis, o sanctissimi Christi sacerdotes, el 


summa nostra petitionis, ut domuum Heinricum 
vel vos jure posse reguare nobis probabiliter osten- 
dalis vel nos vobis, eum non posse, veraciter 
ostendere siuatis; el cun) res alterutra fuerit de- 
monstrata, nos. igui ferroque persequi cessetis “ἢ. » 

123. Tunc illi responderunt se nec ad causam 
Lractandam convenisse, nec se tanlze esse sapientiz, 
ut tam magnam rem ex improviso presumant ageu- 
dam accipere δ᾽, presertim cuim non ad se solum, 
sed ad regein cunctosque regno ejus subditos perti- 
nere videatur. Rogabant autem ut ab initio Fe- 
bruarii, quod tuuc erat, usque ad medietatem 
Junii pax ex utraque parte darelur, intra quod 
tempus couventu facto, eadem causa, quam nostri 


vobis, o nobilissimi principes et fortissimi imilites B nunc agere volebant, comuni tolius regni partis 
humiliter supplicamus, ut memores omuipoteutis uiriusque consilio tractarelur. Nostri vero dolus 


Dei vestrique ofticii, vos, quod estis animarum 
pastores non perditores vocali, vos vero, quod gla- 
dium ad defeusionem non ad internicionem acce- 
pistis innpocentum, cogitetis, eL nos vestros fratres 
in Christo, vestros cognatos in carne, ferro et 
flamma amplius persequi ne velitis. Quod hactenus 
molestiarum a vobis perpessi sumus, vobis donan- 
tes, peccatis nostris imputabimus el correplionem 


illorum pervipientes, quia propterea tam longum 
tempus pacis habere volebant, ut hi qui domi re- 
manebant essent Luti, douec illi qui iu aliam 
per&ebant coutumeliam facerenl apostolice digui- 
lati ; responderuut se nec decipere velle nec decipi, 
sed firmam et integram pacem dare et petere usque 
ad terminum temporis praedicti. Cumque illi Tleu- 
tonicis omnibus, nostre partis adjutoribus, pacem 


divine pietatis appellabimus, dum posthac injuria- se dare promilterent : « ltane, dixit Otto dux, nos 
rum. de vobis securi esse possimus. Gladium et  Stolidos esse putatis, ut non intelligamus cousilium 
ignem deponite, et sicut decet homiues Christianos vestra? calliditatis? Petitis vestris - partibus a Dobis 
cum Christianis, causam rationibus, non ceuibus pacis securitatem, donec apostolicam possitis inho- 
agite ; et quod ante cruoris effusionem postulavimus,  norare dignitatem ; et nobis pacem vestram pro- 
nunc saltem vel cruore nostro satiati prestate. Mul- C mitiitis, donec illum, qui nostrum caput est, pro 
tas quidem nobis zrumpnas dominus vester Hein- vestro libitu, si Deus permiserit, male tracles. 
ricus crudeliter intulit, multis calamitatibus nos O quam bona pax datur corpori, dum crudeliter 
ultra modum fatigavit, οἱ tamen ecce parati sumus — absciso crudelius illuditur capiti! Ergo nobis el 
.eum nobis regem, sicut olim fuit, accipere; ecce nostris omnibus date, ei vobis et vestris oninibus 
parati sumus ei fidelitalem et subjectionem jurare accipite, pacem aul integram aut nullam. Quod s 
et juratam fideliter et libenter servare : tantum vos plenam paceur nobis et nostris omnibus auicis, 
hoe veris assertionibus astruite, ut nos salvo or- 1nagnis et parvis, dare non vultis, pergite iter quod 


dine nostro, el laici possint facere hoc sine fidei 
sacr: detrimento ; nec nos ab isto campo recedemus, 
donec omnia qua dixi compleverimus. Si vero 
nostras sententias dignati fueritis atleudere, veris 
et manifestis et ex Scripturarum testimonio firinis 
rationibus ostendemus , quod domnum lleinricuin 
nec clerici nec laici regem habere possumus cum 
animarum nostrarum salute. Nunc ergo vel vos 
nobis, quod juste possit regnare, probabiliter osten- 
dite, et nos sub ejus regno socios fideles accipite *?' : 
vel nobis, quod jure regnare non possit, veraciter 
probare permittentes **, nobis, immo veritati, 


copistis; hoc tamen ante predicto, quod in finibus 
veswis hospites cio non gratos habebitis, nec re$ 
vestras, ut velletis, ab ltalia reversi custodias in- 
venietlis. Nam hoc nolumus vos celare, quod cum 
primo poterimus, unum rectorem voluinus habere, 
qui et nos ab iujuriis fortiter adjuvante Deo defen- 
dat, et his qui nobis injurias fecerunt zquilatis 
vicem rependat. » Milites ergo plebei partis ad- 
verse conclamant, nostros equam rem offerre, suos 
principes aquunm nec accipere; se posthac ad pt- 
gnandum minus fore paratos quam actenus fuis- 
sent, quia causam justiti:e cum Saxonibus esse 


consensum) amicum przebete, nosque *" ut hostes  cognoviscent, plusque nobis illum conventum quam 
persequi desinite. Quod si objicitis, sacramento in tribus prolis victoriam prodesse ; quia, quod 
quod ei jurastis vos esse constrictos, simili modo — numquam credere poterant, nostros humiliter justl- 
confirmabimus, nullo sacramento jure vos ad nos- tiam postulare simul et offerre, ipsi praesentes au- 


VARLE LECTIONES. 


*' hinc manus secunda. scripsil, seculi XV. 1. “5 quod rex esse ille non possit v. P. 


** dissipanda 1. 
ἢ ** ifa 15. 2. desinatis 1. — *'' suscipere 2. 


permittite 1^ 439 et nos contra rationem ut 15, 


985 — TOMELLI MONACH. HASNON. HISTORIA HASNON. MONASTERIH — ADMONITIO PRAEVIA. 
tantum per À nem ejus, ne perüceretur, 


dissent. Sic ab invicem disceditur , 
septem dies altrinsecus pace data. 

129. Heinricus igitur intrante Martio intravit Ita- 
liam, seminaturus et ibi, sicut pridem in Theutonica 
fecerat terra, discordiam, quo nullam regui sui par- 
lem placatam dimitteret, atque *** civilium bellorum 
venenis pacis quietem non corrumperet. 

130. Principes vero Saxonis cunctis gentibus 
Theutonicze lingus, non minus inimicis ** quam 
amicis, legatos miserunt, rogantes ut, Heinrico fl- 
lioque ejus excepto, quemlibet alium rectorem eli- 
gerent; se ei, quicumque esset, fideliter servituros 
pollicentes ; quatenus omnia regni membra, sicut 
olim fuerant, in unum sub uno rege convenirent. 
Mense autem Junio, exercitu collecto, perrexerunt 


in orientalem Franciam, et przdis vel incendiis eam B 


vastando, multas quas sibi fecerant injurias vindi- 
caverunt. Nam flamma latum facientes iter, venerunt 
non longe a Babenberg, ibique Suevos veteres amicos 
habentes obvios **, de communi negotio regis consti- 
tendi communi consilio tractaverunt, et post multos 
tractatus, ut Herimannum ** regem eligerent, unani- 
miter omnes consenserunt. 

131, Sed cum Saxones domum Isti gloriosique 
redissent, nullumque dubium de recipiendo rege re- 
ünerent, principes adverse partis, artis antique non 
obliti, quia electum regem valde timebant, electio- 


" tiavit , 


580 
modis omnibus distur- 
bare quarebant. Ottonem ergo ducem solum sibi 
loqui rogabant, multisque pollicitationibus ei, ut in 
electione vacillaret, persuadebant; non tamen, ut 
certum quid eis promitteret, efficere poterant. Sic eo 
dubitante magnaque parte ejus dubitationi consen- 
tiente, tota preterit &slas, et. pene totam Saxoniam 
commoverat ejus instabilitas. In Novembre vero mense 
iterum vocatus ab illis ad soliloquium, cum jam 
totus esset inclinatus ad nostrorum partes hostium, 
Dei misericordia faciente, ne tot suos labores, quos 
pro patria toleraverat, in ultimis temporibus perde- 
ret, equus cui sedebat ** jn plano campo cecidit, 
ipsique sessori crus unum ita contrivit, ut fere in- 
tegro mense nisi portatus ire non posset. Igitur ad 
Se, gratia Dei movente, TeVersus, se peccasse et 
diviua pietate correptum esse intellexit. Missis 
itaque legationibus diversis, et hostibus renun- 
et civibus suis se semper fore fidelem 
et concordem fideliter repromisit. Unde principes 
Saxonim valde lwtati , Tegem suum Herimannum 
cum magno tripudio Goslariz susceperunt, paucis 
diebus ante natale Domini. In natali vero sancti Ste- 
phani " protomartyris a Sigefrido, Moguntinz: sedis 
archiepiscopo, in regem venerabiliter est unctus, 
cum jam 1082* annus incarnationis Dominicz fuisset 
inceptus **5, 


VARLE LECTIONES. 


9*5 3. q. I. I. ** deest 1. 


** ubj 1", 


*5 hermannum ]. constanter. 


* ^ insidebat 9, e Sleffani 1. 


"* inceptus. Et tantum de bello Saxonico et Heinrico quarto ex chronica et historia ista ἢ. 


ὙΠ τ τσἙΠΤ ἘἘΠΕΟ Ὁ  ἷἕ. - 


CIRCA ANNUM DOMINI ΜΊΧΧΧ. 


TOMELLUS 
MONACHUS HASNONIENSIS 


AA—UBEEEREEDEREEDEREEEEERNEREEND 


HISTORIA 


HASNONIENSIS MONASTEHRII 


AUCTORE TOMELLO 
BALDUINI, COGNOMENTO MONTANI, FLANDRLE ET HANNONLE COMITIS, SECRETARIO. 
(D. MARTEN., Thesaur. Anecd., tom. Il], pag. 777, ex ms. Hasnoniensis.) 





ADMONITIO PIUEVIA 


Historia fundationis Hasnemiensis 


monasterii, ordinis S. Benedicti, in pago Ostravanto ad Scarpim 


llavium in dicecesi Atrebatensi, auctorem habet Tomellum monachum, Balduini comitis, cognomento Mon- 


lani, secretarium, 


scriptorem gravem, qui nihil solido fundamento non subnixum scriptis mandavit. Et 


certe primordia monasterii, quod ab initio duplex exstitit, virorum et feminarum, quibus primi przfuerunt 


PaTROL. CXLVII. 


19 





687 TOMELLI MONACHI HASNONIENSIS 588 
Joannes et Eulalia fundatores, ex ipsis purissimis hausit fontibus, ex archivis nimirum monasterii, uti ipse 
testatur non uno in loco. Nam capite primo sic loquitur : Non habebit his in scriptis me auctorem quodlibei 
scriptum fallaciter fictum, quia quidquid dixero, ex archivis ejusdem monasterii. comprobare promplum habeo. 
Et capite 3, relaturus seriem abbatum et abbatissarum, Fit ut omnem, inquit, rectorum ejusdem loci lector 
inveniat successionem, hanc ab archivis sumptam legat descriptionem, quam deinde subjungit capite 4. Restau- 
rationem vero monasterii qualem ipse viderit retulit, utpote testis oculatus ; nam et Balduini fundatoris 
secretarius exstiteral, et opus suum Rodlando primo abbati nuncupavit ; quo defuncto historie caput 17 
addidit De bone memorie abbate Rotlando ac de morum ejus probitate. Porro similitudine nominum allu- 
cinatus est Andreas Vallerius in Bibliotheca Belgica, ubi de Tomello nostro hzc habet : Thomellus Elnonenti 
monachus ad S. Amandum claruit anno 1070. Scripsit jussu B. Rolandi abbatis sui de fundatione cenobii Εἰπο- 
nensis, reparatione ac dedicatione, et de moribus Balduini comilis ejusdem reparatoris. Nam nullum habemus 
Elnonensem S. Amandi abbatem Rollandum nomine, bene autem Hasnoniensem ; neque Elnonensis etiam 
monachus exstitit Tomellus, sed Hasnoniensis; sed nec qua& de monasterii sui fundatione, reparatione ac 
dedicatione, ac de moribus Balduini comitis scripto commendavit, Elnonensi cenobio conveniunt, sed 
Hasnoniensi. Hanc vero Historiam descripsimus ex ms. codice Hasnoniensi, annuente reverendissimo et 


amplissimo ejusdem loci abbate, a quo etiam mutuo habuimus chartarium dominorum de Avenis, ex quo 
multa ad historiam Belgicam pertinentia excerpsimus in tomo 1 nostrorum contenta. 


DE FUNDATIONE HASNONIENSIS C(ENODII 


INCIPIT PROLOGUS TOMELLI 


De fundatione Hasnoniensis cenobii, ad. Rollandum 
abbatem primum posl restaurationem. 


Licet divitias hujus szculi prima mortales pu- 
tent, divitis tamen salutis sapientia et scientia ac 
timor Domini ipse est thesaurus ejus. Quem se the- 
saurum in vasis fictilibus habere Apostolus gloriatur, 
quia conservata in humili corde sapientia, omni 


principum hujus seculi major est potentia. Hanc, 


venerande pater Rollande, posthabitis sapientibus 
et conquisitoribus hujus mundi, in te amplector et 
veneror, cujus senectus venerabilis et diuturna, non 
annorum numero computata, sed omnium virtutum 
facetiis ornata ; cujus imperio parere est imperium 


À 


CAPUT PRIMUM. 
De Joanne viro illustri ejusque sorore Ewlalia 
primis fundatoribus. 

Dicturus fundationem Hasnoniensis loci, res po- 
stulat temporibus et personis, loco ac commodis uti; 
id enim grammaticis cum oratoribus commune esl 
locum, tempus, personam in cunctis attendere nego. 
tiis. Locum, inquam, qui fundatus ; tempus, quando 
fundatus; personas, quibus constat fundatus. Εἰ 
primum os in laudem fundatoris prefati locl ape- 
riam ; deinde qualiter eisdem sit fundatoribus con- 
structus, quod potero referam. Non habebit his in 
scriptis me auctorem quodlibet scriptum fallaciter 
fictum, quja quidquid dixero ex archivis ejusdem 
monasterii comprobari promptum habeo. Habebat 


parare, tibique humiliter subesse est non sine gloria B Ecclesia pretiosum Domiuici diadematis lapidem, 


preesse. Unde animum induxi quidquid impera- 
veris, ac si divinitus imperetur obaudire, et ad nu- 
tum tui totis animi et corporis passibus ire. Novi 
enim te matre virtutum omne quod agis temperare, 
ut et sit quod fortes cupiant et infirmi non refugiant. 
Exigis a me antiquam Hasnoniensis conobii con- 
structionem novo stylo cudere passimque in archi- 
vis divisam in unum volumen colligere, quantum- 
que dive memorie marchio Balduinus beneficium 
eidem loco nostra state indulserit, subscribere. Ju- 
benti quippe tanto viro obaudire constat, ut dixi, 
gloriosum, sed imparem operi manum ponere non 
modice laboriosum. Sed me sub fasce gradientem 
baculus tuz sustentabit sanctitatis; cumque extre- 
mam operi manum dedero, tui sit muneris, si placeo, 
dum unum auctoritate probes, alterum oratione ro- 
bores. Succurrunt et labori meo orationes fratrum 
Hasnoniensium sub cura tua in castris Christi arma 
justitie gerentium : quibus in ore nunquam dormitat 
oratio, in corde dilectio, in virtute nunquam lan- 
guescit operatio. Quibus caudam hostiz in sacrificio, 
et cum Joseph talarem tunicam, hoc est opus bonum 
usque ad consummationem et votis exopto, et preci- 
bus exoro. 


Joannem scilicet genere et virtute illustrem pet 
fectissimum laicum, perfectis etiam laicis imilabi- 
lem ; perfectissimum, inquam, quia Dominice voti 
paruit dicenti : Si vis perfectus esse, vade el ven 
omnia qug habes, el da pauperibus, el veni sequere 
te. Quod tali affectu effectui mancipavit, ul in 
consequentibus palam constabit. Habuit sane ih 
consortium sux probitatis sororem carne et spiritu 
non inferioris bonitatis, nomine Eulaliam ; sed qui- 
bus parentibus originem duxerint et quas personas 
germanitatis vinculo habuerint, qualiterque per e05 
exordium Hasnoniense cenobium coeperit, facie 
agnitu in subsequentibus erit. 
CAPUT II. 
CQ De cenobii Hasnoniensi constructione, ejusdemque 
sacrosancta dedicatione. 

Erat prefato Joanni sicut egregia stirpis claritudo, 
ita et magna patrimonii amplitudo, qui Christum ii 
terris subscribere decrevit hzredem, ut se Christo 
in celis faceret cohzredem, et funiculos heredita- 
tis terrenz in temporalibus angustans ac in celest- 
bus preclare dilatang illud cum Psalmista dicere 
posse:: Funes ceciderunt mihi in praeclaris ; cles 
hereditas ea preclara est mihi. Fuerat tunc. Hasno- 
nium ampli patrimonii ejus quidam portio futuri 
non postmultum per eumdem illustrem virum set 








989 


bin adjacet fluvio, in qua, ut conobium Deo con- 
strueret, sibi sororique sux Eulalie jam memoratz 
convenit, et tantzx devotionis affectum effectus se- 
quitur, tandemque, Deo cooperante, perficitur. Cc- 
ptum est autem hoc opus anno humanati Verbi sex- 
centesimo septuagesimo, Theoderici regis filii Clo- 
dovei regis et Bathildis regine anno iv. Cumque 
architector extremam operi manum dedisset, evo- 
calo venerando Cameracensis Ecclesim antistite 
Vindiciano, Deo sanctoque Petro idem locus attitu-- 
latur pridie Kalendas Maii. Tum sancta Sion Sponso 
suo juncta, filios sancte dilectionis peperit, per 
quos odorem virtutum late respersit, ita ut exsul- 
tans dicere posset: Cum esset Rez in accubitu suo, 
nardus mea dedit odorem. 
CAPUT Ill. 

De illustribus ejusdem cenobii fundatoribus ac 

rectoribus. 

Ad Joannem virum venerabilem redeat oralio, 
qui causa et principium huic fuerat coenobio, et 
premissis effectum daturus; quibus is parentibus 
originem duxerit, quosque germanos vel germanas 
habuerit, scriptis signabo. Hic Autbaldo patre et 
Grimoara matre ortus, germanos habuit Aldonem, 
Autgangum,  Adalbodum,  Adalardum;  germanas 
vero Eulaliam, Bertrudem et Adalunaram. Habuere 
hi avunculum, nomine et merito Deodatum. Hique 
viri et femine misericordie, quorum justitie obli- 
vionem non acceperunt. Spiritus sancti fervore con- 


HISTORIA HASNONIENSIS MONASTERII. 
vorum Dei mansio; quas in pago Austrebanto Scar- A. 


Waltoarius anno 1 et semis. 

Alpaidis anno uno. 

Amadeus annis duobus et semis. 

Adalulfus annuis vir et semis. 

Algnitrudis annis x. 

Ermentrudis imperatrix et regina cum filia tem 
Ermentrude annis ΙΧ. 

Colliguntur in summa anni centum nonaginta 
quatuor. His rectoribus multa per tempora locus 
hic in dies processit, et adusque ultima Caroli Calvi 
tempora rigidi servator honesti permansit. Nec 
lectorem moveat utriusque sexus personas eidem 
loco pr:fuisse, geminam quippe in duobus monaste- 
riis monachorum ac sanctimonialium catervam con- 
stat fuisse. Cujus rei fidem huic collatione similium 


ptestimonio veterum facile fieri constat. Et major 


quippe eo loci divina gratia fuerat, quod Dei in 
utriusque sexus ore gloria sonuerat. 


CAPUT V. 


Quod Ementrudis regine petitio eumdem locum Caroli 
Calvi munificaveril beneficio. 


Prefata namque Ermentrudis nobilitatis titulo 
egregie pollebat, quem meritis et sapientia egregiis 
decorabilem reddebat adeo ut in fascibus imperii 
humilem mirareris. Nec magni habuit sine humili- 
tate et charitate regnare ; quibus alis de terrenis 
ad celestia didicit evolare. In consortium proinde 
sus virtutis carne et spiritu pepererat filiam, no- 
mine sibi zquivocam, sed meritis univocam ; quam 
verbis et exemplis docuit, ac ad totius bonitatis 


cepto pepererunt virtutem, per quam facultatibus (unguem instituit. Quarum virtus adeo excrevit ut, 


propriis se spoliaverunt locumque hunc egregie 
ditaverunt. Quorum primus Joannes cum Eulalia 
sorore sua locum hunc construens honorifice rexit, 
sanclisque tam rerum suarum quam virtutum pro- 
ventibus in altum erexit. Cui frater Aldo succedens, 
relictis rebus conjugeque OEdila, deposita coma 
capitis, castris se Christi militem eodem in loco 
ascripsit; qui sicut virtutum ascensus ín corde suo 
disposuit, ita per ecclesiasticos gradus ascendens, 
presbyteri honorem obtinuit, quem sanctis actibus 
usque ad consummationem vitz» decorabilem reddi- 
dit. Et ut omnem rectorum ejusdem loci lector in- 
veniat successionem, hanc ab archivis sumptam le- 
£at descriptionem. : 
CAPUT IV. 
Commemoratio rectorum hujus loci. 

Joannes abba et Eulalia soror ejus tenuerunt regi- 
men Hasnoniensis conobii annis xvi. 

Aldo presbyter, frater predicti Joannis, annis xr. 
Αἱ Bertrudis, soror ejus, cum eo annis xx. Sigebolda, 
Soror prefati Aldonis, tenuit cum eo regimen an- 
uis viu, et. post ejus decessum iv. Adalunaria, item 
Soror dicti Aldonis, annis x. 

Savericus annis xxxi. Gundrada, filia predicti Sa- 
verici, annis xir. 

Geroldus annis v1. 

Rotfridus annis xxvi. 

Martina annis xiu. 


D 


relicta seculi pompa, $e mundo, mundum sibi cru- 
cifigerent, presscriptoque in loco feminz in castris 
Dominicis milites fierent, locumque hunc tum con- 
siliis tum rebus ditavere, atque tam regali munifi- 
centia quam privilegio corroboravere. Habebat tunc 
ín sceptris Francia primum principem sui Carolum 
Augustum, cognomine Calvum, apud quem saepe 
memoratam Ermentrudem plurimum posse hinc no- 
bilitas, hinc probitas ipsius habuit efficere. Unde 
etiam petitione ipsius regia se majestas huic loco 
inclinavit, quem et munificentia ditavit. Nec pigebit 
ex archivis ejusdem monasterii prescripti regis 
privilegium hic supponere, ac legentibus super his 
qua dicimus, fidem facere. 
CAPUT VI. 


Ad tulandum idem cenobium sumptum ez archivis 
Caroli Calvi privilegium. 


. « In nomine sancte et individua: Trinitatis. Carolus 
misericordia Dei imperator Augustus. Si servorum 
Dei utilitatibus subveniendo conferimus, profu- 
turum nobis hoc ad eternam beatitudinem fore 
nullo modo ambigimus. Quapropter noverit om- 
nium sancte Dei Ecclesie fidelium  nostrorum- 
que tam presentium quam et futurorum indu-- 
stria, quoniam fratrum et sororum necessitatibus 
in conobio Hasnonie nuncupato, videlicet si- 
to in comitatu  Attrebatensi, in pago Ostre- 
banto, super fluvium Scarbum, sub tutela sancti 


591 TOMELL! MONACHI HASNONIENSIS 502 
Petri apostolorum principis militantium, subvenire A sacrosancti loci gratis sine fructu laboris alebantur, 


cupientes eorum indigentiis, per Ermentrudem filiam 
nostram abbatissam patefactis, decernimus per 
ejusdem Ermentrudis deprecationem nostre altitu- 
dinis precepta eis confirmari, quatenus per nostram 
munificentiam ad augmentum et utilitalrem eorum 
ea perpetualiter possideant, quie inferius descripta 
habentur. Concedimus igitur memorato coenobio 
infra ipsum monasterium, mansos duos, et cambas 
duas, silvamque unam, et insuper de silva abbatis, 


unde possint sexaginta porci saginari, nec non in* 


predicto pago villam Azinium cum omni integritate 
exceptis tribus mansis ; denique in ipso pago villam 
Azinium quod est super fluvium Scandum, cum omni 
integritate, exceptis mansis quinque cum molendinis 


dum alius in villam, alius in negotiationem, hic cu- 
riositati, ille voluptati foras rapiebantur. Cujus vitii 
morbus in dies excrescens, domum Dei eo loci ab 
omni religione vacantem ad interitum usque anima- 
rum corrupit, simul et ad tempora usque Bal- 
duini sexti gloriosi marchisi corruptioni finem non 
dedit. ᾿ 


CAPUT VIII. 


De sexti Balduini marchisi temporibus, ejusque 
digne memoria moribus. 
Quia Balduinum nobis occasio rationis obtulit, 
Balduinum, inquam, quem a Balduino Ferreo sex- 
tum, sexta hzc nostra etas meruit, non abs re est 


duobus, cum camba una et pratis duobus. Pari etiam p quzedam virtutum ejus ornamenta exemplo bonis 


tenore largimur in przfato pago Ostrebanto villam 
Ubanercinium cum omni integritate, nec non et in ipso 
pago in Scandinio dedimus eis mansos octo. De ipsis 
quoque tenei per nostram jussionem Guntramnus 
quatuor, deprecante przfata abbatissa, quandiu 
vixerit. Postea vero recipiantur ad opus fratrum. 
De cstero in comitatu Tardanensi villam Aniciacum 
sitam super fluvium Ubellula, cum mansis ΧΙ, nec- 
-mon et de omnibus villis totius abbati: omnem 
decimam pleniter statuimus largiendam. Et si non 
suffecerit ad usus fratrum seu sororum, et ex do- 
minicato cuncta necessaria suppleantur. Et ut hoc 
per omnia tempora inviolabiliter maneat, manu 
propria subterflrmavimus, et annuli nostri impres- 


principibus sufficientia ín medium proferre, ex 
multis pauca, sed ex magnis magna, ut moris est 
astrologis sphaeram coli in arcto depingere. Primis 
hic tirocinii annis in aula imperiali sub Henrico 
imperatore educatur, cosvis quos aula tunc habe- 
bat prerogatur amicis, amore «zquatur, deinde 
fortio:ibus annis, state cum tempore adolescente, 
Nerviorum comitatum, licet imperiali majestate non 
inoffensa subintrans, belli in hostes, pacis in cives 
potentissimus claruit. Habebant hunc pauperes, 
orphani, viduz patrem, monachi exemplar religio- 
nis, afflcti scutum tuitionis, adeo ut mirareris 


eumdem in laico habitu pollere principem regni et 


latuisse pauperem Christi. In sacrosanctis missarum 


sione insigniri jussimus. Signum Caroli gloriosissimi ( solemuiis, ad Deum quasi obtutibus suis visibilem, 


imperatoris Augusti. Odacrus notarius ad vicem 

Goselini recognovit et subscripsit. Datum v Idus 

Julii, indictione x, anno xxxvii regni domini Caroli 

regis in Francia et imperii ejus 11. Actum Ca- 

risiaco palatio imperiali in Dei nomine feliciter 

amen. » . 

CAPUT VII. 

Quod idem locus divina diu religione floruerit, sed 
paulatim «d. tempora usque Balduini sexti marchisi 
tepuerit. 

His regalibus tam privilegiis quam tQunitcentiis 
prescriptis locus roboratus, quodque his incompa- 
rabiliter pretiosius est, accipiens a Deo pignus 
Spiritum sanctum, pie conversationis jucunditate 


totum se animo et corpore fixum dedit ; in oratione 
Deo colloquium, hominibus prabens silentium. 
Habebat proinde secum, inter agenda eadem mis- 
sarum solemnia, pauperes pro se ad Deum inter- 
cessores, quibus, post oblationem sacerdoti exhibi- 
bitam, eleemosynas dispartiens, pro Christo in 
pauperibus offerebat. Habes me hujus rei testem, o 
lector, quicunque es, si tamen minus de idoneo 
teste non dubitas, qui dum lateri suo, ut szpe di- 
gnatus est, familiarem familiariter me applicuisset. 
audivi eum pauperes secreto, ut missarum sacro- 
sanctis mysteriis secum sibi interessent, invitasse ; 
quibusdam vero flnitis missarum laudibus, dum 
stipem peterent, quia neglexerant interesse, tacite 


diu mansit honestatus. Sed abundante iniquitate, T) improperasse ; nec eo solo dum omni etiam res 


dum refriguit charitas multorum, religio sancta facta 
est virtus paucorum. Nam quoniam tempora, ut 
scriptum est, imminere periculosa, erantque, imo 
sunt homines seipsos amantes, quanto quique 
religionem professi ad exteriora vagantur, tanto in 
inferioribus infirmantur. Unde et hac occasione 
locus Hasnoniensis a magna a qua floruit religione 
paulatim decessit, dum modica spernendo, honesti 
modum rigoris negligenter excessit. Jam canonici 
ejusdem loci canonicis sanctionibus  ascripti, ne 
dicam intenti, quibus dedit Dominus regionem 
gentium et labores populorum, ut custodirent justi- 
ficationes ejus et legem ejus requirerent, stipendiis 


poscebat tempore, eleemosynis nunc clandestinis, 
nunc publicis per se et per alios insudabat. Fame 
vePo ingravescente, et largiori indigentibus manu 
distribuit, et regni sui ceenoblis pensum id ascripsit, 
ut ex propriis stipendiis consultius pauperum pro- 
Spicerent refrigeriis. 


Ante diem clauso componet vesper olympo, 


quam virtutes ejus aut stylus aut sermo equabit. 
Id tamen aggredimus dicere, Hasnoniense cenobium 
qualiter per eum ex veteri novum, ex neglecto in 
melius elaboratum, coeperit surgere. 


503 


CAPUT IX. 
Quod super hujus loci restauratione divina admonitus 
&it revelalione. 

Cum a gratissima pueritiz suz indole adolescentize 
ingrederetur annos, languore gravi non solum ad 
lectum, sed ad desperationem usque corruit ; et sicut 
facile patri spem et gaudium sui, quoad vixit et 
valuit, sic timorem non sine dolore eidem eegrotus 
suscitavit, adeo ut hinc filii languore, hinc patris me- 
rore omnem curiam doleres condolere ; sed tanto huic 
periculo inclinatis ccelis inclinavit se divina miseratio, 
sanctorumque Marcellini et Petri cum Sancto sancto- 
rum visitatio, quz et languoris in filio, et mcroris in 
patre abstersit incommodum. Nam :egroto semivigi- 
lani prefati martyres visi sunt astitisse, et in hzc 


HISTORIA HASNONIENSIS MONASTERII. 
AÀplenam eque salutem jam sanus obtinuit. Sed, ut 


504 


sepe solet lubricis cum salute carnis subrepere in- 

firmitas mentis, adolescens marchisus in die bono- 

rum, factus immemor malorum, dum portum cor- 
porez subit salutis, post naufragium languoris divina 
quam viderat obliviscitur visionis. 

CAPUT XI. 

Quod icu belli sauciatus, el de vila periclitatus, 
divina rursus visione super hoc loco sit commone- 
factus. 

Succedenti tempore ad robur virile provectus, 
cum Nerviorum comitatum, ut prescripsimus, esset 
adeptus, flammantis discordie flagellum immite inter 
Orientales et Flandrenses movit bellum. Unde Bal- 
duinus gloriosus marchisus, accitis quas poterat 


consolationis verba prorupisse: Hac egritudine te B copiis, Antuerpienses fines regni sui termino con- 


posse liberari noveris, si te futurum Hasnoniensis 
loci renovatorem voveris. Mansit tunc temporis eo 
loco Winthericus quidam, non minus vitiis quod 
divitiis abundans, in utroque perversus, dum in uno 
eorum posset esse utcunque bonus; in uno eorum 
enim quemque possessorem semper malum, in altero 
Sepe contigit esse bonum. Nam omnis circumqua- 
que regio tali viro quasi peste laborabat, et pro 
afflictione sua totius terre illius vox ad Deum cla- 
παραὶ ; et ecce iu eadein hac revelatione martyrum 
suorum, recordatus est Dominus scabelli pedum 
suorum : nam praefato Balduino sgrotanti ac semi- 
vigilanti saneti quos prescripsimus martyres adje- 
cerunt. inculcare, ut Winthericum nomine et actu 
contrarium regno compelleret inde migrare. Hanc 
revelationem Bruchii factam, quia fidelium relatu 
didicimus, fidelem fideliter credidimus, credentesque 
scriptis tradidimus. 
CAPUT X. 
Quod eumdem locum patris munificentia impetraserit, 
sed admonitionis diving immemor [werit. 

Erat eo revelationis tempore gloriosus marchisus 
Balduinus assidens filio, qui jam conclamatus ja- 
cebat, cui ad observandum extremum Spiritum velut 
jm jamque exiturum, cereum ardentem preten- 
debat: sed filius diu oculos in extasin simul et 
languorem clausos aperuit : linguam in verba bal- 
butientia potius vix movit quam composuit, patri- 
que blandis se sermonibus super salute sui scisci- 
Gnti, quid viderit retulit. Adjecit insuper se salutis 
sue posse fieri compotem, si se voti sui divina ins- 
Pirati revelatione pater faceret compotem. Cumque 
salutis fllii pater tantopere cupidus, quid voto sibi 
sederet requisisset sollicitus; ut Hasnoniensem lo- 
Cum sibi dono conferret rogavit et impetravit. Nam 
creumstantibus quibusdam  curialibus, quos mar- 
Chisus ad spectaculum sui mororis admisit, ce- 
reum ardentem filio in manus dedit, quo ei Hasno- 
Dium velut astipulatione subnixa donativum fecit. 
Erat cernere uno eodemque momento filium a patre 
donativum, et a sanctis morbi remedium suscepisse 
redivivum. Exinde in dies paulatim | meliusculus 
convaluit, plenumque gaudium multis ipse fuit, dum 


tiguos, eoque magis infestos, aggredi parat; et di- 
visis exercitibus, hinc navali, hinc equestri certa- 
mine, semet navibus, juniorem marchisum Bal- 
duinum preesse voluit equitibus: sed eodem juniore 
marchiso equitatuum castra eo quo intenderat du- 
cente, et cum paucis, ut tunc eventus habuit, lon- 
giuscule a posterioribus castrorum iter agente, in 
hostem in insidiis succenturiatum improvisus in- 
cidit, seque suosque constanti audacia cum consilio, 
ut potuit, armavit: cominus utrimque congreditur, 
bellum conseritur, gladiis jam, non missilibus pugna 
geritur, cumque utrimque diu certatur, hostem 
fortiorem — infestioremque — Hubertum quemdam 
marchisus invadit, sauciat, sauvciatus et ipse dejicit, 
cujus dejectio et reliquos hostium fug: dedit, et 
pugnam exemit. Manibus suorum junior marchisus 
Gandavum vehitur, ac non modicis diebus non mo- 
dici vulneris languore affligitur. Cumque jam pene 
de vita periclitaretur, divine super Hasnonio re- 
velationis per Salakonem sui olim tutorem admo- 
netur; patrem qui tunc mostus aderat, super hoc 
sermone quo potuit, convenit, cum quo, ut Win- 
thericum, cui Hasnonium tunc competebat, evo- 
caret, consilium invenit. Evocatur super concambio 
Hasnonii, blande convenitur, sed diu postulantibus 
aures tantum, non assensum, prebuit. 
CAPUT XII. 
De castro Hasnoniense a juniore Balduino igne cre- 
mato, sed denuo α Wintherico recdificato. 

lgitur sepe memoratus Balduinus cicatrice vulnus 
obducente convaluit, utque effectui divinam manci- 
paret admonitionem, elaborare instituit. Sed quid 
ageret, qui nulla ratione in prefato Wintherico nec 
obstinatam mentem, nec surdas ad assentiendum, 
ne dicam ad audiendum, aures inclinare potuit? 
Virtus igitur, rationis via ex obliquo, ad id: quod 
voluit pervenire disposuit. Juniorem itaque fratrem 
Wintherici blanditiis et premiis ad tradendum sibi 
castellum Hasnoniense clam suasit, et licet difficulter 
tradendi pactum impetravit; quo pacto potius quam 
armis armatus, cum non multis suorum copiis ca- 
stellum ex improviso invasit, incendioque delens solo 
wquavit: sed re gesta, marchisus consilium per- 





506 


TOMELLI MONACHI HASNONTENSIS 


906 


didit, quoniam ad votum res non successit. Nam A reliquo, speluncam illam latronum mutata vice dis- 


Winthericus, re comperta, traditionis etiam sus- 
picione non incerla, astu quo calluit, nisu quo va- 
luit, castelli sui damna, velut illa recidiva Pergama 
reparare instituit, affectus sui effectum invenit re- 
parando, et marchisi consilium ad presens irritum 
fecit. 
CAPUT XIII. 
Quod Winthericus, a. proprio milite interemtus, hu- 
manis sit rebus exemptus. 

Cum ergo nobilissimum comitem non solum nulla 
voli sui facies cepisset, sed etiam quod gerebatur 
desperare coegisset; in se rediens, quod humano 
non potuit, divino impetrandum auxilio credidit : 
unde et per se et per alios ad aures Dei Sabaoth 
perpetuas preces perpetuabat, ut sicut divina re- 
velatione per martyres suos boni operis concepit 
affectum, ita inveniret effectum. Sed sicut promissio 
veritatis qu: dicit: Petite et accipietis, pulsate et 
aperietur vobis, cassari non potuit : sic petitio in 
nomine Jesu petentium efficaciam non habere non 
potuit. Et ecce mucro furoris Domini in verticem 
Wintherici evaginatur, ictumque ad animam usque 
minitatur. Nam dum iter cum suis quadam die 
ageret, uni suorum adulterii crimen in dominam 
suam intentione- intentat : a quo dum excusabilem 
facti repulsionem accepisset, nec sic vel sacramentis 
terribilibus satisfactus fuisset, eo res processit, ut 
duellum ab eo ante diludia sine dilatione posceret. 
Quod cum ille ab alio potius quam a domino timore 
magis Domini quam intentati criminis poposcisset, 
ille vero non solum non acquievisset, sed ct militem 
armis impetisset, miles defensionis obtentu dominum 
confodiens prosternit, sicque solo simul et morti 
dedit: et quem occultum Dei judicium diu patiendo 
ad vindictam distulit, ei per arma militis vitam 
simul cum castello abstulit. 


CAPUT XIV. 


Quod Balduinus sezíus marchisus castrum  Hasno- 
niense invasit, incendio delevit, castrenses ejecit. 
Facti fama volat, et in auribus junioris marchisi 
innotuerat: rem letus accipit, desiderii sui se fore 
compotem Deo ascribens, gratias agit, a quo im- 
petrare meruit quod ab homine non potuit: sed 
veritus ne desiderii sui lucrum perderet, si irrum- 
pere mox castellum Hasnoniense differet, accitis 
quos citius poterat armatorum suorum copiis, moras 
ipsorum preveniens, castrum invasit. Nec ad re- 
pugnandum fácilis via consilii castrensibus fuerat, 
utpote principe destitutis, nec adeo vel loci vel 
armorum tuitione munitis, insuper ne sibi consu- 
lorent temporis necessitate preventis : unde quam 
difficile eis ad resistendum, tam facile marchiso 
fuerat ad iusistendum. lrrumpens ergo castri loca, 


posuit facere Dei domum. 
CAPUT XV. 

De ejusdem loci canonicis a. prefalo marchisio callida 
benignitale convenlis, eorumque  slipendüs  reden- 
plis. 

Erant eo in loco ea tempestate, ut przfati sumus, 
canonici solo nomine in castris divinis militantes, 
exterioribus plus justo, interioribus minus justo 
insudantes : el quia viro clarissimo sedit animo 
canonicas consuetudines monastícis eo loci mu- 
tare; ut id, salva utriusque ordinis pace fieret, 
in omne consilium diutina deliberatione descendit. 
Convocatis ergo nunc singulis, nunc omnibus, ple- 
rumque eos ad conversionem morum, interdum ad 


B monachale propositum, postremo ut stipendia sua 


vel concambiis vel premiis acceptis sibi tradereut 
hortatur. Sic serenissimi viri instans opportune im- 
portune labor improbus omnia vincit quzecunque sibi 
Spiritus sanctus voto inspiravit, et quanquam mo- 
rosiori quam vellet labore, ea qua sibi voto sederant 
effüceret, id tamen sat cito futurum, imo multis 
profuturum credidit, si sat bene. Quid multis morer? 
valuit impetrare quod voluit. Adeptis enim a cano- 
nicis, salva pace eorum, stipendiis, tam locum quam 
loci propria sibi fecit propria, ut ea Deo servorum- 
que Dei usibus ascriberet omnia. 

CAPUT XVI. 
Quod, canonicis inde migranlibus, locus idem mona- 

$Sticis ascriplus sil conventibus. 

Cumque, ut diximus, locum [llus Balduinus inte- 
gerrime cum appenditiis suis possideret, utpote 
solus suorum suus, monasticis eum decorabilem 
reddere sanctionibus erat assiduus. Et primo paucis 
undecunque accitis monachis, stipendiis etiam ad 
victum vestitumque suflicientibus collatis loco illi. 
velut rudi infanti: primas ad ambulandam viam 
mandatorum Dei informari fecit plantas: ut pro- 
cessu temporis monastica ibidem vita quasi fortiori- 
bus vigeret annis. Quod ut hostis humani generis 
vidit, mox invidit, et quia vires suas intellexit euer- 
vari, parat per hostes visibiles invisibilis ipse insi- 
diari. Nam quosdam Wintherici prefati consangui- 
neos, membra videlicet sua, in servos Dei concitat, 
qui vix manibus, nedum verbis, injuriam illorum 
temperarent, ut eos quoque modo exinde migrare 
compellerent: sed incassum in eos furebant, qui 
Deum protectorem habebant, citiusque telis aranes 
rumpebantur qui fortioribus per Deum adamaute in- 
sidias moliebautur. 

CAPUT XVII. 
De loci Hasnoniensis in. majori elegantia cons(ructione 
novaque solemniter facta dedicatione. 

Quia coenobium illud cum officinis suis sufficere 
vix poterat ccnobitis, amplificare illud placuit mar- 











gladiis sibi suisque viam fecit, ejectisque sine san-  chiso, camentariis undecunque accitis, animi affe- 
guine castellanis, castellum omne igni dedit, cujus ctum effectui mauciparat, et surgentibus in brevi 
nihil reliquum fecit, insuper valii aggerem humili  zdificiis, extremam operi manum consummarat. 
terre instar equoris cogquavit. Sicque securus de  Conti;it tunc tum patrem ejus humanis rebus exem- 


507 


plum sibi successionis jure reliquisse regnum; et A 


non multo post tempore, postquam omni favente 
curia plene ad regni convaluit fastigia, placuit sibi 
Hasnoniense coenobium operosa manu elaboratum, 
quibusdam convocatis presulibus, iri chrismatum. 
Quo negotio maturando tertium Junii diem indixit, 
secundum a festo martyrum Marcellini et Petri, ut 
enceniarum die prefatorum martyrum solemnitati 
continuato, gaudium terr illius populi festo cresceret 
duplicato : et hoc consulto providit, ut in eorumdem 
martyrum festo id quod ab eisdem revelatione olim ac- 
ceperat consummaretur: presertim cum idem locus 
patrociniis eorum presentibus tueatur ; quibus etiam 
thecam miro auri gemmarumque opere fecit aptari : 
in qua reliquias eorumdem super ventura solemni- 


HISTORIA HASNONIENSIS MONASTERII. 


508 


S. Wandregisili de Blandinio. 

. Bavonis de Gandavo. 

. Everardi de Osonio. 

. Euberti de Insula. 

. Landelini de Crispino. - 

. Hugonis de Haspra. 

. Aycardi de Haspra. 

. Eusebie de Marchenis. 

. Rictrudis matris de Marchenis. 

. Aldegundis de Malbodio. 

. Raginfledis de Dononio. 

. Regine de Dononio. 

. Waldetrudis de Montibus. 

(2) Quindecim abbates eliam adfuerunt, quorum nomina 
ex Sigeberli chronica deprompta habentur. 


ζΏ Ὁ ὯΔ Ὁ ὦ Ὁ Ὁ ὉΣ Ὁ Ὁ; Ὅχ Ὅλ 


tate disposuit locari : quod et factum est. Cui trans- B Rollandus hujus loci primus abbas a restauratione. 


latione simul et dedicationi prasules Lietbertum 
Cameracensem, ad cujus diccesim locus idem re- 
spiciebat, Ratbodum Novomagiensem, Raynerum 
Aurelianensem invitatos interesse faciebat; adjun- 
ctisque eis quamplurimis abbatibus, cum quam plu- 
rimis sanctorum patrociniis, szeepe memorati enca- 
nias ccenobii non modicis transegit solemniis. Acta 
est hac dedicatio in honore apostolorum Petri et 
Pauli tertio nonas Junii, anno ab Incarnatione Do- 
mini 10770, Alexandro papa sante Romane Ecclesiz 
praesidente, regnantibus Henrico Lotharingie, Phi- 
lippo Francic regibus. 

Dedicatio hujus loci post restaurationem quae 
facta est a tribus episcopis videlicet S. Lietberto 
Cameracensi, Ratbodone Noviomagensi, et Rainero 
Aurelianensi , anno Dominice Incarnationis 1070, 
indictione vir, epacta vr, concurrente 1v, cyclo iv, 
temporibus Alexandri pap: qui primitus fuit episco- 
pus in Luca, Philippi regis Francorum, filii Henrici, 
et Balduini comitis Flandrensi. 

Sanctorum corpora que inlererant dedicationi (1). 
. Marcelli papa. . 
. Piati martyris. 
. Salvii martyris de Valencenis. 
. Innocentii de Condato. 
. Amati de Duaco. 
. Donatiani de Brugis. 
. Vedasti de Atrebato. 
. Amandi de Helnone. 
. Audomari de S. Audomaro. 
. Gisleni de Cellensi. 
. Vincentii comitis Hannoniz. 
. Bertini de S. Bertino circa Audomarim. 
. Vinoci de Flandria. 


gu Ὁ Ὡ Ὁ Ὁ ὦ ὦ Ὁ Ὁ Οὐ Ὁ Ὁ Δ 


(1) Hujus dedicationis meminit auctor libri De' 


translatione S. Donatiani Remensis archiepiscopi 
in urbem Brugensem apud Surium 14 Octobris his 
verbis : Cum inclytus. Flandrie marchio Balduinus 
cultor justilig , pacis amans , inter cetera bonorum 
operum studia monasierium | in casiro  Hasnoniensi 
(undatum exsirurisset, ejus dedicandi causa mirificos 
er immensis opibus suis adhibuit apparatus, lanteque 
solemnitati omnes Flandrie optimates cum suis jussit 
iMeresse , cunctorum quoque sanclorum sum ditionis 


Lambertus, 

Adelardus, 

Guedericus, 

Ursio, 

Galterus, 

Guldericus, 

Remigius, 

Reynerus, 

Reinaldus, 

Fulcardus, 

Sygerus, 

Heribertus, 

Armengerus, 

Walterus. 

Abbalisse duc. 
Fredesendis, 
Gerberga. 
CAPUT XVIII. 
De bong memorie Rotlando abbale, ipsiusque gra- 
lissima morum probitate. 

Quia monachorum est humiliter uni subesse, 
quem, ut presit, decet prodesse, ut prosit sque 
docet praeesse. Swpe memoratus comes aequum 
duxit plurimis eo in loco unum preficere, uni plu- 
rimos subjicere, ut unus plurimis cum charitate 
imperium, plures ut cum humilitate exhiberent obe- 
dientiam. Erat tunc in conobio Sancti Amandi 
Rothlandus quidam tam nomine quam officio mona- 
chali rutilans, vita spectabilis, pie vivere volentibus 
imitabilis. Hunc ut lucernam in abscondito diu posi- 
tam, quia oportuit super candelabrum poni, ut in- 
gredientibus domum Domini fleret exemplar boni, 
accitum hunc marchisus electione eis in Hasnoniensi 
conobio dedit preesse, quem didicerat jam humili- 


corpora cum episcopis, freponits, abbatibus εἰ subdi- 
lis suis voluil adesse. Tum narrat miraculum quod 
tune meritis S. Donatiani contigit. Simili fere modo 
in solemni ecclesie collegiate S. Petri de Insula 
dedicatione allata fuere totius regionis sanctorum 
corpora jussu Balduini Insulani comitis, qui templum 
illud fundaverat, uti videre est apud Iperium. — 

(2) Hec cum capite sequenti postmodum addidit 
operi suo Tomellus, defuncto jam Rotlando abbate 
piissimo. 


599 RENALLI SCHOLASTICI BARCINON. CARMINA. 600 


ter subesse. Quo honore promotus, et honore occu- A abbatum non diceretur, qui sibi secretius a communi 
patus, oneri potius quam honori intendit: honoris conventu fratrum multa strui conclavia, sculpunt 
enim .est preesse, oneris animas regere. In quo ostia, pingunt armaria, mensa sumptuosiori epulan- 
idonee occupatus, magis studuit prodesse quam tur, cum divite illo sine Lazaro quotidie splendide: 
prxessé : adeo ut in cunctis occupationibus mona- postremo ut Flacci illius verbis loquar, sibi diruunt, 
sterii nullum nisi vitz merito virgaque pastorali -dificant, mutant quadrata rotundis. Et utinam in 
przcelleret. Sic se humilitate inter humiles qualem, solos abbates, et non etiam in monachos, qui suos 
imo inferiorem, inter pravos culpis eorum exigen- per abrupta prelatos sequuntur, hzc [aba cude 
ibus disciplina exhibuit superiorem , illud animo — rentur quos Psalmista non optantis, sed prophetantis 
revolvens et opere complens : Non dominantes in animo intuens ait : Obscurentur oculi eorum me vi- 
clero, sed forma [aci gregis. Wemque, Principem — deant, et. dorsum eorum semper incurva. Oculi quippe 
[6 constituerunt, noli extolli, sed esto quasi unus ἐς sunt, qui in honoris summi facie positi itineris ofli- 
Ulis. In synaxi fratrum primum se in primordio, cium susceperunt: quibus hi nimirum subsequenter 
ultimum in fine divinarum laudum prasentavit. Le- inherent dorsa nominantur. Obscuratis ergo oculis 
clisternia ejus sepius vel petra vel sola nuda tellus, dorsum incurvatur, quia cum lumen virtutis per- 
vel, cum remíssius indulgere voluit corpori, vilia B dunt qui pereunt, profecto cuncti ad porlandum 
quaque matt uf sagi stramenta. Veste vilis, cibo peccatorum onera curvantur qui sequuntur. Sed hec 
sibi parcus, aliis sumptuosus et largus, omnia in Suo in loco latius sapientioribus discutienda relinqui- 
omnibus discretione temperans, disciplina coercens. mus, dum modo prosequi festinamus, dicere inten- 
Mensam et lectum communem cum fratribus habuit, dimus. Quanquam adhuc plura supersint que et 
nisi forte in oratorio peculiarium obtentu precum laudi bone memoriz abbatis Rothlandi et reprehen- 
specialius interdum pernoctasset : quod utinam vel Sioni nostre pateant. 

ad confusionem vel ad damnationem quorumdam 











CIRCA EUMDEM ANNUM 


RENALLUS 


MAGISTER SEDIS BARCINONENSIS 


NOTITIA 
(Augustinus TnEINERUS, Disquisitiones critice, pag. 357.) 


. In fine codicis bibliothec:;e Barberine Romae, num. 2864, versus quosdam ascriptos detegimus qui ex 
Renalli opere De corpore Christi desumpti sunt. De hoc Renallo, qui, uti ex nostra inscriptione patet, Bar- 
cinonz magister fuit, nihil certi afferre possumus. Nicolaus Antonius, doctus Hispanus, praeter illius nomen 
aliud nihil habet quam quod S. Eulaliz, quz? sub Diocletiano martyrium passa est, Vitam scripserit (1). Sed 
de hac etiam vita Tomayo (2) et hagiographi Bollandiani altum silent (3). 

Renalli, seu, uti Antonius illum vocat, Raynaldi, opus tempore Berengarii Turonensis, et quidem 


contra ejusdem errores de sancta eucharistia, conscriptum esse videtur. Versus ex eo excerptos hic subjun- 


gendos esse duximus. 
(1) Bibliotheca Hispana vetus. Matriti, 1788, t. II, Hispani. Lugduni, 1651, in fol. 

p. 376, in fol. . (3) Acta SS. ad d. cit, t. II, p. 576. 
(2) Ad 12 Februarii, t. I, p. 100. Martyrologii 





VERSUS 


Excerpti de libro Renalli magistri Barchinonensis Gerundensis de corpore Christi. 


Quatuor in sacro signantur de corpore Christi ( Quomodo panis esl solummodo sacramenium εἰ non 
Quod monstrat fidei plena Deo ratio, adhuc caro Domini. 

Oblatum quod sit, a quo, pro quo datur, aut cui Hic noster panis prius est communis et ille 
Se sibi dat Christus ; se dat in hoc, quod homo, Oblatus, sumptus fiat ut ipse caro. 

Sed sibi, quod Deus est; quoniam suminz deitati Est sacramentum, sacre signum pietatis. 
Offert se Christus, pro fidei sobole, Et panis nondum vera caro Domini. 

Scilicet Ecclesia, quam participem Deitatis Sed non communis panum semotus ab usu, 


Assumens in se glorificando facit. Sed signum sacrari rem quia significat. 





601 


MARIANUS SCOTTUS. — NOTITIA HIST. ET LITT. 


602 


Quando sacramentum el res; sacramentum, quia retinel A — Hcc oraria vis sanctificante Deo 


speciem panis, res quia vera caro Domini est. 
Postquam sacrat cum Christo sacrante sacerdos 
In nexu pacis, in gremio fidei, 
Ecclesisque domo, qua dicitur unio, per quam 
Sponsa suo Sponso jungitur Ecclesia, 
laspirante Deo, natura prior benedicta. 
Vera caro Domini est, et remanent species 
Dum sacramento res est caro vera creantis. 
Sed sacramentum dicitur esse, ideo 
Quod retinet species non vi panis remanente 
Fit natura prior vera caro Domini. 


Quod panis non accipitur in sacramenlo secundum 
[ormas, sed secundum vim materialem et tempora- 
lem, que transit in vim eternam, scilicet in eternam 
vitam. ΄ 


In sacramento panis non sumitur ille 
In quantum panis vi, sed in hac propria 
Quod manducanti dat vitam temporis hujus ; 


Transit in aeternam vim, quam sumens homo digne 
Vivit in z:eternum vi satiatus ea. 

Ipsa quidem formas habet illas spirituales 
Qua nequeunt cerni corporeis oculis. 

llla quídem virtus formam quam panis habebat, 
Sed non naturam suscipit, et retinet. 


Quod in sumendo desinit esse sacramentum et remanet 
lantum res. 


Jam sacramentum in sumendo desinit esse, 
Discedunt forma, res ea sola manet, " 

Illa vero Domini substantia vivificatrix 
Qua redit ad vitam mortua nostra caro. 

Nos reficit, redimit, jungit, ceena, cruce, patre, 


B His tribus ; hzc tria rex pacificator agit. 


Dum caro libatur Christi, pietas renovatur, 
Et pietate nova, fit caro nostra nova. 











"CIRCA ANNUM EUMDEM 


MARIANUS SCOTTUS 


. NOTITIA 
IN MARIANUM ET EJUS CHRONICON 


(G. Warrz, Procem. ad Chronicon Mariani Scotti, ap. PeRTZ, Monum. Germ. hist. Script. V, 481.) 


Chronicon Mariani nomine inscriptum in pluribus C 880. x1 codicibus inveniuntur, hec diversa plane 


lisque inter se valde diversis codicibus legitur. Ex 
quibus primo loco nominandus est : 

1) Codex Palatino-Vaticanus n. 830, mbr., s. ΧΙ, 
4 maii, qui foliis constat 170. Hunc jam alii auto- 
graphum dixerunt (1) ; id quod accuratiore libri 
perscrutatione comprobari videtur. Nam non solum 
brevis quz? additur continuatio aliis scripta est 
calamis, sed ipsum quoque Chronicon non uno tem- 
pore neque una manu scriptum est. Alia enim folia 
2-29 et 150 sqq., alia folia 26-149 exaravit; illa 
literis quas dicunt minusculis quales in plerisque 


scriptura, lrica sive Hibernica, quippe quae cum 
codicibus hac lingua scriptis prorsus conveniat. 
Hanc primam vocamus, illam vero, cui non solum 
ultimi Chronici anni debentur, sed qua etiam pluri- 
mz additiones tam in textu quam in margine facte 
sunt, secundam. Ultra Mariano sit tribuenda queri- 
tur. Prima manu in margine superiore hzc scripta 
sunt fol. 33 : Sem (2) din indiv amélbrigte clóse- 
παῖ in Magantia isin dardóen riafél Peltair isin 
celblia dendegàid' ij. isin blia irromqbat? Diqmait 
(rin? Lagen. et isin fide) cetra* blia tanacsa Aalbain 


VARLE LECTIONES. 
! ita lego ; dennegaid postea correxisse videlur. * irromarbat diarmait legenda eunt. * qua uncis inclusi 
huc pertinere puto; v. scripture specimen et not. ὃ. " cetna? 


NOTE. 
(1) Pagius, Crit. ad Baronium, a. 853, n. 14, ed. Detiam de monasterio S. Albani hic sermo est, nisi 


Luce XIV, p. 425 : Exemplar istius Codicis servatur 
munc Rome in conventu Sancli Isidori, sed. autogra- 
phum ad bibliothecam Vaticanam aut ad aliquam 
aliam Urbis bibliothecam pertinebat. Hoc vero voca- 
bulum apud ejus temporis auctores nonnisi illum 
Ssiguificat codicem cujus exemplum factum est. — 
Pagium fortasse secutus est Schannat Hist. Fuld. 
p. 60. Codicis illius etiam Mabillon Ann. IV, p. 583, 
mentionem facit. 

(2) Certam horum locorum interpretationem non- 
dum nancisci potuimus. — De Mogontia et fortasse 


M 


Aalbain ad Scotiam referre velis. De verbis amél- 
brigle clusenair vide infra not. 19. Diarmait nomen 
Jricum est ; qua sequuntur regem Lagenis indicant, 
quem a. 1072 obiisse ex Chronico constat. V. cl. 
Leo monente isin blia (bliadha?) irro marbat, etc., 
vertenda sunt: «in eo anno postquam occisus est 
Diarmait rex Lagen., » cetra blia vero : « in quarto 
anno. » Anno 1076 (1098), id est quarto post a. 
1072, Marianum librum scripsisse, infra vide- 
imus. 





MARIANUS SCOTTUS. 


0M 


in. perigrinilate mea, el scripsi hunc librvm pro cari- A manu scriptam, Mariano tribuendam esse, tantum 


tate tibi el Scotis omnibus, id est. Hibernensibus, qui 
sum ipse Hibernensis; f. 07 : Sobenn dón indiv 
ámélbrigte clvsenair diamairt (3) 2 Kal. Aug. Ma- 
nidern (ais scoloca (4) manestrech Mavritii  Bla- 
ftacc ddsa fleb erinn* nige (?) cotocenn, ut cecidi cum 
labvlis in fvndo stercoris, sed gratia ago, nec mersus 
sum in slercore Francorum, sed tamen oro discentes, 
ul dent. maledictionem illis. Qux partim lingua lrica 
scripta quin ab ipso Mariano addita sint, dubitari 
nequit; ideoque efficitur ut codicem nullo modo 
posterioris temporis apographum habere possimus. 
Sed cum etiam in Chronico Marianus de se ipso 
loquitur, pleraque quidem eodem calamo scripta 
sunt; nota vero a. 1050 postea et secunda addita 


non omnes censeant, neque ego plane negarim, 
presertim cum hec lricam preseferat speciem et 
optime monacho in hac terra nato convenire videa- 
tur. Attamen monendum est notas marginales pau- 
cas tantum hac scriptas esse manu, preterea hanc 
maxime partem erroribus illis mendisque fcedissi- 
mis commaculatam legi. Itaque parum abest quin 
etiam hec ab alio quodam scripta esse statuam, ἃ 
monacho fortasse Scotto, qui cum Mariano in Ger- 
maniam migraverit, eique manum ad Chronicoo 
scribendum prabuerit ; quo mortuo vel remoto, 
alterum in ejus locum successisse probabile est. 
Nihilominus singula verba vel etiam longiores notas 
Mariani manu addita esse quis negaret, cum iis 


est manu : Ego miser Marianus in peccato fui in hoc B testibus qui codicem evolverunt littere et atramen- 


anno natus, ita ut ipse etiam hoc loco non modo 
auctor sed scriptor deprehendi videatur. Necnon f. 
147 et 148 altera hec manus in margine versus 
quatuor Jrica lingua scripsit. Sunt igitur quz 
utramque parlem ut Mariano tribuamus suadeant; 
sed alia sunt quai huic obstent sententie et quibus 
effici videatur ut vel altera vel utraque pars scrib: 
tribuenda sit, qui aut codicem autographum Mariano 
vivo et auctore descripserit, aut ipsi dictanti manum 
calamumque commodaverit. Nam quamvis scribendi 
rationem rudem et plane singularem, quam in co- 
dice legimus, eam esse quz Mariano in usu fuerit 
nullus dubitem, neutiquam tamen ipsi errores men- 
daque imputaverim fcdissima quibus codex scatet 


tum sepius mutentur et difficillimum sit intellectu 
quz, quo tempore, quave manu addita sint ? Que cum 
ita sint, codicem autographum dicamus, eo tamen 
sensu ut neque totus neque maximam partem Ma- 
riani manu scriptus sit, sed librum exhibeat qualem 
auctor composuerit et temporis decursu continua- 
verit, correxerit, auxerit, sive ipse hec calamo 
eommendaverit, sive usus sit scribarum manu rudi 
atque imperita. 

Codex ex monasterio S. Martini Moguntin. (fol. 
1 legitur : Iste liber pertinet ad librariam S. Marlisi 
Moguntie, 1479). In Palatinam indeque in Vaticanam 
Lranslatus est bibliothecam. 

2) Codex Cottonianus Nero C. V., mbr., s. x 


et qus scribam imperitum et negligentissimum C ex., codex celeberrimus, ex quo integrum Marianum 


ostendere videntur. Quzdam fortasse ex libris quos 
secutus est male scriptis vel male lectis explicari 
possunt (5); alia vero ejusmodi sunt, ut scribam 
auctoris verba prave excipientem οἱ negligenter 
scribentem arguant (6). Hzc tam in iis quz prima 
quam qua secunda manu scripta sunt reperiuntur. 
Hzc vero, qua locum de Mariano nato scriptum esse 
supra dixi, Chronico finito etiam ejus mortem adno- 
tavit; quod ab ipso factum fuisse nemo sibi per- 
suadebit ; sed scribam deprehendimus, qui dum 
Marianus viveret, ipsi ad manus fuit et quz cunque 
scribenda erant codici intulit; quique magistro 
moriuo etiam obitum viri venerandi breviter adno- 
tandum duxit. Jam vero alteram partem , prima 


δ᾽ hec an recte legerim dubito. 


se edituros esse jam Usserius et J. Vossius promi- 
serant (7), quem vero neutiquam genuinum ejus 
textum exhibere paucis probabo. Ubicunque enim 
Marianus res a se gestas exponit, apertis verbis 
loquitur : Ego Marianus seculum reliqui oram, 
veni (8), etc. ; hic codex vero aut tanquam de alieno 
dicit : Marianus chronographus seculum reliqui. 
Marianus venit, aut ubi ejus verba retinuit, 3dji 
ciendum duxit: Hec «aii Marianus Scoltus inclus 
(9), ipsumque auctorem his verbis laudavit : ἃ 
1028. Hoc anno natus est Marianus Hibernensis pro- 
babilis Scotus, cujus studio el labore luec cromici 
pracellens est de diversis libris coadunata (10). Qui- 
buscum si comparas verba genuina Mariani (1l), 


VARLE LECTIONES. 


NOTE. 
(3) Id est die Martis sive feria tertia. Fortasse de D ab arbaris pro a barbaris, sirium facit pro iriumft- 


Mariani itinere sermo est ; v. Chron. a. 1078 (1056). 

(4) Hzc v. cl. Leo ita vertit : « colonus monasterii 
Sancti Mauritii. » Reliqua dubia sunt. 

Exempli gratia : facio pro facto, flumina pro 
fulmina, quia pro unice (a. 242), terre pro Terracon 
(a. 278), a consulis pro agon solis (a. 287), Pausia 
pro Fausta (a. 373), judaicum pro inductum (a. 398), 
Paviam pro Suaviam (a. 1100). 

6) Exempli gratia : conlentens pro contendens, 
ordinator pro ordinatur, Hiberius pro Hiber(i)os, ex 
pro et, ef pro ez, sextus pro sexus, cepíus pro catus, 
statulis pro statuis, cohoriatus pro coartaius, indie 
pro inde, militibus pro milibus, cessaris pro cesis, 


vil (a. 21), .X (decem) pro ducem (2.313), quadrage 
simo anno pro quadragesima. Anno (archiep. Co- 

(7 - V. Stenzel. Arch. IV, p. 106-111. 
1074 (1052), 1078 (1056), 1080 (1098, 
1081 (1059). 


. (9) A. 1080 (1058) ; cf. 1065 (1043) : Hec atl Με- 
rianus. 
(10) Cf. a. 1065 (1043) : Marianus hujus cromct 
auclor — oravit, qui hc etiam — retulit. 
(11) Marianus dicit : Ego miser Marianus in pt 
catts fui in hoc anno nalus. 








606 


NOTITIA HISTORICA ET LITTERARIA. 


606 


alienam manum primo aspectu deprehenderis, Qui A nalibus Wirciburgensibus aliisque fontibus a mona- 


hec mutavit, ubique Mariani sermonem correxit, 
iia ut plerumque res quidem eadem, verba vero 
valde diversa hic legantur (12) ; preterea vero mul- 
ta que Mariani esse dubitare nequimus, omisit, ea 
preserlim qua vel in margine scrípta erant (13), 
vel ad reges Scotticos (14), vel ad monasteria pro- 
cul sita spectabant (15) ; sed etiam alia adjecit quae 
plerumque de rebus in monasterio S. Albani Mo- 
gontino gestis agunt (16), ibique auctorem vixisse 
probare videntur. Codex etiam brevissimam habet 
continuationem usque ad a. 1087, quam nescio an 
eidem tribuere possim. Nam 

25) Codex olim Gemblacensis (17), quem deperdi- 
tum lugemus, eamdem quam  Colitonianus exhi- 


cho quodam S. Dysibodi (Disenberg prope Mogun- 
tiam) conflatum. Eodem jure quo hoc Mariano, 
Herimanni Chronicon Bede vel ipsi Hieronymo 
tribueres. Nain non modo textum tot tantisque 
interpolationibus auxit, ut nonnunquam vix Mariani 
vestigia invenias, verum etiam tam initio (18) quam 
in ipso textu plurima omisit, presertim ssculi x et 
xi historiam ita compilavit, ut cum Mariano (19), 
cujus quidem verba de se ipso scripta retinuit (20), 
non nisi paucis locis conveniat. Annales S. Dysibodi 
rectius dicentur. 

Quibus przemíssis, tam de Mariani vita quam de 
operis chronologici indole et ratione breviter disse- 
ramus. 


buit recensionem, continuationis vero qui ipsum B Marianus anno 10?8 in Hibernia, quam tunc tem- 


viderent nullam faciunt mentionem. Neque 

2**; Codex Leodiensis 242, chart., s. xv, quem 
ex Gemblacensi descriptum puto, ipsam continet ; 
quamvis alibi proxime ad Cottonianum accedat. 

3) Codex olim S. Bartholomei, jam bibliothecs 
publicz  Francofurtensis, n. 104, mbr., s. XIV. fol., 
Chronicon continet usqne ad annum 1200 continua- 
tum, quod Mariano Scotto et Dodechino abbati 
omnes primum editorem secuti tribuerunt. Sed Do- 
dechinum Chronicon scripsisse probari nequit, 
neque genuinum Mariani opus hic legi primo patet 
aspectu. Est enim opus ex Mariano, Methodio, An- 


poris scriptores Scottiam dixerunt natus (21) et 
patria lingua Moelbrig, ut videtur, dictus (22), seta- 
tis anno 24 seculum reliquit et tunc fortasse Ma- 
riani nomen accepit. Quatuor annis post (a. 1050), 
multorum comprovincialium vestigia secutus, ex Hi- 
bernia in Gerinaniam profectus, ibique Colonim in 
monasterium Sceottorum S. Martino dicatum, quod 
seculo x1 sub abbatibus Helia et Majolo florebat, re- 
ceptus est. Sed non diu post (a. 1058) Fuldam se 
contulit, abbatem Ecbertum comitatus, quocum pri- 
mum Paderbornam ivit, ad tumulum Paterni Scotti, 
qui ibi se comburi passus est, oraturus. Anno se- 


NOT.E 


(12) Unum alterumve locum ex hac recensione(! (13) A. 


exhibendum duxi ; e. gr. a. 1065 (1043) : Animcha- 
dus Scolius monachus et inclusus in Fulda obit 1u 
Kal. Febr., super cujus sepulchrum visa sunt lumina, 
et psalmodia audita est. Super cujus sepulchrum Ma- 
rianus hujus cronice auctor decem annis ad pedes 
ejus stans inclusus missas cantavit, qui luec etiam de 
supradicto  Animchado retulit. Ipse inquit, cum  Hi- 
bernia esset in insula qu& Keltra dicitur, quadam 
die fratribus quibusdam | advenientibus, cum licentia 
senioris sui nomine Corcram, caritatem — eis fecit. 
Cumque quidam post cibum egressi essent , illi qui 
" remanserant ad ignem se calefacienles | consederunt 
atque bibere ab eo petierunt. Quo nolente sine licen- 
lia, coegerunt illum. Tandem consensit ; prius tamen 
er eo polu seniori suo quasi benedictionem | misit. 
Crasiino aulem ab eo interrogatus, unde sibi illum 
potum misisset, omnia quae gesta erant relulit, moxque 
propter hanc tantum culpam eum senior de Hibernia 
erire jussit. Quod ile humililer adimplevit, sicque 
Fuldam veniens, sancte vivendo inclusus, ut pradizit, 
obit. Hoc autem mihi retulit Tigernach sentor meus, 


cum quandam parvam culpam coram eo fecissem. Me 


977 (955). Alia tamen ex i 


4) 1028 (1014) 1056 1034), 1062 (1040) 
(14) a. , ,1 l , 
1079 (1057), 1087 (1065), 1068 106). 
(15) presertim Augiensia a. 880, 881, 886. 
(16) a. 808 (786), 816 (794), 827 (805), 847 (825), 
sdem fontibus quibus 
usus est Marianus hausit, a. 832, 833, 834, . -- 
Cf. a. 1083 (1061), 1085 (1063), qua optime Mariano 
convenirent. Ipsum hoc modo opus suum secundis 
curis recensuisse, est fortasse qui sibi persuadeat. 
Sed neque verba illa de se ita mutare potuisset 
neque eam sermonis puritatem quam hic repe- 
rimus ipsum unquam assecutum esse concesserim. 
(17) Quem przter Schottum (v. infra) etíam Mi- 
reus vidit (ad Sigebertum a. 854, p. 107). 
19) Libri 1, c. 1-8, integrum librum ir. 
19) Textum genuinum, non illum qualem codices 
2. 2* etc. praebent, ad manum habuit. — Singulis 
locis tamen quedam huic similia de S. Albani mo- 
nasterio addidit; cf. a. 816 (704), 990 (008). Sed 
etiam in posteriore parte interdum hoc monaste- 
rium tangit a. 1085, 1095, 1096, 1116, 1119, 1130. 
(20) A. 252 (274) vero ita Marianum laudat : 


quoque audienie in Fuldam incluso quidam religio- Marianus Scottus 22 annos plus aliis cronographis 


s$isstmus ejusdem cenobii monachus nomine Willehel- 


mus supradictum. Animchadum jam sepultum rogavit, 
ww se benediceret, atque, sicut postea mihi confirma- 


vi, eadem nocte per vidii visum  Animchadum in 


posuit ab incarnatione Domini, quos sub def i 
regibus collegit mensibus et diebus inlegris annis 
superventenlibus. . 

(2) Quzcunqne affero, Marianus ipse his annis 


sepulchro suo stantem niveo fulgore nitentem et ex- — narrat. 


lensa mans 86 benedicentem, lotamque ipsam noctem (22 Versus quibus auctor primo opus suum flni- 
eliam ego mellifluo plenam odore duxi. Hec ait vit (a. 1008) dicere videntur, primam singulorum 
Marianus. — a. 1093 (1071) : Clericus quidam — verborum litteram ipsius nomen continere. Quas si 
nomine Carolus comparavit episcopatum urbis con- colligis, hec habes : Moelbrigle clausenair romtin 
slate a rege Heinrico. Quapropter Sigifrido epi- (ἢ ol; Moelbrigte nomen proprium lricum esse vide- 
scopo Mogonlino concilium faciente coram prefato tur, clausenair fortasse « inclusus » ; eadem verba 
rege, idem clericus el episcopatum perdidit et non — supra col. 601-603 bis occurrunt (amélbrigte clvse- 
longe post etiam vilam. nair; cetera equidem non intelligo. 





607 


MARIANUS SCOTTUS. 


608 


quenti a Sigefrido abbate Fuldensi, qui Ecberto suc- ἃ — Sub isto, inquit. (29), imperatore regnaMe floruit 


cesserat, apud Wirceburg presbyter consecratus et 
statim Fuld: inclusus est, exemplum Animchadi 
Scotti secutus, super cujus pedes stans, ut ipsius 
verbis utar, per decem annos quotidie missas can- 
tavit (23). Vix a. 1069 jussu archiepiscopi Moguntini 
abbatisque solutus, Moguntiam se confert, ibique 
« pro peccatis suis secundo includitur. » Quo non- 
dum solutus, a. 1082 vel 1083, ut videtur, obiit 
(24), et apud S. Martini monasterium sepultus 
est (25). 

Hominem agnoscas a rebus secularibus prorsus 
alienum, qui in rerum divinarum contemplatione 
assidua, in artissima cellula inclusus, mentis tran- 
quillitatem et anime salutem assequi conatus est ; 


Marinianus Scotus, qui primo Fuldensis monachus, 
post apud Mogonliacum inclusus, conlemptu presentis 
vite gratiam future demerebatur. Is, longo vite otio 
chronographos scrutaius, dissonantiam cyclorum Dio- 
nysii Exigui ab evangelica veritate deprehendit. Itaque 
ab inilio seculi annos singulos recensens, viginti deo 
annos, qui circulis. predictis deerant ,  superaddidit, 
sed paucos aut nullos sententim sue sectatores δα- 
buit (30). 

Tertio loco audiamus etiam Gallum, Ordericum 
Vitalem ita dicentem (31) : 

Marianus enim in cenobio Sancti Albani martyris 
(32) apud Maguntiam monachus fuil, ibique Cesa- 
riensem Eusebium οἱ Hieronymum aliosque — historio- 


ideoque facile eum credideris nonnisi exercitationi- B graphos pro modulo suo secutus, sese benigniter exer- 


bus piis et rebus asceticis intentum fuisse. Attamen 
altius mentem elevavit; nam in solitudine qua vixit 
studiis se dedit (26), iisque non vulgarem laudem 
tam apud cosvos quam apud posteros sibi compa- 
ravit. 

Marianus Scoltus, inquit Sigebertus (27), pere- 
grinans pro Christo in Gallias et factus monachus apud 
Moguntiam, mullis annis inclusus, scripsit chronicam 
a nalivitate Christi usque ad annum nati Christi 1082 
mira subtilitate oslendens errorem priorum chrono- 
graphorum, ila ponentium | nativilatem — Chrisli, ut 
annus passionis ejus, quantum ad ralionem computi 
non concordet veritati evangelice. Unde ipse apponens 
22 (28) annos illi anno ubi priores scribunt [uisse 


cuit, εἰ dulcem fructum longi. studii magnorumque 
laborum, quos in longinqua peregrinatione  perlulil, 
filiis ecclesie tanta rimari per se non valentibus cari- 
talive obtulit. Solerter itaque perscrulatis veleribus et 
modernis codicibus , chronographiam edidit, in qua 
ab initio mundi ex quo Deus Adam de limo terre 
plasmavit, per omnes libros Veteris et Novi Testa- 
menti et. Romanorum Gracorumque hislorias discur- 
rens, optima queque collegit,: et enumeratis annis per 
regum et consulum lempora usque in diem mortis suz 
annalem historiam laudabiliter distinzit. 

Ex quibus apparet, jam apud cozvos et proxime 


sequentis temporis scriptores Marianum non tam ob 


res a se narratas, quam ordine chronologico certo 


natum Chrisium, ponit in margine pagine alternatim C stabilito et annis qui ab incarnatione Domini evoluti 


hinc annos evangelice verilatis, illinc annos false 
priorum compulationis, ut non solum inlellectu, sed 
eliam visu possil. discerni veritas et falsitas. 

Simile testimonium prebet Willelmus Malmesbu- 
riensís, rerum Anglicarum scriptor celeberrimus : 


essent aliter quam Ecclesia cum Dionysio statueret 
definitis, summa laude elatum fuisse. Easdem 
quaestiones ante et post eum multi tractabant οἱ 
quamvis usum communem mutare non possent, sibi 
tamen et coaevis magni quid effecisse videban- 


NOT &. 


(23) a. 1065 (1043 

(24) Nam anni 1082, historia finita in codice au- 
tographo eadem manu scriptum est : Obiit Marianus 
inclusus ; qua verba, postea lineis ductis et brevi 
continuatione addita, nunc inter a. 1086 et 1087 
leguntur, sed ad neutrum annum pertinere possunt. 
AnDales S. Dysibodi (cod. 3), qui priori anno mor- 
tem ascribunt, ex hoc codice descripti sunt ; et ita 
etiam Trithemius Chron. Hirs. 1, p. 281, istum 
annum invenit. 

(25) Quse Aventinus, qui Marianum inter libri v 
"fontes recenset, de ipso tradit (ed. Ingolstad., p. 
404, 553), ad alterum ejusdem temporis Marianum 
Scottum pertinent, abbatem Ratisbonensem, de quo 
v. Raderum Bavar. sancta Il, p. 217-222. Acta SS. 
Febr. II, p. 361, sqq. (Ibidem p. 365 hujus Mariani 
Vita edita est). 

(26) Trithemius preter chronicam (v. infra, 
not. 110) etiam epistolas Mariano tribuit (Chron. 
Hirs. 1, p. 207), quas sibi consueto more finxisse 
putarem, nisi p. , diserte diceret : ad quem 
(Arnoldum Trevirensem) Marianus Scotus monachus 
i elegantem destinavit epistolam. Vossius (de 
Hist. Lat. Il, 47, d. 385) cum Aventino commenta- 
rios in psaltem Mariano tribuit, qui ab altero ejus- 
dem nominis Scotto (cf. n. 22) scripti sunt. Ab eodem 
codicem exaratum puto, cujus Lambecius mentionem 


facit (comm. II, p. 749) ; continet Pauli epistolas 
Mariani manu a. 1079 descriptas et. commentariis 
interlinearibus et marginaiibus illustratas. — Quod 
Vossius addit : Imo et Mariano huic Scoto Notitiam 
imperii Romani, opus preclarum, adscriptum ait doctis- 
simus Cujacius, jam neminem tenebit. 

1 em) De SS. eccles., c. 1659 ; cf. Chron. a. 1061, 


(28) Ita legendum, non 23, ut editio habet ; cf. 


DSigebertum 1. l., c. 171, quem locum v. infra edi- 


tum. 

(29) Lib. nur, ed. Hardy, ὃ 292, vol. II, p. 470. 
Add»; Mattheum Westmonasteriensem , qui ita dicit 
(ed. Francof., 1601 , fol. p. 229) : Anno gratie 1082 
Marianus Scotus, sancti Bede linealiter consangui- 
neus, ipsius sancti librus omnes cum aliis mullis per- 
scru(ans , similis illi in. moribus el scienia esse nile- 
batur. Qu: sequuntur ex Sigeberto (Roberto de 
Monte) descripsit. 

(30) Quam ob causam szculi suí inertiam 'Willel- 
mus acriter castigat. 

(31) Lib. ur, ed. Le Prevost, IJ, p. 159. 

(32) Error inde natus est, quod textum in hoc 
monasterio , ut supra dixi, interpolatum , qualem 
Florentius Wigorniensis descripsit, prae oculis ha- 

t. 





609 


NOTITIA HISTORICA ET LITTERARIA. 


610 


tur (33). His totum se dedit Marianus; in his maxi- ἃ ranfibus quoque Constantino εἰ Constante — aug. 


mam libri sui partem versari, en videamus. 

Qua in codice Romano leguntur hac sunt (34) : 
f. 1. Tractatio (35) sequentis cicli. In. pagina sequente 

per abecedarium litterali regula de duobus alfabetis 

anie Kalendas festivitatum positis variata, ac. vi- 

ginti octo lilleris secundum solaris cicli longitudinem 

longa, juxia autem. decennovennalis cicli longitudi- 
nem, quia decem ac novem lilleris constat, latitu- 
dine lata, qualemcumque lilleram vis primum vide 

— τ Sicque semper servandum est. 

f. 2. Cicli (35) solaris decem et novem sunt isti 
qui in ciclo magno paschali continentur. el in uno- 
quoque cicli 28 anni, qui in. primis literis οἱ qua- 
(uor concurrentibus incipiunt. 

Tabul: sequuntur quz& hos cyclos exibent. 

f. 4-10. Marianus ponit catalogum consulum Ro- 
manorum sic incipiens : 

l. Leniulus ei Marcellus. His consulibus perniciosa 
in curia Rome de Pompeio et Cesare conflaniur 
discordim. Sed Gaius Julius Cesar, Romam de 
Gallis veniens , [Pompeium (36) fugavit Italiam , 
aurwn et argentum Rome de erario sustulit, ac 
primus Romanorum solus l1enuit imperium annis 
quatuor, menses ser, Idibus Martii occisus. Sub 
quo hi consules fuerunt, teste Cassiodoro]. 

Il. Julius Cesar et Servilius, etc., etc. 

594. [0. Justinianus aug. 3. cons.] Beda presbiter et 
computalor de hoc anno 532, inler cetera ita dicit : 
Dionisius paschales circulos scribens ab anno. Domi- 
πίοι incarnationis quingenlesimo trigesimo secundo 
juxia ipsum Dionisium, qui est annus. ducentesimus 
quadragesimus ociavus — Diocletiani — tyranni post 
consulalum Lampadii et Orestis, quo anno codez 
Justianus orbi pervulgatus est. Hec Beda ait. 

In sinistro margine prater imperatorum annos 
etiam annos a Chr. n. collocat, quos ab a. 42 Au- 
gusti Lentulo et Messala conss. incipit; in dextero 
margine Dionysii anni ponuntur, quorum primus in 
annum 7 Tiberii, Valerio et Aurelio conss. cadit. 

Sequitur fol. 10: 

Alia secundo vestigio emendatio annorum incarna- 
lionis juxia Hieronimum, qui dicii Pawtum post 
decem el seplem annos conversionis sue locutum 
fuisse in Hierusalem cum Petro, et Cassiodorum 
ponendem qualuor annos inter Neronem el Vespa- 
sianum, εἰ Orosium dicentem Decium tribus. annis 
regnasse. 

34. Christus passus est, etc... 

3. Sancius Julius papa in decre- 

tali sua epistola de hoc anno ita dicit : In nomine 

domini Dei el salvaloris nostri Jesu. Christi, impe- 


NOTE. 


(33) Cf. que de hac quaestione, in qua solvenda 
etlam Sigebertum occupatum sed Mariani vestigia 
presse sequentem videmus, ea qua excellit doctrinze 
copia collegit S. Hirsch De Vita Sigeberti, p. 319-329. 

(34) Pleraque etiam in Cottoniano. (2) reperiuntur, 
cujus varietatem adjiciendam esse duxi. 


ann. quarío, sub die octavo Kalendarum Octo- 

brium, indiclione 6 el reliqua. 

Annus 3 est tertius Constantii et Constantis, et 
ita semper imperatorum anni indicantur. 

Sequitur f. 11: 

Tertia emendatio annorum incarnationis ler(io vesti- 
gio secundum martirologgium et passiones paparum 
et decretales epistolas eorum, quas ipsi pape pre- 
dicli in cerlis Kalendis miserunt et. sub. consulibus 
ceris nominalis conscripserunt ; in quibus habetur 
Decius per awnos decem regnasse auctoritate ccle- 
siastica in. unoquoque anno. confirmante, a Faviano 
papa, qui passus est sub Decio, usque ad sanctum 
Laurenlium, qui passus est sub Decio. 


B(f. 12.) 34. 18. 1. Tiberius Cesar Ὁ conss. Cassio- 


dorus sic: 12. Tiberius imperavit ann. 23. His 
conss. dominus nosler Jesus Christus passus est 8. 
Kal. April., etc., etc.... 

(267. 9. Valerianus Decius. 245. 

Alia decretalis epistola Sixti pape : Dileclissimis fra- 
iribus per Hispanie provintias constitutis Sixtus 
episcopus salutem. Data 17. Kal. August. Vale- 
xiano et Decio consulibus. In martirologio de cos- 
fictione | Sixti, Felicissimi, Agapiti, Ipoliti et 
sancti Laurentii aliorumque conira Decium, εἰ 
sicul passi sunt sub ipso mense Augusto, mullum 
el satis habetur per cunctam ecclesiam, quod nun- 
quam delebitur et cui credendum est mullo. magis 
quam cronicis. 

Gallus, Volusianus. 

Cassiodorus expositor psallerii sic dicit: His consw- 
libus Decius lavacra publica cdificavit que suo 
nomine appellari jussil.] Decius cum fio suo in 
Abritio Traci& loco a Gothis occiditur. Cui succes- 
sit Gallus cum  Volusiano filio, qui regnaverunt 
annis 2, mensibus 4, quanium ad  consu- 
latum autem annis lantum duobus οἱ reliqua. 
In sinistro margine sunt anni a Chr. n. secundum 

Marianum et imperatorum. Tertius qui initio legitur 

numerus, LXXIII et I-XXV, post omittitur; quid 

significet nescio. In dextero margine more consueto 
annos a Chr. n. Dionysii ratione collocat. 

Additur fol. 14^ : 

Recapitulatio (37) imperii. Confirmatio est enim 
repetitio commendationis cujusque rei. 

Anni decimi precedentium tabularum emendati 
et aucti iterum leguntur. 

F. 159': Hi sunt flathi Hibernie qui ex dimedia 

parle ei id est. doleth chuinn. regerunt, etc. (375). 
Sequitur fol. 16' catalogus pontificum Romano- 

rum, nulla inscriptione premissa sic incipiens : 


(34) Hzc in 2 desiderantur, qui a consulum 
talogo incipit. 
^ O0 Qua L ncis inclusi ex 2 addidi, leguntur in 

l d nondum ex hoc descripta sunt. 


37) Hxc desunt in codice 2. ] 
(57) Infra, not. 149, edentur una cum Chronico. 


611 


MARIANUS SCOTTUS. 


612 


Peirus apostolus princeps | apostolorum | Anlio- A, Multa aique jam mira mandans sicul archiscriba. pre- 


chenus, fius Joannis, provincie Galilem vico 

Beihsaida , frater Andree, primum sedili ca- 

(hedram — episcopatus Antiochi annos septem, 

postea Romanae eclesie cathedram annos 25, 

mens. 106. 

Linus , natione Iialus , de regione Tuscim patre 
Herculiano, sedit ann. 15, m. 3, dies 12. 

Catalogus usque ad Johannem XIl deductus est : 

cujus finem hoc loco addere juvat : 

120. Benedictus papa sedil ann. 3, m. Ὁ. 

Leo presbiter forensis sed. d. 57. 

Christophorus presbiter cardinalis (ilulus Da- 
masi sedit m. 4. Electus est el monachus 
factus est. 


(tendens. 

Sciat hoc mei |cod. in interlin. I sominis] inquisi- 
tor, quoniam predicor precellens precellens ciclus Ma- 
riani. 

Folio 18 igitur magnus cyclus paschalis legitur, et 
primz tabule hec premittuntur : 

Primus annus magni: hujus. pascalis cicli, et in cv- 
jus secundo anno jurta Dionisium nalum est Domi- 
nus, indictione erat ler(ia, sed in. capite 3. [146] prio. 
ris cicli indictio erat [^]. Primus aulem annus sc- 
cundi magni pascalis cicli, qui est ciclus Dionisii, 
indicione erat decima et incarnalionis 532 secundum 
Dionisium. Primus item (tertii$ ] magni cicli is 
quo sumus modo, indictione erat secunda el incar 


Sergius Romanus patre Benedicto sedi ann. D nationis. millesimus? quarius annus juxia Dionisim. 


7, m. 8, d. 16. 
Anaslasius sed. ann. 2. m. 2. 
Lando sed. m. 5. 
Johannes sed ann. 14, m. 2, d. 3. 
Leo sed. m. 7. 


* [ἢ sinistro margine res primi cicli (annorum l- 


532), in dextero secundi (40) (a. 533-1064) el 
initio etiam tertii breviter adnotantur. Cum nihil 
contineant quod non in chronico repetatur, ultimos 
annos enotasse sufficiat. 


Stephanus sed. ann. 2, m. 1, d. 12. 
Johannes sed. ann. 4. 
130. Leo sed. ann. 3, m. 6, d. 10. 
Stephanus sed. ann. 3, m. 3, d. 15. 
Marinus sed. ann. 3, m- 6, d. 14. 
Agapitus sed. ann. 10, m. 7, d. 10. 
Johannes de regione  Violaía , cujus pater 
erat Albericus princeps Romanorum, suc- 
- cessil indict. 14 [38). 
Fol. 17. vacuum fere exstat, his tantum eadem C 
manu scriptis (39) : 
Precellens ciclus Mariani omnibus quoscumque audivi. 
Propterea ipsum amavi atque optavi priusquam vidi, 
Dum pra ceteris ciclis candens illud legat lector inten- 
[dens 


934 (912). (41) Cuonradus imperavit ann. 7, 

936 (014). Anastasius ann. 2, m. 2. 

937 (915). Lando papa mens. 5. 

938 (916). Iohannes papa ann. 14, m. 2, diebus 

tribus. 

940 (918). Cuonradus obiit 10. Kal. Jan. 

941 (019). Heinricus imperavit ann. 18. 

951 (9020). Leo 127. papa mens. 7. 

952 (030). Stefanus papa ann. 2, m. 1, diebus [2. 

953 (931). Johannes papa ann. 5. 

9056 (934). Leo ann. 3, mens. 6, d. 10. 

957 (935). Heinricus obiit 6. Non. Julü. 

958 (936). Otto filius ejus imperavit an. 30, m. 10. 

960 (938) Stefanus papa ann. 3, m. 3, d. 15. 

. 963 (941). Marinus aun. 3, mens. 6, d. 14. 

Hinc putavit meus editor quod beue predicor precel- 967 (045). Agapitus 133. papa an. 10. m. 6, d. !0. 
[lens 972 (950). Johannes 134. papa de regione Violata, 


VARLE LECTIONES. 
e hic numerus jam legi nequit. " Hec supra lineam addiia sunt 8. deest 1? 9 sexagesimus deest !. 
NOTA. 

(8) Alia manu, que etiam postea historiam a. 
1120-1128 (1101-1106) scripserit, continuatio ad- 
ditur, quee in codice 2 desideratur. Hac. 

Benedictus s. m. 2, d. 5 
Leo 8. ann. 1, m. 2. 
Johannes ann. 6, m. 2, d. 5. 
Benedictus ann. 1, d. 6. 
Bonus ann. 1, m. 6. 
140. Bonifatius m. 1, d. 12. 
Benedictus ann. 9. 
Johannes m. 9. 


Gregorius ann. 2, m. 6. 
Clemens m. 9, d. 7. 
Damasus d. 23. 
Leo ann. 5, m. 2, d. 7. 
Victor ann. 2. m. 3, d. 7I. 
D 160. Stephanus m. 7, d. 24. 
Benedicius m. 9, d. 20. 
Nicolaus ann. 2,m. 6, d. 25. 
Alexander ann. 11, m. 6, d. 2]. 
Gregorius ann. 12, m. 1, d. 5. 
Victor m. 4, d. 7. 
Johannes m. 4. Urbanus ann. 11, m. 4, d. 10. 
Johannes ann. 10, m. 6, d. 10. Pascalis sed. ann. — — — 
Gregorius ann. 1, m. 5. $5 Desunt in codice 2. 
Johannes m. 10 vel 5. f. In fine tabularum f. 24' legitur : Require n 
Silvester ann. 4. m. 1, d. 9 principio cicli hujus in margano sub manu dezíra 
Johannes m. 5, d. 25. gesta sequentis magni cicli. 
Johannes ann. |. (41) Annos Dionysii uncis inclusos adjeci. In hac 
150. Serius ann. 3. tabula a Mariano non ponuntur, qui etiam suos 
Benedictus ann. 11, m. 1, d. 21. annos nonnisi semel singulis foliis, qua semper 
Johannes ann. 9, d. 9 duos cyclos solares (a. 38) continent, indicavit. 
Benediclus ann. 13. Ideo fortasse in annis enotandis erratum est; cerle 
Silvester d. 50. inde ab a. 991, error manifestus est. 








613 


NOTITIA HISTORICA ET LITTERARIA. 


fllius Alberici principis Romanorum, successit A 


indictione 14. 


901 (969). Otlo imperator obiit Non. Mai. 

992 (970). Otto filius ejus ann. 10, m. 7. 

1001 (979). Otto obüt 7. Idus Dec. 

1002 (980). Oito filius ejus 18 ann. 

1010 (088). Otto obiit 9. Kal. Feb. 

1011 (989). Heinricus imperavit 22 ann., m. Ὁ. 
1012 (990). Kilianus abbas Scottorum in Colonia 


obiit 10. Kal. Jan. 
1013 (991). Helias successit ann. 90. 
1029 (1007). Brian rez Hibernie parasceve pasche 
occissus esl. 
1035 (1013). Benedictus papa. 
1038 (1016). Benedictus papa obiit 7. Idus April. 
Johannes papa successit. 
1039 (1017). Heinricus imperator obiit 2 Id. Juli. 
1040 (1018). Cuonradus ann. 15. 
1048 (1026). Cuonradus imperator obit. Non Julii. 
1049 (1027). Heinricus ann. 17, m. 4. 
1067 (10459). Benedictus papa. 
1068 (1046). Clemens papa obiit 7. Idus Oct. 
1069 (1047). Damasus papa obiit 
1070 (1048). Leo papa. 
1075 (1053). Leo papa obiit 16. Kal. Mai. 
1076 (1054). Victor papa successit 3 annis. 
1076 (1055). Heinricus imperator obiit 3. Non. 
Octob. 
1078 (1056). 
1079 (1057). 
1030 (1058). Nicolaus papa obiit. 
1082 (1060). Alexander papa. 
[2 hac add. 1084 (1062). Ordinatio  Wlstani 
episcopi. 
1097 (1075). Hiltdebrand. 1. ann. 11. 
1106 (1084). Wiberius papa suc. 
1117 (1095). Οὐ Wistanus et Rodbertus episcopi.] 
Folium 25' vacuum exstat et hoc loco manus se- 
cunda, qua priora libri folia scripta esse supra dixi, 
desinit, atque ea incipit quae majorem libri partem 
charte intulit ; incipit etiam ipsum Chronicon, quo- 
cum praecedentia vix coherent, sed postea ad illu- 
strandam et latius explicandam auctoris opinionem 
premissa esse videntur. Quae cum ita sint, haec folia 
29 nonnisi Chronico finito scripta et tum demum in 
initio voluminis collocata esse putarim id quod qua- 
lernionum ordinem confirmaturum esse confido. 
Foiio 26 igitur ipsum Mariani opus ita incipit : 
In nomine sancte divinitatis. Resurrectionis Chri- 
sli inquissitio incipit quam Marianus Hibernensis 
inclusus congregavit. — Divino informamur pre- 
cepto, ut quod nobis ab aliis fieri volumus hoc 


Heinricus filius ejus. 


B 


Stephanus papa obiit 4. Kal. Apr. 
C 


614 


cum hilaritate illis impendamus. Quia ergo gra- 
tanler a quovis susciperem ralionem, ubi primus 
fueril. ressurreciionis dominicus dies, atque [cur 
1] quintus decimus annus Tiberii Cessaris juxia 
cronicam Eusebi vel Bede prespileri, sive etiam 
magmi cicli Dionissi irigessimus quintus annus — 
qui, eo quod secundus ejusdem cicli annus nalivi- 
tatis '!. Domini dicitur, dominice passioni depu- 
latur — evangelice verilati atque ecclesie, que 
Dominum in 145 luna primi mensis id est in pas- 
cha Judeorum feria quinta traditum | asserunt. et 
feria 6 parasceve luna. quinta decima crucifixum, 
necnon martirologio sancii Hieronimi, quod in 
6* Kalendarum April. eum ressurrerisse osten- 
di, reliqua [horum '*] habentes contradicant ; 
quod cum magno labore, partim magistrata 18 
auctoritate, partim ratione ducente, vir (landem 
conseculus sum. Si sil in hac qua dalur caritate 
qui accipiat, devotus offero; ea condicione, ut, 
si placeai, Deo gratias re[feral, sin aulem, me 
dente canino rodere dissinal, presertim cum wihil 
suadeam, quod aut auctoritale aut. ratione non 
probetur. 

Resurrectionis itaque — Christi tris opiniones 
lraduniur, οἱ que sit harum vera, dubie vel nun- 
quam posse ferliur quemquam | conscripsisse, etc., 
eic. 

Qua finita legitur f. 27' 


INCIPIT HINC MARIANI SCOTI 
CRONICA CLARA. 


Sequuntur capitula trium librorum, denique ipse 
textus. 

Primo libro disquisitionibus chronologicis pre- 
missis Chronicon usque ad Christi z:tatem deduxit, 
secundo presertim Christi apostolorumque historiam 
exposuit, ita ut evangelistarum verba premissa ex 
Augustini, Gregorii, Bed: aliorumque libris illustret, 
tertio inde ab hoc tempore usque ad suam «tatem 
res prosecutus est, Capitum index infra editus, quid 
singulis libris tractetur, accuratius indicabit. 

Primum usque ad a. 1095 (1073) Marianus histo- 
riam deduxit notamque chronologicam et versus a. 
1098 (1076) adjecit, quibus operi finem dedit ; pos- 
tea vero res ἃ 1096, 1097 gestas inseruit, et folio 
166 continuationem usque ad a. 1104 (1082) adjecit 
eadem secunda manu, sed diversis temporibus ut vi- 
detur scriptam, Codice (42) post ipsius mortem in mo- 
nasterio servato, alii novis lineis ductis brevem con- 
tinuationem addiderunt, cujus major pars ex Annali- 
bus Wirziburgensibus, quos rectius S. Albani Mo- 
guntinos dixeris, sumpta est (43). 


VARLE LECTIONES. 


19 deest 1? 1! nativis 1. 


' sec. manu in marg. suppl. 1. nihil horum 2. 


! magistra 2. 


NOTA. 
(42) Hanc etiam in inferiore fol. 166' parte verba addita sunt : Regnante in perpetuum Domino nostro 


adjecisse : Obiit Marianus inclusus, jam supra mo- 


Dui. 
(43) In ultima fol. 170, pagina heec manu ssec. xir, 


Ihesu Christo, iemporibus piissimi ac serenissimi do- 
mini Mauritii Tiberii ac Theodosii augustorum, ejus- 
dem domni Mauritii anno tertio decimo, indicitone 


. τ —m πὰ 


615 MARIANUS SCOTTUS. 616 


Marianum cum Chronicon conderet universale, non A Galatas (57), liber Hebraicarum Quaestionum (58), 


tam historiam quam chronologiam tractare voluisse 
jam dixi. Ideoque presertim in annis a Christo nato 
recte deflniendis aliisque ejusmodi questionibus fuit 
occupatus, res ipsas vero ex aliorum libris breviter 
descripsit, et eas tantum qua ad propositum facere 
videbantur paulo accuratius et.longius exposuit. 
Nihilominus satis multa volumina cougessit et 
perlegit, quibus ducibus antiquorum temporum 
historiam narravit. Quantum invenire potui, hzc 
ipsi ad manus fuerunt subsidia (44) Scriptura sacra, 
Josephi Opera (45) et Eusebii Historia ecclesiastica 
(46) ex translatione Ruflni (47) ; ejusdem Chronicon 
ab Hieronymo translatum et continuatum (48) ; ex 
Mieronymi vero operibus genuinis vel spuriis hac : 


Vita S. Paul: (59) et Martyrologium quod ipsius no- 
mine inscriptum erat (60) : « Certamina apostolorum » 
(61) ; Clementis liber Recognitionum (62) ; Ambro- 
sius (in Lucam?) (63) ; Augustinus de Trinitate (04, 
et praesertim liber De consensu evangelistarum (65) ; 
Maximi homilie (66) ; passio S. Valentini (67) alio- 
rumque sanctorum ; Orosii Historia (08) ; Prosperi, 
Cassiodori, Isidori (Meliti [69]), Bed:w Chronica; 
Historia tripartita (70); Isidori Etymologizx (71); 
Jordanis liber de regnorum successione (72) ; Bedze 
opera, tam Chronologica quam theologica : libri De 
ratione temporum et de temporibus (73), commen- 
tarii in Genesim (74), Danielem (75), Evaugelia 
(76), in acta apostolorum (77) necnon retractationes 


epistole ad Damasum (49) et Vitalem (90), adversus B in hunc librum (78; martyrologium (79) ; S. Luciani 


Helvidium (61), ad Paulinum (52), ad Paulam et 
Eustochium (53), commentarii in Ezechielem (54), 
Zachariam (55), Mattheum (66) et Epistolam ad 


(epistola 80) ; Dionysii et Theophili epistolae de ratione 
paschali, quas integras descripsit (81) ; Paschasini 
epistola ejusdem argumenti (82), Victorii epistola 


NOT &. 


Lerlia decima, quinto die mensis Julii, Gregorius papa 
coram sacratissimo beati Petri apostoli corpore cum 
episcopis omnibus Romane  Ecclesim el presbiteris 
residens adsiantibus diaconibus et clero dixit : In 
sancta hac Romana ecclesia, cui divina dispensatio 
reesse me voluit, dudum consuetudo est valde repre- 
hensibilis exoria, ul quidam ad sacri allaris ministe- 
rium cantores eleganter et in. diaconatus ordine con- 
slituli modolalione vocis inserviant, quos ad predica- 
tionis officium elemosinarumque s(udium vacare con- 
gruebat. Unde fil plerumque [ut (a)) ad sacrum mi- 
nisterium dum blanda voz queritur, queri congrua 
vita neglegatur el cantor minister Domini moribus 


57) a. 35. 

(98) p. 497 (1, 11). 

(60, a. 425. 

60) n, 24; imn, a. 33. Hzc tamen in martyrologio 
sub Hieronymi nomine edito non leguntur. 

(ol rn, 70, 71. 
62) 11, 70. 
63) 11, 49, 67." 

64) n, 2, 24. 

65) Hunc in secundo libro ubique Marianus se- 
quitur ; cf. 1, 13. 

(66) n. 23. Fortasse tamen hunc locum aliosque 
ubi Tertullianum (a, 39), etc., affert ex fontibus suis 


stimulelur, cum populum vocibus delectat. Qua de re C descripsit. 


presenti decreto constituo ut in sede hac sacri altaris 
tmninistri cantare mon debeant, solumque evangelio 
lectionis officium tnler missarum solemnia exsolvant ; 
psalmos vero ac reliquas lectiones censeo per subdia- 


(67) a. 33. 
(68) p. 526 (1, 21) ; τι, 6, 18, 19, etc. Tertio libro 


hunc sepissime adhibuit. 


(69) Α 551, dicit : sicut in chronica Issidori epi- 


conos, vel si mecessilas exigit; per minores ordines scopi vel in expositione Melliti habetur ; alibi vero 


exhiberi. Si quis autem contra hoc decretum meum 
venire templaverii, anathema sil. Εἰ responderunt 
omnes : Anathema sit, et reliqua. 

(44) Qua de fontibus Mariani Semler dixit (Bei- 
trege p.-88, 142), cum ad textum interpolatum spe- 
ctent, nullius momenti sunt. Equidem tertii libri 
fontes ubique in margine indicavi, librum 1 et 11, 
tam in Francofurtensi quam Cottoniano codice per- 
legi, et quamvis interdum editionem Struvianam af- 
feram, codicum tamen semper rationem habui, ne 
Mariano obtruderem quz sint continuatoris. 


(45) A. 53 sqq. Qua ex ejusdem libro contra Ap- 
ge- 
D 


pionem p. 486, (ed. Struv.) afferuntur, ex Beda 
scripta esse videntur. 

6) 11, 32 ; rt, 49 ; πι, ἃ. 67, etc. 
47) Rufinus etiam 11, 23, affertur ; Ursinus nes- 
cio quis 1r, 602. 

(48) cf. a. 341. Priorem partem Eusebii nomine 
o) 469 (1, 13.) 

p. I, 13. 

60) p. 499 (1, 17). 

51) a. 64. 

52) a. 144. 
(53) a. 35. 
(64) p. 506 (1, T p. 524 (1, 21) ; n1, 16. 

a, 19). 


o. p. 511 (1, 
) ut, 49; cf. 11, 3, etc. Fortasse etiam commen- 
tarium in Lucam Hieronymi nomine inscriptum ha- 
buit, a. 13, 31. 

(a) Post deletum, 


Isidorum nominat, a, 263, 321. — Codicem quo Ma- 


rianus usus est agnovimus illum Parisiensem 4860, 
qui olim Moguntinus fuisse videtur ; Chronica con- 
tinet Hieronymi, Prosperi, Cassiodori, Jordanis, 
Melliti (hoc nomine Isidori librum inscribit), Bed: ; 


Dionysii, Paschasini aliorumque epistolas paschales, 


denique Annales Augienses cum cova illa notitia 
Wilhelmi archiepiscopi Moguntini, quae omnia a 
Mariano exscripta videmus. In Prosperi Chronico 
Marianus textum qualem hic reperimus (eumdem 
quem Canisius ex cod. Augustano edidit) sequitur 
ubique, exceptis tantum annis 466, 477, ubi vulga- 
rem lectionem sequitur. Simili codice, ex quo hic 
fortasse descriptus erat, etiam Hermannum Augien- 
sem usum esse, facile est demonstratu. 

e A. 34] sqq., quam Theodoro episcopo tribuit. 

2 


P. 511 (1, 19) ; 11, 8. 
Jpsum nominat a. 496 etc. 
(73) Cf. a. 725 (703), 747 "7725).-Libet Historiz 
ecclesiasticae Anglorum nonnunquam secunda manu 
landatur S a. 168, 201, 410, 445 n. 


(74) 1, 10. 
) P. 511 (1, 22). 
(76 Lib. n, passim. 
(71) A. 40, qq. 
(78) A. 37, 67. 
(79) A. 67 (80). 
(80) A. 437. Edita est a Surio Act. SS. Aug., d. 3. 


81) 1, 1, 3; cf. a. 459, 548, V, n. 36. 
(82) A. 439, 460, V. n. 26. 





617 


ad Hilarium papam (825). Leonis M. 
(83); Gregorii M. Dialogus (84) et homiliz» in Evan- 
gelia (85) ; Vita Gregorii Magni (85"); Vita S. Mar- 
tini auctore Sulpitio Severo (86) ; Vita S. Elifli (865); 
Vita S. Mauri (87); Vita S. Columbani (87*); for- 
lasse etiam gesta S. Patricii (88); Adonis Martyro- 
logium, ex quo paparum passiones descripsit (88*); 
Habuit etiam Librum Pontificalem, ex quo praesertim 
secundis curis multa libro inseruit (89), fortasse 
aliam quoque pontificum Rom: norum historiam (90), 
certe breviorem catalogum usque ad szc. x dedu- 
ctum (91). Paparum decretales epistolas ex colle- 
ctione canonum  Pseudo-Isidoriana sumpsisse vide- 
tur (92). Denique prima Chronici parte Pauli Dia- 
coni tam Romanam (93) quam Langobardorum Hi- 


NOTITIA HISTORICA ET LITTERARIA. 


618 


epistole A publica actas breviter tangit. Aliis fortasse quz 


tam Latine quam Irice de ejus terre principibus 
refert se commendabunt, alii quod abbatum mona- 
chorumque Scottorum peregrinationes variaque ab 
ipsis gesta fideliter narrantur gratum acceptumque 
habebunt; sed ipsam historiam Germanicam non 
magnum ex hoc libro percepturam esse fructum, 
omnes libenter concedent. Sed tenendum est Ma- 
rianum nullo modo sui temporis historiam conscri- 
bere voluisse, sed id unum egisse ut brevissimum 
rerum conspectum secundum annos recte, ut sibi 
videretur, dispositum ederet. Quare iis qui simile 
propositum habebant, maxime se commendabat, 
presertim Sigeberto illi, celeberrimo sui temporis 
scriptori, qui non solum Mariani computandi ratio- 


storiam adhibuit. Magna igitur solertia priscorum B nem valde approbavit, sed etiam in chronogra- 


temporum res investigasse eum apparet, fortasse 
etiam Plinium Secundum ipse evolvit (04); ubi vero 
ad tempora suis propiora devenit, tot fontibus mi- 
nime uti potuit, sed praeter Einhardi Vitam Caroli 
Magni, Thegani Vitam Ludovici Pii, Reginonis 
Chronicon (95), denique Annales Augienses (90) et 
Hersfeldenses (97) nullos habuit quos sequeretur. 
Etiam Marianus horum annorum historie nihil 
addidit nis& catalogum archiepiscoporum Moguntino- 
mm et abbatum Fuldensium, quem ex monumentis do- 
mesticis facile colligere vel componere poterat. Nam 
hisfontibus destitutus, nihil fere nisi brevem imperato- 
rum, paparum (98), archiepiscoporum Moguntinorum 
et abbatum Fuldensium praebet notitiam; pre- 


phiam suam multa ex illo transtulit (299-100), codice 
procul dubio usus Gemblacensi, cujus supra men- 
tionem feci (101). 

In Germania Marianum a medil «vi scriptoribus 
raro tantum exscriptum reperi, primum in Annali- 
bus quos dicunt Wirziburgensibus, qui in monaste- 
rio S. Albani Moguntino, ubi Mariani opus paulo 
post ipsius mortem recensitum atque auctum esse 
jam monui, ex chronico Wirziburgensi et Mariano 
(102) conflati sunt ; postea in Annalibus S. Dysibodi, 
de quibus supra satis dixi. 

At in Angliam translatum Mariani Chronicon, ma- . 
gnam apud ejus terre scriptores auctoritatem asse- 
cutum est. Primus enim Florentius Wigorniensis, 


terea inde a seculo xi tam regum quam abbatum C cum novum chronicon scribendum susciperet, illud 
et monachorum Scottorum tempora recenset, deni- fundamento posuit, iis tantum qux ad res Anglicas 
que ultimis annis res tam in Ecclesia quam in re- spectabant, additis (103); codicem secutus, nisi 


NOTA. 
82") A. 054. (97) Cf. qus dixi Archiv. vi, p. 674. Fortasse 
83) A. 475; cf. a. 472. etiam a. 934 (912), 937 (915) his usus est. Postea 
84) A. 521, s vero ne minima quidem eorum vestigia reperi. 


qq. 
(85) 11, 6, 7, ἘΝ etc. — II, 49. Gregorius in Mar- 
cum affertur. 

(85*) A. 623, 620. 

(86) A. 337, 352, sqq. 

(865) A. 381. 

(97) V. not. a. 025. 

(87) A. 611. 

(88) A. 394, sqq. Vitam S. Patricii antiquiorem 
tripertitam cum Mariano conferre nequivi. 

(88* Usus sum editione Romana a. 1745. fol. 
Quedam quz hic in Appendicem rejiciuntur Maria- 
nus exscripsit. 

(89) Etiam alteram paparum seriem hoc duce 

postea adjecit. 
. (90) Ita a. 338 non ipsum librum pontificalem 
ipsi ad manus fuisse putarim. Fortasse omnia que 
prima manu de pontificibus Romanis scripta sunt ex 
tali libra sumpsit. 

(91) Hunc catalogum fol. 16 descripsit. Inde error 
ortus est a. 987 (965) sqq. 

92) Equidem conciliorum collectionem regiam 
Parisiensem a. 1715 adhibui. 

(93) II, 19, 26. Tertio librohancomnibusfere paginis 
affert, a. 384ad ipsum Eutropium tunc vivum pro- 
vocat, Fortasse etiam historiam miscellam adhibuit. 


( , e . 
δὶ Continuationem non habuit. 
(06) V. n. 69. 

PATROL. CXLVII. 


(98) Eorum ordinem miro modo turbavit ; sed er- 
rorem, inde natum quod post Joannem XII sex papas 
secunda manu interposuit (quorum tres priores, 
Joannem, Stephanum, Stephanum, nescio unde acce- 
pit, tres sequentes vero, Marinum, Agapitum, Octa- 
vianum, quos jam semel enumeraverat, secundo 
posuit), ipse sensit. De his, inquit a. 987 (965), 
papis dubitamus. Etiam antea a. (885) Marinum 
et a. 012 (890) Basilium ordini intrusit. 

(09-100) Hzc jam antea satis acute perspexit et 
exposuit v. cl. Hirsch De vita et scriptis Sigeberti p. 
113-122. In Bethmanni editione, quz typis impressa 
erat antequam hunc finire potui laborem, quzdam 
que ex Mariano sumpta sunt non indicantur. Adde 
a. 1077. Hildibrandus —  contradicant, imperator — 
depopulatur, a. 1079, Heinricus — designat, ubi pauca 
tantum verba Sigebertus de suo adjecit. Etiam quz a. 
1085 de Gregorii morte narrantur, ex codice Mariani 
Gemblacensi sumpta esse videntur: v. infra, adan. 


Oo. 

101) Col. 604-606. 

102) Ex Mariano sunt a. 782, 792, 
— obiit), 798, 801, 803, 805, 813, 824, 846, 855 (Ra- 
banus, etc.), 863, 868 (Visa est, etc.), 879, 891 (Sun- 
deroldus, etc.), (927, 936, 963, 908, 970?) 1001 
(apud Mogontiacum), 1011 et 1020, qux de archi- 
episcopis Mog. leguntur. 

(103) De his cf. Lappenberg Hist. Angl.l, p. Lvun. 

20 


704 (Fastrada 


619 


MARIANUS SCOTTUS. 


620 


fallor, ipsum Cottonianum, certe ipsi valde similem, A edidit, sed textum additionibus arbitrariis auxisse 


quippe cujus continuationem pariter atque ipsum 
textum fideliter descripserit. Florentius ( 1118) 
usque ad a. 1117 (1139) historiam deduxit, quam 
alii — 1131 (1153) οἱ — 1154 (1178) continuarunt 
(104); ita vero Mariani vestigia sequi videbatur, 
ut Florentii Chronicon illius plerumque nomine in- 
scribatur (105). Jam ante Florentium presertim 
Robertus Herfordensis, qui seculo x1 exeunte floruit 
(106), Mariani opus adhibuit, non integrum tamen 
exscripsit sed in compendium redegit; quod non- 
nunquam Mariani nomine ornatur (107) Willelmum 
Malmesburiensem et Mattheum Westmonasterien- 
sem Mariani opus summis laudibus extulisse jam 
dixi; altamen an ipsum excripserint (108) dubito. 


falso accusatus est (113). Nam quecunque Mariano 
obtrusa videmus, in codice 3 leguntur, cujus scti- 
ptorem neutiquam Marianum transcribere sed no- 
vum chronicon condere voluisse primo patet 
aspectu. 

Itaque Mariani Chronicon hucusque ineditum jure 
dicamus. Quod ut integrum edatur, multi nobiscum 
optabunt (114); neque tamen in hac scriptorum 
rerum Germanicarum collectione fleri potuit, cui 
nonnisi tertium librum inserendum duximus, quippe 
qui, disquisitionibus longioribus secundo libro abso- 
lutis, rerum gestarum contineat narrationem inde 
a Christo nato incipientem, et multas ob causas nobis 
aliisque utilem. 


Excerpta vero alia ex Mariano facta in bibliothecis B — In hac vero editione adornanda quam accuratis- 


Anglicis sepius inveniuntur (109), quz librum illum, 
quamvis non genuinum, Mariani tamen labores 
continentem, in plurimorum manibus versatum fuisse 
ostendunt. 

Seculo xv exeunte Trithemius Mariani Chronicon 
vidit (110) ; fortasse etiam Aventinus (111), prater 
eos vero, quod sciam, in Germania nemo, donec 
Heroldus, codicem Francofurtanum nactus, primam 
ejus partem sub Mariani nomine ederet : Mariani 
Scoti — chronica —, adjecimus Marlini Poloni Hi- 
storiam — Omnia nunc primum in lucem edila Basi- 
lee apud J. Oporinum (in fine legitur : per J. Parcum 
1559) fol. min. ; quam editionem Pistorius (I, p. 
266 ; ed. Struve I, p. 448) secutus est (112). Heroldus 


sime codicem secutus sum Romanum, cujus ulti- 
mam partem (inde ab a. 741) jam ante aliquot an- 
nos V. cl. Heyse cum editis contulerat, quem nunc 
autem vir doctissimus et amicissimus Giesebrecht, 
dum Rome versatur nova ad historiam Gregorii VII 
historiam illustrandam subsidia collecturus, aecura- 
tissime examinavit, et partim descripsit, partim 
edito textui emendando adhibuit. Qux prima ma- 
nus scripserit Mariano deberi, ipsi persuasum esse 
lectores latere nolo; et quamvis vix et ne vix 
quidem adducar ut idem statuam, accuratissime 
tamen et religiosissime tantum non omnia verba ex 
codice exprimenda curavi; et quicunque secunda 
manu sive in textu sive in margine addita sunt 


librum non ea qua par erat diligentia et religione C uncis inclusi (115). Singularem codicis orthogra- 
NOTAE. 


dicit (l. 1. Joannem Wigornensem jussu Wistani 
episcopi acta fere centum annorum contexuisse et 
ariani Chronicis inseruisse: in « quibus multa de 
Romanis et Francis et Alamannis aliisque gentibus 
quz agnovit utiliter et compendiose narratione digna 
reseravit, » Huncse Wigornz in Anglia vidisse testatur. 
(105) Ita codices plerique qui in bibliothecis An- 
licis exstant Florentium continent ; cum contin. — 
131 (1154) : Londin. Lambeth Arch. VII, 83. Oxford 
Corpus Christi Arch. IV, 112; VII, 94 (utroque co- 
dice in nova editione Florentii (v. infra) Petrie usus 
est). Bodlei. 2468. Arch. IV, 112; VI], 90; — et 
contin. — 1154 (1178) : Bodlei. 2182. Arch. VII, 90. 
De codice Cantabrigiensi s. x1 (Arch. IIl, 442. Arch. 
VII, 86) et Middlehillensi (Arch. VII, 96) nihil com- 
pertum habeo; neque illum novi Oxoniensem coll. 
Magdalen., in quo Rogerius de Hoveden (de cujus 
opere cf. Lappenberg 1. l. p. rxr) Marianum conti- 
nuasse dicitur (Arch. VII, 95). Etiam Henrici Hunto- 
donensis Historiam Mariani nomine inscriptam inve- 


OA Ita fortasse Ordericus hunc librum vidit, qui 


niri, codex ostendit Londiniensis ; Arundel 44 (Arch. . 


VIII, p. 754). 

(106) Cf. Willelmum Malmesbur., IV. 
—. (107) In codice Cottoniano ita : Incipit liber Ma- 
riani Scolli genere exceptum de evangelistarum volu- 
minibus sive docloribus ; in Bodleiano vero rectius 
ita: Incipit exceptio Rodberti Herefordensis episcopi 
de chronica Mariniani. Hzc ex apographo Vratisla- 
viensi sumpsi. Cf. Stenzel Arch. IV, p. 118. 

(108) Quod Matthaeum fecisse Lappenberg l. 1., p. 
LIY, contendit. 

(109) Cf. qua» collegit Stenzel Arch. IV, p. 110. — 


Angli cujusdam, collegii Mertonensisin academia O0xo- 
niensi alumni, opus contra Mariani errores scriptum, 
quod ex Pitheeo (de SS. Anglis) laudant Vossius, 1. 
l., et Struvius, p. 447, recentioris svi esse videtur. 

(110) Non solum librorum initia enotavit (de SS. 
eccl., c. 40), sed etiam ex ipso Chronico quedam 
exscripsit; v. Chr. Hirs., a. 104, de Animchado 
Scoto (Quz vero ibidem de Claro monacho affert 
ad Marianum provocans: Mulía de hoc sanctissimo 
viro in suis compilationibus Marianus Scolus monachss 
Fuldensis et alia miracula de sanctis qui suo tempore 
claruerunt, ibi minime leguntur), a. 1062. Male (De 
SS. eccl., 1. 1.) libros de concordantia evangelistarum 
et de computo a Chronico discernit, cuam nonnisi 
partes istius efficiant. Hle tamen interdum separatim 
descriptus esse videtur. Talem enim affert codicem 
Cave (SS. eccl. Basil. 1745, 11, p. 144) Cotton. E. 
4, n. 26, nunc ita adustum, ut prater Bedam de 
ratione temporis nihil discerni possit (Catal, of the 
Cotton. mss., p. 40). 

(111) V. supra n. 25. 
mu Excerpta inde sumpta v. ap. Bouquet V, 

10; VI, 227 ; VII, 241; VII, 269 ; XI, 73. 

(113) Etiam a Stenzelio, Franck, Kaiser ]. p. 136. 

(114) De Mariani editione cogitarunt Mireus, 
Schottus, Usserius, Vossius, Wadingus, Hasius; cf 
locos a Stenzelio collectos, Arch. IV, p. 106-117. 
Et ipsum ill. Stenzelium ab hoc consilio recessisse, 
mecum omnes dolebunt. 

(115) Hinc inde etiam quz prima manus postea 
adjecit, sed tum in notis monui hz: ubi et a quo 
scripta sint. Sed manus secunda in margine supe- 
riore et inferiore ea quoque scripsit quae cum Chro- 











621 


NOTITIA HISTORICA ET LITTERARIA. 


622 


phiam Mariano tribuendam esse, et ipse puto, Àfortasse sic ab auctore pronuntiatum est). Certam 


eamque corrigere nolui. Quz ne lectorem nimis 
offendat, quaedam hoc loco monenda sunt. Scribi- 
tur modo duplex littera pro simplici (occuli, deffe- 
clio, martirologgium, civille, tuli, appollogeticum, 
praesertim ss pro 8 : cassus, Cassar, Dionissius, divis- 
sio, misser, occissus, vissus, quassi, ressurreciio, du- 
centissimus, millessimus et alia multa, etiam uu pro 
v: manuus, Asiniuus, ii pro i : imbrii)); modo sim- 
plex pro duplici (efectus, Apia, suplicium, occurere, 
misio, pasio, possesio, posidel , grasari, scripsise, 
disperaset); b pro v (Libius, labaretur) ; v pro b (fave, 
-vit pro - bit); s( pro 2 (Stacheus, pro Zacheus, 
Stenno pro Zeno), et 5 pro st (evangeliza, Zeppanus, 
pro Stephanus) ; e pro i (prespetler, demedius, mar- 
leribus, extelerunt), et i pro e (disertum, disperare, 
comidebant, morirelur, inspiciret, lerrimotus) ; etiam 
ie vel ei pro i vel e. (scribiens, preleio); nonnunquam 
e vel i additur (thermec, pupilice i. e. publice). Sin- 
gularis est litter: a usus, qua pro e, i, o et inter- 
dum sine ulla causa ponitur (Alaxandria, Gallianus 
et Galleianus , adjactio, centias, muliare, libare ; 
aparatione pro apparitione , margano pro margine; 
Conslantinapolis , videabaris , conhoartatur , Ticia- 
sum , Nicomedenasis pro XNicomediensis, Laudacia 
pro Laodicea). Ut in ultimo vocabulo ita etiam 
alibi s pro o ponitur consulatus pro consolatus), nisi 
hxc magis calami errori tribueris. Certe alia qua in- 
veniuntur vel hoc modo explicaverim vel verborum 
abbreviandorum causa scripta esse putarim, ea pre- 
sertim ubi syllaba antecedenti similis omittitur (lesa, 
vasia, pro. lestala, vastata, deputi, pro deputati, su- 
perstio pro superstitio). In aliis tamen ita sibi constat ut 
hec consilio sic scripta esse negari vix possit (e. c. 
sangis linga ; eugelium pro evangelium szepius legitur et 


regulam sequitur, ubi pro ii in genitivo, ablativo, etc., 
i dicit (Juli, Antoni, Arri, Dionissi, euangeli, demedi 
pro dimidiü; operaris. Sed leguntur etiam quz con- 
tra leges [συ Latinz valde peccant et quz num 
auctori an scribe imputem dubius hareo. Quare 
id consilii tenui ut nonnisi fedissimos et apertissi- 
mos errores emendarem, preterea codicis lectione 
servata hinc inde indicarem que legi debeant; id 
quod fontibus ubique indagatis et collatis etiam 
alibi facere poteram , sed ne longior essem preter- 
misi. Ideo etiam qua codices 2 et 3 emendaverunt 
rarius indicavi. Additiones codicis 3 afferre nolui, 
qua vero in 2, 2*, 2**, leguntur necnon continuatio- 
nem brevem ex 2 edidi. Codicis enim Cottoniani 


B(2) exemplum partim V. D. Faerberus impensis 


societatis nostre fecit, partim jam ab Ussero in 
usus J. Vossii descriptum, et nunc in bibliotheca 
universitatis Vratislaviensis asservatum, inde bene- 
volentia V. Cl. Elvenich bibliothecae prefecti acce- 
pimus. Idem volumen (1106) continet Heroldi edi- 
tionem ex codice Gemblacensi (2*) a Schottio, post 
etiam e Francofurtano (3), ut videtur, sed satis 
negligenter emendatam. Leodiensem (2**) Bethman- 
nus noster accuratius descripsit, et quz: maximi 
momenti erant cum editis comparavit. Francofur- 
tensem (3) V. cl. Bohmerus benevole Hannoveram 
transmisit, ita ut. hoc libro ipse uti potuerim (117) ; 
sed rarius ejus habui rationem, alio quodam hujus 
collectionis volumine Annales S. JDysibodi inde 
editurus, qui huc non pertinere videbantur. Quse 
vero in Florentii Chronico ejusque continuatione 
(118) ad historiam Germanicam illustrandam fa- 
ciunt, hoc loco addere placuit. 


Dabam Κα Kal. Maii 1844. G. WaAITZ. 


NOTE. 


nico nullo modo coherent, sed in alium usum ab 
auctore notata sunt, presertim excerpta ex decreta- 
libus pontificum Romanorum epistolis. H:ec omisi. 
Quod ne lectores mirentur, unum alterumve locum 
afferam : f. 101, ubi tertius liber incipit haec lcgun- 
tur vui Jd. Aug., feria 2: Ecce ego pluam panem 
de celo, et reliqua. B. Per hoc quod dicitur in sexto 
die colligent duplum , osienditur quod in dominico 
die primum manna datum est de celo, α dominico 
enim die sexius est sabbalum, panis ergo vivus domi- 


modo presumas accedere, sciturus in anima (ue pe- 
riculo ministrare οἱ Deo nosiro (6 sine dubio reddere 
rationem, si hujus sceleris conscius, in eo quo es 
ordine, celans veritatem permanere volueris. Item 
Gregorius : Florentium diaconum «acclesie  Ravenna- 
(is, qui electus ab omnibus memoratur , si tactis 
sacrosanclis evangeliis, sicut nobis nuntiatum est, 
jusjurandum prebuit, etc. 

(116) Ex Vossii libraria in Blondelli, postea in 
Burmanni venit bibliothecam, inde Francofurtum ad 


nico die quasi pluia in. vellus (l. pluvia in tellus) de-  Viadrum , denique Vratislaviam. De quo egerunt 


scendit ; fol. 106; in marg. superiore : Pars quinta 
K. XXXIV. Innocentii pape K. LII. Ut si quis ca- 
thecuminus habuerit uxorem, οἱ defuncta ea -post ba- 
plismum acceperit alteram, clericus esse non perit. 
Nuptiarum copula, quia Dei mandato perficitur, non 
est peccatum, et ideo solvi tner peccata. in baptismo 
Ron polest. Bigamus el nisi unius uxoris virginis vir 
secundum. apostolum ad presbeleratum vel ad clerica- 
lum admiti non polesi. In canone apostolorum Κι. 
XVII. in parte V» K. XXXII. Si quis post baptisma 
secundis fuerit nuptiis  copulalus aut concubinam 
habuerit, non polest esse episcopus, mon presbiter, 
nec diaconus, aut prorsus ex numero eorum qui mini- 
slerio sacro deserviunt. Ibidem in marg. inferiore : 
Gregorius in vila sua sic: Si in sacro ordine consti- 
lutus femin« (e permizlione esse recolis maculatum, 
sacerdotis honore deposito ad  ministrandum | nullo 


Hausen, De antiquissimo codice chronici Mariani 
Scotti Gemblacensi exemploque ejus Schottiano ad 
edendum parato. Dessavie 1782, 4, et accuratius 
Stenzel ; Arch. 11, p. 105-111. 

(117) Preterea Mariani codices nullos novi; 
Anglicos qui Florentium vel alios posterioris temporis 
chronographos continent, supra recensui. Gallici 

ui hoc nomine inscribuntur, Robertum Antissio- 

orensem S. Mariani monachum continent ; cf. 
Archiv. Vll, p. 195. Huc etiam liber comitis Forbin. 
(Arch. 1, p. 64) pertinere videtur. 

(118) Usus sum editione Francofurtensi 160], fol. 
Nova editio a Petri curata (Materials for the history 
of Brit. 1.), quam unquam prodituram esse jam vix 
sperandum est, a. V. Cl. Lappenberg mecum com- 
municata est, sed ultra a. 1066 non procedit. 


623 - 


MARIANI SCOTTI 


624 





l. De disputatione Dionissi Exigui supra passio- A 


MARIANI SCOTTI CHRONICON 


EDENTE G. WAITZ PROF. PUBL. KILIONENSI 
(Apud Prnarz, Monumenta Germanic historica, Script. V, 495.) 


INCIPIT ΝᾺ MARIANI SCOTI CRONICA GLARA 


INCIPIUNT CAPITULA PRIMI LIBRI (fol. 27.) 


nem et resurrectionem Christi. 


. De ratione evangelica contra eum. 


De inquisitione capitis mundi, οἱ primz hebdo- 
made initii szeculi. 


. De pascali ordinatione et de pasione et de re- 


surrectione Dominica argumentate et inquisitze 
a capite mundi. 

De contradictione earum secundum auctoritatem 
Bedz in ordinatione paschali. 


. De capite mundi, ubi sit juxta Bedam. 


. De anno magno ex concurrentibus composito a 


10. 


11. 


! ifa c. pro creatarum. 
gnum interpunctionis post feria positum confirmat. 


Beda, ut ostenderet diversitatem cronicarum 
atque historicorum in nativitate et passione re- 
surrectioneque Christi, et de tractatione ejusdem 
magni anni. 


. De capite mundi et indictionibus ac ciclis ma- 


gnis annisque inde usque ad incarnationem juxta 
Dionissium et in presentem diem. 

De septem diebus primus secundum solem et 
lunam ac feriam, et de formatione rerum crea- 
turarum !* septem diebus, de informi materia. 
De cassura primi Ade, et de emendatione tri- 
plici cassure ejusdem per secundum Adam per 
Christum eodem ordine et in eadem feria et 
annis a cassura et a capite mundi usque ad in- 
carnationem et passionem Domini, in eadem 
feria cassurg 5. 

De prima ztate szeculi a prima ejusdem die, hoc 
est quinto decimo Kalendarum Aprilium feria 


prima incipiente, et per annos singulos ordinate C 


2l. 


22. 


a nativitate patrum usque ad filios pertrans- 
cursa; et de obitu patriarcharum in ea usque 
in diluvium et egressum Noe de archa. 


. De secunda atate seculi, predicto ordine patrum 


et filiorum usque ad Abarz nativitatem. 


. De emendatione sancti Augustini in secunda 


etate 15, teste Beda. 


. De damno ejusdem ztatis 17 secunde invento, 


secundum Lucam evangelizam. 


. De divissione terre inter filios Noe, de linguis et 


generationibus et turre Nebrod. 


. De tertia state juxta ordinem per patriarchas 


et duces ab Abaram usque ad David. 


. De quarta xtate ordinate per patres et filios a 


David usque captivitatem et combustionem tem- 
pli Salemonis. 


. De tractatione sancti Hironimi supputando ἃ 


sexto anno Ezechiz usque Assuerum. 


. De festis diebus legis et de tempore combutio- 


nis '* templi Salemonis a Nabcedonozor secun- 
dum Hisidorum et Hieronimum. 

De quinta ztate ordinate a combustione templi 
usque ad incarnationem Christi octavo die Ka- 
lendarum Aprilium feria sexta, annuntiante 
Gabriele archangelo sancte Maris. 

De supputatione sancti Bede in eadem «etate 
numerans septuaginta hebdomadas, hoc esl 
annos quadringentos septuaginta quinque ab anno 
vigessimo Arlarxersis usque ad Christum. 

De annis singulis sub consulibus suis a Julio 
Cessare usque ad Christum. 


[INCIPIUNT CAPITULA LIBRI SECUNDI, QUI EST INCARNATIONIS USQUE IN 
ASCENSIONEM DOMINI (fol. 28.) 


. De inquisitione nativitatis Joannis babtistae duce 


ecclesiastica auctoritate. 


. De solutione questionis ejusdem. 
. De annuntiatione incarnationis Christi ad san- 


ctam Mariam octavo die Kalendarum Aprilium 
feria sexta per Gabrielem archangelum, et egres- 
su sancta Mari: ad Elizabeth, manens apud eam 
usque in nativitatem Joannis babtista. 


4. 


De anno regni ac cicli decennovennalis et indi- 
ctione convenienteque luna conceptonis Domi- 
nice secundum legem. 


. De congruitate incarnationis et redemptionis per 


secundum Adam in eadem feria sexta et in die 
mensis solaris ad easdem in quibus primus Adam 
creatus et transgressus est. 


VARLE LECTIONES. 


!5 eatate 1l. 


I cassure eadem manu, sea alramento pallidiore post additum videtur , quod εἰ. 


" eatis 1l. — !* ἑὰ cod. pro combustionis. 





625 ' CHRONICON. 626 
6. De nativitate Domini in Bethelem et congrua A potius quam in sexto Kalendarum Aprilium 


indictione nativitatis ejus. putatnr. 

7. Quomodo trigintaduorum annorum ac demedi'* 24. De passione in octavo Kalendarum Aprilium, 
anni necnon triginta quatuor annorum teste et resurrectione in sexto Kalendarum Aprilium, 
scriptura Dominus passus sit, et qualiter secun- secundum sanctum Hironimum. 
dum Olympiades vel annos regum hoc potest 25. De eadem re sicut tractat sanctus Augustinus 
fleri, si in trigessimo et in trigassimo primo in libro quarto sancte Trinitatis, et quomodo 
suo anno fuit babtizatus, quomodo triginta duo- tribus diebus atque tribus noctibus fuit Dominus 
rum annorum et demedi '* anni secundum evan- in sepulcro. 
gelium Joannis, aut triginta quatuor annorum 26. De testimonio sancti Hironimi, quod Eusebius 
juxta apocolipsim ** passus. - in sua cronica multa pretermissit, de quibus ipse 

8. De solutione questionis, et quod Beda secundum Hieronimus nonnulla, cum eam transtulisset, 
Ebraicam unitatem *, Olympiades vero ** juxta adjecit. 
septuaginta interpretes computatur **. 27. De babtizato Domino octavo Idus Januarii in 

9. De gestis et tempore nativitatis Domini usque ad dominico die epifaniz, et egressu ejus in heri- 
mortem Herodis. B mum crastino die feria secunda jejunaturus 

10. De reversione Domini ex Egypto precepto an- quadraginta diebus et noctibus, et de victoria 
gelico. Domini de diabulo feria sexta in die quadrages- 
ll. De remansione Domini in Hierusalem nescien- simo sui jejunii in gula ac vana gloria atque 
tibus parentibus ejus, et de morte Octaviani avaritia, in quibus diabolus primum Adam ea- 
Cessaris. dem feria prostravit, οἱ de * pascha ejusdem 
12. De Tiberio Cessare ejusque annis, et Domini anni babtismatis Domini. 
incursu **. 28. De prima cognitione Domini a sancto Andrea et 
I3. De anno quinto decimo imperii Tiberii, et pon- Simone, eo vocato primum tunc nomine Petro, 
tificibus ejus, tractante Beda. et de vocatione sancti Philiphi et de Nathanili. 
14. De concordia evangelistarum ** secundum Augu- 29. De prima sed separabili Petri et Andres filio- 
stinum in verbis Joannis babtistz et Domini. rumque Zebedei vocatione. 
15. De anno trigesimo babtismi Domini, de** co- 30. De inseparabile vocatione apostolorum, et voca- 
lumba et czetu, secundum sanctum Gregorium. tione Domini matrisque ejus cum disscipulis 
16. De tractatione sancti Hieronimi in Ezechielem suis ad nuptias, et quod in ephifania nuptic 
prophetam in anno et in mense babtismatis C sunt fact. 
Domini. 31. De pascha et de ejectis mercatoribus de templo, 
l7, [tem sanctus Augustinus de eodem anno Eze- Joanne non adhuc misso in carcerem. 
celis et Christi, et verbis Patris in babtisma de 32. De transitu Domini per Samariam, sedens et 
Filio. sitiens super puteum in civitate Samarie Si- 
18. De inquisitione anni babtismatis Domini hoc est char, et in Galilea transiens *' sanavit filium 
quinto decimi *' Tiberii juxta cronicam Eusebii reguli credentis cum tota sua * domu. 
vel Bedae, supputando ab ipso quinto decimo 33. De secunda ascensione Domini in Hierusalem, 
anno et babtisma Domini * secundum ipsas quassi in secundo pascha, sanans paraliticum. 
cronicas usque ad ipsum Bedam. 34. De sanitate hominis in sinagoga a spiritu im- 
19. De argumentatione erroris predictarum croni- mundo **, et socrus Petri a febre. 
carum supputationis etiam ex ipsis cronicis in- 35. De electione duodecim apostolorum, et sermone 
quisiti. beatitudinum sedendo in monte, et simili ser- 
20. De inquisitione anni resurrectionis Domini se- mone stando in loco campestri et de leproso 
cundum Bedam, et testimonio Dede latenter, mundato. 
quod in eodem anno Dominus in octavo die κα Ὁ 36, De centurione et servo ejus sanato, et de scriba. 
lendarum Aprilium resurrexit a mortuis. 37. De transitu Domini trans fretum mutatum **, et 
2]. De offensione predict: rationis ?*. de verbis fidei, et de cecis et porcis. 
22. De resurrectione Christi in sexto die Kalenda- 38. De reversione Domini trans fretum, et paralitico 
rum Aprilium, teste Beda juxta historiam sancti sanato, et de civitate Domini. 
evangeli, et inquirens ab initio mundi. 39. De vocatione Mathei apostoli, et calumnia man- 
23. Cur resurrectio in octavo Kalendarum Aprilium ducandi et bibendi cum puplicanis. 


VARLE LECTIONES. 


" i, e. dimidii. 349. apocolipsi legitur, sed lillera una litura absumpta es( 1. — *' lege veritatem. — ** vero 
post additum est 1. 35 computatur scriptum erat, sed ur litura deletum est 1. ** c. post infra scriptum est 1. 
? ila sepius pro evangel. 1. ** de post add. 1. 57 ila cod. 1? post add. 1. 35 mundi add. 2. ** post 
add. 1. ?*' post add. 1. ** domu sua scriptum est 1., sed. signis oslensum verba esse transponendo, quod aliis 
quoque locis occurri. Ὁ suppla vexati quod in apographo cod. 2. post additum est. — * Ireto motato, post 
correcía in fretum mutatum 1. 








627 MARIANI SCOTTI 698 
40. De filia Jari resuscitata, et de muliare** duo- A 57. De adventu Domini in Bethaniam sabbato ante 


decim annis in fluxu sanguinis curata. sex dies pasche, et crastino in palmis luna 

41. De duobus cecis et Beelzepub *5, et predica- decima in Hierusalem. 
tione Christi, sanans omnem langorem et infir- 58. De gestis prima et secunda tertizque " ferie 
mitatem, de messe et operaris et de misione " juxta ordinem *', aliisque multis. 

12 apostolorum ad predicandum, data ipsis 59. De biduo ante pascha, id est quarta feria. 
potestate immundorum spirituum. 60. De primo die azimorum, hoc est quiuta feria. 

42. De nominibus 129 apostolorum secundum ordi- 61. De cena Domini. 
nem, et de virga portanda et non portanda. 62. De imno " dicto et egressu Domini in Gels- 

43. De predicatione Christi post missionem 12 apo- mani ubi tentus est, de gestis ejusdem noctis, 
stolorum, et filio viduz resuscitato, et de mis- et denegatione Petri juxta ordinem. 
sione duorum discipulorum a Johanne vincto ad 63. De gestis diei passionis Christi et sepulture ejus 
Jesum. et lintheaminibus. 

44. De phariseo rogante Dominum ad mensam, et 64. De monumento Domini, et mulieribus et custo- 
Maria Magdalena, et de albastro. dibus sepulcri. 

45. De Domino exprobrante civitatibus, et confes- D 65. De vespere sabbati quz» lucescit in prima sabati 
sione, et de spicis in sabato. sexto die Kalendarum Aprilium, luna septima 

46. De manu arida sanata juxta concordiam qua- decima, in qua Christus resurrexit a mortuis, 
tuor evangelizarum. et de gestis ipsius diei, ordinate sicut traclal 

47. De phariseis et Herodianis, et demonatico ceco sanctus Augustinus juxta concordiam quatuor 
et muto sanato. evangelizarum. 

48. De Herode et passione sancti Joannis baptiz:e, 66. De testimonio evangelizarum et sancli Pauli 
de miraculo quinque panum et duorum piscium, apostoli in epistola ad Corintheos in apara- 
de pascha, et de loco decollationis et sepulture tione * Domini, juxta Augustinum. 

Johannis. 67. De ambulatione Domini in Galilea corporaliter, 

49. De ambulatione Domini et Petri super undas tractante Augustino. 
navigantes trans fretum Genesar [quarta'* vi- 68. Quot vicibus post resurrectionem suam in terra 
gilia noctis, et de pascha et miraculo panum et in czlo vissus est Dominus, tractanle Au- 
et piscium]. gustino juxta quatuor evangelizas sanctumque 

90. De Cananea muliere et filia ejus sanata, de surdo Paulum. 
et muto, et refectione quatuor millium de se- C69. De misterio verborum Domini quibus disi 
ptem panibus et paucis piscibus, et de ceco « Precedam vos in Galileam, » tractante sanclo 
illuminato, secundum Marcum. Augustino. 

51. De interrogatione Domini, de discipulis suis, de 70. De passione sancti Petri et de ordinatione sancli 
contradictione Petri, et transfilguratione Domini, Clementis. 
de Moisi et Helia, et lunatico. 71. De passione sancti Pauli [apostoli ']. 

52. De adventu Domini a Galilea in Judam, et de 72. De passione sancti Andre: [apostoli "Ἶ. 
uxore demittenda. 73. De passione sancti Jacobi apostoli filii Zebedei. 

93. De parvulis et operaris in vineam, de bono, et 74, De dormitatione sancti Johannis evangeliz2. 
reversione Domini in Galileam. 75. De passione sancti Philipi apostoli **. 

54. De festivitate scenophegiz. 76. De passione sancti Bartolomei. 

55. De encenia solemnitate. 71. De passione sancti Thoma. 

96. De Lazaro resuscitato veniente Domino a Ga- 78. De passione sanctissimi Mathei. 


lilea in Hierusalem, et de uno ceco sanato se- 79. De passione sancti Jacobi fratris Domini. 
cundum Lucam cum adpropincaset Dominus, 80. De passione sancti Tathei. 

Hiericho, et duobus cecis sanatis secundum "^ 81. De passione sancti Simonis Cannanei. 

alios egrediente Domino ab Hiericho, de Sta- 82, De obitu sancti Mathie apostoli. 

cheo 35 et parabulis. 83. De septem diaconibus ordinatis ab apostolis 4, 


INCIPIUNT CAPITULA LIBRI TERTII * 


De nativitate Domini, et de annis ejus qui sem- Octaviani Cessaris nigro colore simul ordinat 
per mineo colore inscribuntur, et de annis in concursu conscriptis, sub consulibus pmo 


VARLE LECTIONES. 


* j.e. muliere. ** Belzpub ; postea lillera E bis suprascripta est 1. "7 demissione 1. * Inclus por ii 
muürgine altera manu addita sunt 1. ** pro Zacheo. "* que post add. 1. "' ordinem in margtne posl αὐ. ". 
“ἢ e. hymno. — * proapparitione. 5 post add. altera manu 1. "ὃ hec prima manu summo in marg 
adjecta sunt, signo posito post cap. LXXIIII. '* hec prima manu infimo in margine adjecta sunt, signo appo 
sito, quo his verbis locus suus monsirelur 1. "7 Sequentia. eliam in 3 leguntur, ibi mulla mulantur. Inscript : 
Incipiunt capitula libri sequentis. 


μευ 
. 








LÀ 


. De anno quinto decimo Tiberii, de Johnane 


. De passione Domini et miraculis in passione, 


CHRONICON. 


priis ** secundum Cassiodorum, gestisque cer- À 8. 
tis uniuscujusque anni usque in mortem Octa- 9. 
víani, et ** tunc ante Tiberium sicut ante unum- 
quemque regem postea habebitur summa col- 
lecta annorum incarnationis a nativitate Do- 
mini usque in finem regni ejusdem regis titu- 
latus. 

De Tiberio ejusque annis nigro colore, domi- 
nicis autem annis mineo colore sub consulibus 
el gestis propriis ordine predicto uniuscujus- 
que anni usque in annum nonum decimum in- 
carnationis, Tiberii vero tertium, ubi incipit 
incarnatio juxta cronicas Eusebii et Bed: pres- 
speteri, et usque in annum vigessimum ter- 
tium incarnationis, Tiberii vero septimum, 
ubi incipit incarnatio secundum Dionissium B 
qui inde nigro colore conscribitur in marga- 
no " semper sub dextera manu. Reges quoque 
in eadem incarnatione inscripti, sicut secun- 
dum Eusebii Bedeque cronicas regnaverunt, 
ordinate e regione ad annos singulos incarna- 
tionis juxta histcriam sacri evangelii in mar- 
gano semper sub sinistra manu, et contra 
predictos eosdem reges in hac quoque incarna- 
tione inscriptos, sicut vere regnaverunt, ad 
ostendendum *' erroris cronicarum annorum- 
que incarnationis juxta Dionissium, et usque 
ad annum quintum decimum imperii Tiberii. 


15. 


l6. 


20. 
2]. 
et Domino ab eo babtizato, secundum quatuor 
evangelizas, Augustino teste, de jejunio ** Do- C 22. 
mini et victoria ejus, de diabulo, de predica- 23. 
tione Christi, et passione Johannis babtista. 

24. 
de ordinatione Jacobi primi episcopi, de passione 25. 
sancti Stephani, et conversione sancti Pauli, 
et adventu ejus in Iierusalem, manens apud * 
sanctum Petrum diebus quindecim, et reliqua 
usque ad Claudium. 


26. 


2]. 


. De Claudio, de fame et passione Jacobii filii Ze- 


bedei, de carcere sancti Petri, de secunda 
ascensione sancti Pauli in Hierusalem anno 
quarto decimo conversionis sue loquens cum 
sancto Petro, de adventu sancti Petri ad Ro- 
mam, et reliqua usque ad Neronem. 


28. 


29. 


. De Nerone, et sancto Paulo vincto ad Romam D 


misso, de passione sancti Jacobi fratris Do- 
mioi, de resurrextione Christi in octavo Ka- 
lendarum Aprilium sicut Beda putat, de Marco 31. 
evangeliza et passione ejus, de passione Pe- 32. 
tri et Pauli, de Clemente papa et decretali epi- 
stola ejus ad sanctum Jacobum fratrem Do- 
mini, de martiribus sub Nerone passis, et de 
morte Neronis. 


30. 


33. 


19. 


630 


De Othone et ejus imperio et morte. 

De Vitellio, de imperio obituque ejusdem, teste 
Josepho tunc presente. 

De Vespasiano **, et destructione Hierusalem. 


. De Tito et consulibus gestisque sub ipso. 
. De Domitiano imperatore, de Ancleto papa et 


decretalibus epistolis ejus, de sancto Johanne 
in ferventis olei dolium misso et religato in 
Pathmum insulam, ubi apocalipsim vidit. 

De Nerva imperatore, de reversione sancti 
Johannis in Ephesum scribiens eugelium, et 
de martiribus. 

De Traiano imperatore, de dormitione sancti 
Johannis, et de martiribus. 

De Adriano imperatore, de Sixto papa et de- 
creto ejus in missa, de Thelesforo papa et de- 
creto ejus, et de martiribus. 

De Antonino imperatore, et de Igino papa et 
decreto ejus, de Pio papa, et de precepto an- 
gelico de pascha, de Aniceto papa et decreto 
ejus. 


. De Marco imperatore, de Sothero papa et de- 


creto ejus et de martiribus. 


. De Commodo imperatore, de Victore papa et 


decreto ejus, et de pascha. 

De Helio imperatore et de consulibus et gestis 
sub ipso 

De Juliano imperatore, teste Orosio. 

De Severo imperatore, de Zepherino papa et 
decreto ejus. 

De Carcalla imperatore et nomine ejus. 

De Macrino imperatore, de Calisto papa et de- 
creto ejus. 

De Marco Aurelio imperatore. 

De Aurelio Alexandro imperatore, de Urbano 
papa et decreto ejus, et de martiribus. 

De Maximino imperatore, de Antero papa et 
decreto ejus, de Fabiano papa et decreto ejus. 
De Gordiano imperatore, de consulibus et gestis 
sub eo. 

De Philippho primum imperatore credente 
Christo, de anno millessimo conditionis urbis 
Roma sub ipso completo, teste omne historico, 
de decreto Fabiani pap. 

De Decio imperatore, de Cornelio papa et de- 
creto et passione ejus, et de martiribus. 

De Gallo et Volusiano imperatoribus, de Lucio 
papa et decreto ejus et passione ejus. 

De Emiliano imperatore trium mensium. 

De Valeriano et . Gallieno imperatoribus, de 
Stephano papa et decreto et passione ejus et 
sancti Laurentii cum aliis, de Dionisio papa et 
decreto ejus, et de martiribus. 

De Claudio imperatore, et de Felici papa et 


7. De Galba ipsiusque imperio et morte. decreto ejus, et de marteribus **. 


VARLE LECTIONES 


9 deest 2. "5. prima manus post Octaviani perit tunc, pote littera ὁ adjecia 484. pro margine. 
" ostendum 1. *" junio corr. jejunio l. post add. 1. Τὸ Vespasino, a posi superscriptum est 1 
* caricalla 3. "5 ita 1. ubi cap. 33. prima manu tn margine adscriptum est. 


631 


MARIANI SCOTTI 


. De Quintilio imperatore 17 dierum, de Euti- ἃ 


chiano et decreto ejus. 


. De Aureliano imperatore, et Gaio papa et mar- 


teribus. 


. De Tacito imperatore et consulibus et gestis 


sub eo. 


. De Floriano imperatore nonaginta dierum. 
. De Probo imperatore et consulibus et gestis 


sub eo. 


. De Caro et Carino imperatoribus et consulibus et 


gestis sub eis. 


. De Diocletiano imperatore, de Gaio papa et 


decreto ejus, de Marcellino papa atque de Mar- 
cello papa et decreto ejus. 


. De Galerio imperatore, et de Milciade papa et 


43. 


" ]viano suprascriplo o. 1. 


decreto ejus, et de marteribus. 

De Constantino imperatore, de Silvestro papa 
et decreto ejus, de Niceno concilio et fide catho- 
lica in tempore istorum, de Theodoro episcopo 
scribente ecclesiasticam historiam, de cruce et 
de morte Arri heretici, de epistola Athanasi 
episcopi ad Marcum papam et de rescriptione 
Marci ad Athanasium, et de obitu Constantini. 
De Constantino et Constantio et Constante im- 
peratoribus, et de testimonio sancti Juli pape, 
de anno quarto eorum indictione sexta, et de 
morte Antoni monachi, de sacris reliquiis 
sancti Timothei et sancti Andres apostolorum 
et sancti evangelize Lucas Constantinopolim 
invectis, de obitu Constantini, secundum Theo- 
dorum episcopum predictum. 


. De Juliano imperatore, de Templo Hierusolimis 


ipsius precepto in odium Christi constructo, et 
de miraculis inde, de misserrima morte ejus, 
teste Theodoro episcopo. 


. De Joviano " imperatore et obitu ejus, Theo- 


. De Valentiniano imperatore, de Monachis, et de- 


doro episcopo (teste 95]. 


obitu Valentiniani, teste Theodoro episcopo. 


. De Valente imperatore et consulibus et gestis 


sub eo. 


. De Gratiano imperatore et consulibus et gestis 


sub ipso. 


. De Theodosio imperatore et obitu ejus, teste 


Theodoro episcopo. 


. De Arcadio imperatore 9*. 
. De Honorio imperatore, et testimonio Luciani 


viventis tunc, de anno septimo Honorii, de 
testimonio Paschassimi episcopi ad sanctum 
papam Leonem, de consulibus et pascha et mi- 
raculo in pascha anno nono Honorii sub Zosimo 
papa, de Celestino papa et decreto ejus 5. In 


02. 


03. 


632 


his temporibus sanctus Patricius refulget virtu- 
tibus in Hibernia. Sanctissima virgo Brigita in 
Hibernia mirabilibus ludit. 

De Theodossio imperatore, de pascha anni vi- 
gessimi primi ejus, de epistola Pascassini epi- 
scopi àd papam Leonem, de pascha ejusdem 
anni, et de consulibus anni quarti decimi 
Theodosii, usque ad Marcianum *'. Cronica 
Eusebii vel Beds contradicunt  incarnationi 
secundum historiam sancti evangelii, deinde 
consentiunt. 

De Marciano imperatore, de consulibus, el 
pascha snni quarti et quinti et sexti Marciani, 
teste sancto papa Leone, et predatione urbis 
Roma. 


. De Leone imperatore et consulibus et gestis sub 


ipso. 


. De Leone juniore imperatore, teste Jordane epi- 


scopo qui tunc cronicam com possuit. 


. De Stennone imperatore et consulibus et gestis 


98. 


o0 


6] 


sub eo. 


. De Anastasio imperatore consulibus et gestis et 


papis. 

De Justino imperatore, et consulibus et gestis et 
papis. 

De Justiniano imperatore annisque quinque ejus 
sub consulibus, et gestis usque ad ciclum Dio- 
nissi, id est ad sextum annum ** hujus Justi 
niani, teste Beda. 


. De sexto anno Justiniani, et testimonio Bedz 


62. 
63. 


juxta Eusebii et suam cronicam, quod est ipse 
idem annus ducentissimus quadragessimus octa- 
vus Diocletiani imperatoris, de supputatione 
istorum ducentorum quadraginta octo annorum, 
ex ipso eodem anno sexto Justiniani, hoc esl 
primo anno ciclorum Dionissi, a nobis supra 
versus usque ad Diocletianum juxta cronica 
predictas Eusebii et Bedze, atque a Diocletiano 
iterum retrorsum usque in annum predictum 
sextum Justiniani secundum testimonium scri- 
pturz: et paparum et episcoporum qui tunc 
vixerunt , ubi septem anni inveniuntur qui 
desunt in predictis cronicis per octo ciclos 
decennovennales, hoc est a Constantino Magno 
usque ad Marcianum et postea ordinate usque 
ad Justinum. 

De Justino imperatore et gestis sub eo. 

De Tiberio imperatore. 

De Mauritio imperatore, et de anno ejus tertio 
decimo indictione tertia decima, annoque octavo 
decimo indictione quarta, teste Beda, de sancio 
Gregorio papa et decreto ejus in missa. Tunc 


VARLE LECTIONES, 


5^ altera 3nanu post add. in margine 1. 


* prima manu in margine adscri- 


ptum esi hoc capitulum 1. ^" Infimo in margine signum post ejus, posito, adjiciuntur prima mans λας 
verba: in his temporibus — Hibernia, post Hibernia novo signo posio, cui in οοπίοσίω nullum respondel, 
addunisr eadem manu: Sanctissima virgo — ludit. 


prima manu scripta, el signo apposito ostenditur, ubi locus eorum sit 1. 


altera manu additum 1. 


* cjanum e£ sequentia leguntur in summo marg 


** deest in. lexiu, post in margw 








CHRONICON. --- LiB. Ii. 


634 


sanctus pater Columbanus ex nostra sanctis- A 77. De Leone imperatore, et de Gregorio papa et 


sima insula Hibernia, qus insula Scotorum ** 
nominatur, cum sancto Gallo et aliis probatis 
discipulis in Burgondiam venit, et in his tem- 
poribus fuit Columba Batinique ** in Scotia. 

. De Focca imperatore et *' * imagine ejus. 

. De * Heraclio imperatore, et de anno ejus 
sexto decimo indictione quinta decima, teste 
Beda. 

. De * Heraclio imperatore, et de hereticis. 

. De ** Constantino imperatore. 

. De Constantino imperatore, et de anno ejus 
nono indictione septima, teste Beda. 

. De Constantino imperatore et sex sinodis. 

De Justiniano imperatore. 

71. De Leone imperatore. 

. De Tiberio imperatore, et de testimonio Beda 
in anno incarnationis secundum Dionysium et 
indictione quinti anni Tiberii. 

. De Justiniano imperatore. 

. De Philipico imperatore. 

De Anastasio imperatore. et de Gregorio papa et 

decreto ejus. 

76. De Theodosio imperatore. 


decreto ejus. 
78. De Pipino imperatore etiam ex Francis primo. 
79. De Karulo Magno imperatore. 
80. De Ludowico imperatore, filio Karuli. 
81. De Luthorio imperatore, filio Ludowici. 


.82. De Ludowico, qui et Lothorius, filio Lothorii, 


et quomodo obiit vendicta corporis Christi. 

83. De Ludowico imperatore, filio ejus. 

84. De Karalo seniore imperatore, et de Ludowico 
Balbo, filio ejus. 

85. De Karalo juniore imperatore. 

86. De Arnolfo imperatore. 

87. De Ludowico imperatore, filio ejus. 

88. De Cunrado imperatore. . 


B 89. De Heinrico imperatore. 


90. De Ottone imperatore. 

91. De Ottone imperatore, filio ejus. 

92. De Ottone tertio imperatore, filio secundi. 

93. De Heinrico ** imperatore *'. 

94. De Cuonrado imperatore **. 

95. De Heinrico imperatore **, filio ejus. 

96. De Heinrico imperatore, filio hujus "*. 
Ab Adam hucusque omnes anni ordinate sunt 
conscripti. 


Primum et secundum librum omitisimus. 


INCIPIT TERTIUS LIBER INDICTIONE XII 


(Fol. 


42. (HigR.) Lentulus " et Messala v. clar. et 
consul. Quirinus ex consilio senatus in Judeam 
missus, census hominum possessionumque describit. 
Cristus concipitur feria 6 octavo Kalendas April, Jo- 
hannes babtista nascitur 8. Kal. Julii, (CAss.) Dominus 
moster Jesus Christus, filius Dei, his consulibus Cas- 
siodoro teste in Betelem Jude octavo die Kal. Januarii 
dominica nocle nascitur. (Evang.) Ociavo eliam die 
dominico circumcidiiur. Tertio decimo die stella duce 
a magis adoratur. Quadragessimo die α Simeone οἱ 
Anna agnoscitur. Deinde precepto dominico in Egi- 
ptum propter metum Herodis deducitur. 

2. 49. (HikR.) Augustus Cessar 129 et Paulus. 
Cesar amicitiam cum Parthis facit. Sextus Phitago- 
ricus philosophus claruit. 

3. 44. (HigR.) Cossus Lentulus et Pisso. Augustus 
Tiberium et Agrippam in filios adoptavit. Judas 
Calileus ad rebellandum Judeos cohortatur. 


101.) 
[cod. in margine, Ciclus"* decenn. incipit indi- 
ctione 14* unoque concurrente.] 

4. 45. (HireR.) Augustus Cessar 13» ef Paulus. 
Herodes cum Christi nativitatem magorum indicio 
cognovisset, universos Bethelem parvulos jussit 
interfici. 

D. 46. (HiER.) Vincius et Alfenus. Asiniuus Pollio 
orator et consularis, qui de Dalmatiis triumpavit, 70 
etatis su: anno in villa Tusculana obiit. 

6. 47. (Him) Servilius et Lamia. Herodes 
morbo intercutis aque et scatentibus toto corpore 
vermibus misserabiliter et digne moritur- 

7. 48. (HirR.) ZElius et Sentius. In Herodis locum 
Archilaus ab Augusto substituitur per annos 7, et 
tetrarche fiunt fratres ejus, Herodes et Antipater 
et Lisias et Philippus. (Evang.) Jesus Christus 
dominus noster ex Egipto, angeli angelico "* pre- 
cepto reducitur. 


VARLE LECTIONES. 


* Scor 1. quod sanctorum legendum esse videtur. Scotorum corr. sanctorum 2. ** ila aut : 
betiipque aut betririque 1. Bethinique 2. ín cujus apographo  Vratisl. legitur : « cholon chillis, 
ila suprascribitur in ms. Coltoniano, in. quo solo hec qotirema clausula habetur que videtur subdititia. » 
* * et i. e. post add. , sed prima mang 1. 5 cap. 65. 66. 07., signo posito post cap. 64, pst addiia sunt in 
summo margine 1. Litlere paulo minores sunt, sed. eadem. manu expresse, qua tertus. " H. Pio 2. “7 De 
H. i. Babinbergensi qui absque flis obiit 3. ** i. Spirensi quomodo eligitur in regnum 3. *' i. H* 3. 
? de Biltihrando papa et decretis ejus add. 2. De H. i. Ill. et filio ejus quomodo ei rebellaverat et quomodo 
veneno obiit in Italia et de Heldebrando papa et decreto ejus 3. ibique hec adduntur : 97. De Ruodolfo rege 
et Hernanno rege quomodo Saxones eos super se constituerunt et quomodo interfecti sunt. 98. De Henrico 
imperatore et filio ejus quomodo ei rebellaverat et quomodo privatus est regno consilio principum et filium 
super se regem constituerunt. "' Qu litera obliqua excudenda curavimus in codice 1. rubro atra- 
mento ferta suni. "* Hec et singulis annis signa ad ciclum solarem spectantia manu secunda addila suat 1. 

ita 1? 





035 


MARIANI SCOTTI 


636 


8. 49. (Hign.) Cinna et Valerius. Fames Rome Α carnatio incipit juxta cronicas Eusebii vel Beda. 


" ita ingens, ut quinque modii venderentur denariis 


viginti septem semis. Philistio mimographus natione 
Magnes Assianus 7 Rome clarus habetur. 

9. 50. (Hirn.) Lepidus et Aruncius. Tiberius ce- 
sar Dalmatas Sarmatasque in Romanam redigit po- 
testatem. 

10. 51* (Hign.) Caecilius et Lenicius. Anthemodorus 
Tharsensis stoicus philosophus insignis habetur. 

11. 52. (HiEkR.) Furius οἱ Nonius. M. Verrius 
Flaccus grammaticus clarus. 

12. 53. (HiER.) Sulpicius et Poppaucus. Athenien- 
865 res novas contra Romanos molientes opprimun- 
tur, auctoribus seditionis occissis. 

13. 54. (Luc. n, 42, 40.) Dolabella et Silanus. 


Dum numerantur anni nobis versus supra usque ad 
annum quadragesimum secundum Octaviani Ces- 
saris. 

20. 4. (HiEgR.) Pomponius el Celius. Ovidius poeta 
in exilio obiit, et juxta oppidum Tomus sepelitur. 

21. 5. (HrkR.) Cesar et Germanicus cessar. Germa- 
nicus cesar de Parthis triumfavit "6, Tredecim urbes 
terre motu corruerunt, id est Ephesus, Magnes, 
Asardis, Mostuene, Age, Hiero, Cesarea, Filadel- 
phia, Tmolus, Temus, Cimemirhina, Apollonia, 
Diahircania. 

22. 6. (Hin.) Silanus et Norbanus. Fenestella, histo- 
riarum scriptor et carminum, septuagenarius obiit, 
sepeliturque Chumis. Cyculus magnus pascalis inci- 


Cum esset Jesus annorum duodecim [hoc est, sicut B pit hinc, in cujus anno secundo juxta Dionissium 


Hieronymus dicit, cum compleret annos duodecim], 
inventus est in templo, sedens inter doctores legis, 
interrogans et audiens illos. (HreR.) Messala Corvi- 
nus orator ante biennium quam moriretur ita me- 
moriam ac sensum ammisit, ut vix pauca verba con- 
jungeret, et ad extremum, ulcere circa spinam nato, 
inedia se confecit, ctatis 72 anno. 

14. 55. (Hizn.) Lepidus et Statilius. Augustus cum 
Tiberio filio suo censum Rome agitans, invenit ho- 
minum nonaginta ter centena et septuaginta milia. 

15. 50. (HieR.) Cesar εἰ Fonteius. Socio philoso- 
phus Alexandrinus, preceptor Senece, clarus. 

16. 57. (BEpA.) Plancus et Silius. Archilaus, non 
ferentibus Judeis sed accusantibus apud Augustum 
ferocitatem ejus, in Viennam urbem Galli: relega- 
tus; et ad minuendam Judaici regni potentiam inso- 
lentiamque domitandam, quatuor fratres ejus pro eo 
sunt tetrarchze creati, Herodes, qui et Antipas, An- 
tipater, Lisias et Philippus. 

17. l. (Cass.-HigR.) Pompeius et Apuleius. His 
consulibus, teste Cassiodoro, Octavanius Augustus 
in Campania 76, etatis suce anno, Atelle Campania 
imperii anno quinquagessimo sexto, senis obiit, 
mense quassi Septembri; sepeliturque in campo 
Martio. Cui successit Tiberius. 

Romanorum " 3. regnavit Tiberius, privignus Au- 


gusti, hoc est Libie wroris ejus fllius, ex superiore 


genitus conjuge, annis viginti tribus et aliquibus 
diebus, teste Josepho; et hoc est usque ad Kal. 


(indictione tertia 177] natus est Dominus. 

(Cod. in margine. Ciclus solaris incipit sicut sem- 
per bisextilibus quatuor concurrentibus. ] 

23. 7. |1.] (Hren.) Valerius οἱ Aurelius. Tiberius 
multos reges ad se per blanditias evocatos nunquam 
remissit ; in quibus et Archelaum Cappadocem occi- 
dens, et regno ejus in provinciam verso, Mazacam 
nobilissimam civitatem Cessariam appellari precepit. 
Incarnatio secundum Dionisium incipit indictione 
quarta [conscripta Ὁ per ordinem e regione incar- 
nationis juxta evangelium.] 

24. 8. [n.] (Hien.) Cesar et Drusus cesar. Pompei 
theatrum incensum. 

25. 9. [nr.] (Hirn.) Harterius et. Sulpicius. Tibe- 


C rius Drusum consortem regni facit. 


26. 10. [1v.] (Hikn.) Asinius εἰ Antislius. Drusus 
veneno obiit. Q. Atherius, promptus et popularis 
orator, usque ad 90 annum prope in summo ho- 
nore consenescit. 

27. 11. [v.] (Hrzna.] Cornelius et Vicellius. Seius 
Plautus, corrupti filii reus, semet in judicio inter- 
fecit. 

28. 12. [vi.] (Hikn.) Asinius οἱ Cossus Cornelius. 
Philippus tetrarcha Paneaden, in qua plurimas edes 
construxerat, Cesaream Philipphi vocavit, et Julia- 
dem aliam civitatem. 

29. 13. [vir.] (HirR.) Calvissius εἰ Getulicus. Pila- 
tus procurator Judex a Tiberio mittitur. 

30. 14. [vnr] (Higg.) Piso et Crassus. Votienus 


Octobr., in anno quinto post passionem Domini. D Montanus Narboneusis orator in Baleatribus insulis 


Sub quo hi consules fuerunt, teste  Cassiodoro. 
(Hrxn.) Gaius Asinius Gallus orator, Assini Pollio- 
nis fllius, cujus etiam Virgilius meminit, clarus, 
diris a Tiberio suppliciis enecatur. 

18, 2. Drusus cesar εἰ Norbanus. Libius historio- 
graphus Patavii obiit. 

19. 3. (HikR.) Sisennas Titilius οἱ Scribonius. In- 


moritur, illuc a Tiberio 15 anno religatus (Bp). 
Herodes tetrarcha princeps Judzorum, regnans 
annis 24, in honorem Tiberii et matris ejus Libie 
Tiberiadem condidit et Libiadem. 

31. 15. [ix] Silanus el Silius. Anno" IbimperiiTibe- 
rii cesaris, sub. princip. Anna et Cepha, factum est 
verbum Domini super Johannem, Zacharie filium, 


VARLE LECTIONES. 
" ita l. asiamus 2. magnesiamus Hier. ἴδ in margine manu secunda additur : Tiberius regnavit annis 


XXIV ; et ita de omnibus imperatoribus. 
anno scripia sunt posi Aurelius et Aoc loco 1. 


"^ sirium facit 1. 
"7 hoc loco secunda manu add. 1. 


7 in marg, sec. manu add. 1. Hec bis hoc 
5 Hoc anno in 


scriplum est. prima manu: Incarnatio Domini sicut Beda perhibet, secunda vero manu: Primus annus pre- 
dicationis Christi ; eadem a. 34: Quartus annus predicationis Christi. 





637 CHRONICON. — LIB. 11]. 638 


in deserto. Et venit in omnem regionem Jordanis À die Kal. April., sicut. etiam sanctus Iheronimus in 
(Luc. 1s, 1-3) Matheus sic: « Tunc venit Jesus,  martirilogio testatur (120). Et in evangelio dicitur 
ut baptizaretur ab eo in Jordane (Math. i1, 13) » quod prope ante pascha passus est Johannes, pridie 
et reliqua. Augustinus sic (119). Quod autem Ma- Nonas Aprilis, in sabato, 14 luna primi mensis. 
theus ait : « Tunc venit Jesus a Gallilea, ut baptiza- — Nostrum vero pascha Nonis Aprilis erat, si esset.] 
retur a Johanne. » Hoc est secundum Johannem 34. 18. [xi.] (Cass.) Tiberius Cesar v. conss. 
evangelizam. « Altera autem die, » et reliqua. Mar- Cassiodorus sic : « His consulibus dominus noster 
cus evangeliza sic : « Et baptizatus est a Johanne Jesus Christus passus est, octavo die Kal. April.; et 
(Marc. 1, 9). » Eusebius sic " : ..... « Et ipse Jesus  deffectio solis facta est, qualis antea vel postea nun- 
erat incipiens quasi 30 annorum (Luc m, 23). » quam fuit. » (Hieg.) Jesus Christus, fllius Dei, juxta 


Hec Lucas. Hoc est non plenus 30 annorum, men- 
sium 12, sed secundum Hieronimum et Lucam an- 
num incipiebat 30, [quando baptizatus est, in die] 
dominico epifanie [die 13 anni sui 30]. Secundum 


profhetias quz: de eo fuerant prelocutz, passus est 
octavo die Kal. April., luna 1525, juxta quatuor evan- 
gelia, in anno 189 imperii Tiberii czessaris secundum 
evangelium sancti Johannis ; atque die tertio, id est 


autem solares annos tunc incipiebat annum 31. sexto die Kal. April., luna 17*, secundum historiam 
Annus enim solaris, in cujus fine natus est, nativita- B sancti evangelii a mortuis resurrexit. Flego ** histo- 
tis ejus annus est. Annus autem ztatis suze 12 men- ricus sic : « Quarto anno 202 Olimpiadis [id est 
sium, sicut in fine anni primi nativitatis incepit, ita secundum Grecos] magna et excellens inter omnes 
in fine anni secundi nativitatis sive solaris comple- 408 ante eam acciderant defectio solis facta ; diei 
vit. Marcus : « Et statim post babtismum spiritus hora sexta ita in tenebrosam noctem versus, ut 
expellit eum in desertum (Marc. 1, 12). » Hoc est stelle in coelo vissze sint. Terrzque motus in Bithi- 
secundum Matheum : « Jesus plenus Spiritu sancto, nia Nicene urbis multas edes subvertit. » Hec Flego. 
regressus à Jordane, et agebatur in spiritu in deser- Josephus etiam, vernaculus Judeorum scriptor histo- 
tum in diebus 40 (Luc. 1v, 1), » et reliqua. Dominus ricus, ad hzc commemorat : die pentecostes sacere 
ergo feria secunda incepit jejunium, et quadrages- dotes primum commotionem locorum et quosdam 
simo die, feria sexta, 16 Kal. Mart. in gula ac sonitus sensisse testantur, deinde ex atio ** templi 
vana gloria atque avaritia diabolum superavit; in  repentinam subito erupisse vocem dicentium : Trans- 
quibus in eadem feria diabolus primum Adam con- migremus ex his sedibus. Scripsit quoque Josephus 
trivit. Ipse dominus Jesus Christus [hinc] populis quod eodem anno Philatus preses secreto noctis 


predicavit salutarem viam, teste sancto Petro, sicut 
in electione Mathei apostoli : « Oportet ergo ex his 
viris qui nobiscum sunt congregati in omni tem- 
pore, qua intravit et exivit inter nos dominus Jesus, 
incipiens a baptismate Johannis, usque in diem quo 
assumptus est a nobis in coelum (Act. 1, 21, 22), » 
et reliqua. (Evang.) Signis et virtutibus vera esse 
comprobat ea qux dicit, ex quibus pauca in evange- 
liis leguntur, apostolos vocat et ad predicandum 
mittit. (BEpA.) Usque ** in annum quintum decimum 
Tiberii ab Adam secundum Ebreos, sicut Eusebius 
ἴῃ cronicis suis signat, tria milia annorum adno- 
tanda, quod in quinto decimo anno Tiberii princi- 
pium fuerit septuagesimi primi jobelei secundum 
Ebreos; tria enim milia sexaginta jobelei sunt. 

32. 16. [x.] (HiEen.) Rubellius el Fusius. [Euse- 
bius sic : « Principium octuagesimi primi jobelei 
seeundum Ebreos, » hoc est ab Adam usque in 
presentem annum 4000 annorum. Jobel autem apud 
Ebreos quinquagenarius annus vocatur. ] 

33. 17. [xr.] Vinicius et Cassius. Johannes babtista 
decollatur. [Scriptum est in passione sancti Valen- 
tini quod decollatio precursoris Domini sit in octavo 


imaginem cesaris in templo statuerit, et hec prima 
seditionis et turbarum Judeis causa extetirit. 

(ΕἸ Ἐκ.) Jacobus, frater Domini, zcclesie Hierusa- 
lemarum primus episcopus ab apostolis ordigatur*, 
Ex hoc loco considerandum quante deinceps cala- 
mitates Judzorum gentem oppresserunt. 


(fol. 102, ἐπ margine superiore manu sec. 
scriplum est : Jacobus, frater Domini, id 
est Marie sororis matris Domini, cujus 
Joh. etiam meminit, filius fuit; qui post 
assionem Domini statim ab apostolis or- 
inatus, 30 annis Hierusolimz relexit eecle- 
siam. Hoc est usque ad septimum Neronis 
annum. Beda super acia apostolorum ita 
dicit (ad c. xxi. Eadem manu hec addun- 
lur : Lazarus resuscitatur ab inferis, epi- 
scopus Cypri futurus et 24 annis victurus. 
Et in inferiore margine fol. 102 : Lazarus 
nomine sussitatur, ne omnes mortui coge- 
rentur exire de inferno, clamat tamen ad 
monumentum, turbant se inferi, expectant 
audentiam omuaes mortui, quaerebant sua 
nomina vocitari : « Ne, inquiunt, et nos 
Dominus suscitabit ? ubicunque Christus, 
steterat, patebant inferi. » Subito una vox 
intercepit ceteros, jam fluescentium mem- 
brorum teterrimus ceterorum prohibebat 


VARLE LECTIONES. 


" Eusebii verba non leguntur. Eusebius sic desunt 2. 3. 


9 Flacco 3. ** lege : adyto. 


δ Hec in marg. manu prima add. 1. 


NOLE. 


(119) Verba que sequuntur num Augustini sint 
necne, non patet; certe in libro De consensu evan- 
gelistarum ea invenire non potui. 


(190) In. Martyrologio a Dacherio edito (Spicil. 
ed. 2, II, p. 6) hic non leguntur. 


situ marcentes resedebant oculi, jam defi- 
ciebat narium mollitudo, jam rictus oris 
dentibus nudatis horrebat, jam nudata cute 
laxa timporibus cerebri sedes*', tegimine 
attenuato pallescens, capillis subinde rare- 
scentibus apparebat. Jam Maria et Martha, 
qui Christum frequenter resussitasse mor- 
tuos videbant , fratrem suum resuscitari 
penitus non credebant. Ibi vero Christus 
probatur esse Deus. Ibi tantum fecit, quan- 
tum ausa non est etiam fides ipsa optare. ] 


35. 19. [xur] Unicius et Longinus. * Sanctus 
Zeppanus passus et sanctus Paulus conversus est 
(Acla ap. HiER.). Cassius Verus orator egregius 
anno sus.....9* etatis in suprema inopia obiit, vix 
panno pudienda contextus. Philatus sacrum thesau- 


rum, qui et. Corbon vocatur, in aquaeductum Hieru- B 


solimarum expendens, secundae seditionis prebuit 
semina. 


[ Hoc loco signo posilo manu secunda nota- 
lur : Require in secundo latere sequentis 
foli. Sequens folium vero (f. 103) post 
additum — ibique prima pagina — crucifizio 
Christi delineata est; altera vero pagina 
münu secunda  scripía  coniinet. numeros 
annorum 35-82. (190-22. 1-14. 1-25.). 92 
04, elc. Ad annos 35-57, hec scripta sunt : 
Sanctus Stephanus passus, Saulo hortante 
et presente. Quod Paulus in hoc anno con- 
versus fuit, ita ad Galatas confirmat : « Cum 
vocavit me Deus per gratiam suam, ut 
revelaret filium suum in me, ut evangeliza- 
rem illum gentibus, continuo non adquievi 
carni sanguini (Galat. 1, 15, 16). » Hieroni- 
mus (/.l.) : « Id est sine mora post revelatio- 
nem Christi non exivit ad apostolos, et 
revelationem Domini conferendo cum ho- 
e minibus, sed abierit in Arabiam, et rursus 
de Arabia reversus est Damascum, post 
tres annos evangelium predicarit, et tunc 
demum in Hierusalem venit (ad Gal. op. 1v, 
p. 234) : » ipso ita teste : « Neque veni 
Hierusolimam ad antecessores meos apo- 
stolos, sed abii in Arabiam, et iterum re- 
versus sum Damascum (Galat. 1, 17). » 
Que ut vera credantur ab absentibus, sub 
testatione Dei confirmat, dicens : « Qus 
autem dico vobis, ecce coram Deo sunt 
digna, quia sunt verissima. » Isti tres anni 
sunt, quos Lucas dies multos dicit in acti- 
bus apostolorum (Act. 1x, 23), quibus Pau- 
lus in Damasco evangelium audenter loque- 
batur (HigR. p. 235). Certum est enim, sta- 
tim ut babtizatus sit et accepto pane con- 
fortatus fuisset, eum cum discipulis qui 
erant Damasci esse per dies aliquot, et 
stupentibus cunctis in sinagogis Judeorum 
predicasse quod Jesus esset filius Dei; et 
tunc isse in Arabiam, et de Arabia in 
Damascum revertisse; et ibi fecit trien- 
nium, quos dies multos dicit scriptura sic : 
« Et cum implerentur dies multi, voluerunt 
Judei occidere eum (Ibid.), » et reliqua. 
Accipientes ergo discipuli ejus, nocte per 
murum dimiserunt eum, submittentes in 
sporta, ipso ita teste. : « Deinde post an- 
nos tres » hoc est conversionis mez, « veni 


MARIANI SCOTTI 
accessum, jam in concavis orbibus tabido A 


640 


Heerusalem videre Petrum, et mansi apud 
eum diebus 15, alium autem apostolorum 
vidi neminem preter Jacobum fratrem 
Domini. Que autem dico vobis ecce coram 
Deo quia non mentior (Gal. 1, 18-20). » 
Anno igitur 38 incarnationis hospitatus 
est Paulus apud Petrum in Hierusalem ; 
deinde, id est post predictos annos et gesta 
predicta, dicit sic: « Veni in partes Syrie 
et Cilici& ; eram autem ignotus facie eccle- 
siis Jude qua erant in Christo; tantum 
autem auditum habebant quoniam qui 
persequebatur nos aliquando, nunc evan- 
gelizat fidem, quam aliquando expugnabat, 
et in me clarificabant Deum. Deinde post 
annos 14 rursum ascendi .Hierosolimam 
cum Barnaba, assumto et Tito (Galat. 1, 
21-24; n, l) » et reliqua. Hieronimus sic 
perhibet (IJ. p. 238) : « In principio » suz 
conversationis et «fidei in transitu apostu- 
los vidit » in Hierusalem, hoc est post tres 
annos postquam conversus fuit. « Deinde 
post annos, ut ipse Paulus perhibet, » 
quatuordecim supra predictos priores tres 
annos, hoc est, « post decem septem annos », 
sue conversionis, « plene cum apostulis 
loquitur » in Hierusalem « et se humiliat, » 
et reliqua. Hec dixit Hieronimus. Deinde 
Petrus venit Romam, ubi predicans evan- 
gelium 25 annis, mensibus 5, diebus 13, 
episcopus ejusdem civitatis prefuit, hoc est 
usque in ultimum annum Neronis, in quo 
cum sancto Paulo passus sit, sub consulibus 
Sillvano et Otho, teste Cassiodoro senatore. 


Poslea, a. 58 — "76. vacuis relictis, hec sequuntur : 
TT. 25. Cassiodorus sic dixit : « Silvanus et 


( Otho viri clari consules a Nerone. » His consulibus 


Cassiodoro teste Petrus Paulusque passi sunt. Nero 
turpiter vivens cum a senatu quereretur ad penam, 
e Palatio fugiens ad quartum Urbis miliarium, su- 
rurbano " Numentana via sese interfecit anno 
statis 32». Cui successit Galba, qui regnavit mensi- 
bus septem. 

78. Post hunc Otho regnavit mensibus tribus. 

79. Post quem « Vitellius regnavit mensibus octo 
et diebus. Qui omnes infra prescriptos duos consu- 
les Tegnaverunt. » Hac dixit Cassiodorus. Vitellius 
vero occisus sit tertio die mensis Octobris, Jose- 
pho (De bello Jud. v. 13) teste historico, qui tunc 
interfuit. 

80. Vespasianus et Titus. Cassiodorus sic perhibet : 

81. « Vespasianus 2. et Titus 2. His consulibus 
Vespasianus suscepit imperium ann. 9, m. 11, die- 
bus 22. Sub quo sequentes consules fuerunt. » 

82. Vespasianus ann. 10. 

02. Titus 2, m. ὃ. 

904. Domitianus 15, m. 5. 

110. Nerva 1, m. 5. 

. Trajanus 19, m. 7. 
. Adrianus 21, m. 9. 
. Pius ann. 23. 

. Marcus 19, m. 1. 

. Commodus 13. 


VARLE LECTIONES. 


* ges. ]. "* vocabulum erasum est. * ila 1, 


. Helius m. 6. 
Julianus m. 7. 
. Severus 18. 
Carcalla 7. 
. Macrinus 1. 
. Aurelius 4. 
. Alexander 13. 
Maximinus ann. 3. 
Gordianus ann. 6. 
. Philippus ann. 7. 
. Decius ann. 1, m. 3. 
. Gallus et Vol. 2, m. 4. 
. Gallienus ann. 15. 
. Claudius 1, m. 9. 
Quintilius frater Claudi m. 1. 
Aurelianus 5, m. 6. 
Tacitus m. 6. 
. Probus 6, m. 4. 
Florianus mensibus 3. 
Carus ann, 2. 
2. Diocletianus ann. 20. 
322. Constantinus magnus ann. 30, mensibus 10. 
Cronice vero perhibent Tiberium regnasse vi- 
ginti tribus annis, hoc est quinque annis post pas- 
sionem, Gaium quatuor annis, Claudium quatuor- 
decem. Neronemque quatuordecem annos imperasse, 
pretermittentes superos menses, quibus super annos 
reges regnaverunt, et intervalla temporum inter 
reges, et fines annorum sepe in quibus reges 
moriebantur vel regno defecissent. Juxia ergo 


3 


CHRONICON. — LIB. III. 
A tem apostolorum neminem vidi, nisi Jacobum fra- 


642 


trem Domini; qus autem scribo vobis ecce coram 
Deo quia non mentior, » et reliqua. Beda sic (cf. 
Retract. in. Acl. c. 1x) : « Constat ergo Paulum 
post annos tres conversionis suz venisse Hierusoli- 
mam, et apostolorum numero sociatum, hoc est 
quoniam Lucas sic dicit in actibus apostolorum, 
Barnabam apprehensum illum duxisse ad apostolos. » - 
Hxc Beda. 

38. 22. [xvi.] (BEpa.) Gallus et Nonianus. Agrippa, 
qui et Herodes, filius Aristobuli filii Herodis Magni, 
accusator Herodis tetrarche, Romam profectus, a 
Tiberio in vincula conjicitur ; ubi plurimos sibi asci- 
vit ad amicitiam et maxime Germanici filium Gaium. 
(Higg.) Pilato de christianorum dogmate ad Tibe- 


Brium referente, Tiberius retulit ad senatum ut 5 


inter cetera sacra reciperentur. Verum cum Ὁ ex 
consilio patrum christianos eliminari ab urbe pla- 
cuisset. 

39. 23. [xvi.] (Higm.) Gallienus οἱ Plautianus. 
Tiberius * per edictum accusatoribus christianorum 
comminatus est mortem. Scribit Tertullianus (Cf. 
Eus. Hist. eccl. n, 2). Multi senatorum et equitum 
Romanorum interfecti. His consulibus, Cassiodoro 
teste, anno 23» imperii sui, statis 789 obiit [Tibe- 
rius "| veneno in Campania (Cf. Omos., vi, 4), 
quassi mense Septembre. [Cui ** successit Gaius]. 

Romanorum ?* 4. Gaius, qui et Caligula, in. eodem 
anno quo obiüi Tiberius incipiens, [regnavit] annis 4, 
mensibus 10, diebus 8, teste Eusebio et Beda : hoc 


cronicas inter passionis annum et Vespasianum C'est usque Kal. Augusti, in anno 10 post passio- 


sunt auni triginta septem, quadraginta vero septem 
juxta sanctum Paulum , teste sancto Hieronimo 
super eum ad Paulam et Eustochiam. Decem ita- 
que anni desunt in cronicis in tanto spatio. Sed 
tamen alio vestigio sequimur cronicas hoc modo. 

Quibus finitis, signo et verbis : Vinicius et Longi- 
nus et reliqu. manus secunda ad primum textum 
lectorem remittit. 

36. 20. [xiv.] (Higg). Sulpicius et Sitfa. Sejanus 
prefectus Tiberii, qui apud eum plurimum poterat, 
instantissime conhoartatur ** ut gentem Judzo- 
rum deleat, sicut Filo dicit in libro legationis se- 
cunda. 

37. 21. [xv.] (Hikn.) Priscus et Vitellius. Persius 


Flaccus satiricus poeta Volaterris nascitur. Paulus D 


Sic ad Galatas (c. I, 15-20) : « Cum autem placuit 
ei qui me segregavit ex utero matris mez, et voca- 
vit per gratiam suam ut revelaret filium suum in 
me, ut evangelizarem illum in gentibus , continuo 
non adquievi carni et sanguini, neque veni Hieru- 
Soülimam ad antecessores meos apostolos, sed abii 
in Arabiam, et iterum reversus sum Damascum; 
deinde post annos tres veni Hierusolimam videre 


nem. Sub quo hi consules fuerunt [teste Cassio- 
doro]. 

40. 1. [xvin] Proculus εἰ Nicrinus. Sanctus Petru 
in anno sexto post passionem, primo anno Gaii, 
cathedram Antiochiz ecclesi», octava Kalendar. 
Martii, tenet per annos 7. * (BEpA.) Gaius Herodem 
Agrippam, amicum suum, vinculis liberatum, regem 
Jud: facit, annis 7. 


* [Manu secunda in. margine hac scribuntur " 
Hieronimus : Cum Petrus venisset Antio- 
chiam, adfürmante Paulo, hinc credendum 
sit in faciem illi Paulum  resistisse. » (Cf. 
ad Gal. 1v, p. 242.) — Eadem manu sed. alio 
atramento additur : Beda super acta aposto- 
lorum (ad c. ἢ « Mathias apostolus ante 
pentecosten ordinatur, septem vero diaconi 
post pentecosten apostolorum oratione et 
manus impositione ordinantur. » Stefanus 
Grece Latine corona interpretatur. Unde 
Eusebius dicit (Hist. eccl. n, 1) : « Statim, 
inquit, post ordinationem suam Stefanus 
lapidatus est ab his qui et Dominum occide- 
runt. » — Alio atramento pergil : Statue- 
runt ut ascenderent Paulus et Barnabas ad 
apostolos, » et reliqua (Act. xv, 2). Beda su- 
per acta apostolorum sic (ad c. xv) : De 
hac ascensione sua Paulus ipse scribit ad 


Petrum, et mansi apud eum diebus 15; alium au- Galatas, dicens : « Deinde per annos 14 as- 
VARLE LECTIONES. 


* cohoartatur. 1. i. e. cohortatur Mos add. 1. δ Vum l. "*' Hec cum antecedente anno conjungenda 
διπί. 5 post add. sec. manu 1. 53 Hoc loco in margine manu sec. scriptum est : L^ die ab occisione agri 


lex data est, L* a resurrectione spiritus missus est. 





643 


MARIANI SCOTTI 


644 


cendi In Hierusolimam cum Barnabo adsumto A — Romanorum 5. Claudius regnavil annis 14, men- 


Tito, et contuli cum illis eugelium, quod 
predico in gentibus » et reliqua. Ubi nume- 
rus ipse qua * possuit recensendus est anno- 
rum. « Scimus enim Petrum et Paulum aposto- 
los anno post passionem Domini 38, id est ** 
ultimo Neronis anno, passos fuisse martirium, 
et beatum Petrum Rome 25 annis sedisse 
episcopalem cathedram, et 25 anni et 14 non 
38 sed 39 faciunt. Sequitur ergo ut beatus 
Petrus eodem 14 post passionem Domini anno, 
quo eum in Hierusolimis alloquitur Claudius **, 
quarto Claudi cessaris anno, Romam venisse 
credamus, simulque, nisi fallor, ac expositione 
Paulum apostolum eodem quo Dominus passus 
est et resurrexit.... " ad fldem venisse pro- 
batur. » ] 


Al. 2. [xix.] (Hien.) Julianus el Asprenas. Flaccus 


sibus 7, diebus 28, et hoc est usque Kal. April., in 
anno vigessimo quinto post passionem. (Cass.) 
Sub quo hi consules fuerunt : 

45. ]. [xxirr.] (Hikn.) Claudius cesar 9. el Satur- 
minus. Hic est Claudius, patruus Drussi, qui apud 
Magantiacum monumentum habet. 

46. 2. [xxrv.] (Hien.) Saturninus 2. et Venusius. 
Eusebius sic : Petrus apostolus, cum primus Antio- 
chiam ecclesiam fundasset, Romam mittitur ; ubi 
evangelium predicans 25 annis, episcopus ejusdem 
urbis perseverat. 

47. 3. [xxv.] (Hikg.) Tiberius et. Gallus. Marcus 
evangelista, interpres Petri, Egipto et Alaxandría 
Christum predicat. Primus Antiochiz episcopus ordi- 


Acilius prefectus Egipti Judeos calamitatibus premit, D catur Evodiüs. 


consentiente Alexandrie populo et crebro adversus 
eos clamoribus personante, sinagogas quoque eorum 
imaginibus, statutis *5, aris et victimis polluit. Filo 
scribit in libro, qui et Flaccus, hec omnia se pre- 
sente gesta, ob qus etiam legationem ad Gaium ipse 
suscepit. (BEpA.) Herodes tetrarcha et ipse amici- 
tiam Gaii petens, agente Herodiade sua uxore, Ro- 
mam venit, sed accusatus ab Agrippa tetrarchiam 
perdidit; fugiensque in Hispániam cum Herodiade, 
merore periit [pro letitia in decollatione sancti 
Johannis baptiste]. 


[cod. in margine, Ciclus secundus dec. incipit 

indictione septima.] 

42. 3. [xx.] (Hirn) Publicula εἰ Nerva. Gaius 
Memmi Reguli uxorem duxit, impellens eum ut 
uxoris suz se patrem scriberet. (BEpa.) Philatus ** 
in multas iucidens calamitates et irrogante Gaio 
cohortatus !'* est, ut sua manu, qua Christum 
flagellavit, ipsa semet peremit. (Higg.) Gaius Pe- 
tronio prefecto Syrie precepit, ut Hierusolimis 
statuam suam sub nomine Jovis optimi et maximi 
poneret. Toto orbe Romano, sicut Filo scribit et 
Joseppus, in synagogis Judeorum statue et imagi- 
nes et ar? Gaii cessaris consecrata. 

43. 4. [xxi] (Hirn) Cesar. Plurimi nobilium a 
Gaio interfecti; sororesque suas, quibus stuprum 
intullerat, insularum exilio condemnat. Gaius jussit 
omnes exsules interfici. 

44. 5. [xxu.] (BEpa.) Cesar ' et Julianus. Ma- 
theus in Judea predicans, evangelium scripsit. 


48. 4. [xxvi.] (Hign.) Crispinus et Taurus. Agrippa 
rex Judeorum annis septem imperans, obiit; post 
quem f(ilius suus Agrippa a Claudio in regnum 
constituitur, Profhetia Agabi, qua in actis !** apo- 
stolorum famem in toto orbe dixerat futuram, sub 
Claudio expletur. Hzc Eusebius [cod. in marg. An- 
nus l5 Tiberii secundum cronicam Eusebii et Bedze 
presbiteri.] Beda vero sic : « Quarto anno Claudii 
fames gravissima, cujus Lucas meminit, facta est. » 
Hec Beda. Lucas vero in actus apostolorum sic: 
« In diebus illis supervenerunt ab Hierusolimis 
profhete Antiochiam, et surgens unus ex eis no- 
mine Agabus, significavit per spiritum famem 
magnam futuram in universo orbe terrarum, quae 
facta est sub Claudio. Discipuli autem, prout quis- 
que habebat, proposuerunt ministerium mittere in 
Judeam fratribus; quod et fecerunt, mittentes ad 
seniores per manus apostolorum Barnabe et Pauli. 
Eodem autem tempore missit Herodes rex manuus, 
ut affligeret quosdam de ecclesia. Occidit autem Ja- 
cobum, fratrem Johannis, gladio. Videns autem 
quod placeret Judeis, appossuit apprehendere et Pe- 
trum. Erant autem dies azimorum. Quem cum ap- 
prehendisset, missit in carcerem (Act. xi, 27-30; 
xii, 1-4), » et reliqua. Sequitur Lucas : « Segregate 
mihi Barnaban 155 et Paulum in opus, quod assum- 
psi eos (Acl. xur, 2). » Beda sic (ad c. xn): 
« Paulus juxta ordinem historie 13 anno post pas- 
sionem Domini apostolatum cum Barnaba Paulique 
accipisse vocabulum, 14 autem anno post passio- 





(Cass.) His consulibus, Cassiodoro teste, Gaius a nem juxta condictum Jacobi, Cephz et Johannis, ad 
protectoribus suis occiditur in palatio, anno :wtatis gentium magisterium fuisse profectum. » H:ec Beda. 
sue 24, mense quassi Julii. Cui Claudius suc- De hac ergo ascensione sua in Hierusalem, postquam 


cessit. dixit, ut supra diximus (v. a. 35), post tres annos 
VARLE LECTIONES. 
* q. l.lege: quem. " in 1?  **lege: Paulus. — *' supple: anno. — * lege: statuis. — in smarg. sec. 


manu scribilur : Philatus vel de Ponto insula vel de regione qua fuit natus sic nominatus. —'** lege : 
coartatus. 195 Nomen Cusaris litura deletum 1. 45) scriptum erat, ut videlur, actubus, sed. emendatum 
esL: actis 1. — '* manu sec. in marg. fol. 104. additur : Erat sceuefactoriz artis B. Scenz Grece tabernacula 
ethimologiam ab umbrando ducentia, apud quos umbra scena dicitur, scenes vel scenomata quasi umbracula 
sonant, quz sugis lineis vel laneis seu ciliciis vel ex arborum frondibus aut virgultis componebantur. Beda. 
Non prohibuit Dominus providere et procurare humano more de crastino, sed ne quis propter ista Deo mi- 
litet, ut in operibus suis non regnum Dei sed istorum adquisitionem intueatur, cum hoc providere debe- 
mus, ut in militia regnum Dei, non ista cogitemus. 


645 CHRONICON. — LIB. III. 646 
conversionis su: in Hierusalem vidisse Petrum, A 53. 9. [xxxi.] (Hixn.) Veranus οἱ Gallus. Antonius 


subjunxit: « Deinde post annos quatuordecim ascendi 
Hierusolimam cum Barnaba, assumpto et Tito; et 
contuli cum illis evangelium, quod predico in gen- 
tibus (Gal. n, 1) » et reliqua. Et hoc est secundum 
Lucam : « Statuerunt Paulus et Barnabas ut ascen- 
derent, et quidam alii ex illis, ad apostolos et presbi- 
teros in Hierusalem (Luc xv, 2), » et reliqua. Sequi- 
tur ergo ut beatum Petrum non ante eundem 14. 
annum post passionem Domini, quo eum Hieruso- 
limis alloquitur Paulus, hoc est quarto Claudi ces- 
saris anno, Romam venisse credamus. Ubi numerus 
ipse, quem possuit sanctus Paulus, recensendus 
es& annorum. Scimus enim Petrum et Paulum 
apostolos anno 38. [hoc est post annum passionis, 
id est ultimo anno] Neronis, passos fuisse, et bea- 
lum Petrum Roma 23 annis, mensibus 2, diebus 
13, a 15 Kal. Februarii, .quo cathedram tenuit, 
usque 3 Kal. Julii, quo passus est, predicasse. 
Viginti autem quinque anni Petri et 14 anni sancti 
Pauli cum anno passionis Domini fiunt 39 anni. 
Incarnationis ergo 45», Claudi vero primo anno, Ja- 
Cobus frater Johannis, gladio decollatur ab Herode, 
8 Kal. Augusti. Petrus autem anno secundo Claudi, 
in diebus azemorum, in carcerem mittitur, id est 
quando Herodes, qui οἱ Agrippa, ab angelo percu- 
titur. Sanctus vero Petrus anno 14 passionis, hoc 
est 4 Claudi, juxta cronicas, 13 Kal. Februar. 
Rome cathedram tenuit. — (HiEg.) Claudius de 
Britanis triumphavit et Orchadas insulas Romano 
adjecit imperio. 

49. 9. [xxvir.] (Hikn.) Vinicius οἱ Cornelius. Do- 
mitius orator clarus, qui sub Nerone abundantia cibi 
in cena obiit. Clodius Quirinalis rethor Arelatensis 
Rome insignissime docet. Inter Theras et Therassiam 
exorta est insula habens stadia 30. 

(Cod. in margine, ad oram num. 50, 51, 52, 
Ciclus solaris incipit, sic semper concurrentes 
incurrunt in unoquoque ciclo solari sicut in 
isto. (Annus passionis Domini secundum cro- 
nicam Eusebii et Bedz.] 

(Annus 15 Tiberii juxta Dionisium.) 

90. 6. [xxvur.] (Higg.) Assiaticus et Cornelius. 
Descriptione Roma facta, inventa sunt civium Ro- 
manorum 69 centena et 44 milia. Tracia in provin- 


ciam redigitur. 


Liberalis Latinus rethor gravissimas inimicitias cum 
Palemone exercit. (Claudius omnes Judeos discedere 
a Roma precepit, ut Josephus dicit (121). 

54. 10. [xxxi] (Hign.) Velus et Nervilianus. Fame 
facta in Graecia, modius sex dragmis venundatus 
est. 

99. !1. [xxxurr.] (BEpa.) Claudius et Orfitus. Magna 
famis Rome. Marcus evangelium quod Roma con- 
scripsit, Petro mittente /Egipto predicat. 


56. 12. [xxxrv.] Silvanus et. Silvius. Claudius Feli- - 


cem procuratorem Judeam mittit, apud quem Pau- 
lus apostolus accusatus, in defensionem sui perorat. 
Resurreclio Christi Ὁ Kal. Aprilis, luna vigessima 
prima, secundum Dionissium. 


B 97. 13. (xxxv.] Tiberius 3 et. Antoninus. [Lazarus 


et episcopus Cypri obit secunda morte, dum 24 
annis inter duas vixit mortes, Ammulario (122) 
teste.] (HreR.] Sub Felice procuratore in Judea exte- 
terunt multi, qui populum suis persuasionibus deci- 
perent iniquis. Et /Egyptius quidam pseudoprofhetis 
fuit, qui plurimos sibi associans, in ipso magnarum 
rerum conatu, per exercitum Felicis opprimitur ; 
ut scribit Josephus, consentanius apostolorum acti- 
bus, in quibus Paulo dicitur a tribuno : « Nonne tu 
es JEgyptius, qui ante hos dies concitasti et eduxisti 
in desertum quatuor milia virorum ? » 

58. 14. [xxxvr.] (Jos. Ant. Jud. xx, 10.) Silanus 
el Otho. Agrippina, ejus uxor, postquam Claudium 
veneno occidit, ut filium suum Neronem faceret 


Cregem, missit repente Burrnm militie principem 


cum tribunis potentibus ad castra; et ductus, ad- 
oratus est more principis, his consulibus, teste Ca- 
siodoro. Sic Claudius in palatio, anno 64 «etatis 
obiit, mense quassi Martio. Et Nero imperium sus- 
cepit. 

Romanorum 6. Nero regnavit 14 annos, menses 7, 
dies 28, hoc est usque Kal. Decembris, in anno 39 
post passionem Domini. 

59. 1. [xxxvir.] (lligg.) Silanus 2 εἰ Antoninus. 
Hujus avunculus fuit Gaius Caligula. Felice regnante 
in Judea, seditio orta est in Cesarea Palestina, et 
magnam Judeorum multitudinem perdidit. [Linus 
corepiscopus sub Petro apostolo exteriora curavit 
per annos undecim, menses tres. 


51. 7, (xxix.] (Hign.) Tiberius 2 et Vitellius. Sub D 60. 2. [(xxxvin.] (Hign.) Marcellinus et Aviola. Festus 


procuratore Judex: Cumano, in diebus azymorum, 
tanta est Hierusolimis orta seditio, ut in portarum 
exitu, populi corruente, 30 '*, Judeorum corrue- 
rint. 

52. 8. [xxx.] (Hign.) Vitellius 2 et Publicola. Pa- 
lemon Vicetinus insignis grammaticus Roma ha- 
betur, qui quondam interrogatus quid inter stillam 
et guttam interesset : « Gutta, inquit, stat, stilla 
cadit. » 


successit Felici, apud quem presente Agrippa rege 
(cod. in margine, Ciclus 3. dec. incip.] Paulus apo- 
stolus religionis sue rationem exponens, vinctus 
Romam mittitur; his consulibus teste Cassiodoro. 
— Anno 2 Neronis, id est 26 post passionem, et 
post biennium libere suz custodie, ad predicandum 
liber dimittitur anno 4 Neronis, [Romani dicunt 
Petrum annis 15 in Roma fuisse, antequam Paulus 
ad Romam venit. 


VARLE LECTIONES. 
NOTE. 


'* supple : milia. . 


(121) Ant. Jud. xvin, 7; sed de Tiberio dicit. 


- (122) Amalarius ? 


- 


647 


MARIANI SCOTTI 


648 


61. 3. [xxxix.] (Hien.) Nero et Vetus. Probus Rome À. non. Et hanc esse matrem Jacobi et Josetis, id est 


eruditissimus grammaticus. 

62. 4. [xr.] (Hign.) Nero 2. et Pisso. Statius Ur- 
sulus Tolosensis celeberrime in Gallia rhetoricam 
docet. 

63. 5. [xrr.] (Hreg.) Nero 3? et Mesala. Nero ma- 
trem suam Agrippinam et sororem patris interfecit. 
Terrimotus Rome et defectio solis. 

64. 6. [xvi] (Higg.) Nero 4. et Cornelius. Nero 
tante luxurie fuit, ut frigidis et calidis labaretur 
ungentis. Festo procuratori δυάδος succedit Albinus. 
(BEpA.) Jacobus filius Alphei, frater Domini, cum 
30 annis post passionem Hierusolimorum rexisset 
ecclesiam, óctavo Kal. April. sancto die paschsz, 
a Judeis lapidatur, vindicantes in eo, quod Paulum 


Maria Cleope, uxorem Alphei, hanc dictam Mariam 
Jacobi minoris; que est mater Jacobi et Joseph 
secundum Matheum.] 

65. 7. [xtur] (HiEgn.) Pius εἰ Tupilianus. Nero 
Rome cithara contendens. 

66. 8. [xurv.] (Onos. vi, 7) Macrinus et Gallus. 
Nero retibus aureis piscaretur, quz funibus purpu- 
reis extrahebantur. Ante mensam Neronis fulmen 
cecidit. 

67. 9. (x,v.] Crassus et Bassus. Marcus evangelista 
carne exuitur sancto die pascha, 7 die Kalend. Maii, 
ut legitur in martirologio : « Marci evangelize nati- 
vitas 7 Kal. Maii. » — (EvskB. Hist. eccl. τι, 15, 10.) 
Hic discipulus et interpres sancti Petri apostoli, ro- 


interficere non potuerunt. [B. super actus aposto- B gatus Rom: a fratribus, scripsit evangelium ; quod 


lorum : « Constat quod beatus Jacobus 309 post 
passionem Domini anno suum consummavit marty- 
rium. » Petrus 38" id est ultimo anno Neronis passus 
est, et Petrus in secunda sua scripsit epistola : « Cer- 
tus sum quod velox sit depositio tabernaculi mei, 
secundum quod οἱ dominus noster Jesus Christus 
significavit mihi per relevalionem '*. » Beda: 
« Unde, patet, imminente passione hanc scripsit epi- 
stolam, cum multo ante Jacobus migravit ad Domi- 
num '5, 3] Quoniam itaque octavo Kal. April. in 
pascha passus sit Jacobus, et hoc in anno 30 post 
passionem factum est, juxta totam seclesiam atque 
omnes historicos satis apparet quod sexto Kal. 
April. surrexit Dominus. Hic itaque annus 5 Neronis 


quanto ceteris tardius inchoavit, tanto in longiora 
scribendo tempora porrexit. Ab initio enim evange- 
lice predicationis, quod per Joannem factum, cepit, 
usque ad tempus quo apostoli predicavere pervenit. 
Quod cum Petrus audisset, probavit, et «:eclesiis 
legendum sua auctoritate edidit. Quo evangelio 
assumpto, idem Marcus, mittente Petro, perrexit in 
AJEgyptum, et primum Alexandrie Christum nuntians, 
constituit clesiam. Erat autem tanta doctrina 
vit:eque continentia, ut omnes sectatores Christi ad 
exemplum suum cogeret. Cujus Petrus in prima 
epistola meminit (v, 13), Romam nomine Babilonis 
nominans : « Salutat vos quz est in Babilone col- 
lecta, et Marcus filius meus. » Quique constitutis et 


ratione temporis, secundum vero falsam supputa- (confirmatis zxclesiis per Libiam, Maricam, Hammo- 


tionem Olympiadum, ejus est septimus in quo antea 
juxta Bedam ac Theophilum in octavo Kalend. April, 
Dominum resurrexisse narravimus. Resurrectionem 
enim Christi in hoc anno octavo Kal. Aprilis sanctus 
Beda sic putat, propter supputationem iniquam cro- 
nicae !! Eusebii, el. post eam. suam cronicam compo- 
suit ab incarnatione Domini, sicut ipse dicil. Jacobo 
vero passo, in tronum ejus successit suus Íírater 
Simeon qui et Simon adsumitur. Hi fratres Domini 
dicuntur, quia mater eorum Maria, uxor Alphei, 
soror erat Marie, matris Domini. Quam Mariam 
Cleopz2 dicit Johannes, vel quod Alpheus Cleopas, vel 
post natum Jacobum defuncto Alpheo Maria nupsit 
Cleopa, cui Symeonem filium genuit; qui Cleopas fuit 


nicam, Pentaopolim, Alexandriam atque /AEgyptum 
universam, ad ultimum tentus est a paganis. [Bedir 
mari. qui remanserunt in Alexandria. Qui viden- 
tes eum missas facientem, die sancto Pascha, 7 
Kal. Maii, misserunt funem in collum ejus, et tra- 
hebant eum ad loca Bucolie qua erant juxta mare 
sub rupibus, ubi erat sclesia constructa, deflue- 
bantque carnes ejus [ín terram], ac saxa inficieban- 
tur sangine. Vespere autem facto, misserunt eum 
in carcirem, ubi circa mediam noctem primo ange- 
licam vissitatione confirmatus est. At mane, dum 
tracheretur ad loca Bucoliz, gratias agens [et dicens! 
« Domine, in manus tuas commendo spiritum 
meum, » obiit, et sepultus est in loco lapidis excissi 


frater Josephi. (Hieronimus (adv. Helvidium Op. IV, Ὁ cum gloria, a viris sanctis, octavo anno Neronis. 


It, p. 138) '5 : Ipsa etiam Maria est, quz Jacobi mi- 
noris scribitur mater, fuit uxor Alphei et soror ma- 
tris Domini ; quam Mariam Cleopz Johannes dicit, a 
patre, vel a gentilitate familie, vel alia causa, vel 
binomia fuit. — Fratres Domini appellantur filii ma- 
terter2 ejus Marie, qui antea non credentes, postea 
crediderunt ; vel unus eorum statim credidit alii diu 


Hec in martirologio. Quod autem nostrum, non 
Ebreorum pascha celebravit, Marcus testis est, et 
etiam Beda super acta apostolorum ita* : « Constat 
jam apostolum Petrum Rome die dominico resur- 
rectionis domini nostri Jesu Christi pascha cele- 
brasse. Constat etiam hoc, evangelistam Marcum 
ab eo missum docuisse in Egypto. » Hzc Beda 


VARIA LECTIONES. 


19 jege : revelationem. 5 Hec sec. manu in marg. inferiore fol. 105, scripta sunt ibique sequuntur : 
Beatus Petrus secundum gesta pontificum ordinavit duos episcopos, efc., que infra ad. a. 71 iterum scriptu 
sunl. 101 e postea additum esse videtur 1. 9* in margine sec. manu. A verbis fraires Domini eadem manu, 


sed alio atramento. 





64 


CHRONICON. — LIB. III. 


£50 


(Retracl. ad c. xxr. Quoniam igitur indictione A curis seculi deditus reperiaris, set solummodo ac 


decima incepit primus annus Neronis, in 22. anno 
post passionem, et indictione tertia, octavus ejusdem 
. annus finitur, in anno 33. post passionem, in quo 
7. Kal. Maii Deminico die pascha passus est Marcus, 
et pagani carnes ejus in terram radiebant, tamen 
adhuc spiritum retinens usque mane : nonne emicat, 
quod Christus 6. Kal. Aprilis resurrexit a mortuis ? 
Pascha enim, 7. Kal. Maii non ante vel post pre- 
dictum annum quam 92 annis habetur. — (HiER.) 
Post Marcum  evangelizam primus — Alexandrinae 
sclesie ordinatur episcopus Anianus, qui prefuit 
aunis 22. 

68. 10. (xtvi] (Ilien.) Silanus et. Paulinus. Perseus 
obiit anno xtatis 29. Thereme !'* a Nerone zdifl- 


orationem et predicare populo vacare stude. » — 
Petrus !! ordinavit duos episcopos. Linum et Cle- 
tum, qui presentialiter omne ministerium sacerdo- 
tale in urbe Roma populo vel supervenientium exhi- 
berent. Beatus !!'^ autem Petrus ad orationem et pre- 
dicationem populum erudiens vacabat. — (Lib. pont.) 
Linus fuit tempore Neronis, a consulatu Saturnini 
et Scipionis usque ad Capitone et Rufo consulibus ; 
martirio coronatus et sepultus juxta corpus beati 
Petri in Vaticano, 9. Kal. Octobris. Cletus fuit 
temporibus Vespasíani et Titi, a consulatu Vespa- 
siani !'*^ 7, in Domitiano !'* b. usque ad Domitiano 
"" et Rufo consulibus, passus et sepultus 6. Kal. 
Maii juxta corpus beati Petri in Vaticano. Clemens 


cate quas Neronianas appelavit. Nero Rome in cita- B fuit temporibus Galbe et Vespasiani, a consulatu 


rizarum agone contentens 119, cunctos superat. M. 
Anneus Lucanus Cordubensis poeta, in Pissoniana 
conjuratione deprehensus, brachium ad seqandas 
venas prebuit medico. Nero ut similitudinem Troiz 
ardentis  inspiciret, plurimam . partem Romanae 
urbis accendit. In Assiz tres urbes terr: motu con- 
ciderunt, Laudacia,  Hiarapolis, Colasse. Albino 
succedit Florus, sub quo Judei contra Romanos 
rebellaverunt. Junius Gallio, frater Senice, egregius 
declamator, propria se manu interfecit. Non est 
acta ante Neronem in suam presentem '!! delfe- 
rente. 

69. 11. [χε (Hikn.) Censinus et Apuleius. Dude 
tantum sub Nerone provincie facte, Pontus Pole- 


Tragali et Italici usque ad Vespasiano nono et Tito. 
(Cod. in marg. Prima persecutio :cclesiz.] 

72. 14. [r] (Hien.) Silvanus εἰ Otho. [His consu- 
libus, teste Cassiodoro, Nero Petrum et Paulum et 
sese interfecit.] L. Annius Melas, frater Senece et 
Callionis, bona Lucani poetze filii sui a Nerone pro- 
meretur. (BEpn4.) Primus Nero super omnia scelera 
sua etiam primam persecutionem in Christianos 
facit, in. qua una die beatus Petrus crucifigitur et 
Paulus gladio ceditur, [anno 38. post passionem]. 
(Hicg.) Contra Judeos, qui Cesti Florii avaritiam 
non ferentes rebellant, Vespasianus magister mi- 
liie a Nerone transmittitur. Vespasianus multas 
urbes in Judea capit. Flavius Josephus scriptor 


miacus et Alpes Cottie, Cottio rege defuncto. Multi(Y historicus, dux belli Judeorum, cum a Romanis 


nobilium Rome a Nerone interfecti. Nero in Olym- 
piade coronatur. Cericas, citharistas, tragaxdos, 
aurigas vario certamine superans. 

70. 12 ([xivin] (Hign.) Capito et Rufus. L. Annius 
Seneca Cordubensis, preceptor Neronis et patruus 
Lucani poete, incisione venarum et veneni haustu 
periit. Rursum Nero Sthimia, Phithia, Actia cele- 
brans, inter cericas, tragedos et citharizas coro- 
natur. [Linus his consulibus passus. 9. Kal. Octobris. 
Cletus corepiscopus successit annis 12, m...] 

71. 13 (xux] (Hikg.) Jíalicus et Turpilianus. 
Nero in expensas ceutias centena milia decretu 
senatus anuua subministrat. Nero cum ceteris viris 
insignibus et Octaviam uxorem suam interfecit, 


interficiendus esset, Vespasiano predixit de morte 
Neronis et ejus imperio. 

Leo secundus, successor Agathonis papse, in sua 
decretali epistola sic : « Si autem Petrus princeps 
apostolorum adjutores sibi scivit Linum et Cletum, 
non tamen potestatem pontificii, animas ligandi vel 
solvendi normam, eis tradidit; sed Clementi suc- 
cessori suo, qui sedem apostolicam post eum et po- 
testatem pontificalem, tradenti sibi beato Petro 
apostolo, tenere promeruit. Linum nanque et Cle- 
tum nihil legimus umquam egisse ex pontificali mi- 
nisterio potestative, sed quantum eis a beato Petro 
precipiebatur, tantum solummodo agebant. » Hzc 
Leo papa. — Clemens ergo papa primus post peti- 


Cornutumque filosophum et preceptorem Persii in Dtionem Romanam «clesiam tanuit, vel cum Lino et 


exilium fugat !'*. Musonius et Plutharchus filosofi 
clari. [Petrus, sicut in gestis pontificum habetur 
(in quibusdam | codd.), Clementem episcopum coase- 
cravit, eique cathedram et omnem eclesiam dispo- 
nendam commisit, dicens : « Sicut mihi gubernandi 
tradita est a domino meo Jesu Christo potestas 
ligandi solvendique, ita et ego tibi committo, ut 
ordinans dispositores diversarum causarum, per 
quos actus eclesiasticos profligatus, tu minime in 


Cleto sicut cum Petro fuerat. Post Petrum, immo 
etiam cum Petro, primus papa sanctus Clemens 
Romanam regit «clesiam, ipso ita teste. Decretalis 
epistola Clementis Romani pontificis : « Clemens 
Romane zclesie presul, Jacobo karissimo Hieru- 
solimarum episcopo (epist. 2, LABB. Conc. 1. p. 90). 
Quoniam, sicut a beato Petro apostolo accepimus, 
omnium apostolorum principe et patre, qui claves 
regni celestis accepit, equaliter tenere debemus de 


VARLE LECTIONES 


'" lege: Therme. '" lege: contendens. '!' /ege; presentiam. [1153 fugati 1. ''* Eadem supra le- 
guntur e v. a. 64.  '" Petrus vero supra. a. 64. 118 Vespani 1. — !'* lege: et Domitiani. 117 usque 
adoiano 1. 


PATROL. CXLVII. 


2] 


661 


MARIANI SCOTTI 


sacramentis que geruntur in sanctis, te ex ordine A Ministri altaris prespeteri sive diaeoni ad Dominica 


nos decet instituere. Tribus enim gradibus commissa 
sunt sacramenta divinorum secretorum, id est pres- 
petero, diacono et subministro; hi cum timore et 
tremore reliquias corporis Dominici debent custo- 
dire fragmentorum, neque putredo in sacrario, et 
neque agatur negligenter, nec portioni corporis et 
sanguinis Domini gravis inferatur injuria. Communio 
enim domini nostri Jesu Christi si negligenter 
agatur, et non curat admonere officía, gravi anathe- 
mate perculsus, pro judicio digna humiliationis 
plaga feriantur. Certe tanta in altari holocausta 
offerantur, quanta populo sufficere debent ; quod si 
remanserint, in crastinum non reserventur, sed 
cum timore et tremore clericorum consumantur. 


tales eligantur officia, qui ante ordinationem conju- 
ges suas reliquerunt. Quod si post ordinationem 
ministro contigerit proprie invadere cubile uxoris, 
sacrarii non intret limina, nec sacrari portitor fiat, 
nec altare contingat, nec ab offerentibus holocausti 
oblationem suscipiat, nec ad Dominici corporis por- 
tionem [accedat), aquam sacerdotum manibus por- 
rigat, Qstiam forinsecus claudat, minora gerat 
officia, urceum sane ad altare vel calicem non sug- 
gerat. Si forte quispiam prespiter sive diaconus 
sacrarii vel velum vendiderit, noverit se Jud: Sca- 
riothis suscepturum penam. » Et postea ita conclu- 
dit Clemens : « His ergo bene parete 1.3 sententiis : 
ne quis hzc precepta minime credat implenda, et 


Qui autem residua corporis Dominici, quz in sa- B judicii Dei ignis :terni tormenta sustineat, qui 


crario relicta sunt, consumunt, non statim ad 
communes accipiendos cibos conveniant, nec putent 
sancte portioni commiíiscere eibum, qui per aquali- 
culos digestus in secessum defunditur. Si igitur 
mane Dominica pars porrigatur, usque ad sextam 
jejunent ministri, qui eam consumpserint; et si 
tertia vel quarta hora acceperint, jejunent usque ad 
vesperum. Sic secreta sanctificatione sterna cu- 
stodienda sunt sacramenta. De vassis sacris sane ita 
gerendum est : Altaris palla, cathedra, candelabrum 
et velum, si fuerint vetustate consumpta, incenden- 
tur; quoniam non licet ea quis in sacrario fuerunt 
male tractari; sed incendentur. Cineres quoque 
eorum in babtisterio inferantur, ubi nullus transitus 


eclesiastici operis sacra neglexerit. Hzc ergo, frater 
Jacobe, de ore sancti Petri jubentis audivi. Si quis 
hzc precepta non integra custodierit, sit anathema 
usque ad adventum domini nostri Jesu Christi. Hxe 
precepta ἃ sancto Petro apostolo accepi, et tibi, 
karissime frater Jacobe, insinuare curavi, ut ser- 
vari omnia precipias sine macula. Si quis audierit 
te, utilis minister erit Jesu Christi. Qui autem non 
audierit te, inimo loquentem Dominum per te, ipse 
sibi damnationem adquirit. Omnipotens Deus, karis- 
sime frater, sua te protectione custodiat, atque ad 
celestis remunerationem patrie cum multiplici ani- 
marum fructu perducat. Deus te iterum iterumque 
incolomem custodiat, reverentissime frater. Amen. » 


habeatur, aut in pariete vel in fossis pavimentorum ἃ Alia decretalis epistola Clementis Romani episcopi, 


Jactentur, ne introeuntium pedibus inquinentur. 
Nemo per ignorantiam clericus palla mortuum cre- 
dat obvolvendum, vel scapulas operiere diaconus 
velit, de his qu: fuerint in altare. Qui fecerit vel 
leviter, si diaconus, triennio et sex mensibus a 
Dominico erit altari, gravi percussus anathemate, 
removendus. Quod si clericos prespiter non admo- 
nuerit, 10 annis et 5b mensibus excommunicatus sit. 
Qui non docuit eos de his, et postea cum grandi 
humilitate matri reconcilietur zcclesix. Pallas vero 
et vela sanctauarii !!* diaconi cum humilibus mini- 
stris intra sacrarium lavent, ne forte pulvis Domi- 
nici corporis foras extra sacrarium male decidat, 
sindone foris delata, et erit hoc operanti peccatum; 


successoris Petri (epist. 3, ib., p. 53): « Clemens 
urbis Rome episcopus, » et reliqua. Et infra sic : 
« De quibus et beatus Petrus, instructor et ordi- 
nator noster. » Et paulo post : « Hzc apostoli à 
Domino acceperunt et nobis tradiderunt. Hzc nos 
docemus, vobisque hsc omnibus absque reprehen- 
sione tenere et docere, quibus agendum est, man- 
damus. » Et post : « Dominus noster Jesus Chri- 
stus mittens discipulos suos, precepit nobis, in qua- 
cumque civitate intraveritis, dicite : « Pax huic 
domui, » et reliqua. Alia epistola : « Clemens Romanz 
urbis episcopus karissimis fratribus Julio et 1η- 
liano, » et reliqua. Alia epistola (epist. 5, ib., p. 61): 
« Dilectissimis fratribus et condiscipulis Hieruso- 


ideo in sacrario ministris precipimus cum omni dili- lomis, cum karissimo fratre Jacobo episcopo habi- 


gentia custodire. Pelvis nova, munda, cui nihil 
aliud tangat ad Dominici altaris [cultum], ubi palle 
laventur. Vela autem non ipsa, sed in alia laventur. 
Precipimus etiam, ne extra xclesiam sive laico de 
fragmentis oblationum ponatur ad mensam. Unde 
scis tu, qui passim sacrarii panes indignis impendis, 
unde nosti, si a mulieribus mundi sunt hi quibus 
impendis ? Hinc et David, interrogatus ab Abimelech 
sacerdote, cum se mundum ante triduum profite- 
retur a muliere, panes propossitionis manducavit. 


tantibus, Clemens episcopus, » et reliqua. Hzc dixit 
sanctus Clemens. — Sanctus ergo Clemens non 
tantum successor beati Petri fuit, sed etiam vi- 
vente Jacobo, novem annis ante passionem Petri, 
Romanam cathedram tenuit, juxta scripturam etl 
deinde post Petrum 21, id est 12 cum Cleto vel cum 
Linio et Cleto, et 9 annos post eos, usque dum in 
exilium missus est. Si sanctus Clemens papa fuit 
tunc, quando decretalem istam epistolam sancto 
Jacobo conscripsit. Nullius autem legitur decretalis 


VARLE LECTIONES. 


"8 dig ]. "9 parate 1? 


e 


tantur, quasi post Cletum tantum ipsis solis cha- 
thedram teneret, et pretermittitur Ancletus papa 
secundus, post Petrum decem annis sedens, quia 
non possunt sub regibus subputari usque ad Traja- 
nsum imperatorem pape quatuor. Jacobus enim in 
anno trigesimo post passionem, et Petrus 39, passus 
sit. Trajanus etiam in anno 70, post passionem re- 
gnare cepit. Sub quo passus est sanctus Clemens. 
Nullum autem gravi anathemate sententie per- 
cussisset sanctus Clemens, nec episcopali potestale 
sedis apostolicz dicendo : « Sit anathema. » 

Linus ex precepto beati Petri precepit (HJ. Pont.), 
pe mulier invelato capite «clesiam intret. Cujus 
Paulus im epistola ad Thimotheum meminit (Apox. 


CHRONICON. — LIB. lll. 
epistela missi paps. Qui anni novem ejus impu- A 


054 

(Onos.) Romanorum 8. Lucius, qui οἱ Otho, Galba 
εἰ Pissone Roma interfectis, inter tumultus cedesque 
intravit imperium. (H. Rom.) Hic matre erat no- 
bilior quam patre, neutro tamen obscuro ; in pri- 
vata vita mollis et Neronis familiaris, in imperio 
documentum sui non potuit ostendere. Nam cum 
Otho Galham occidit, a Germanis Vitellius factus 
est imperator. (Onos.) Otho ergo cum mox creatum 
imperatorem ἴῃ Gallia per Germanicas legiones 
Vitellium comperisset, bellum civile molitus est. 
Cum autem tribus primum levibus preliis, hoc est 
uno apud Alpes, alio cirea Placentia, tertio circa 
locum quem Castoris vocant, contra Valentem et 
Cinna Vitellianos duces congressus victor exstetis- 
set (Jos. De bello Jud. v, 8, H. Rom.) quarto apud 


Mart.); qui etiam martirio 6. Kal. Decembris co- B Betriacum preleio, cum advertisset suos vinci, cum 


ronatur. €/I Tim. 1v, 21). Rome passi Processus, 
Martinianus, et 47 qui babtizati sunt a beato Petro, 
et in custodia Mamortini retrussi, Torpes, Mar- 
cellus, Apuleius; in Alexandria Marcus evangelista 
octavo anmo Neronis; Mediolanis Nazarus, Celsus ; 
apud Maeeriam Aquileiam Hermagoras epsicopus, 
Fortunatus diacenus, cum Constantia. 

Oresius prespiter sic (vn, 7): « At vero Nero, 
postquam Galbam in Hispania imperatorem creatum 
ab exerci tu cognovit, totus animo ac spe concidit ; » 
siquidem Petro in urbe Roma interfecto et Chri- 
sanis penarum diversitate laniatis, de Hispania ilico 
Galba surrexit. (Onos. HigR.) Cumque inde Nero 
incredibilia perturbande, immo  ignominiosissime 


ingeutes tamen copias haberet, et petentibus mili- 
tibus ne tam cito de eventu belli disperaset, dixit se 
tanti non esse, ut propter eum bellum civile orire- 
tur. Anno 38. statis, imperii autem die 90, quam 
iinperare ceperat, sese interfecit; hoc est usque in 
mense Octobrem, in eodem anno quo Galba occis- 
sus sit. Cui successit Vitellius. 

Romanorum nonus rex Vitellius regnavit mensibus 
8, diebus 8, usque octobrem mensem, in anno 40. 
post passionem. 

74. 1. [rn] (Hirm.) Vespasianus 2. et Titus 9. 
His consulibus, Cassiodoro teste, Vespasianus apud 
Judeam ab exercitu imperator apellatus est. (Onos.) 
Vitellius, occisso Othone, potitus imperio, cum suis 


subruendz rei publice mala moliretur, hostis a C Othonisque militibus ingenti gloria victor Romam 


senatu pronuntiatus, et ignominiose fugiens, ad 
quartum al» Urbe lapidem, id est ad quartum «i- 
liarum, in suburbano libertini sui, inter Salariam 
et Numentanam viam, semetipsum occidit, tatis 
32 anno, in quo omnis familia Augusti consumpta 
est. 

Romanorum "I. Galba Servius, moz ut mortem 
Neronis comperi, Romam venit. (Onos. vir, 8. 
H. Rom.) Qui cum antiquissimes nobilitatis senator 
anno 63, cetatis esset, ab Hispanis et Gallis electus, 
mox ab universo exercitu libenter acceptus est. 
Nam privata ejus vita insignis erat militibus et mi- 
litaribus ac civilibus rebus, saepe consul, sepe pro- 
censule, frequenter dux gravissimis belis. Hujus 


advenit (H. Rom.). Hic familia honorata ortus magis 
quam nobili. Namque pater ejus non admodum: 
clare natus, tres tamen ordinarios gessit consu- 
latus. Hic cum multo dedicore et gravi sevitia nota- 
bilis, precipue ingluvie et voracitate vitam humanam 
propriis malis aggravavit ; quippe cum de die sspe 
quarto vel quinto fertur epulatus. Notissime certe 
cena memorie mandata est, quam ei frater Vitel- 
lius exibuit, in qua super ceteros sumptus 2000 pis- 
cium et 7000 avium appossita traduntur. Hic cum 
Neroni similis esse vellet, et id adeo se preferret, 
ut etiam exsequias Neronis, qux humiliter sepulta 
erant, honoraret. (Onos.) Qui cum de Vespesiano 
comperit, primum molitus est deponere imperium ; 


breve imperium bono cepit exordio, nissi propensioryp sed postea a quibusdam animatus, Sabinum, Ves- 


erat ad severitatem. Orosius sic (viz, 8) : « Cumque 
omni avaritia, sevitia segnitiaque offenderet, sibi 
Pisonem nobilem industriumque adolescentem in 
flium atque in regnum adoptavit. (H. Rom.) Cum 
quo insidiis Othonis in medio urbis Rome foro 
capite truncatus est, mense septimo , septemque 
diebus sui imperii ; et sepultusque est in suis ortis, 
qui sunt via Aurelia, non longe a Roma. » Hec 
Orosius. Hic igitur regmavit usque mensem Julium 
in anno 39. post passionem, juxta temporis ratio- 
nem. 

793. 1. [r1 (gg) Vespasianus εἰ Titus. M. Fa- 
vius Quintillianus Romam a Galba perducitur. 


pasiani fratrem, nihil tum mali suspicantem, cum 
ceteris Flavianis in Capitolium compulit. Succensa 
itaque templo, et mixta simul flamma ruinaque, 
omnes in unum pariter interitum atque tumultum 
dedit. Post deflciente in Vespasiani nomine, et ab 
exercitu suo destitutus, appropinquantibusque jam 
hostibus trepidus, cum se in quandam proximam 
Palatio cellam contrusisset, turpissime inde pro- 
tractus est, et per viam et Urbem puplice nudus 
super terram, erecta coma et capite ei subjecto ad 
mentum, et passim fimum in os ejus conjectantibus 
carnificibus, in forum deductus est, et ad pectus ab 
omnibus ovlis appetitus; postremo apud Gemonias 


655 


MARIANI SCOTTI 


006 


scalas graduum  minutissimorum ictuum crebrisque A est eversa, ita ut solo coequaretur. » Hsc Hieroni- 


compunctionibus, gladio stercore involuto, excarni- 
ficatus est, et inde unco tractus, iu Tiberem pro- 
jectus, commune etiam sepultura caruit. (H. Rom. el 
Onos.) Vitellius vero occissus est 3. die mensis Oc- 
tobris, Josepho Judeorum historico teste et tunc 
vivente. (De b. Jud. v, 13.) Eusebius sic. « Galba 7. 
mense imperii sui in medio Roman: urbis foro ca- 
pite truncatur. (Higg.) Otho 3? regni sui mense 
apud Vetriacum proprio manu occubuit. Vitellius 8. 
mense sui imperii a Vespasiani ducibus occissus, in 
Tiberim projecitur. » Hec Eusebius. Hoc autem 
tempus inter Neronem et Vespasianum nec Euse- 
bius necque etiam Beda supputat. (Onos.) Multis 
autem et nefaris modis post (Jos. ἐ. i.) complures 


mus. In anno ergo 42. post passionem, hoc est cum 
anno passionis, in quo incepit Vespasianus annum 
2, capta est Hierusalima, in diebus paschzs, Josepho 
teste et ibi presente. [Sanctus !* quoque Spiritus 
per os David sic : « Quanta malignatus est inimicus 
in sancto, et gloriati sunt qui oderunt te in medio 
paschae » et reliqua.] Cum enim noluerunt verti ad 
penitentiam, Domino eos exspeclante per annos 40, 
dignum erat ut in tempore quo occiderunt Dominum 
etiam ipsi occiderentur. Pascha enim Hebreorum 
anno predicto contigit quarta feria, in qua congre- 
gati sunt omnes principes sacerdotum et seniores 
populi in atrium principis sacerdotum, qui dicebatur 
Cahiphas, et concilium fecerunt ut Jesum dolo 


dies a Vespasiani militibus, id est ab Antonio Primo B tenerent et occiderent (Matth. xxvi, 3, 4). Nostrum 


et Martiano, qui Vitellium occiderunt, ducibus Ves- 
pasiani, adversum senatum populumque Romanum 
indiscreta cede sevitum est. (Onos.) Vespasianus 
autem (Jos. ib. vii, 9) cum Judeos in urbe Hieru- 
solimorum, precipue ob diem festum pascha con- 
gregatos, obsidione clusisset, cognita morte Ne- 
ronis, hortatu plurimorum regnum !* et ducum, 
maxime Josephi Judeorum ducis sententia — qui 
captus cum in vincula conjiceretur, constantissime 
dixit, sicut Suetonius refert, continuo se ab eodem 
Vespasiano sed imperatore solvendum, — imperium 
adeptus (Higg.), bellum Tito filio commendans, 
Romam per Alexandriam proficiscitur. (Onos.) Sed 
cognita morte Vitellii, paulisper Alexandrie substitit. 


autem pascha 8. Kal. Aprilis, in quo crucifixerunt 
Dominum, in quibus Titus hiisdem diebus capit ci- 
vitatem, deinde templum incendit, muros urbis 
universos solo coequavit ; et undecies centena milia 
gladio et fame periisse scribit Josephus Judeorum 
historicus et tunc presens, et centum milia captivo- 
rum vendita et 90 milia dispersa. Ideo autem tanti 
multitudo Hierusalem erat tunc, quia ex omni Judea 
ad teinplum in diebus azimorum confluebant (Cf. 
Oros. et Hier.). 

T1. 3. [Lv] Vespasianus 5. et Titus 4. 

78. 4. [Lvi] Vespasianus 6. et Titus 5. 

(Cod. in margine. Quartus decennovenn. cyclus 
incipit indict. 15). 


Titus vero ab exercitu pronuntiatus est imperator. ἃ 79. 5. [ων] Vespasianus 7. et Titus 0. Vespasia- 


Muros urbis universos solo coequavit. 600 milia 
Judeorum interfecta eo bello, Cornelius et Suetonis 
referunt. Josephus vero Judeus, qui ipse prefuit 
bello et apud Vespasianum post predictum imperium 
veniam gratiamque meruit, scribit, undecies cen- 
tena milia gladio et fame perisse. Reliquias autem 
toto orbe dispersas, numero 900 milía, narra- 


tur. — Vespasianus et Titus imperatores appellati. 
(Cf. Hier.). 
Romanorum 10. Vespasianus secundum — omnes - 


regnavit annis 9, menses 11, dies 22, hoc est usque 
Kalendas Octimbr. in anno 50. post passionem. 

76. ]l. [rm] (Hikg.) Vespasianus 3. et Nerva. 
Capitolium Rome incensum. 


nus Capitolium edificare orsus est. In Alexandria 
facta est seditio. Achaia, Aliciarchodus '**, Bizan- 
tium, Samus, Trochia Celicia, Commagine, que 
liberze antea et sub regibus amicis erant, in provin- 
cias redacta. 

80. 6. [Lvu:] (HigR.] Commodus et Rufus. Colos- 
sus erectus est, altitudinis habens [pedes '**] centum 
septem. 

81. 7. [nx] (Hirn.) Vespasianus 8. et Titus 7. 
Asconius Pedianus scriptor historicus clarus habetur, 
qui 739 wtatis' sug; anno captus lumiuibus, 12 
postea annis iu supremo omnium honore cons- 
nescit. 

82. 8. [nx] .Hign.). Vespasianus 9. et Titus 8. 


76. 2. [Liv] (Hizn.) Vespasianus 4. et. Titus 3. HisD Gabianus rethor [nomine 13] celeberrime in Gallia 


consulibus a Tito, filio Vespasiani, Judea capta est. 
Ut Josepus dicit, undecies et centena milia fame et 
gladio perierunt et centum milia captivorum sunt 
venditi. Evangelium secundum Matheum : « Amen 
dico vobis, non relinquetur hic lapis super lapidem, 
qui non destruetur (Matth. xxiv, 2). » Hieronimus 
sic : « Juxta historiam manifestus est sensus, quia 
42. anno post passionem, sub Vespasiano et Tito, 
ipso eum templo maguüiflcentissimo civitas funditus 


docet. 

83. 9. [Lxi] (HrgR.) Silvanus et Verus. Tres civi- 
tates Cipri terrte motu corruerunt. Lues ingens 
Rome facta, ita ut per multos dies in efemeridem 
10 milia ferme mortuorum hominum efferentur. 

84. 10. [rxu] (Hikn.) Domitianus et Messalianss. 
Vespasianus colonias deduxit. Apollinaris episcopus 
ad Ravennam missus, passus. (REc.) Vespasianus 
profluvio ventris in villa propria circa Sabinos obiit, 


VARLE LECTIONES. 


 "* lege Ly us. !* post add. sec. manu 1. 


"' Jege regum. — !*! signo posito, summo in margine adscripta sunt, prima manu ul videtur, 1. Dessat 2. 
εἴ, cía, Rhod I agg. Tec. a ᾿ 


657 


consulibus, Cassiodoro teste.] 


Romanorum 11. Titus, fllius Vespasiani, juxta 
hisloriam Romanam, regnavit annis 2, mensibus 8, 


diebus 20, hoc est usque Kal. Junii, in unno 53. post 


passionem. Domini. 


85. l. [rxin] (Hikg.) Domitianus et Rufus. Titus, 
flius Vespasiani, in utraque lingua  disertissimus 
fuit et tantze bonitatis, ut, cum quadam die recorda- 
tus fuisset in cena nihil se in illo die cuiquam pre- 
stitisse, dixerit : « Amici, hodie diem perdidi. » Mons 
Vespius ruptus, in vertice tantum ex se jecit 15 
incendi, ut regiones vicinas et urbes cum hominibus 
exureret. 


86. 2. [rxiv] (Higm.) Domitianus 3. et Sabinus. 
Titus Musionium Rufum philosophum de exilio re- 
vocat. Titus ampitheatrum Rom: :zdificat, et in de- 
dicatione ejus quinque milia ferarum occidit. Rome 
plurimz: zedes incendio concremantur. Titus ob insi- 
gnem mansuetudinem delicias humani generis appel- 
latus est. Titus obiit in villa, qua et pater, anno 
elatis 42, imperii autem anno 2, mense 8, die 20, 
secundum historiam Romanam. Cui successit frater 
ejus junior Domitianus, [predictis consulibus, Cas- 
siodoro teste]. 

Romanorum 12. Domitianus regnauit annis 15, 
mensibus 5, secundum [omnes], hoc est usque ad 
Kal. Novembris, in anno 68. post passionem. Sub 
quo hi consules. 


87. 1. [nxv] (Hrgm.) Domitianus 4, et Rufus. Do- 
miiani uxor augusta appellatur. [Cletus his con- 
Suibus passus est 6. Kal. Maii, secundum gesta 
pontificum.] 


88. 2. [rxvr] (Hign.) Domitianus οἱ Dolabella. 
Decreto senatus Titus inter deos refertur. 


89. 3. (Lxvi] (Hign.) Domitianus 6, et Rufus 4. 
Domitianus iunuchos prohibuit, Tres virgines Ve- 
Sie ob stuprum damnata. (Linus papa ann. 11.] 


90. 4. [Lxvin] (Hreg. "*) Flavius et Trajanus. 
Plurimos senatorum Domitianus in exilium mittit. 


9]. 5. [Lxx] (Hikg.) Domitianus 7, et Nerva. 
Secundus Alexandringe zeclesiz episcopus consti- 
utus Abilius, qui prefuit annis 13. 


92. 6. [Lxx] (HigR.) Trajanus 2. εἰ Gabrio. Domi- 
lianus templum sine lignorum admixtione construxit. 
Primus Domitianus dominum et deum appellari se 
jussit. Nassamones et Daci dimicantes adversus 
Romanos victi, Cujus anno 6, Clemens papa in 
exilium missus, ut videtur, cum aunis 9 et mensibus 
* et diebus 10 post Cletum cathedram teneret (Lib. 
pont.). 


93. 7. [xx] (Him.) Domitianus 8, οἱ Saiurninus. 


CHRONICON, — LIB. 11 
69. statis anno. (Hien.) [Et Titus sibi successit, his A Duo menses aliter appellati, 


658 


Septimber Germanicus 
et October Domitianus. 

Anacletus papa post. Petrum 2. Clementi. successil, 
annis 10, ipso ita teste: Decretalis epistola Ancleti 
pape (ep. 1, p. 63). « Ancletus, servus Christi Jesu, 
in sede apostolica, » et reliqua. Et infra: « Nullus, 
ut ait beatus Clemens, antecessor noster, » et reli- 
qua. Alia (ep. 2, p. 68) : « Ancletus papa universis 
episcopis in Italia constitutis. Quoniam apostolica 
sedis debitam reverentiam erga me caritas vestra 
distribuit, » et reliqua. Et post: « Et ut a beato 
Petro principe sumus instructi, a quo et prespiter 
sum ordinatus, » et reliqua. « Provincie autem 
multo ante adventum Christi tempore divisserunt 
maxima ex parte ; et postea ab apostolis et beato 


B Clemente precessore [nostro] ipsa divisio est reno- 


vata, » et reliqua. Alia (ep. 3, p. 72) : « Ancletus, 
servus Jesu Christi, in apostolica sede a Domino 
constitutus, et a sancto Petro apostolorum principe 
prespiter ordinatus. Quoniam actenus de his a beato 
Petro apostolo et reliquis apostolis et beato Clemente 
nostro precessore et martire novimus statutum, de- 
negare vobis minime possimus. Illi autem, qui in 
metrapoli a beato Petro, ordinante Domino, et pre- 
cessore nostro, predicto sancto Clemente, sive a 
nobis constituti sunt, non omnes, primates esse 
possunt, « et reliqua. Et post: « Ali autein prima- 


tes civitates, quas vobis conscriptas in quodam tomo 


mittimus, a sanctis apostolis et a beato Clemente 
sive a nobis primates predicatores acceperunt. Hzc 


C vero sacrosancta Romana et apostolica ecclesia non 
ab apostolis, sed ab ipso Domino Salvatore nostro 


primatum obtinuit, dicens beato Petro apostolo: 
« Tu es Petrus, » et reliqua usque « Erunt soluta et 
iu eclo. » Adhibita est etiam societas in eadem 
Romana urbe beatissimi Pauli apostoli, vassis !*' 
electionis, qui uno die unoque tempore glorioso 
morte cum Petro, sub principe Nerone agonizans, 
coronatus est. » Et post: « Ait ergo apostolorum 
princeps beatus Petrus de sancto precessore nostro 
Clemente, plebibus predicando, docens eas qualiter 
ei obedire debirent eumque observare : « Si inimicus 
est alicui Clemens pro actibus suis, vos nolite expe- 
ctare, ut ipse vobis dicat: « Cum illo vos nolite 
amici esse; » sed prudenter observare debetis et 


D voluntatis ejus absque communione !** obsecundare, 


et are '* vos separate ab eo cui ipsum sentitis 
adversum, sed nec loqui his quibus ipse non loqua- 


ΟΣ, ut unusquisque, qui in hac culpa est, dum 


cupit omnium vestrum amicitias ferre, festinet 
citius reconciliari ei qui omnibus preest ; et per hoc 
redeat ad salutem, cum obedire ceperit monitis pre- 
sidentis. Si vero quis amicus fuerit his quibus ipse 
non loquitur, unus est et ipse ex illis qui extermi- 


VARLE LECTIONES. 


'5 jecti 1. 9 Hoc anno 
Xl. diebus XX. unus : 
Cre in dextera parle positos pertinent, 15 
60 Epist, 


ma manu in dextero margine adnotatur: Vespasianus ann. IX, mensibus 
el ila 1n sequentibus imperatorum. nomina οἱ anni recensentur, 
i. e. vasis. 135. lege commonitione. '!* ita 1. avertere vos ab 


qui ad annos vulgaris 


* 





659 


MARIANI SCOTTI 


660 


nare Dei zclesiam volunt, » et reliqua. Hec Ancletus A per edictum extrudit. Appollonius Tienius et Eufrates 


papa ait. Ancletum ()23) vero omnino Eusebius 
pretermissit, quoniam Linus et Cletus, qui non fue- 
runt pape, et Clemens atque Anacletus a passione 
Petri in ultimo anno Neronis usque ad Trajanum 
non possunt simul sub regibus stare. In loco anno- 
rum enim Clementis, quibus post Petrum cum Lino 
et Cleto, si simul post Petrum vivi fuerunt, vel cum 
Cleto tantum Clemens cathedram tenuit, Linus et 
Cletus sunt possiti ; et in loco Ancleti papa, qui post 
Clementem decem annis successit, Clemens pos- 
situs. 

94. 8. [rxxu] (Hign.) Silvanus el Priscus. Quin- 
tillianus, ex Hispania Calagurritanus, primus Rome 
publicam scolam et salarium e fisco accepit et cla- 
ruit. 

95. 9. [rxxi] (Hikn.) Asprenas οἱ Clemens. Do- 
mitianus plurimos nobilium in exilium mittit atque 
occidit; mathematicos et philosofhos Romana 1 
urbe pepulit. 

96. 10. [nxxiv] (HiEn.) Domitianus 9. οἱ Clemens 
2. Multa opera in Roma facta, in quibus Capitolium, 
forum transitorium, divorum porticus, Isium ac Se- 
rapium, stadium, horrea piperaza, Vespasiani tem- 
plum, Minerva Calchidica, odium, forum Trajani 
9! therme Trajane et Ticianv, senatus, ludus ma- 
tutinus, mica aurea. [His consulibus Anacletus papa 
obiit, secundum gesta pontificum.] 

97. 11. [xxv] (Hixng.) Nerva 2 οἱ Rufus. Domi- 
tianus de Dacis et Germanis triumphavit. Domitianus 


insignes philosophi habentur. Roma O6 Kal. Mai. 
natalis Ancleti papse et Martyris, sub Domitiano 
passi (Bene Mart.), qui memoriam beati Petri con- 
struxit et compossuit, ubi episcopi reconderentur 
(Lib. pont.). 

Evaristus papa 3. annis 10 mensibus 2. 

102. 16. [rxxx] (HiER.) Trajanus 4. et Fronto. 
Domitianus eos qui de genere David erant interfici 
jussit, ut nullus Judeorum regni reliquus foret. Scri- 
bit Bruttius, plurimos Christianorum sub Domitiano 
fecisse martirium , inter quos et Flaviam Domicil- 
lam, Flavi Clementis consulis ex sorore neptem, in 
insulam Pontianam relegatam, quia se Christianam 
esse testata !** est (H. R.) Multa signa atque por- 


B tenta Romae et toto orbe facta. Domitianus suorum 


conjuratione occissus est in palatio, anno etatis 35, 
et per vispiliones ignobiliter portatus, [et Nerva suc- 
cessit, his consulibus, Cassiodoro teste]. 

Romanorum 13. Nerva, Josebio et Beda teste, re- 
gnavit anno 1, mensibus 4, diebus 8, hoc est usque 
ad Kal. Martii, in anno 70. post passionem. Sub quo 
hi consules fuerunt, teste Cassiodoro. 

103. 1. ([rxxxi] (Higg.) Trajanus 5, et Oflus. 
Alexandrie 3. episcopus Cerdo annis 11. Senatus 
decrevit ut omnia qus Domitianus statuerat in 
irritum deduceretur. 1taque multi quos injuste 
jecerat de exilio reversi, nonnulla bona propria 
reciperunt. 

104. 2. [rxxxnr] (HiEeg.) Senecio 2. et Sura. Aiunt 


tantz superbiz fuit, ut aureas et argenteas statuas C et apostolum Johannem inter reversos de exilio solg- 


sibi in Capitollo poni jussit. 

98. 12. [rxxvi] (ΠῚ ΕΚ.) Fulvius et Vetus. Maxima 
virginum Vestualium Cornelia convicta stupri, juxta 
legem viva defossa est. Domitianus prohibuit vites in 
urbibus seri. 

99. 13. [ixxvn] (Higg.) Sabinus et Antoninus. 
Fl. Joseppus vicessimum librum antiquitatum hujus 
temporis scribit. Domitianus multos nobilium perdi- 
dit et quosdam in exilium missit. 

(Cod. in marg., Persecutio secunda.) 

100. 14. [nxxvin] (HiuEgm.) Nerva 3, et Trajanus 
3. Secundus post Neronem Domitianus Christianos 
persequitur ; et sub eo apostolus Johannes in ferven- 
tís olel dolium ante portam Latinam Rome missus 


tum, -Eflhesum revertisse; in qua urbe et hospi- 
tiolum et amicos amantissimos sui habebat. (B&n4.) 
Evangelium quoque contra hereticos conscribit. ju- 
stus a Tiberiade Judeorum scriptor agnoscitur. 
(HigR.) Rome passus Eutices, Victorinus et Mauro; 
apud Amiterninam urbem Victorinus episcopus, fra- 
ter Severini. (REc.) Nerva obiit in ortis Salustianis, 
72, statis anno, cum jam Trajanum adoptasset in 
filium, [his consulibus, teste Cassiodoro]. (Hirm.) 
Trajanus, Agrippine filius, in Gallis imperator factus, 
natus Italice in Hispania. 

Romanorum 14. regnavit Trajanus annis 10, me 
sibus 6, diebus 15, ieste omne historico, hoc csi 
usque Kalendas Septembris, in anno 89. post passio- 


(Rzc., BEpa, Hren.), sed nihil lessus tamen, quia aD nem. Sub quo hi consules fuerunt, teste Cassio 


corruptione carnis erat immunis; deinde in Path- 
mum insulam religatus apocalipsin vidit, quam Hire- 
níus [nterpretatus est. [His consulibus Clemens papa 
passus est, secundum gesta pontiflcum.] 

101. 15. [rxxix] 135 (Hirgg.) Senecio et Palma. Do- 
mitianus rursum philosofos et mathematicos Roma 


doro. 
105. 1. [rxxxin] (Higm.) Trajanus 0. ei Mazimu. 
Decreto senatus Nerva in deos relatus. 
[cod. in margine. Ciclus sol. incipit.] 
106. 2. [Lxxxiv] (ef. Beda.) Senecio 3. δὲ Swre 
Hoc anno, id est 84» incarnationis secundum Die- 


VARLE LECTIONES. 


'^ pymamana 1. '!*! ni post add 1. 


papa sec. Eusebium ann. 9 efc. 153 testa 1. 


*5 fade αὖ hoc anno etiam pape in dextero m 
annos pertinent, sed secunda manu : 101.79 : Cletus papa secundum Eusebium ann. 1 


ad hos 


qe ponuntur 
demens 


— 113. (91. 


NOTE. 
(123) Non Anacletum sed Cletum Eusebius tam in Chron. quam in Hist. eccl. praetermisit. 








661 


CHRONICON. — LIB. ΠῚ. 


nissium, in fine diel Dominici subsequente, 6 ΚΑ]. ἃ dos. Tertulianus reffert in Apollogetico. [Alexander 


Januarii, posset Johannes dormire. 

107. 3. [nxxxv] (Hikm.) Urbanus et Marcellus. 
Hirenus 15. enim episcopus scribit Johannem apo- 
stolum usque ad Trajani tempora permansisse. Post 
quem discipuli ejus insignes fuerunt Papias Hiero- 
politanus episcopus et Polycarpus Zmirneus et Igna- 
tius Antiochenus episcopus. 

108. 4. [ixxxvi] (Hikg.) Condidus et Quadratus. 
Trajanus de Dacis Scithis triumpavit. 

109. 5. [xxxvii] (Hikn.) Commodus et Cerealis. Tra- 
janus, victo rege Decibalo, Daciam facit provinciam. 

110. 6. [Lxxxvin] (Hig.) Senecio 4. et Sura 3. 
Hiberius !?^ Sarmatas Orozoenos, Arabas, Bospo- 
ranos, Colcos in fidem accepit, Seleuciam et Tesi- 
fontem, Babilonem occupavit et tenuit. In mare 
Rubro classem instituit, ut per eam Indis fines 
vastaret. 

11. 7. (ixxxix] (Hizn.) Gallus et Bradua. Rome 
aurea Domus incenditur. Hoc anno dominicus dies 


papa constituit aquam sparsionis cum sale benedicto 
in habitaculis hominum spargi (L. pont.).] 

116. 12. [xciv] (Hign.) Celsus et Crispinus. Plinius 
Secundus Novocomensis orator et historicus insignis 
habetur ; cujus plurima ingenia opera exstant. 

117. 13. [xcv] (Hikn.) Asta et Piso. Tres Galatice 
civitates terre motu eruta». Pantheon Rome fuimine 
concrematum. 

118. 14. [xcvi] /Hign.) Messala et Pedon. Post 
Justum ecclesi; Hierosolimitanz episcopatum 4 sus- 
cepit Zaceus. 

119. 15. [xcvi] ZEmilius et Velus. Post !! quem 
δ Tobias; cui succedit 6 Benjamin, ac deinde 7 
Johannes, 8 Mathathias; in cujus locum 9 consti- 
tuitur Philippus. 

120. 16. [xcvni] (Higm.) Niger et Apronianus. 
Trajanus, Armeniam, Assiriam et Messopothamiam 
fecit provincias. 

121. 17. [xcu] (Himgm.) Clarus ei Alezander. 


6 Kal. Jan. contigit, quo forte sanctus Johannes Judai qui Lybie erant adversus cohabitatores alieni- 
obiit. [Decretalis epistola Evaristi papze (ep. 2, Conc. genas dimicant ; similiter in Jgypto et in Alexandria ; 
P. 71) data est Gallo et Bradua viris clarissimis apud Cirinen quoque et Thebaiden magna seditione 


consulibus sub quibus passus secundum gesta ponti- 
ficum.) 

112. 8. [xc] (Hin.) Affricanus et Crispinus. Terre 
motu quatuor urbes Asie subverse, Elca, Mirina, 
Pitang, Cime, et Grecie due Opitiorum et Ori- 
torum. 

118. 9. (xci (HiER.) Crispinus 2 et Solenus. 
Alexandring ecclesiz: 4 episcopus ordinatus nomine 
Primis annis 11 Evaristus papa obiit 10 Kal. Jan. 

114. 10. [xcn] Pisso et Rusticus. 

Alezander papa 4 post Petrum annis 10, men- 
sibus 5. 

(cod. ad marg. Persecutio tertia.] 

(Βερα, Eus. Hist. eccl, ni, 132) Trajano Christia- 
hos persequente, Simon, qui et Simon, filius Cleopa, 
qui post Jacobum Hierosolimis tenebat episcopatum, 
crucifipitur, omnibus mirantibus, et ipso judice, ut 
120 annorum senex crucis suplicium pertulisset. 

15. 11. (xcui] (Higm.) Trajanus ei Africanus 2. 
lgnalius quoque Antioceng  [scclesie] episcopus 
Romam perductus, bestiis traditus; post quem ter- 
lius constituitur episcopus Oron. Plinius Secundus, 
cum quandam provinoiam, et in magistratu suo plu- 
rimos Christianorum interficisset, multitudine eorum 
perterritus, quaesivit de Trajano, quid facto !'* opus, 
e&t nuncians, et preter obstinationem non sacrificandi 
et antelucanos ceptus !" ad canendum cuidam 
Christo ut Deo, nihil apud eos reperiri; preterea 
ad confederandam disciplinam vetari ab his homici- 
dia, furta, adulteria, latrocinia et his similia. Ad 
quem commotus Trajanus rescripsit, hoc genus qui- 
dem "* inquirendos non esse, oblatos vero punien- 


contendunt ; verum gentilium pars superat in 
Alexandria. 

122. 18. [c] (HiEg.) Adrianus et Salinator. Judeis 
Messopotamis rebellantibus, precepit imperator Tra- 
janus Lissize Quieto, ut provinciam exterminaret; et 
adversus quos Quietus aciem instruens inflnita milia 


eorum interfecit. Ob hoc procurator Judes ab im- 


peratore decernitur. Salaminam urbem Cipri, inter- 


fectis in ea gentibus, subvertere Judzi. 

123. 19. [ci] (Anoxis Mart.) Adrianus 2 et Rusticus. 
Alexandri pape passio 5 Non. Mai., Rome via Numen- 
tana, ab Urbe miliario 7, cum Eventio et Theodolo 
presbeteris, sub Trajano imperatore, judice autem 
Auriliano decollatus ; siquidem Adrianus non adhuc 
imperabat, sicut '^ in martirologio legitur. 

Sixtus papa quintus, annis 10, mensibus 11. Qui 
constituit in. decrelis ut sacra misteria non tractentur 
nisi a sacris ministris, et ut intra actionem missa- 
rum « Sanctus, sanctus, sanctus » cantaretur et reli- 
qua usque « Osanna in excelsis. » (Cf. Lib. pont.). 

(Rec.) Rome passi sunt Clemens et Alexander 
pape, Quirinus cum fllio, Balbina, Sulpicius et Ser- 
vilianus, Domitilla et Seraphia virgines, Nereus, 
Achilleus, Ignatius, Antiochenus episcopus, discipu- 


"Jus Johannis. 


124. 20. [cri] (Cass.) Servilius et Fulvius. His consu- 
libus, Cassiodoro teste, Trajanus apud Seleuciam 
Hesauria profluvio ventris obiit, anno «tatis 63. 
mense 9, die 4. Mensis autem 9 anni est secundum 
Latinos Septimber. (Hren.) Ossa autem Trajani in 
urnam auream conlata, et in foro sub columna pos- 
sita, solusque omnium intra urbem sepultus. 


VARLE LECTIONES. 


'* Hec cum a. 106 conjungenda sunt. 


Scribendum erat cum Hieronimo : opus esset, nuncians ei. 


conjungenda suni. '" sed 1? 


9* lege Hiberos. Cum 


ecedentibus conjungere debes. 35 facio 1. 
"' lege cetus. '"* quidam 1? '" Cum a. 118 


663 


MARIANI SCOTTI 


664 


Romanorum 15. Adrianus secundum Romanam hi- A Quibus '* commotus Adraanus, Minutio Fundane 


storiam regnavit annis 21, mensibus 10, diebus 20, 
hoc est usque ad Kal. Augusti, in anno 111 post 
passionem Domini. Sub quo hi consules fuerunt, teste 
Cassiodoro. 

125. 1. [cur] (Hikg.) Verus et Auger. Adrianus 
Italice in Hispania natus, consobrinz Trajani filius 
fuit. Hadrianus Alexandriam a Romanis subversam 
publicis instauravit expensis. Hadrianus Trajani invi- 
dens glorie, de Assiria, Mesopotamia, Armenia, quas 
ille provincias fecerat, revocavit exercitum. 

126. 2. [civ] (HirkeR.) Aviola et Pansa. Hadrianus 
Judeos capit, secundo contra Romanos rebellantes, 
Senatus Trajanum in deos reffert. Hadrianus eru- 
ditissimus in utraque lingua, sed puerorum parum 
continens fuit. 

127. 3. [cv] (Hien.) Paternus et Torquatus. Adria- 
nus reliqua tributa urbibus relaxavit, cartis pupilice 
incensis; plurimos etiam tributis liberos prestitit. 
Plutarchus Cheroneus et Sextus et Agathobolus et 
OEnomaus philosophi insignes habentur. 

128. 4. [cvi] (HigR.) Gabrio et Apronianus. Bellum 
contra Sauromatas gestum. Terre motu facto, Nico- 
media ruit, et Nicena ν᾽ urbis plurima eversz sunt, 
ad quarum instaurationem Hadrianus de puplico est 
largitus impensas. 

129. 5. [cvi] (Hien.) Assiaticus et Quintus. Eufrates 
Stoicus philosophus moritur. Hadrianus in Libiam, 
que a Judaeis vastata 153 fuerat, colonias deducit. 

130. 6. [cvu] (Hixn.) Verus et Ambiguus. Hadria- 


proconsuli Asie scripsit, sine objectu criminum 
Christianos non condempnandos; cujus epistole 
usque ad nostram memoriam clarat exemplum. lm- 
perator Adrianus pater patrie appellatur. 

136. 12. [cxiv] (Apo. Mart.) Teberius et Silamus. 
Sixtus papa passus 8 [dus April. 

(Cf. Lib. pont. ApoN. Mart., HikR.) Thelesphorus 
papa 6 post Petrum, annis ll. Hic conslituit ut 7 
ebdomadas plenas anie pascha omnes clerici a. carne 
jejunant et in nocle natalis Domini misse celebrarentur 
et ut apud missam « Gloria in excelsis » cantaretur. 

Antiochi: constituitur 4 episcopus Cornelius. Nica- 
polis et Cessarea terrze motu conciderunt. 

127. 13. [cxv] (Higng.) Sergius et Verus. Antinous 


B puer regis eximiz pulcritudinis in Egipto moritur, 


quem Adrianus vehementer deplorans — nam in dili- 
ciis habuerat — in deos refertur; ex cujus nomine 
etiam urbs appellata est. Alexandrine «eeclesie 6 
episcopus prefuit Heumines annis 13. 

138. 14. [cxvi] (Hign.) Pompeianus et Atilianws. 
Templum Rome et Veniris sub Adriano in Urbe fa- 
ctum est. Salvius Julianus perpetuum compossuit 
edictum. 

139. 15. [cxvir] (Hien.) Pompeianus 2 et Commo- 
dus. Hadrianus Athenis hiemem exigens, Eleusipam 
invissit. Hadrianus cum insignes et plurimas ades 
Athenis fecisset, agonem edidit bibliothecamque 
extruxit. 

140. 16. [cxvin] (Higng.) Lelius et Albinus. Judei 


nus Atheniensibus leges petentibus ex Draconis et Cin arma versi, Palestinam depopulati sunt, teneute 


Solonis reliquorumque libris jura compossuit. 

131. 7. [cix] (Hien.) Gallicanus et Titianus. Cefissus 
fluvius Eleusinam inundavit, quem Adrianus '** ponto 
'* eonjungens Athenis hiemem exegit. 

132. 8. [cx] (HiEn.) Torquatus e! Libo. Hierosoli- 
mis ἰ0 post Philippum constituitur episcopus Seneca. 
Post quem 1l Justus, cui succedit 12 Levi, post 
quem 13 Efrées, 14 Jesses, 15 Judas. Hi omnes usque 
ad eversionem, quam ab Adriano perpessa est Hieru- 
salem, ex circumcisione hi episcopi prefuerunt. 

133. 9. [cxi] (Hrgg.) Cellsus εἰ Marcellinus. Ha- 
drianus sacris Eleusine initiatus, multa Athenien- 
sibus dona largitur. Quadratus, discipulus apostolo- 
rum, et Aristides Atheniensis, noster philosophus, 


provinciam Tinio Rufo cui ad obprimendos rebelles 
Hadrianus missit exercitum. Favorinus et Polemo 
rethores insignes habentur. 

141. 17. [cxrx] (HieR.) Camerinus εἰ Niger. Basi- 
lides heresiarches in Alexandria commoratur, a quo 
Gnostici. Chochebas dux Judaice factionis, nolentes 
sibi Christianos adversus militem Romanum ferre 
subsidium omnimodis cruciatibus necat 355. 

142. 18. [cxx] (Hikm.) Anonius εἰ Presens. Bel- 
lum Judaicum, quod in Palestina gerebatur, finem 
accepit, rebus Judeorum penitus oppressis; ex quo 
tempore etiam introeundi eis Hierosolimam licentia 
ablata est. 

143. 19. [cxxi] (HieR.) Antonius 2 el Presens ?. 


libros pro Christiana religione Hadriano dedere D Primum '" Dei nutu, sicut profhetz vaticinati sunt, 


compossitos. 
(Cod. in marg. Cielus solis inc.] 

134. 10. [cxn] (Hign.) Pontianus et Rufus. Et 
Serenus Granius legatus, vir adprime nobilitatis, 
litteras ad imperatorem missit, iniquum esse dicens 
clamoribus vulgi innocentium hominum sanginem 
concedi et sine ullo crimine nominis tantum et secte 
reos fieri. 

135. 11. [cxin] (Hign.) Augurinus et Sergianus. 


deinde Romanis interdictionibus. Hierosolimze primus 
ex gentibus constituitur Marcus, cessantibus episco- 
pis his qui fuerunt ex Judeis, numero 15, a passione 
Domini per annos 107 [sicut Eusebius et Beda 
perhibent. Da igitur annos 34 Domini usque in pas- 
sionem, fiunt 34 et 107, 141 anni, usque ad annum 
quo omnes Judei ex Hierusalem sunt projecti.] 

144. 20. [cxxu] (Hixn.) Severus et Sylvanus.. Elia 
ab JElio Adriano condita est, in fronte ejus port 


VARLE LECTIONES. 


ΠΝ lege vicinz urbes. 15 vasta 1. 


!4 necati 1. 


] '4 Adradrianus 2. 
V! ifa ]. sed conjungenda sunt cum a. 142 


^ lege ponte. ''* Ad unum praecedentem pertineu. 





665 


significans Roman: potestati subjacere Juda:os. Non- 
nuli a Tito JEliano, filio Vespasiani, exstructum 
arbitrantur. [Hieronimus '** (ep. 49, ad Paulinum) : 
« Àb Adriani temporibus usque ad imperium Con- 
stantini per annos circiter 180, in loco resurrectio- 
nis Domini simulacrum Jovis, in crucis rupe statua 
!^ ex more !!! Veneris ἃ centilibus possita colebatur, 
estimantibus persecutionis auctoribus quod tolle- 
rent fidem nobis resurrectionis et crucis, si loca 
sancta per idola polluissent. »j 

14$. 21. (cxxim! ([srp.) Rufinus οἱ Torquatus. Hoc 
tempore erat Aquila Ponticus secundus interpres 
post septuaginta interpretes, [qui Scripturam de 
Hebreo transtulit]. Thelesforus papa passus Nonas 
Januar. (ApoN. Mart.). 

Hyginus papa Ἵ post Petrum annis 4. Hic consti- 
(uit clerum et disiribuit ecclesiasticos gradus (cf. Lib. 
pont.) 

(Ar. Mart. Rec.) Rome passi sunt Sixtus et The- 
lesforus papse, Getulius Sabina et Serafhia virgines ; 
apud Messeanam civitatem Apulie Eleutherius epi- 
scopus cum Anthia matre, Dionisius episcopus Ario- 
pagita ; apud Tiburnam urbem Italiz Simmphorossa 
cum septem filiis suis; apud Athenas Quadratus et 
Aristides clarescunt. 

(Cass., H. R.) His consulibus. Adrianus intercutis 
aqua morbo apud Baias in Campania anno statis 
61* [obiit], imperii autem anno 21, mense 10, die 
20, sicut in Romana historia habetur. Cui successit 


CHRONICON. — LIB. III. 
qua Bethelem egredimur sus scalptus '5^ in marmore A, 


656 


149. 4. [xxvi iHien.) Gratus et. Seleucus Justinus 
filosophus librum pro nostra religione conscriptum 
Antonio tradidit. Yginus papa obiit 4 Idus Januarii 
(Ap. Mart.). 

Pius Papa octabus post Petrum annis 15 

150. 5. ijcxxvur (Lib. pont., BEDA.) Antonius 4. 
et Aurelius. Sub pio papa llermes scribit librum qui 
dicitur Pastoris, in quo preceptum angeli continetur 
ut pascha die Dominico celebraretur. 

151. 6. [cxxix] (HigR.) Largus et Messalianus. 
Antiochi: 5. constituitur episcopus Eros. 

152. 7. [cxxx] digg.) Torquatus 3. εἰ Julianus. 
Alexandrie 7. episcopatum suscepit Marcus annis 
decem. 

153. 8. [cxxxi] (Hien.) Orfiscus οἱ Priscus. Valen- 


Btinus hereticus agnoscitur et permanet usque ad 


Anicetum papam. 

154. 9. ,cxxxu] (Higg.) Gabrio et Vetus. Meso- 
medes Cretenensis chitaricorum carminum musicus 
poeta cognoscitur. 

(Cod. in marg., Ciclus 8 decen. inc. ind. 1.) 

155. 10. [cxxxn] (Isip.; Gordianus εἰ Maximus. 
Marcheon heresiarches agnoscitur. 

156. 11. ([cxxxiv] (HigR.) Gabrio 2. et Romulus. 
Taurus Beriticus Platonicz sectz philosophus clarus 
habetur. 

157. 12. (cxxxv] (Hikm.) Presens et Rufus. Ar- - 
ríanus philosophus Nicomidenasis agnoscitur. 

158. 13. (cxxxvi] (Hign.) Commodus εἰ Latera- 
nus. Et Mamimus '" Tirius, Apollonius Stoicus, 


Antonius Pius. Sub quo sequentes consules fuerunt, (; natione Chalcidicus. 


teste Cassiodoro. Orossius sic : 

Romanorum Titus Antoninus cognomenlo Pius 13 
imperator a Julio Czesare , segregatis a numero prin- 
cipum Galba Othone et Vitellio, regnavit cum -libe- 
ris suis Aurelio et Lucio viginti et non plenis tribus 
annis. Hzc Orossius (vu, 14). Mensibus item tribus, 
secundum Eusebium et Bedam, hoc est usque Kal. 
Novembr., in anno 134 post passionem Domini. Quia 
autem 108 erat historicorum, ut imperatori depu- 
tarent annum in quo moriretur vel regno difficeret, 
ideo potest dici quod non plenis viginti tribus an- 
nis Antonius Pius regnavit, cum non usque in flnem 
anni vixil. 

146. 1. [cxxiv] (Isin.) Torquatus 2 et Herodes. 


169. 14. [cxxxvn] (Higg.) Verus et Sabinus. 
Et 15) Basilides Scitopolitanus philosophi 155 illustres 
habentur. 

160. 15. [cxxxvi] (Hicg,] Sylvanus et Augu- 
rinus. Qui 155. Verissimi quoque casaris preceptores 
fuerunt. 

161. 16. [cxxxix] (Hign.) Aarbarus et Regulus. 
Alexandrie :clesim 8. episcopus prefuit Celadion 
annis 14. 

(Cod. in marg., Ciclus solaris inc., et infra, Quar- 

ta persecutio.] 

162. 17. [cxi] (Himn) Tertullus οἱ Sacerdos. 
Cresens Cinicus agnoscitur, qui Justino, nostri dog- 
malis philosophi, quia se gulosum '' et prevarica- 


ste Pius dictus, quia in omni regno Romano ho- Ὁ torem coarguebat, persecutionem suscitavit, in qua 


minibus debita relaxavit.] 

147. 2. [cxxv] (Hikn.) Avíola et Maximus. [Inde] 
Antoninus pater patvia appellatus. 

148. 3. (cxxvi]. (Iligg.) Antoninus 3 οἱ Aurelius. 
Sub Higino Romane urbis episcopo Valentinus he- 
resiarches et Cerdo, magister Margionis, Romam 
venerunt. 


ille gloriose pro Christo sanginem fudit. 

163. 18. (οχμ] (Ism.) Quintillius et Priscus. 
Gallianus medicus Pergamo genitus. 

164. 19. [υχμ]] (Hikn.) Verus et. Bradua. Pius 
papa obiit (5. Idus Julii ''*.] (Cf. Lib. pont. Ad. 
mart.) 

Anicelus papa 9. post Petrum, annis 11, mensibus 


VARLE LECTIONES. 


'5 suscalptus 1. 
marmore. 


in margine, sed prima manu ut videtur, 1. 


* jeguntur sec. manu in margine f. 113. sine signo loci. 
I^ [ege Maximus. Hec αὐ a. 157. pertinent. : 
a. 198. ' post philosophi lacuna relicta, in marg. signo apposito ita explelur: ἃ se guilosum. ' 


' statuta corr.statua l. —!*! lege 
"* ita divisa sunt, sed pertinent ad 


18 philophi !. 
iilo d post add. 


0e7 


4. Hic eonstituit ne clericus comam nutriret, juxta A 


preceptum apostoli. 

165. 20. [cxnuu] (Hren.) Antoninus 5. et Aurelius 
3. Sub Anniceto papa Policarpus Romam veniens, 
multos ab heretica labe castigavit, qui Valentini et 
Cerdonis fuerant nuper doctrina corrupti. 

166. 21. [cxuiv] (BEna). Antoninus 6. οἱ Aurelius. 
4. Hierosolimarum episcopatum post '" Marcum 17. 
suscepit Cassianus, post quem 18. Publius, cui suc- 
cessit 10. Maximus, 20 Julianus, 21. Gaianus, 22. 
Simmachus, 23. Gaius, 24. Julianus, 25. Capito. 

167. 22. [χὰ] (Hikeg.) Anioninus 7. et Aure- 
lius b. 

168. 23. [cxivi| (Cass.) Proconsul. Antoninus 
ἐί Aurelius ''*, Antonius Pius apud Lorum villam 


MARIANI .SCOTTI 


176. 8. [cuv] (An. Mart.) Apronianus οἱ Paulus. 
Annicetus papa passus 16. Kal. Maii. 

Soler papa 10. post Petrum annis 9; qui constituil 
ut nulla monacha pallam sacratam in eclesie conlin- 
geret, neque incensum poneret. 

(HigR.) Antiochi? 7. !'€* episcopus ordinatur !*' 
Theoülus cujus plurima ingenii opera exstant. L. 
imperator anno regni 9. sive, ut. quidam putant, 11. 
inter Concordiam et Altimum apoplexi extinctus est, 
sedens cum fratre in vehiculo. 

177. 9. [cLv] (Hikn.) Priscus et Appollinaris. An- 
tonino imperatori inclito Asianus Sardens !** appol- 
logeticum Christianis tradidit. Appollinaris Asianus 
Hieropolitanus episcopus insignis habetur. 

178. 10. [civi] (Hikgn.) Celhecus et. Clarus. [Decre- 


suam 12. ab Urbe miliaro moritur, his consulibus B talis epistola Soteri pape (ep. 2, Conc. p. 101) data est 


teste Cassiodoro. Cui successerunt flii sui, id est 
Marcus Antoninus Verus et Lucius Annius et Anto- 
ninus Severus. Sub quibus hi consules fuerunt se- 
quentes. 

Romanorum 17. Marcus  Anioninus Verus cum 
fratre Lucio Commodo posi pairem regnavit annis 19. 
mense l, hoc esl usque Kal. Decembris in anno 153. 
post passionem. 

169. 1 [cxtvu] (Higm.) Duo augusti consules. 
Hi primum zquo jure imperium administraverunt, 
cum usque ad hoc tempus singuli augusti fue- 
runt. 

170. 2 [cxrvmi] (Hikg.) Rusticus οἱ Aquilinus. 
Lucio cesari Athenis sacriflcanti ignis in colo ab 
occidente in orientem ferri vissus est. 

171. 3. [ctxix] (Hign.) Lalejanus et Pastor. Volo- 
gessus rex Parthorum vicinas sibi Romanas provin 
cias depopulatus est. 

172. 4. [cu] (Hrign.) Marcinus et Celsus. Fronto 
orator insignis habetur, qui Antoninum Verum 
Latinis litteris erudivit. Seleucia Assirie urbs cum 
trecentis milibus hominum a Romanis capta. 

173. 5. (cnr (Hren.) Orsitus ef Pudens. Apud 
Pissas Peregrinus philosophus, rogo ex ''? lignis 
compossuerat incensis, semetipsum projecit. Lucius 
cessar de Parthis cum fratre triumpavit. 

174. 6. [cru] (Hrgn.) Psdens 2. et Pollio. Alexan- 
drig seclesiw 9. episcopus prefuit Agrippinus annis 
12. Persecutione orta in Assia, Policarpus et Pionius 


facere martirium, quorum scripte quoque passiones D 


feruntur. Plurimi in Gallia gloriosse ob nomen 
Christi interfecti; quorum usque presentem diem 
condita libris certamina perseverant. 

176. 7. [cuu] (Hrxg.) Verus οἱ Quadratus. Lues 
[0128 provincias occupavit, Roma ex parte occu- 
pata. Romani contra Germanos , Marcoraanos, 
Quadoe, Sarmatas, Dacos dimicant. 


Cetheco et Claro viris clarissimis consulibus.] Dio- 
nissius episcopus Corinthiorum clarus habetur, et 
Pinnitus Cretensis vir eloquentissimus. 

179. 11. [ctvu] (Hikng.) Severus et. Hereuniamus. 
Pseudoprofhetia qua Catafrigas nominatur accepit 
exordium, auctore Montano et Priscilla Maximillaque 
insanis vatibus. Tatianus hereticus agnoscitur, a quo 
Engratica. 

180. 12. [cnvnu] (Hrgm.) Orfüus et Pluton. Barde- 
sanes alterius hereseos princeps notus efficitur. 
Oppianus Cilex poeta cognoscitur ; qui zliutica miro 
splendore conscripsit. Tanta per totum orbem pesti- 
lentia fuit, ut pene usque ad internicionem Romanus 
exercitus deletus sit. 


C 181. 13. [cux] (Hign.) Severus ct Pompeianus. 


Imperator Antonius multis adversum se nascentibus 
bellis sepe ipse intererat, sepe duces nobilissimos 
destinabat. 

182. 14 [cux] (Higmn.) Gallus εἰ Flaccus. |n '? 
quibus semel Pertinaci et exercitui, qui cum eo in 
Quadorum regione pugnabat, siti oppressis, pluvia 
divinitus missa est; cum e contrario Germanos et 
Sarmatas flumina !* persequerentur et plurimos 
eorum interficerent. 

183. 15, [οὐχ] (Hign.) Pisso et Julianus. Exstant 
littere M. Aurelii gravissimi imperatoris, quibus 
illam Germanicam sitim Christianorum forte mi- 
litum precationibus impetrato imbrii 155 discussam 
contestatur. 

184. 16. [crxn] (Hikn.) Pollio οἱ Aper. Atticus 
Platonicz secte philosophus agnoscitur. Sotter papa 
obiit 11. Kal. Maii. (Ap. Mart.) 

(BEpa.) Eleuterius papa 1l. amnis 10, mens 
URUS. 

(Higzg.) Lucius Britanie rex ab Eleuterio papa 
per epistolam Christianum se fleri impetrat. Antio- 
chis 7. constituitur episcopus Maximus. 


VARLE LECTIONES. 
W' reliqua a. 167. scripta sunt. '* Hoc anno in marg. sec. manu leguntur: ut Beda dicit in historia Anglo- 


mum; 
«f. a. us em ex, ]. c. incenso. 
ad. a. 181. 15 lege fulmina. '*' i. 6. imbri. 


eniin sibi velia nescio. Beda I, 4. Marcum Antoninum Verum εἰ Aurelium Commodum nominat; sed 
l. ge 19 lege VI. 


€! ordinator 1. 15 lege Sardensis. !€* Pertinenl 


CHRONICON. — 48. ΠΙ. 


6170 


185. 17. [ctxm] (Hign.) Commodus εἰ Quintillius. A Commodus Septembrem mensem nomine suo ap- 


Antogius Commodum filium suum consortem regni 
facit. Antonius cum fiio de hostibus triumpavit, 
quos, per triennium apud Carnuntum habens stativa 
Castra, vastaverat. 

186. 18. [(ctxiv] (Hign.) Orfitus et Rufus. Impera- 
tores multis multa largiti sunt, et peccuniam, que 
fisco debebatur, provinciis concedentes, tabulas 
debitorum in medío Romane urbis foro igne incendi 
precipiunt, ac ne quid bonitati deesset, seniores 
quasque leges novis constitutionibus temperaverunt. 
(REc.) Romae passus Annicetus papa, Simmetrius 
presbiter, Felicitas cum septem filiis, Julius, Anto- 
nius, Eusebius, Potentianus, Peregrinus, Vincentius ; 
apud Sebastem Armenise minoris multi martires 


pellavit. 


[Cod. in marg., Ciclus decimus decennov. cicli magni 
Ínc. ind. nona.] 


193. 6. (cixxi] (Hikn.) Maternus et Bradua. Hiero- 
solimis 26. ordinatus episcopus Maximus ; post 
quem 27. Antoninus, 28. Valens, 29. Dulcianus, 30. 
Narcissus, 31. Dius, 32. Germanio, 33. Gordius, 34. 
rursum Narcissus. T*»ntis apud Hierosolimam epi- 
scopis, non potuimus discernere tempora, eo quod 
usque in presentem diem episcopatus eorum anni 
minime selvarentur. (ep. 2, p. 101) In Capitolium 
fulmen ruit, et magna ipflammatione facta, biblio- 
theca et vicina quaque aedes concremate. (Decre- 


sub Agriculo judice ; apud Spoleatum Concordius ; Btalis epistola Eleuterii pape data est Materno et 


apud Sasirnam Policarpus episcopus, discipulus Jo- 
hannis, item Germanicus et Pionius; apud Apamiam 
Alexander et Gaius; apud Cretam urben Cortine 
Philippus episcopus, apud Pergamum urbem Assie 
Carpus episcopus, Papyrius diaconus, Justinus philo- 
sophus ; apud Lugdunum Gallis Hireneuse episcopus 
cum multis, Fotinus episcopus ejusdem urbis, et 
Blandina cum aliis 68, Epipodius et Alexander; in 
Siria Corona et Victor; Mediolanis Faustus; Gabil- 
lone Marcellus; item in territorio Cabillonensi ca- 
stro Trenoreio Valerianns; in Alexandria Tholomeus 
et Lucius !*. 

187. 19. [cuxv] (Hreg.) Commodus 2. et Verus. 
Antoninus post victoriam adeo in edítione munerum 


Bradua VV, id est viris venerabilibus, CC., id est 
clarissimis consulibus.] 

194. 7. [cLxxu] (Hieg.) Commodus 5. ei. Gabrio. 
Commodus multos nobilium iuterfecit. 

195. 8. [ctcxxuu] (Hikm.) Crispinus e£ HMelianus. 
Commodus οἱ 156 spectacula populo Romano prebet 
insignia. 

196. 9. [cuxx1v] (Iazp.) Fuscianus et Silanus. Theo- 
dotio Effessiue interpres tertius habetur. 

197. 10. [crxxv] (Hign.) Duo et!** Sillani. Alexan- 
drie 11. constituitur episcopus Demetrius annis 43. 
Commodus imperator, colossi capite sublato, sus 
imaginis caput jussit imponi. 

198. 11. [czxxvi] (Higg.) Commedus 6. ei Sepü- 


maguificus fuit, ut centum simul leones exhibuerit. ἃ mianes. Serapio 9. Antiochig episcopus ordime- 


Commodus a senatu augustus appellatur. Zmirna 
urbs Aseiw terre motu ruit ; ad cujus instaurationem 
decennalis tributorum immunitas data est. Alexan- 
drie xelesie episcopatum sortitus est Julianus 10. 
annis 10. (Cass.) His 157 consulibus, teste Casiodoro, 
Antoninus in Pannonia morbo periit, anno xtatis 61 ; 
cui successit Commodus, filius suus. Sub quo sequen- 
tes consules fuerunt, teste Cassiodoro. 

Remasorumn 18. Commodus secundwn omnes regna- 
vil annis 13, mensibus ilem 8, ποία historiam Roma- 
nam, hoc esti Kal. Augusti, in. anno 167. post pas- 
sionem. 

188. 1. [crxvi] (Iren.) Presens εἰ Gordianus Com- 
modus de Germanis triumpavit. 


tus. 

199. 12. [cuxxvu] (Hixm.) Apronianus et Bradua. 
Incendio Rome facto, palatium et edes Vestipgjluri- 
maque Urbis pars solo coequatur. Eleuterius papa 
obiit 8 Kal. Junii. (An. Mart.) 

Viclor 12, papa annis 10, mens. 16. 

200. 13. [cixxvnu] (p. 103.) Commodus 7. "* οἱ 
Gravius. Decretalis ''! epíatola Victoris pape : & Vi- 
ctor Romane ac universalis seclesizs archiepiscopus 
Theophlio episcopo et cunctis fratribus Alexandrie 
Christo famulantibus, salutem in Domino, » et te- 
liqua. Hec epístola data est 18 Kalendas Augusti, 
Commodo eti Gravio viris venerabilibus clarissimis 
consulibus. (Rec.) Multi in tempore hujus passi sunt 


189. 2. [cixvu] (Hiem.) Commodus 3. e Rufus. Dex his quod supra diximus. Sed propter similitudinem 


Templum Sarapidis Alexandrínz incensum. 
(Cod. in marg., Ciclus solis inc.) 

190. 8. (ctxvu] (Hirn. Mammerüsus et Rwfus. 
Hirenus episcopus Lugdunensis insignis habe- 
tur. 

1901. 4. [auxix] (Hign.) Commodys 4. οἱ Victorinus. 
Thermee Commodiane Rome facte. 

192. 5. [c&xx] (Hisg.) Murwius ei Helianes. 


nominum imperatorum minime passiones díscer- 
nuntur. Dicunt tamen quod Hirenius Lugdunensis 
episcopus sub isto passus. 

201. 14. [cnxxux.] Cemmodus 11 8. et Pertinaz. His 
consulibus, Casiodoro teste, Commodus strangulatur 
in domo Vestiliani ; cui successit Pertinax. Sub quo 
hi consules fuerunt. 

Romanorem 19. Helus Perünacs secundum omae 


VARLE, LECTIONES. 


166. educius !. 
l. 19 ita etiam Cassiodori codices. 


!7 in marg. sup. hac regiome legiur : 1d. Ag. 
17 ἡ, post. add. 1. e] e. V. p. scripta sunt a. 199. 


H5 ex 


feria 2. que nescio quo pertineant. 
'" Hoc anno 


ierum sec. maus in margime scriptum est: ut. Beda dicit in hietoria Anglerum ; que «des À. a. narraías 


spectare nequeunt. 





611 MARIANI SCOTTI 072 
regnavit mensibus sex, hoc est usque Kal. Februarii, A rosolimorum, Policrates quoque et Hirenus et Bac- 


ín anno 168. post passionem. 

202. 1. [cuxxx] (Hign.) Flaccus et Clarus. Pertinax 
sexagenario major, cum prefecturam Urbis ageret, 
ex senatus consultu imperare jussus est. Pertinax, 
obsecrante senatu ut uxorem augustam et filium 
cessarem appellaret, contradixit ; sufficere sibi testa- 
tur quod ipse regnaret invitus. (BEpA.) Victor papa, 
datis late libellis, constituit ut pasca die Dominico, 
sicut et precessor ejus Eleterius, a 14. luna primi 
mensis usque in 21. celebraretur. Cujus decretis 
Theophilus, Cesarez Palzestin:z episcopus adjuvavit. 
His consulibus, teste Cassiodoro, Pertinax occiditur 
in palatio, scelere Juliani jurisperiti. 

(H. R.) Romanorum 20. Salvius Julianus secundum 


chilus plurimique :sclesiarum pastores, quid pro- 
babile visum fuerit, litteris ediderunt ; quarum me- 
moria ad nos usque perdurat. Decretalis epistola 
Victoris papze (ep. 2, p. 105) data Laterano et Rufino 
W. CC. 

207. 5. [cLxxxv] (Hign.] Scofurninus et Gallus. Ju- 
daicum et Samaraticum bellum motum. e 

208. 6. [cuxxxvi] (Hign.) Anulinus et Fronto. 
Severus Parthos et Adiabenos superavit, Arabasque 
interiores ita cecidit, ut regionem eorum Romanam 
provinciam fecerit. 

200. 7. [ctxxxvu] Severus 2 et Victorinus. Ob'" 
qua Parthicus, Arabicus, Diabenicus, cognominatus 
est. 


historiam Romanam post Perlinacem invassit rem B 210. 8. [cixxxvi] (Higg.) Fabianus et Mutianus. 


publicam, vir nobilis et jure peritissimus, nepos 
Salvi Juliani, qui sub D. Adriano perpetuum com- 
possuit edictum. Orosius sic (vu, 16) : « Julianus, 
interfecto Pertinace, invassit imperium, sed mox a 
Severo apud pontem Mulvium bello civili victus, 
interfectus est, mense 7 postquam imperare cepe- 
rat; et ita inter 175 Pertinacem et Julianum unus 
annus asumptus. » Hxc Orosius. Et hoc est usque 
. Kalendas Septembris, in eodem anno 169 post pas- 
sionem. 

(Cass.) Romanorum 21. Severus, provincia Tripo- 
litanus, natus oppido Lepti, regnavit annis 18, teste 
Cassiodoro, mensibus etiam 3 secundum historiam 
Romanam, hoc est usque Kalendas Decembris, in 


Victor papa obiit (Kal. Ag. 175. Severo imperante 
therma Severiane Ántiochie et Romae Septizonium 
exstructum. 

(Lib. pont.) Zepherinus 13. papa annis 9, qui consli- 
(uit ut. presentibus omnibus clericis el laicis fidelibus 
sive diaconus vel sacerdos ordinaretur, et a stantibus 
sacerdotibus missum celebrarentur. 

[Cod. in margine, Persecutio quinta Ciclus 11, ind. 14.] 

211. 9. [cuxxxix] Severus 3 el Antonius. Quinta 
persecutione Severus persequitur Christianos. 

212. 10. [cxc] (Hign.) Geta et Plautianus. Leo- 
nides, Origenis pater, gloriosa martiri morte trans- 
fertur. 

213. 1l. [cxci] .Hikm.] Chilo et libo. Alexander 


auno 186 post 17 passionem. Sub quo hi consules ἃ ob confessionem Dominici nominis insignis habe- 


fuerunt. 

203. 1. [c.xxx1] (HiEn.) Severus et Albinus. Severus, 
provingia Tripolitana oppido Lepti, solus ex Africa 
usque in presentem diem Romanus imperator fuit, 
et in honorem Pertinacis, quem Julianus occiderat, 
Pertinacem se cognominari jussit, [eo "* quod super 
18 annos suos 6 mensibus regnavit (ligg.) Clemens 
Alexandring eclesie presbiter et Pantheus Stoicus 
philosophus in disputatione dogmatis nostri disertis- 
simi habentur. 

204. 2. [crxxxu] (Isin.) Teríullus et Clemens. Sim- 
machus ínterpres quartus habetur. (Jonp. de r. s.) 
[Samarites "75 quidam Simmachus Judeorum factus 
proselitus, divinas Scripturas ex Hebreo sermone in 


tur. 

214. 12. [cxcu] (Hikm.) Antonius 2. et Geiha 2. 
Clemens multa et varia conscribit. 

215. 13. [cxcm] (Hign.) Albinus et JElianus. Mu- 
sanus nostre philosophie scriptor agnoscitur. 

216. 14. [cxcrv] (Hien.) Aper et Maximus. Clodio 
Albino, qui se in Gallla cessarem fecerat, apud Lug- 
dunum interfecto. 

217. 15. [cxcv] Antonius 3. et Getha. Severus '"* in 
Brittanos bellum transfert, ubi ut receptas provin- 
cias ab incursione barbarica faceret securiores, 
vallum per 132 passuum milia a mare, ad mare 
duxit. 

218. 16. [cxcvr] (Hign.) Pompeianus et Avitus. 


Grecam linguam transfudit, suamque condidit edi- D Tertullianus Afer, centurionis proconsularis filius, 


tionem.] 

200. 3. [crxxxi] (Hikg.) Dezier et Priscus. Nar- 
cissus episcopus Hierosolimarum et Theophilus Ces- 
sariensis, Policarpus quoque et Bacchilus Assiansz 
provincie episcopus insignes habentur. 

206. 4. [cnxxxiv] (Hirgm.) Latferanus et Rufinus. 
Questione orta in Asia inter episcopos, an secundum 
legem Moisi 14. mensis pascha observandum est, 
Victor Romane urbis episcopus, et Narcissus Hie- 


omnium [Ciclus solis inc] «ecclesiarum sermone ce- 
lebratur. 

219. 17. [cxcvu] (HigmR.) Faustinus et Rufus. Ori- 
genis Alexandrie studiis eruditur, 

220. 18. [cxcvin] (HrkR.) Gentianus εἰ Bassus, 
Severus moritur Eburaici in Britannia ; cui successit 
flus suus Caracalla. Romanorum 22. Bassianus An- 
toninus, qui el Caracalla, regnavit secundum omnes 
annis 7, mensibus item 2, juxta historiam Romanam, 


VARLE LECTIONES 


175 i4 1? 174 deest l. 


signo loci qdjecto. 171 pertinent ad a. 


15 in margine posita sunt prima manu. "75 imo in margine prima mans ecripa sun, 
. I post subscriptum est, 1175 ad a. 216. pertinent. 





673 


- CHRONICON. — LIB. Ill. 


614 


hoc est Kal. Februarii, in anno 194. post passionem. A — 231. 2. (ccix] (Isin.) Gratus et Seleucus V. C. Sexta 


Sub quo hi consules fuerunt, teste Cassiodoro. 

221. 1. [cxcix] (Hien.) Duo et. Aspri. Antiochie 9. 
episcopus constituitur Asclepiades. 

222. 2. [cc] (HrEeR.) Antoninus et Balbinus. Ale- 
xander 35. Hierosolimarum episcopus ordinatur, 
adhuc vivente Narcisso, et cum eo pariter zccle- 
siam regit. 

223. 3. [cci] (Hign.) Messala et Sabinus. Antoni- 
nus Carcalla cognominatus propter genus vestis, 
quod Rome erogaverat; et e contrario Carcalle ex 
ejus nomine Antoniane dicta. 

224. 4. [ccr] (Iain. — Jonp.) Letus οἱ Cerealis. In 
Hiericho quinta editio divinarum Scripturarum [in- 
venta !** est in dolic!, cujus auctor non apparet. 


225. 9. [ccur|] (Hreg.) Sabinus 2. et Venustus. p 


Antonius Romz therinas sui nominis dediflcat. (BEpa.) 
Perpetua et Felicitas apud Kartaginem Aírice in 
castris besti:t deputata pro Christo Nonas Martii. 

220. 6. [ccrv] (Hiken.) Presens et Extricatus. An- 
toninus tante libidinis fuit, ut novercam suam Ju- 
liam uxorem duxit. 

227. 7. [ccv] (Onos.) Antoninus V. C. conss. An- 
toninus adversus Parthos expeditionem molitus est. 

228. 8. [ccvi] (Cass.) Adventus V. C. conss. His 
consulibus Cassiodoro teste Antoninus in Ordroena 
inter Edessam οἱ Carras interficitur anno statis 43 ; 
[cui Macrinus successit.] 

(H. R.) Romanorum 23. Ophilus Macer, qui pre- 
fectus pretorio erat, cum filio Diadumeno imperator 


facius est, sed nihil memorabile ex temporis brevitate C Septembres, Alexandro 


egit. Nam imperium unius anni et duorum mensium 
habuit, teste historia Romana; hoc est usque Ka— 
lendas Aprilis, in anno 195. post passionem. Sub 
quo hi consules fuerunt, teste Casiodoro. 

(Hizn.) Antiochie 10. episcopus constituitur Phi- 
letus. Circensibus "Vulcanaliorum Rome amphi- 
teatrum incensum. Abgarus vir sanctus regnavit 
Edesse, ut vult Affricanus. Zeferinus papa obiit. 

(Lib. pont.) Calirtus papa 14. post Peirum an- 
nis Ὁ. Hic constituit quatuor temporum jejunium in 
anno fleri, propter -habundantiam vini, frumenti et 
olei, juxta profhetiam. 

229. 1. [ccvu] (Cass. — Onos.) Antoninus et Sa- 
cerdos. His consulibus Macrinus cum filio apud Ar- 


editio inventa est Necapoli. 
[Cod. in marg. Ciclus 12. decennov. inc. ind. 2.] 

232. 3. [ccx] (Er. l, p. 109.) Alexander et An- 
loninus aug. « Calizus papa archipresbiteris, » et re- 
liqua, data Antonino et Alexandro viris clarissimis 
consulibus, 11. Kal. Decembris, in qua epistola pre- 
dictum constituit jejunium. Eliogabulum templum 
Rome edificatum (Hien.). In Palestina Nicapolis, 
que prius Emmaus vocabatur, urbs condita est, 
legationis industria pro ea suscipiente Julio Affri- 
cano scriptore temporum. 

233. 4. [ccx1] Maximus et Helianus. His consu- 
libus Cassiodoro teste Antoninus Rom: occiditur 
tumultu militari, càm matre Simiasira. 

UI. R.) Romanorum 25. Alexander, Mamme filius, 
secundum omnes regnavit annis 13 el aliquibus diebus ; 
hoc est usque Kalendas Januarii, in anno 212. Sub 
quo hi consules fuerunt, teste Cassiodoro. 

234. 1l. [ccxr] (Hign.) Julianus οἱ Crispinus V. C. 
Alaxander Xerxem regem Persarum gloriosissime 
vicit. Calistus papa passus pridie Idus Octobris (cf. 
Marí.), sub Alexandro imperatcre. 

Urbanus 15. papa annis 9. 

235. 9. [ccxin] (Hrkg.) Fuscus et Dexter. V. C. 
Alexander discipline tam severus corrector fuit, ut 
quasdam tumultantes legiones integras exsauctora- 
verit. 

230. 3. [ccxrv] Alezander 2. et Marcellus. « Urba- 
nus papa, » et reliqua (Conc. 1I, p. 113), data Nonas 
viro clarissimo consule. 

237. 4. [ccxv] (HiknR.) Annianus et Mazimus. 
Ulpianus jurisconsultus adsessor Alexandri insignis- 
simus habetur. 

238. 5. [ccxvi] (Hign.) Albinus et Maximus. V. C. 
Thermz Alexandring Roma zdificate. 

239. 6. [ccxvii] (Hieg.) Modestus οἱ Probus V. C. 
Geminus prespiter Antiochenus et Hipolitus et Beril- 
lus episcopus Arabie Postrenus clari scriptores 
habentur. 

240. 7. [ccxvirr] (Hign.) Alezander 3. el Dion V. C. 
Antiochiz 11. constituitur episcopus Zebennius. 

241. 8. [ccxix] (Hign.) Gratus et Seleucus V. C. 
Alexandriz ecclesie 12. episcopus ordinatur Hera- 


chilaidem militare tumultu occiditur, quasi mense D Clas annis 16. 


Februario ; cui Marcus successit. 

Romanorum 24. Marcus Aurelius Antonius Cara- 
celle filius regnavit annis 4, mensibus quoque 8 juxta 
historiam Romanam ; hoc est. usque Kal. Decembris, 
in anno 199. posi passionem. Sub quo hi consules 
fuerunt, teste Cassiodoro. 

230. 1 (ccvin] (lrgR.) Antoninus 3. οἱ Comazon. 
M. Aurelius, sacerdos Eliogabali templi, adeo impu- 
dice in imperio suo vixit, ut nullum genus obsce- 
nitatis omisserit. 


242. 9. [ccxx] (BEpna.) Pompeianus et Felicianus. Ala- 
xander in matrem Mamea 15: quia pius fuit, et ob id 
omnibus amabilis. Urbanus papa, postquam multos 
nobilium ad fidem Christi perduxit, passus est sub 
Alexandro, 8. Kal. Junii (Ap. Mart.), et sepultus est 
in cimiterio Pretextati. 

Pontianus 10. papa annis 5. 

243. 10. [ccxxi] (Hirg.) Lupus et Mazimus V. C. 
Origines de Alexandria ad  Cesaream Palestina 
transit. 


VARLE LECTIONES. 


180 post add. in marg. prima manu. "'' maia 1. 





075 


MARIANI ΒΟΟΤΤΕ 


676 


244. 1l. [ccxxn] (B&na.) Mazimss et Paternus. A consulibus, Casiedoro tente, Maximinus Aquilegis a 


Origenis Alexandriz et in toto orbi clarus. 

245. 12. [ccxxm] (Brpa.) Mazimus εἰ Urbanus. 
Mamea, mater Alexandri, cum Origenem vellet au- 
dire, Antfochiam accitum, summo honore habuit. 
(Rzc.) Rome passi Calistus et Urbanus papa, Cici- 
lia virgo, Tiburcius, Valerianus, Galepodius presbi- 
ter, Austerius presbiter, Palmatius consul cum 
uxore et filiis, Simplicius senator. 

[Cod. in marg., Ciclus solis incipit.) 

$40. 13. [ccxxrv] (Cass.) Severus et Quintianus. 
His consulibus Alexander in Gallia, id est Mogontia, 
tumultu militari interficitur. (Decretalis epistola 
Pontiani papse (Conc. 1, p. 115 sqq.) data 10. Kal. 
Februarii, Severo et Quintiano VV. CC. SS. ; et alia*, 
data in Kal. Maii hisdem consulibus.) 

(H. R.) Romanorum 26. Masitninus regnavit annis 
8, mense uno οἱ paucis diebws, hoc est usque Kal. 
Februarii, in anno 216. post passionem. Sub quo hi 
consales fuerunt, teste Cassiodoro. 

947, 1. [ccxxv] (Hikm.) Maxzimus et Affrieanus. 
Maximinus, primus ex corpore militari, sine senatus 
auctoritate, ab exercitu imperater elecius est. (Ap. 
Mari.) Pontianus papa cum Ipolito prespetero in Sar- 
diniam insulam a Maximino deportatus est, ibique 
fustibus 12. Kal. Decembres mactatus ; cujus corpus 
beatus Favianus papa reduxit et in cimiterio Calisti 
sepelivit. 

Antherus 17. papa. mense uno. Decretalis epistola 
Antheri papz* : « Rarisstmis atque dilectissimis fra- 


Pupieno occiditur ; cui suecessit Gordianus. 

Romanorum 27. regnavit Gordianus annis 6; hoc 
est usque Kal. Februarii, in anno 222. post passionem. 
Sub quo hi consules fuerunt, teste Cassiodoro. 

251. 1. [ccxxix] (Hign.) Gordianus et. Aviola V. €. 
Gordiano Romam ingresso, Pupienus et Albinus, qui 
imperium arripuerant, in palatio occissi. 

252. 2. [ccxxx] (BEpA.) Sabinus et Venustus V. C. 
Origenes contra quendam Celsum Epicurum philo- 
sophum, qui contra nos libros conscripserat, octo 
voluminibus respondit. 

259. 3. [ccxxxi] (Isin.) Gordianus 2. et Pompeianus 
[Flavianus papa, testimonio Spiritus sancti, in specie 
columbz super caput ejus descendentis, Rom: ve- 


B niens, ordinatar episcopus ; licet quídam hoc verius 


de Severino adfirment.] 

254. 4. [ccxxxn] (Bzpa.) Aiticus el Pretexiatws. 
Origenes tam scribendi sedulus fuit, ut Hironimus 
dicit in quodam loco, 5000 librorum ejus 56 legisse 
memineret. 

259. 5. [ccxxxuu] (Hikg.) Arriamms et Papps. 
Gordianus admodum adolescens, Parthorum natione 
superata, cum victor reverteretur ad patriam, fraude 
Philipi prefecti pretorii haut longe a Romano solo 
interfectus est. 

200. 6. [ccxxxrv) Peregrinus et Emiliauus. His con- 
sulibus, teste Cassiodoro, Gordiano milites tumulum 
edificant, qui Eufrati fluvio imminet, ossibus ejus 
Romam revectis. 


tribus Antherus papa, » et reliqua (ibid., p. 119) ;G — Romanorum 28. Philippus cum Philippe filio secundum 


data 13. Kalendas Aprilis (ef. Mart.) Maximino et 
Africano consulibus. [Et alia epistola (124) data 
Kal. Julii hisdem consulibus.] (Lib. Pont.) Antherus 
papa passus 3. Nonarum Januarii, et in cimiterio 
Calisti, via Appia sepultus. 

Fabianus papa 18. post Peírum amnis 16. Decre- 
talis epistola Fabiani papz : « Dilectissimis ubique 
catolice zcclesi:: comministris Fabianus papa salu- 
tem in Domino, » et reliqua (ibid., p. 123). Et post : 
« Denique septem similiter diaconos ordinavimus, qui 
septem imminerent notaris et gesta martirum vera- 
citer in intigro colligerent nobisque rimanda mani- 
festarent. Quod etiam omnes vos agére monemus, ne 
in posterum aliqua ex his dubitatio flat questíoque 


omnes regnavii annis 8; hoc est usque Kalendas Fe- 
bruarii, ἐπ anno 230. post passionem. Sub quo Mi con- 
eules füeruni, teste Caseiodoro. 

201. 1. [ccxxxv] (Hirn.) Philippus εἰ Titianus V. C. 
Philippus Philipum fllium suum consortem regni fa- 
cit, primusque omnium ex Romanis imperatoribus 
Christianus fuit. 

258. 2. [ccxxxvi] (Hikgn.) Presens εἰ Albinus V. C. 
Regnantibusque Philippis millessinmus annus Romane 
urbis expletur. 

259. 3. [ccxxxvu] (Higg.) Philippus 2. et Philippss, 
Alius ejus. Athlamos natali Romans urbis cucurrit 
ejusque agon mille annorum actus. 

260. 4. [ccxxxvin] (Hikm.) Philippus 8. et Phi- 


oriatur, » οἱ reliqua; data Kalendas Julii, Maximino D lppus 2. Philippus urbem cognominis sui in Tracia 


et Affricano V. C. I. 
(Cod. in marg. Sexta persecutio.] 

248. 2. [ccxxvi] (Hign.) Perpetuus V. C. cl. conss. 
Maximinus 6. persecutionem facit adversus sacer- 
dotes :eclesiarum. 

249. 3. [ccxxvi] (BEpa.) Cornelius V. C. [Maxi- 
minus persequitur ecclesiam, propter Christianam 
familiam Alexandri, cui successit, et Mames matris 
ejus, vel precipue propter Origenem presbiterum.] 

(Cod. in marg. Ciclus decen. 13. inc. ind. 7.] 

250. 4. [ccxrvuu] (Cass.) Pius et Proculus. His 


construxit. 

2601. 6. [ccxxxix] JEmianus εἰ  Aquilinws. His 
consulibus, Cassiodoro 1este, millessimus annus 
Rome expletus est; ob quam solemnitatem innu- 
merabiles bestias Philippus in circo magne occidit, 
ludosque in campo Martio theatrales tribus diebus 
&c noctibus, populo pervigilante, celebravit. Qua- 
draginta etiam missos natali Romane urbis cucur- 
perunt et ngon mille annorum actas. Haze Cassio- 
dorus. Cum autem secundum Ebreos Olisspias prima 
posita est in anno primo Joathan, et in primo anno 


NOTE. 
(124) In conc. non legitur. Fabiani epistolam indicare videtur. 





67] 


CITRONICON. — LiB. ΠῚ. 


Olimpiadis sexte condita fuit urbs Roma, atque, A clamans et dicens: « Vere Christus est Dei Filius, » 


sicut Hieronimus et Beda tractant, a prima Olim- 
piade usque in passionem Domini sunt anni 794, 
sublati 20 annis, id est annis 16 Jothan atque 4 
Achaz, qui sunt quinque Olimpiades, fiunt a con- 
ditione Urbis usque in passionem Domini anni 774 ; 
a passione Domini usque in annum postremum Phi- 
liphi sunt anni 229; fiunt simul a conditione Urbis 
ad obitum Philippi 1003 anni. 

202. 6. [ccx,] (HiEen.) Decius et. Gratus. Alexan- 
drie 4 episcopus Dionisius annis 17. [His consulibus 
Fabianus papa passus 14 Kal. Februarii, secundum 
gesta pontificum. Cornelius papa successit.) 

263. 7. [ccx1i] (Cass.) Decius 2 el Rusticus. His 
consulibus Philippus senior Verone, Roinz vero ju- 


Et dixit beato Cornelio: « Babtiza me, nam per 
Christum te conjuro. » Et currens implevit vas aqua 
et attulit ei. Tunc misserunt se omnes milites ad 
pedes ejus, orantes se baptizari. Quos ut baptiza- 
vit, obtulit pro eis sacrificum laudis, et  participati 
sunt omnes corpore et sanguine domini nostri Jesu 
Christi. Audiens hec Decius, mittens tenuit omnes, 
et jussit ut cum beato Cornelio ducerentur ad sa- 
criücandum, et, si nollent parere, capite plecteren- 
tur !'9. Ducti vero foras muros porte Appi, ex- 
puentes in templum, decollati sunt una cum beato 
Cornelio, numero viginti unus, Sed et Cerealis cum 
uxore sua Sallustia 18. Kal. Octobris. Eadem vero 
nocte venit beata Lucina cum clericis et familia 


nior occiditur. Decius regnavit ann. octo. Decretalis p sua, et rapuit martirum corpora, et sepelivit ea in 


epistola Fabiani pape : « Dilectissimo fratri Hilario 
episcopus Fabianus salutem, » et reliqua (ep. 3, p. 
128); data 17. Kal. Novembris, Africano et Decio 
viris vene. C. I. In martirologio sic : « Rome Fabiani 
pape natal. 13 Kal. Februarii (Ap. Mart.), qui cum 
14 annis, mense 11, diebus 12 :cclerie preesset, 
passus est sub Decio [in principio sui imperii] et in 
cimiterio Calixti sepultus. » Beda sic (Chr.) : « Decius, 
cum Pilippos patrem et filium interfecisset, ob odium 
eorum in Christianos persequtionem movet, in qua Fa- 
bianus in urbe Roma martirio coronatur. Sedem sui 
episcopatus Cornelio reliquit, sed et ipse passus. » 

Cornelius papa annis 2, mensibus 8, minus 5, diebus. 

Decretalis Cornelii : « Carissimis atque dilectis 


agro suo in cripta, in cimiterio Calisti. Cujus Lu- 
cine Cornelius sic commemorat decretalis epistola 
Cornelii pape: « Carissimis atque dilectissimis fra- 
tribus, sancte ecclesiw filiis, Cornelius episcopus. 
Decrevi vobis scribere qu& nunc temporis necessa- 
ria sunt sciri, » et reliqua (ep. 1, 11) Et post : « Qua- 
propter rogo vos nobis congratulari, qui rogatu cu- 
jusdam devota feminae ac nubilissime matronse Lu- 
cin: levata sunt corpora apostolorum Petri et Pauli 
de catatumbis; et primo quidem beati Pauli corpus 
levatum silentium '* ac positum est in predio pre- 
dictz matrons, via Ostensi, ad latus ubi decollatus 
est. Postea vero beati apostolorum principis Petri 
accepimus corpus, et concedenter possumus iliud 


Cornelius salutem, » et reliqua (ep. 1, 131); data(:juxta locum ubi crucifixus est, inter corpora san- 


7. Idus Septembris, Decio et Maximo viris clarissi- 
mis consulibus. (alia) : « Cornelius episcopus in Do- 
mino salutem, » et reliqua (ep. 2, p. 132) ; data 11. 
Kal. Junii, Maximo et Decio viris clarissimis con- 
sulibus. In martyrologio ita: Roma via Apia in ci- 
miterio Calisti, 18. Kal. Octobris (An Mart.) natalis 
sancti Cornelii pape sub persecutione Decii cum 
prespeteris et diaconibus Centumcellis exilio depu- 
tatis !^* ; ad quem confortandum multi Christianorum 
veniebant. Quo tempore beatus Ciprianus scripsit ei 
de Celerino lectore, quanta pro fide et Confessione 
Christi sustinuerit. Decius cessar audiens quia multi 
ei scribebant de beato Cipriano, rogavit eum sibi 
exhiberi. Exhibitus Decio interroganti, cur a Ci- 


ctorum episcoporum, in templo Apollinis, in monte 
Aureo, in Vaticano palatii Neroniani, tertia die 
Kalendarum Juliarum, » et reliqua. Hsc epistola 
data est 7. Idus Septimbris, Decio et Maximo viris 
clarissimis consulibus. 

Postquam vero passus sit Cornelius, Lucius papa 
in terlio anno Decii incipiens, sedit mensibus b, us- 
que 4. Nonas Martii (Cf. Lib. pont.), in initio anni 
quarti Decii, sub Valeriano prefecto (Mart.). Inde 
Stephanus papa sedit annis 3, mensibus 5, usque 
4. Nonas Augusti, quo passus est sub Valeriano 
prefecto in anno sexto Decii. Decretalis epistola 
Zefani papse « Dilectissimo fratri atque familiario 
amico Hilario, Zefanus papa salutem, » et reliqua 


priano contra rem publicam litteras accipisset, re- py (eP. l, p. 141) ; data 5. Non. Maii, Valeriano et Gal- 
spondit: « Ego de corona Christi litteras accepi, liano viris clarissimis consulibus. Alia: « Zefanus 
Don contra rem publicam. » Iratus Decius jussit, ut sancte apostolice οἱ universalis Roman: «eclesie 
0s ejus cum plumbatis cederetur, deinde ad templum — episcopus, » et reliqua (ep. 2. p. 145); data Non. 
Martis ut sacrificaret duceretur: quod si contem- Aprilis, Valeriano et Galliano viris clarissimis con- 
psisset, illic capite puniretur. Cumque duceretur, sulibus. (Ap. Mart.) In martirologio ita habetur: 
unus ex militibus nomine Cerealis rogare cepit bea- Rome in cimiterio Calisti natalis sancti Zefani 
fum papam, ut visitaret uxorem ejus, quz annis pape et martiris sub Valeriano et Galliano impera- 
quinque paralitica jacebat. Ingressus autem in do- toribus. Qui, cum persecutio seva grasaretur, con- 
mum ejus, tenuit manum Salustie, et erexit eam — gregato universo clero suo, hortatus est eos ut pro 
dicens : « In nomine Jesu Christi Nazareni, surge et Christo coronam martirii alacriter susciperent. Or- 
sta super pedes tuos. » Quz protinus erexit se, dinaverat tres presbiteros eti septem diaconos et 
VARLE LECTIONES. 
12 deputi l. :9  plectentur 1? [5 lege silentio. 


679 


MARIANI SCOTTI 


680 


clericos decem, cum quibus de regno Dei assidue À tribus per Hispaniarum provincias constitutis, Si- 


docebat. Divina autem gratia procurante, occure- 
bant multi ex '*5 gentilibus et honesti [viri], ut ba- 
btizarentur ab eo. Inter quos Nemereus tribunus 
eum omni domo sua, filiaque ejus Lucilla, quz& czeca 
per beatum Zephanum inluminata, et Olimpius alter 
tribunus cum uxore Exsuperia et filio Theodolo et 
ceteris qui crediderunt in sua domo, qui postea 
passi sunt. Celebrabat autenr missas atque concilia 
per criptas martyrum. Factum est autem, ut Vale- 
rianus et Galleianus, persecutores nominis Christi, 
summo requirirent studio beatum Stefanum, ut eum 
vel clericos ejus diversis penis afficirent. Misserunt 
itaque multitudine militum, et tenuerunt eum 
cum multitudinem clericorum presbiterorum et dia- 


xtus episcopus in Domino salutem. » et reliqua (ep. 
5, p. 181); data 17. Kalendarum Augusti, Valeriano 
el Decio viris clarissimis consulibus. (Ap. Mart.' In 
martirologio sic: Decius imperator et Valerianus 
prefectus tenuerunt beatissimum senem Sixtum epi- 
scopum Romanum cum omníi clero suo, et recluse- 
runt eos in custodia publica, et fuerunt ibi clausi 
multis diebus. Factum est autem ibi, ut Decius ces- 


.Sar et Valerianus prefectus juberent sibi beatum 


Sixtum episcopum cum clero suo presentari noctu 
intra civitatem in Tellude. Cui Decius cesar dixit: 
« Scis cur tentus in conventione publica nobis pre- 
sentatus es? » Respondit beatus Sixtus: « Scio et 
bene scio. » Decius dixit: « Ergo si scis, fac ut uni- 


conorum ; qui veniens ad tribunal Valeriani, solus B versi sciant, et tu vivas et clerus tuus augeatur. » 


introvit; cui Valerianus ait: « Tu es Stepanus, qui 
rem puplicam conaris evertere et persuasionibus 
atque adhortationibus malis populum a deorum re- 


Beatus Sixtus respondit : « Vere feci et facio, ut cle- 
rus meus aügeatur. » Cui Decius: « Ergo sacrifica 
diis immortalibus, et esto princeps sacerdotum. » 


cedere cultura. » Beatus Zefanus: « Ego quidem ad hzc sanctus Sixtus. « Ego semper sacrificavi 
non everto rem publicam, sed hortor, ut, derilictis et sacrifico domno Deo Patri omnipotenti et domino 
demonis, qui adorantur in idolis, ad Deum vivum nostro Jesu Christo Filio ejus et Spiritu sancto ho- 
et redeant creatorem celi et terre, et agnoscant Je- stiam puram et immaculatam. » Tunc ex precepto 
sum Filium Dei vivi Deum esse, qui cum Patre et Decii duxerunt milites eum ad templum Martis, ut 
Spiritu sancto solus est sempiternus, ut non pereant sacriücaret; sed, contemnente sacrificare, recluse- 
cum diabulo in interitum sempiternum. » Valeria- runt eum in custodia privata, cum duobus diaconi- 
nus tunc jussit eum duci ad templum Martis, et ibi- bus Felecissimo et Agapito. Cumque duceretur, his 
dem dictata 155 sententia capite truncari, si non ad- verbis cepit eum beatus Laurentius, archidiaconus 
oraret nefandi Martis simulacrum. Perductus beatus compellere: « Quo progrederis sine filio pater ? Quo, 
Zefanus a militibus foras muros Appie porte ad sacerdos sancte, [sine 139] diacono properas? Tu 
templum, levatis occulis ad coelum dixit : « Domine (, nunquam sacrificium sine ministro offerre consue- 
Deus meus, pater domini nostri Jesu Christi, qui veras. Quid in me ergo displicuit tibi pater ? Num 
destruxisti turrem confusionis Babilonie, destrue degenerem probasti? Et experire certe utrum mi- 
nunc et hune locum, ubi diabolica superstitione 157. nistrum me elegeris. Cui commissisti Dominici san- 


per idolorum culturam anima pereunt populorum. » 
Et statim facto frangore tonitrui cum terroribus co- 
ruscationum, corruit maxima pars templi, et mili- 
tes pavefacti fugierunt. Beatus vero Zephanus per- 
rexit cum omnibus Christianis ad cimiterium san- 
cte Lucie, et multis eos consulatus sermonibus, 


ginis consecrationem, cui consummadorum consor- 
tium sacramentorum, hic '*' sanginis tui consortium 
negas. Vide ne periclitetur judicium tuum, dum 
fortitudo laudatur. Abjectio discipuli detrimentum 
magistri. Quid, quod inlustrius prestantes viri disci- 
pulorum certaminibus qui supervincunt !'?'? Denique 





obtulit pro eis sacrificium Deo 188 offerentem. Quem — Abraham fllium obtulit, Petrus Stephanum premisit, 
intrepidum et constantem ante altaris sollemnia et οἱ tu, pater, ostende in filio virtutem tuam. Offer 
cepta perücientem in eadem loco decollaverunt sede quem erudisti, ut judicii tui comitatu nobili per- 


4. Non. Augusti. (Ap. Mart.) Cujus corpus Christiani 
populi sepilierunt in eadem cripta, cum ipsa sede, 
[ubi 15] astans sangis effussus est, in loco qui ap- 
pellatur hodie cimitirium Calisti. (cf. Lib. pont.) 
Hic constituit ut sacerdotes et levit: vestes sacras 
in cotidiano usu non haberent, nisi tantum in ecclesia. 

Post Stefanum Sixtus papa successit annis 2. 
Decretalis epistola Sixti papz:e : « Sixtus episcopus 
Grato coepiscopo salutem, » et reliqua (ep. 1, p. 
179); data Kal. Septimbris, Valeriano et Decio viris 
venerabil. cl. consul. Item alia: « Dilectissimis fra- 


venias ad coronam.» Tunc beatus Sixtus ait: « Non 
ego te derelinquo, fili, nec desero, sed majora tibi 
debent certamina. Nos quasi senes levioris pugne 
cursum suscipimus, te quasi juvenem gloriosior ma- 
net de tiranno 135 triumfus. Mox venies, flere desiste, 
post triduum me sequeris. Inter sacerdotem et levi- 
tam hic medius numerus decet. Non erat tuum sub 
magistro vincere, quasi adjutorem  quereres. Quid 
consortium passionis mez expetis ? Totam tibi heri- 
ditatem dimitto. Quid presentiam meam requiris 
Helias Helesium reliquit et virtutem non abstulit 


VARLE LECTIONES. 


!5 et ],. 1886 dicta 1? 157 superstione 1. 


que ita desinunt : sacrificium Deo offerentem. 455 ubi post add. 1. 


? quam suis vinc. Mart. '**trianno ]. 


!5 Hoc loco plura verba ez martyrologii narratione omissa suM, 


I" sine postadad. 1. 1" Hic 1. lege huic. 


eal 


CHRONICON. — LIB. ΠΙ. 


682 


Et dixit beatus Sixtus ad beatum Laurentium : A sunt oculi ejus. Hoc factum audientes multi ceci 


« Accipe facultates vel tesauros zcclesiz, et divide 
quibus tibi videtur. » Accepta potestate, Laurentius 
cepit per regiones curiose querere, ubicunque san- 
cti clerici vel pauperes essent abssconsi, et portans 
tesauros prout unicuique opus erat distribuit. Ergo 
post haec beatus Sixtus reducebatur in Telludem ut 
audiretur, et cum eo diaconi Felicissimus et Agapi- 
tus; et sedente Decio et Valeríano, presentatus est 
beatus Sixtus. Ad quem Decius iracundia plenus ait : 
« Nos quidem consulimus senectuti tuze, audi precepta 
nostra et sacriflcoa. » Respondit beatus Sixtus : 
« Miser, tu tibi consule, et noli blasfemare, sed age 
penitentiam de sanguine sanctorum quem tu effudi- 
sti. » Tunc monente Valeriano jussit Decius, ut du- 


veniebant ad beatum Laurentium, et ponebat ma- 
num super eorum oculos et illuminabantur. Videns 
hoc Ipolitus [credidit], atque baptizatus est. Ex man- 
dato ductus est beatus Laurentius ante conspectum 
Valeriani. Qui dixit beato Laurentio : « Jam depone 
pertinaciam, et da thesauros, quos apud te cognovi- 
mus esse reconditos. » Cui sanctus Laurentius : 
« Da mihi indutias biduo vel triduo, et profero tibi 
thesauros. » Ab eadem die collegit cecos, claudos et 
debiles pauperes, et abscondit in domu Hipoliti eos. 
Valerianus autem nuntiavit Decio, quod promissit 
datis sibi indutiis Laurentius thesauros. Completis 
ergo tribus diebus, presentavit se ipsum in palatio 
Salustiano; et dixit ei Decius: « Ubi sunt thesauri, 


cerentur ad templum Martis; et si nollent sacrifi- B quos pollicitus es presentari? » Beatus Laurentius, 


care, in eodem loco capite truncarentur. Educti 
vero foras murum porte Apie, dixit beatus Sixtus 
ad templum Martis : « Destruet te Christus, fllius 
Dei vivi. » Cum respondissent omnes christiani 
« Amen. » subito cecidit aliqua pars templi. Tunc bea- 
tus Laurentius cepit clamare : « Non me derelinquas, 
pater sancte, qui tesauros jam expendi quos tradi- 
disti mihi. » Milites autem audientes de tesauris, 
tenuerunt beatum Laurentium archidiaconum, san- 
ctum vero Sixtum et Felicissimum οἱ Agapitum 
duxerunt in clivum Martis ante templum: et ibi 
decollati sunt 8 Idus Augusti. Noctu venerunt cle- 
rici et maxima pars christianorum, et collegerunt 
corpora sanctorum, et sepilierunt Sixtum in cripta 


collecta multitudine pauperum, introduxit in pala- 
tium, et voce magna dixit: « Ecce isti sunt thesauri 
eterni, qui nunquam minuuntur nec decrescunt, 
qui in singulis asperguntur et in omnibus inveniun- 
tur. » Valerianus prefectus dixit: « Quid varias per 
multas? Sacrifica diis et obliviscere artes magicas, 
in quibus confidis. » Cui cum dixisset beatus Lau- 
rentius : « Quare vos choortat !* diabulus, ut chri- 
stianis dicatis sacrificare demonis, ? » Decius iratus 
jussit eum expoliari et cedi cum scorpionibus. Qui 
dum cederetur, dicebat : « Ego quidem gratias ago 
Deo meo, qui me dignatus est conjungere inter ser- 
vos suos. Tu autem, miser, torqueberis insania tua 
et in furore tuo. » Tunc Decius : « Levate eum et date 


in cimiterio Calisti in eadem via. Sanctos vero Fe- C omne genus tormentorum, » et allatz» sunt lamminz 


licissimum et Agapitum martyres sepilierunt in ci- 
miterio Pretextati. Decollati sunt cum eis et alii 
quatuor, ut in gestis pontificialibus legitur, Janua- 
rius, Magnus, Vincentius et Stephanus subdiaconi. 
Passus est cum eis et beatus Quartus, ut scribit bea- 
tus [Cyprianus]. Hic beatus Sixtus apud Athenas 
natus et doctus quidem prius philosophus, postea 
Christi discipulus fuit. Sedit autem anno uno, men- 
sibus 10, diebus 23. Et si ergo sanctus Ciprianus, 
qui tunc presens erat, hzc scripsit, quis ea negat ἢ 
Tentus itaque beatus Laurentius a militibus, et tra- 
ditus Parthenio tribuno. (Ap. Marl.) Qui nunciavit 
Decio, quod Laurentius, qui haberet thesauros re- 
conditos, archidiaconus Christi, in custodia tenere- 


ferre: !** ante conspectum ejus et lecti et plumbati et 
cardi. Post vinctus catenis ductus est beatus Lau- 
rentius in palatium Tiberii, ut ibi gestis audiretur. 
Et sedit pro tribunali in basilica Jovis. (Ap. Mart.) 
Et presentato Laurentio, cum ei dixisset : « Sacri- 
fica diis et noli confidere in thesauris quos habes 
absconditos, » beatus Laurentius libere respondit : 
« Vere confido et securus sum in thesauris meis. » 
Iracundia pienus Decius jussit eum nudum sentibus 
cedi. Qui dum cederetur, clamabat ad cessarem : 
« Ecce, misser, vel modo cognosce, quia triumpho 
de thesauris Christi et non sentio tormenta tua. » 
Ad hec Decius fustes augeri et dare ad latera ejus 
lamminas ferreas ardentes jussit. Beatus Laurentius 


tur; qui gavissus fecit eum presentari sibi, et au-D dixit: « Domine Jesu Christe, Deus de Deo, mise- 


ditum tradidit eum Valeriano prefecto, qui et ipse 
dedit eum in custodia cuidam Ipolito, et Ipolitus 
reclusit eum cum multis. Erat ibi homo, Lucillus 
nomine, cecus, ad quem sanctus Laurentius : « Cre- 
de in filium Dei dominum Jesum Christum, et ba- 
btizare, et illuminavit *?* te. » Respondit Lucillus : 
« Ego ipse desideravi babtizari in nomine domini no- 
stri Jesu Christi. » Tunc beatus Laurentius cataciza- 
vit eum, et accepta aqua babtizavit et inluminati 


rere mihi servo tuo, qui accusatus non te negavi, 
interrogatus te dominum Christum confessus sum. » 
Et dum diutissime cum plumbatis cederetur, dixit : 
« Domine Jesu Christe, qui pro nostra salute di- 
gnatus es formam servi accipere, ut nos a servitio 
demonum liberares, accipe spiritum meum. » Et 
audita est vox : « Adhuc multa certamina tibi 
debentur. » Extentus in catasta et scorpionibus 
gravissime cessus, subridens et gratias agens dice- 


VARLE LECTIONES. 


'* i. e. illuminabit. !*" lege coartat. !*5 ferre ]. 


PATROL. CXLVII. 


683 


MARIANI SCOTTI 


684 


bat: « Benedictus pater domini nostri Jesu Christi, A. martiris, et venerunt in via Tiburlina in predium 


qui nobis donasti misericordiam, quam meriti non 
sumus, sed tu, Domine, propter tuam pietatem da 
nobis gratiam, ut cognoscant omnes circum circum- 
astantes, quia tu consolaris servos tuos. » Tunc 
unus de militibus, nomine Romanus, credidit domi- 
no nostro Jesu Christo, et dixit beato Laurentio : 
« Video ante '? te hominem pulcerrimum stantem 
cum lintheo et extergentem membra tua. Adjuro te 
per Christum, qui te missit angelum suum, ne me 
derelinquas. » Levatus ergo beatus martir et solutus 
de catasta, redditus est Hipolito tum in palatio. 
Veniens autem Romanus offerens aquam, misit se 
ad pedes beati Laurentii ut babtizaretur. Qui bene- 
dicta aqua babtizavit eum. Quod factum audiens 


matrona vidus Ciriacze, in agro Verano; ad quam 
ipse beatus martir fuerat noctu, cui et linthium 
dedit, unde pedes sanctorum extersit. Et ibi jam 
hora vespertina sepilierunt eum 4. Id. August., et 
jejunaverunt agentes vigilias noctis triduo cum mul 
titudine christianorum. Beatus autem Justinus 
prespiter obtulit sacrificium laudis, et participati 
sunt omnes ex eo. Eodem die Roms militum sexa- 
ginta quinque tunc passi sunt, Claudius, Severus, 
Crescentios et Romanus, ipso die quo beatus '", 
post tertium diem sancti Sixti. — Rome Idus Aug. 
natalis sancti Ipoliti martiris sub Decio imperatore 
et Valeriano prefecto. Hunc beatum Ipolitum vica- 
rium sanctus Laurentius, cum apud eum esset in 


Decius, jussit eum sibi exhiberi cum fustibus. Non B custodia, babtizavit. Qui de sanctis exsequis martiris 
interrogatus clamare cepit: « Christianus sum, » post ad domum suam rediens, dedit pacem etiam 
et jubente Decio eductus foras muros porte Salarie omnibus servis suis et ancillis, et communicavit de 
decollatus est 5. Id. August. Cujus corpus noctu  sacrifioio altaris beati Laurentii martiris. Et possita 
collegit Justinus prespiter et sepelivit in cripta, in mensa priusquam cibum sumeret, venerunt milites 
agro Verano. Decius autem cesar pergit noctu ad et tenuerunt eum et perduxerunt ad Decium. Qus 
termas juxta palatium Salustii, et exhibitus est el videns Declus subridens dixit el : « Numquid et tu 
iterum sanctus Laurentius, et allata sunt omnia magus efectus es, qui corpus Laurentil abstulisse 
genera tormentorum, plumbati, fustes, lammins, diceris? » Sanctus Ipolitus respondit : « Hoc feci, 
ungues, lectuli, batuli. Et dixit beato martiri: « Jam non quasi magus sum, quasi christianus. » Decius 
depone perfidiam artis magica et dic nobis gene- furore arreptus jussit ut cum lapidibus os ejos 
rossitatem tuam. » Cui beatus Laurentius : « Quo- contunderetur. Et expoliavit eum veste, qua indue- 
niam genus Hispanus sum, eruditus et nutritus batur habitu christiano, et dixit el : « Sacrifica 
Romanus, et a cunabulis christianus, sum eruditus diis, et vives, sin aliter, peries per tormenta sícut 
omnem legem sanctam et divinam. » Et Decius: Laurentius. » Sanctus lpolitus dixit : « Exemplum 
« Sacrifica diis, nam nox ista in te expendetur eum Ü merear beati Laurenti martirís flerl , quem tu, 


supliciis. » « Mea, inquit, nox obscurum non habet, 
sed omnia in luce clarescit. » Et cum cederetur la- 
pidibus, os ejus ridebat, et confortabatur et dice- 
bat: « Gratias tibi ago, qui tu es [Deus] omnium. » 
Allatus autem est lectus cum tribus costis, et ex- 
poliatus beatus Laurentius vestimentis suis, extentus 
est in cratem ferream, et allati sunt batuli cum 
prunis. Et misserunt sub cratem ferream. Et cum 
furcis ferreis coartatus desuper, dixit Decio : « Ecce 
me obtuli sacrificium Deo in odorem suavitatis, quia 
sacrificium Deo est spiritus contribulatus. » Carni- 
flces tamen urgentes ministrabant carbones mitten- 
tes sub cratem, et desuper comprimentes eum cum 
furcis ferreis. Sanetus Laurentius dixit : « Disce, 


misser, ausus fuisti ore polluto nominare. » Exten- 
sus igitur fustibus et cardis diu cessus est, donec 
cedentes defecerunt. Inde levatus a terra, jussit 
eum Decius vestiri militare veste, qua gentilis ute- 
batur, et dixit οἱ : « Recole militíam tuam, et esto 
noster amicus, et in conspectu nostro utere !f? mili- 
tiam pristinam, quam semper habuisti, » Cum beatus 
martir dixisset : « Militia mea hec est, christia- 
num flrmum militare, unde cupio ad celerem pal- 
mam cum fructu venire, » iracundia plenus Decius 
dixit Valeríano : « Accipe omnes facultates [ejus], 
et interflce eum crudeli examinatione. » Valerianus 
porro, exquesita omne facultate ejus, invenit in 
domu Ipoliti omnem familiam christianam , quam 


misser, quanta est virtus domini Dei mel; nam D conspectu suo presentari fecit. Et jussit beatum 
carbones tui mihi refrigirium prestant; tibl enim  Ipolitum foras muros porte Tiburtine cum familia 
eternum supplicium, quia ipse Dominus novit, quia duci. Beatus Ipolitus confortabat omnes dicens : 
accusatus non negavi, interrogatus Christum con- « Fratres, nolite metuere; quia ego et vos unum 
fessus sum, assatus gratias ago. » Et vultu pulcer- Domínum habemus. » Et decollati sunt promiscui 
rimo dicebat : « Gratias ago tibi, domine Jesu sexus *", numero 19. Beatus vero Ipolítus, ligatis 
Christe, quia merui januas tuas ingredi. » Et emissit pedibus ad colla indomitorum equorum, sic per car- 
spiritum. Mane autem prima adhuc crepusculo duetum et tribulos tractus, emissit beatum spiritum. 
rapuit corpus ejus Ipolitus, et condivit cum linthia- Nocte venit beatus Justinus presbiter et collegit cor- 
minibus et aromatibus; et hoc factum mandavit pora et sepelivit in campo eodem, juxta nimpham, 
Justino prespitero. Tunc beatus Justinus et Ipolitus | ad latus agri Verani, Id. Augusti. 

plorantes et multum tristes tullerunt corpus beati ^ A Decio imperatore hucusque pape per annos 

VARLE LECTIONES. 


U' jn 1? !9 supple Laurentius. '" jte 1. ** sextus 1. 





685 


quamdiu vero secundum martirologium sederunt , 
dicendum est. Decius regnavit annís 16. Fabianus 
papa passus 13. Kal. Februarii, in anno primo 
Decil. Inde Cornelius papa annis duobus, mensibus 
octo, passus 18. Kal. Octobris, in anno tertio 
Decii. Inde Lucius papa annis tribus, mensibus 
quinqué , passus sub Valeriano prefecto, in anno 
septimo Decii, 4. Non. Martil. Zefanus papa aünis 
septem, mensibus quinque, passus sub Valeriano 
prefecta, 4. Non. Augusti, in anno decimo quarto 
Decil. Sixtus papa duobus annis, passus 8. Idus 
Augusti, in anno 10. Decii. (cf. Rxc.) Laurentius 
quoque et Agapitus!, Felicissimus atque Ipolitus, 
passi sub Decio, si ecclesía non fallitur. Damnum 


ergo annorum 18, in cronicis Eusebii et Bedze, ab D Pestilens morbus 


anno 15. Tiberii, in anno 10. magni cicli, juxta 
historiam sacri evangelii ad ciclum Dionissii , im- 
plent isti anni 16 Decif et 2 anni Galerii, teste Isi- 
doro episcopo, quod duobus annís regnavit. Quodsi 
autem aliquid his rationibus obsistit, ecce aliter 
resurrectionem Domini juxta historiam inquiri- 
mus **!, 

Homanorum 29. Decius secundum Orosium Tegna- 
ri annis 3, mensibus 3, juxta Eusebium et Bedam 
atque Cassiodorum anno ab Urbe condita 1004. inci- 
plens, et hoc est usque Kal. Maii, in anno 232. post 
passionem. Sub quo hi consules fuerunt, teste Casio- 
doro. 

[Cod. ín marg. : 7. persecutio.] 

264. ]. 
Decius Pannonia inferiore Budalie natus fuit. De- 
dus **, ob odium Philipporum, quos occidit, perse- 
cutlonem chrístianorum movet. Fabianus papa pas- 
sus 14, Kal. Februarii (Mart.). 

Cornelíus 19. papa annis 3, mensibus. 5. [Antonius 
monachus Egipto docetur exortus.] 

969. 2. [ccxtm] (Hign.) Africanus ei Decius. 
Antonius monachus in JFgipto nascitur. Paulus 
Tebius (Cass.) (125). His consulibus Decius lavacra 
publica  zedificavit , qua suo nomine appellari 
jussit. 

266. 3. [ccxniv| (Hign.) Mazimus et Decius. Ro- 
me amphiteatrum incensum. Alexandro Hierosoli- 
morum apud Cessaream Palestine ob martirium 
interfecto, et Antiochiz Babíla, Mazabanus et Fabius 
episcopi constituuntur. (Mfarí.) Cornelius papa pas- 
Sus 18. Kal. Octobris. (REc.) Romz passi Fabianus 
et Cornelíus papa, Victoria virgo, Miniates; Antio- 
chia Babillas episcopus ; Apollonia civitate Leatus, 
Tirsus et Gallinicus; Hierosolima episcopus Ale- 
Xander; Nazanzo Trípho; in JKgypti civitate qua 
dicitur Tinius Phileas episcopus, Philoronus tribu- 


CHRONICON. 
octo cathedram tenuerunt juxta cronicam Eusebii; Ánus cum multís ; 


[ccxnu] (Hieg.) Gallus et Volusianus. C ven. consulibus. 


— LIB. Π|. 686 


In Sicilia civitate Catinensium 
Agatha virgo; ín Perside Polocronius Babyloniz 
Tesifontis episcopus ; Pergen Pamphylie Nestor 
episcopus ; in Corduba civitate Parmenius presbiter 
cum sociis; apud Circensem coloniam Marianus et 
Jacobus; in Thiro Anatolia et Audax; apud Affri- 
cam Nemosianus et Felix, Rogatianus presbiter et 
Felicissimus et Dioscorus cum sociis. (HiEn.) Decius 
cum fllio occidítur [in *** Abruto Thraciz loco, a 
Gothis in bello (Cass.)]. 

Romanorum 30. Gallus cum filio Votusiano regna- 
vit annis 2, mensibusque 4, hoc. est usque Kal. Se- 
ptimbris in anno 234. posf passionem. Sub quo hi 
consules fuerunt, teste Cassiodoro. 

207. 1. [ccxtv| (Hrem.) Volusenus et Mazimus. 
mulías totius orbís provincias 
occupavít, maximeque Alexandriam et "Egiptum, 
ut scribit Dionissius et Ciprianus de mortalitate testis 
est liber. Novatus, presbiter Cipriani, Romam ve- 
niens, Novatianum et ceteros confessores sibi sociat, 
eo quod Cornelius penitentes apostatas recepisset. 
Antíochiz 14. constituitur episcopus Demetrius. 

Lucius 20, papa [annis * 3] mensibus 5. Decreta- 
lis epistola Lucii pape : « Dilectissimis omnibus 
fratribus Lucius epíscopus salutem in Domino, » et 
reliqua (Conc. p. 137); et post : « In hac sancta 
sede apostolíca constituimus, ut duo presbiteri et 
tres diaconi in omní loco episcopum non desserant, 
propter testimonium zeclesiasticum, » et reliqua ; 
data Kal. Aprilis, Gallo et Volusiano viris clarissimis 
[Lucius passus 8. Kal. Sept. secun- 
dum gesta.] 

268. 2. [ccxwvi] (Hrem.) Valerianus οἱ Gallienus. 
[Iis consulibus Stephanus papa successit secundum 
gesta pontiflcum.] His consulibus Cassiodoro teste, 
Gallus et Volusíanus, cum adversum AEmilianum, 
quí in Mosía res novas moliebatur, ex Urbe profecti 
essent, in Foro Flammini, sive ut alii putant Inte- 
ramniz, interfecti sunt. JEmilianus tertio mense 
invasse tirannidis extinctus. 

Romanorum 31. Emyliauus, cum Gallum et Volu- 
lianum occidisset, imperavit mensibus 3. (B&p4.) Ori- 
genes anno 709 retatis sux obíit, et in urbe Tiri 
sepultus. (H. R.) Emilianus autem obscurissime 
natus erat atque etiam obscurius imperavit ; siqui- 
dem Maurus erat, atque tertio mense sui imperii 
exlincfus est; hoc est quasi mense Novimbre, in 
eodem anno quo occidit Gallum et Volusianum. 

Romanorum 32. Valerianus cum filio Galleiano 
regnavit annis 15, hoc est usque Kal. Decembris, 
in anno 249. Post passionem. Sub quo hi consules 
fuerunt, teste Cassiodoro. 

[Cod. in marg. : Ciclus 14. decenn. inc. ind. 10.] 


VARLE LECTIONES. 


"' Hoc loco ez eodice 3. in edil. leguntur : Mariantis Scotus 22 annos plas 


aliis chronographis posuit ab 


intarnatione Domini, quos sub defleientibus fibus collegit, mensibus et diebus integris armis supervenien- 


9 in margine prima manu. ** post a 


4 prima mant. 


30. [jfura deleta sunt. 


NOTE. 
(125) Est Paulus Thebzus, Antonii preceptor ; cf. infra a, 371. GROTEFEND. 





687 MARIANI SCOTTI 688 
269. 1. [(ccxLvu] (Higm.) Valerianus 2. el Gallie- A Gothos. Quade οἱ "ἢ Sarmatz Pannonias occupa- 


nus. 2. Valerianus in Retia augustus , Gallienus 
Rome a senatu cessar appellatus. [His consulibus 
Stephanus papa passus 4. Non. Aug. secundum gesta 
p. R. 5) 

[Cod. in. marg. : 8. persecutio.) 

270. 29. [ccx,vim] (Ap. Mart.) Maximus 2. el 
Gabrio. In martirologio sic : « Nativitas sancti Lucii 
papz et martyris 4. Nonas Martii ; qui persecutione 
Valeriani et Galliani ob fidem Christi exilio religatus, 
et postmodum diviuo nutu ad zcclesiam suam redire 
permissus, martirium capitis obtruncatione com- 
plevit, possitus via Apia ad sanctum Sixtum. Sedit 
in episcopatu annis 3. mensibus 5. 

Stefhanus papa 21. post Peirum annis 3, mensibus 
5. [His conss. Sixtus papa successit.) 

971. 3. [ccxtrx] (Higm.) Valerianus 3. et Gallie- 
nus. Ciprianus primum rethor, deinde presbiter, ad 
extremum Cartaginensis episcopus, martirio coro- 
natur. 

979. 4. [ccr] (Hikm.) Tuscus οἱ Bassus V. C. 
Valerianus persecutionem in christianos mittens , 
statim a Sapore Persarum rege capitur et cecatur, 
ibique servitute misserabile consenescit. [His conss. 
Sixtus papa passus secundum gesta pont.] 

273. 6. [ccr] (Hieg.) Emilianus et. Bassus. Sapor 
rex Persarum Siriam, Ciliciam, Capadociam depo- 
pulatur. (Marí.) Stephanus papa passus 4. Non. 
Augusti (lib. pont.). 

Siztus 22. papa annis 2. [His ** cons. Dionisius 


verunt. 
[Cod. in marg. : Cyclus.] 

278. 10. [ccnvi] (Hign.) Gallienus 6. et. Saturni- 
nus , Germanis Hispanis "5  optinentibus terre 
expugnata. Parthi Misopotamiam tenentes, Siriam 
incursaverunt. 

279. 11. [cctvu] (Higm.) Valerius et Lucillus. 
Alexandrinz :eclesi; 14. episcopus ordinatur Maxi- 
mus annis 9. | 

980. 19. [ccrvin] (Hiem.) Gallienus 7. et Sabinil- 
lus. Ordinatus decurio Palmirenus *!!, ut ad Tessi- 
fontem castra poneret. 

981. 13. [ccu] (Hirm.) Paternus ei Archisilaws. 
Hierosolimarum episcopatum tenet Himeneus. Dio- 


B nissius papa obiit 6. Kal. Januarii. (Mart.) 


(Rzc.) Felir 94. papa annis 4. — Roma passi 
Stefanus et Sixtus papse, Felicissimus et Agapitus el 
beatus Laurentius diaconi, Ipolitus, Eugenia virgo, 
Jovinus et Bassilius, Bassilla, Rufina et Secunda vir- 
gines, Tertullianus, Protus, Jacintus, Valerianus, 
Nemesius, Simpronius, et Olympius in Hispania 
urbe Tarracona; Verona Zenon episcopus et con- 
fessor, Fructuosus episcopus, Augorius et Eulogius 
diaconi ; Cesarea Palestina Marinus ; apud Affricam 
civitatem Turbuno; Lucernarie Maxima, Donatilla 
et Secunda virgo ; in territorio Cavillitano vico Mita- 
nensi Privatus episcopus. 

282. 14. [ccnx] (Hign.) Paternus 2. et Marinus. 
Gallis Postumum et Victorinum et Tetricum civitates 


papa successit 11. Idus Aug. usque 7. Kal. Jan. C recepta. 


Claudio et Paterno cons.] [Decretalis *" epistola 
Dionisii papa (p. 183) est 4. Non. Febr. JEmeliano 
et Basso VV. CC. SS.] 

974. 6. [ccun] (Hikg.) Secularis et Donatus. 
Valeriano in Persas ducto, Gallienus nostris pacem 
reddidit (BEpA.). Theodorus, qui et Gregorius, Neo- 
cesaree Ponti episcopus, inter cetera virtutum 
gloria, ut. :ecclesiz faciende locus sufficeret [preci- 
bus], montem movit. | 

275. 7. [ccnm] (Hign.) Gallienus 4. et Genlienus. 
Antiochix€ 15. constituitur episcopus Paulus Samo- 
satenus Sixtus papa passus 8. Jdus Augusti 
(Mart.) 


283. 15. [ccnxui] (H. R.) Claudius et Paternus. 
(Onos. vi1, 24.) His consulibus, Cassiodoro teste, Gal- 
lienus Aureoli ducis sui ** post 15 annos sui im- 
perii, rem puplicam deserens et libidinibus serviens, 
occiditur. [Decretalis *'! epistola Dionisii pape 
(p. 184), data est 5. Idus Sept. Claudio et Paterno 
VV. CC. SS.] [His consulibus Dionisius papa obiit 6. 
Kal. Jan. secundum gesta pontificum. Cui successit 
Felix papa.] 

Romanorum 33. Claudius regnavit anno uno, mes- 
sibus 9, hoc est usque Kal. Septembris, in anno 251. 


post passionem. Sub quo hi consules fuerunt, teste 
Cassiodoro. 


Dionisius 23. papa amnis 6. mensibus Ὁ. Hic eccle- 284. 1l. [ccuxu] (Hien.) Antiochienus οἱ Orbitus. 
$ias prespeteris οἱ parrocias diocessis dedit el con-D In Alaxandria Brachium, quod per multos annos 


stituit. 

970. 8. [ccnrv] (Hiem.) Gallienus Ὁ. et Victori- 
nus. Gallieno in omnem lasciviam desoluto **, Ger- 
mani Ravennam usque venerunt. Alamanni vastatis 
Gallis in Italiam transiere. 

211. 9. [ccnv] (Hixn.) Albinus et Maximus. Gre- 
οἷα, Macedonia, Pontus, Assia depopulata per 


fuerat obsessum, tandem destruitur. Claudius Gothos 
Iliricum et Macedoniam vastantes superat, ob quz 
in curia clippeus ei aureus et in Capitolio statua 
aurea conlocata est. 

285. 2. [cctxim] (cf. Mart.) Valerianus et Bassus. 
Felix papa passus 3. Kal. Junii *'*, teste Beda. Iste 
decrevit missas celebrari supra memorias marti- 


VARLE LECTIONES. 
"δ g. p. R. desunt 1. 98 in marg. ilerum sec. mant scriptum est: His cons. Dionisius papa succ. secun- 
dum. *" hec in inferiori margine f. 125, scripta sunt sine anni indicatione. 358. deseluto 1. ?*" eil: 
$35 jege Hispanias o. exp. Terracon. *' supple collecta agrestium manu ita Persas cecidit. *'* swppie 


fraude. 
Jauuar. 


3:8 ἐπ superiori f. 195'. margine scripta sine anni indicatione ; cf. a. 213. 


“Ὁ. euprascriplum sec. πιᾶπᾶ 





689 


CHRONICON. — LIB. Ill. 


690 


rum. (cf. lib. pont.) Rome passi Felix papa, Marius A Aurelianus cum adversum nos persecutionem mo- 


cum Martha sua conjuge et filiis, 47 milites babti- 
zati a papa Dionisio, Cirillia virgo ; in Tarracina 
Campania civitate Felix presbiter et Eusebius. (REc.) 
Valerianus et Bassus. His consulibus Claudius Sirmii 
obiit, Casiodoro teste (Cass.). 

(H. R.) Romanorum 34. Quintilius frater Claudii, 
er consensu militum imperalor factus est; qui con- 
sensu eliam senalus appellatus est augustus. Hic erat 
vir unice moderatioms et civilitatis, equandus vel pre- 
ferendus fratri. 

Ewtichianus 25. papa annis O. (cf. lib. pont.) Hic 
constituit, ut fruges super altare tantum favz et 
uve benedicerentur, et ut nullus martyrem sine 
daimatica aut colovio purpurato ulla ratione sepe- 


visset, fulmen juxta eum comitesque ejus ruit. (Ap. 
Mart.) Euticianus papa passus 6. Idus Decimbris, et 
sepultus in cimiterio Calisti. (REo.) Rome passi Eu- 
tichianus papa, Theodora, Bassilides, Tripos, Man- 
dalia; Linguinis passi sunt sancti Gemini ; Leonio 
civitate Conon ; Cessarea Capidocie Mammes ; apud 
Prenistinam urbem  Agapitus; in civitate Salona 
Anastasius ; apud Augustidunum Simfronianus, in 
territorio Vivariense loco qui dicitur Gentibus An- 
deolus subdiaconus, Andochius presbiter, Tirsus 
diaconus et Felix; in castro Duvone ?!* Benignus 
presbiter. . 

291. 6. [ccLxix] Probus 2 et Paternus 2. [Euti- 
chianus papa passus.] [Ab Eutichiano papa usque ad 


liret. (Cass.) Quintillius 17. die sui imperii, teste B hos consules in anno 6. scribendum.] (Cass.) His 


Cassiodoro, Aquilei& occiditur, hoc est usque Kal. 
Octobris, in eodem anno quo Claudius obiit. 

Romanorum 35. Aurelianus regnavit annis 5, men- 
sibus 6, hoc est usque Kal. Aprilis in anno 256. 
post passionem. Sub quo hi consules fuerunt, teste 
Cassiodoro. 

286. 1. [ccnxiv] (HieR.) Quielus et Voldumianus. 
Antiochie sxcclesia 17. ordinatur episcopus Timzus. 
Aurelianus, Tetrico apud Catalaunos prodeute exer- 
citum suum, Gallias recepit. 

287. 2. [ccnxv] (Hikn.) Tacitus οἱ Placidianus. 
Zenobia apud Himmas haut longe ab Antiochia vin- 
citur; qux occisso Ordinato marito, Orientis te- 
nebat imperium ; in qua pugna strenuissime adver- 


sum eam dimicavit Pompeianus dux cognomento C 


Francus; cujus familia hodie quoque apud Antio- 
chiam perseverat; ex cujus Euagrius, presbiter ca- 
rissimus nobis, stirpe discendit. 

[Cod. in marg. : Ciclus 15. decenn. inc. ind. 14.] 

288. 3. [ccuxvi] (Hreg.) Aurelianus εἰ Capitolinus. 
Eusebius Laodicenus episcopus insignis habetur. 
Aurelianum Roma triumphantem Tetricus et Zenobia 
precesserunt equitibus. Tetricus corrector postea 
Lucania tuit, et Zenobia in urbe summo honore 
consenuit ; a qua hodieque Romae Zenobis familiz 
nuncupantur. [His consulibus Felix papa passus 
secundum gesta pontificum 3. Kal. Jan.] 

289. 4 [ccncxvn] (Higg.) Aurelianus 2 et Mar- 
cellus. [His consulibus successit Euticianus papa se- 
cundum gesta pontiflcum.] Aurelianus templum Soli 
edificat, et Romam flrmioribus muris vallat. Primus 
ἃ consulis *!* ab Auriliano institutus. Decretum Eu- 
tychiani papa : « Karissimis fratribus Johanni et 
omnibus per Beticam previnciam constitutis episco- 
pis, Eutichianus episcopus in Domino salutem, » et 
reliqua (p. 205) ; data 2. Idus Aprilis, Aureliano et 
Marcello viris clarissimis consulibus. 

[Cod. in marg. : Nona persecutio.] 
290. 5. [ccrxviu] (Hin.) Probus et Paulimus V. C. 


consulibus, Cassiodoro teste, Aurelianus in itineris 
medio inter Constantinapolim et Heracliam, in Ceno- 
frurio viv veteris occiditur. 

(H. R.) Romanorum 36. Tacitus post Aurilianum 
adeptus est imperium mensibus sex. Sub quo hi con- 
sules fuerunt, teste Cassiodoro. 

Probus 3 εἰ Paternus 3. (BEpA.) Anitolius na- 
tione Alexandrinus, Laodicez Sirie episcopus, filo- 
sobhorum disciplinis eruditus, plurimo sermone 
celebratur. Cujus ingenii magnitudo de libro quem 
supra pasca compossuit et de decem libris arithme- 
thice institutionis apertissime potest cognosci. In- 
sania Manchiorum herissis exoritur. 

Gaius 26. papa post Peirum. 

(H. R.) His consulibus, Cassiodoro teste, Tacci- 
tus mense sexto sui imperii apud Pontum occissus 
est, hoc est quassi mense Septimbre. 

Romanorum 37. Florianus, omne  leste historico, 
post Taccilum obtinuit imperium , qui lerlio demum 
mense sui imperii apud Tarsum inlerfectus. est; hoc 
est usque ad. Kalendas Januarii in. codem anno quo 
Aurilianus occissus esl. Hic nec quicquam memoriz 
dignum egit, tantum temporis brevitate sui im- 
perii. 

(H. R.) Romanorum 38. Probus regnavit annis O. 
mensibus 4, hoc est. usque Kalendas Maii, in anno 
264. post passionem. Sub quo hi consules fue- 
runt, teste Cassiodoro. 

202. 1. [ccrxx] (Hikn.) Messala et Gratus V. C. 
Probus Gallias ab Arbaris *" occupatas ingente vir- 
tute restituit. 

293. 2. [ccrxx:] (Hiken.) Probus 4. et Tiberianus. 
Secundo anno Probi juxta Antiochenos 325. annus 
fuit, juxta Tirius 400, juxta Laodicenos 324, juxta 
Edessenos 589, juxta Ascolonitas 380. [Initium 86. 
jobelei secundum Ebreos ; jobel autem apud Ebreos 
quinquagenarius annus nominatur. Itaque secundum 
supputationem Ebreorum, sicut dicit Eusebius in 
cronicis suis, ab Adam usque presentem, id est se- 


VARLE LECTIONES. 


*!* lege agon Solis. 3.5 lege Divone. 3" lege a barbaris. 





691 ' 


MARIANI SCOTTI 


692 


cundum annum Probi, fiunt 4200 anni, id est 4 jo- A, Romanorum 40 , Diocletianus regnavit annis 20, 


belei, et 50 anni id est unus jobeleus. 40 jobelei ab 
Adam ad annum 50. Abrahe ; et ab Adam usque ad 
annum 16. Tiberii 80 jobelei. ] 

Gaius 20. papa annis 15, mensibus 4. 

294. 3. [ccnxxu] (Higm.) Probus 9. et Victorinus. 
Probus Gallos et Pannonios vineas habere permissit, 
Almamque et Ameum montem militari manu consi« 
tos provincialibus colendos dedit. 

2905. 4. [ccuxxur] (Hiem.) Carus et Carinus. An- 
tiochiz 18. constituitur episcopus Quirillus. Satur- 
ninus magister exercitus novam civitatem Antiochiae 
orsus condere ; qui postea imperium molitus inva- 
dere, Apamiz occiditur. Decretalis epistola Euti- 
ciani papa : « Dilectissimis fratribus episcopis per 


hoc est usque Kalendas Julii, in anno 287 , posl pas- 
$ionem. Sub quo hi consules fuerunt, teste Cassio- 
doro. 

301. 1. [cctxxix] (Ilign.) Mazimianus 2. et Ja- 
nuarius. Diocletianus, Dalmata scribe filius, impe- 
rator electus, statim Aprum jn militum contione 
percussit, jurans sine euo scelere Numerianum in- 
terfectum. 

[Cod. in marg. : Ciclus solis incipit.) 

302. 2. [ccuxxx) (Hiken.) Bassus et Quinüanus. 
Diocletianus in consortium regni Herculium Maxi- 
mianum adsumpsit, qui multitudine rusticorum op- 
pressa, qua» factione δι Bacaudarum nomine indi. 
derat, pacem Gallis reddidit. 


Siciliam constitutis Euticianus episcopus salutem, » B 9303. 3. [ccrxxxi] (Hiem.) Dioclelianus 3. et Mazi- 


et reliqua (Ep. 2, p. 207). Data 13. Kal. Oct. Caro 2, 
et Carino viris cl. c. teste Cassiodoro. [His cons. 
Euticianus papa passus 8. Kal. Ag. secundum gesta 
pontificum. His cons. Gaius papa successit 16. Kal. 
Januarii.] 

206. 5. [cctxxiv] (Bkna.) Carus 2. eí. Numeria- 
nus. Archilaus Mesopotamia episcopus librum dis- 
putationis sue quam habuit contra Manchium 
exeuntem de Perside, Siro sermone compossuit ; qui 
translatus a Grecis habetur a multis. 

207. 6. [ccrxxv] (HiEn.) Diocletianus V. C. con- 
sul. Alexandrie 15, episcopus prefuit Theonas 
annis 19. 

298. 7. [ccrxxvi] (Hign.) Aristobolus V. C. cons. 


mianus 3. Carus*'? sumpta purpura Brittanias οὐ» 
cupavit. 

304. 4. [ccrxxxu] (Hikn.) Tiberianus εἰ Dio. Nar- 
seus orienti bellum intulit, Quinquegentiani Affri- 
cam infestaverunt. 

309. 5. [cctxxxin] (Hikn.) Anniballianuws εἰ Ae- 
clepiodatus, JEgiptum Achilleus optinuit; ob qux 
Constantius Galerius et Maximianus cessares adsu. 
muntur in regnum. Quorum Constantius Claudi ex 
filia nepos fuit, [Maximianus] Galerius in Dacia haut 
longe a Serdica natus est. 

300. 6. [cctxxxiv] (Hixn.) Diocletianus 4. el Maxi- 
mianus 4. Diocletianus 33: etiam [ut] adfinitate [eos] 
conjungeret, Constantius privignam Herculi Theo- 


His consulibus Probus tumultn militari apud Sir-C doram accepit; ex qua etiam [postea] sex liberos, 


mium ín turri quz vocatur Ferrata occiditur. 

Romanorum 39. Carus cum fiiis suis Carino εἰ 
Numeriano regnavit annis duobus, mensibus item 
duobus juxta historiam Romanam, hoc est usque 
Kal. Julii, in anno 266. post passionem. Sub quo hi 
consules fuerunt, teste Casiodoro. 

299. 1l. [ccrxxvu] (Β Ἐπ.) Maximus et Aquilinus. 
Carus Narbonensis cum, omni Parthorum regione 
vastata, Cochem et Thesifontem , nobilissimas ho- 
stium urbes copisset, super Tigridem castra po- 
nens, fulminis ictu interiit. 

300. 2. [ccncxxvuun] (Hikn.) Diocletianus 2. et 
Maximianus. Numerianus cum 0b oculorum dolo- 
rem lecticula veheretur, insidiis Apri soceris sui 


Constantini fratres, habuit. 
(Cod. in marg. : Ciclus 17. ind. 3.] 

307. 7. [cctxxxv] (Hign.) Constantius ** οἱ Mazi- 
mus. Galerius "! filiam Diocletiani Vaieriam. Ambo 
uxores quas habuerant repudiare compulsi sunt. 

308. 8. (ccuxxxvi) (Hiükn.) Tuscus εἰ Anulinus. 
Busiris**! et Coptus contra Romanos rebellantes, 
ad solum usque reversz sunt. 

309. 9. [cctxxxvir] (Hign.) Diocletianus 5. et. Cos- 
&tantius 2. Carporum et Basternorum gentes in Ro- 
manum solum translate. Decretalis epistola Gaii 
pape : « Dilectissimo fratri Felice episcopo Gaius 
salutem, » et reliqua (1l. 1., p. 209) ; data Kal. Martii, 
Diocletiano 5. et Constantio 2. V. Cl. consulibus 


occissus est, vix fethore cadaveris post aliquot dies D (ef. lib. pont.). Gaius in hac epistola constituit, ut 


scelere comperto. (Rrc.) Rome passi Crisantus et 
Daria, Claudius cum uxore Hilaria et filiis Jasone et 
Mauro, et 70 milites et reliqua. (HikeR.) His consull- 
bus Carinus prelio victus, apud Margum occiditur, 
[Decretalis ** epistola Gaii pape (l. 1., p. 209 (126)] 
data Kal. Martii Diocletiano 2, et Maximiano VV. 
CC. SS] 


per omnes gradus ecclesiasticos, id est acholitus, 

hostiarius, lector, exorcista, subdíaconus, diaconus, 

presbiter, primum ascenderet, si quis episcopus 

fleret. (ἀν. Mart.) Gaius papa passus 10 Kal. Maii, 

et sepultus in cimiterio Calisti [prescriptis consu- 

libus, id est Diocletiano 5. et Constantio 2.]. 
Marcellinus 27. papa annís 8. 


VARLE LECTIONES. 
15 in inferiori n 127. margine sine anni indicatione scripta sunt. 5.5 lege Carausius. "5 constatius 1. 


?'! lgc cum a. 305. conjungenda sunt. 333. bustris 1? 


NOTE. 
(126) De eadem sermo est qua rectius a. 309, fndicatur. 


693 


CHRONICON, — LIB. Ill. 


694 


310. 10. [ἀσιχχχγυπ) (HiER.) Faustus et Gallus. A eorum Narsei conjuge, sororibus, liberis, et omni 


Primus Diocletianus adorari se ut Deum jussit, et 
gemmas vestibus calceamentisque inseri. 

31l. 11. [ccrxxxix] (Hikn.) Diocletianus 0. et 
Mazimianus 6. Cum *? ante eum omnes imperatores 
in modum judicum salutarentur, et clamidem tantum 
purpuream a privato habitu plus haberent. [His con- 
sulibus Marcellinus papa successit 3. Kal. Julii.] 

312. 12. (ccxc] (cf. BEDA.) Constantius 3. et 
Maximus 3. [His persecutoribus intra 30 dies 7000 
passi sunt.] 

313. 13. [ccxci] (Hign.) Titianus el Nepotia- 
nus. Alexandria cum omni /Egypto per Achilleum 
ducem *** a Romana potestate discedens, 8, obsi- 
dionis mense a Diocletiano capta est. 

314. 14. [ccxcu] (HigR.) Constantius 4. 
Maximus 4. Itaque plurimi per totam /Egyptum gra- 
vibus proscriptionibus exilisque vexati, interfectis 
qui auctores perduellionis extiterant. 

315. 15. [χα] (Hikn.) Diocletianus 7. et Mazi- 


preda qua Parthos spoliaverunt. Terre motu horri- 
bili apud Tirum et Sidonem multa opera corrue- 
runt et populus innumerabilis oppressus. 19 anno 
Diocletiani, mense Martio, in diebus paschze, scle- 
sie subversw sunt; quarto autem anno persecutio- 
nis Constantinus regnare orsus. 

320. 20. (ccxcvur) (Hrgn.) Diocletianus 10. et Mazi- 
mus 7. His consulfbus, Cassiodoro teste, secundo 
persecutionis anno Diocletianus Nicomediwe, Maxi- 
míanus Mediolani, purpuram depossuerunt. 

Romanorum 4l. Galerius Maximinus anno tno, 
hoc est usque Kal. Julii, in anno 288, post passio- 
nem. 

Decretalis epistola : « Marcellus papa dilectissimis 


et B fratribus universis episcopis per Antiochiam con- 


stitutis salutem, » et reliqua (ep. 1, p. 221); data 
Kal. Aprilis Maxentio et Maximiano V. C. consulibus. 
Alia decretalis: « Marcellus episcopus sancte ca- 
tholic:e et apostolice eclesie urbis Roms Maxien- 


mianus "7. J/Eclesic Hierosolimarum 37. ordinatur tio, » et reliqua (Ep. 2, p. 223) ; et post : « Tu ergo, 
episeopus Zabdas. Post 10 annos per Asclepiotum qui suades cultum dimittere divinum et a recta fide 
prefectum pretorio Brittanid recepta. Juxta Lingonas — recedere dilsque immolare, » et reliqua ; data 16. 


a Constantino cesare Alamannorum cesa. 


(Cod in marg. : Decima persecutio.] 


316. 16. [ccxciv] (Hign.) Diocletianus 8, εἰ 
Maximianus 8. Galerius Maximianus, victus a Narseo, 
aute carpentum Diocletiani purpuratus cucurrit. 
(cf. lib pont.) Veturius magister militi:e christianos 
milites persequitur, paulatim ex illo jam tempore 
persecutione adversum nos incipiente, [his consu- 
libus] Marcellinus papa ad sacrificandum ductus sa- 
erificavíit; sed postea poenitentia ductus, capite 
truncatas est 6, Kal. Maii (Ar. Mart.) cum Claudio 
et Quirino atque Antonino, et sepultus est post dies 
35 in cubiculo, via Salaria, a Marcello prespetero et 
diaconibus cum imnis. 

Marcellus papa 28. post Petrum annis 5. 


Kal. Februarii Maxentio et Maximino V. Cl. con- 
sulibus (Apr. Mart.). Marcellus, jubente Maximino 
imperatore, primo fustibus cessus et a facie ejus 
expulsus. Deinde audiens quod domum sancte Lu- 
cine, quam ipse proscriptione damnaverat, 85 616- 
siam faceret et in ea missas celebraret, in media 
civitate jussit in eadem eclesia planias sterni ad ani- 
malia catabuli, et ejusdem **' stabuli episcopum ad 
servitium deputavit cum custodia publica, ubl etiam 
post multos serviendo indutus cilicio, obiit 17. Kal. 
Februarii, et conditus aromatibus a Johanne pre- 
sbitero et beata Lucina, sepultus est via Salaria in 
cimiterio Priscilla. 

Eusebius 28. papa post Petrum ordinatur, qui se- 
dit mensibus 8 [obiit 6. Non. Octobr.]. 

(REc.) Sub hujus tempore inventa est crux Domini 


317. 17. [ccxcv] (Higm.) Constantius 5. et Ma- sub Constantio, patre Constantin Magni, ut in 
rimus 5. Galerius Maximianus, superato Narseo, et gestis pontificum Romanorum [(ἃ habetur (lib. 
uxoribus ac liberis sororibusque ejus captis, a Dio- — pont.) : « Sub his temporibus inventa est crux Do- 
cletiano ingenti honore suscipitur. Therme Rome mini 5. Non Mail, et baptizatus est Judas qui et Ci- 


Diocletianze factz:» et Maximianz Cartagini. 

318. 18. (ccxcvi] (Hikn.) Constantius 6. et Mazi- 
mus 6. ;Eclisie ierosollimarum 38. constituitur 
Thermon. Antíochiz 19. prefuit episcopus Tirannus. 
Alexandrina zcclesie 16. post Theonam episcopus 
ordinatur Petrus, qui postea nono persecutionis 
anno gloriosissime martirium perpetravit. 

Cod. in marg.: Aperta persecutio per edictum (Pri- 
mus annus persecutionis Diocletiani tyranni).) 
319. 19. [ccxcvnu] (Hikn.) Diocletianus 9. et Con- 

slantíus. Diocletianus et Maximianus augusti insigni 

pompa Romse triumfarunt, antecedentibus currum 


riacus dicitur. » 

Malciades papa 30. post Petrum ordinatur qui 
sedit annis 4. Iste decrevit ut die dominico vel fe- 
ria 2. nullus fidelis Jejunet, quoniam hos dies pa- 
gani quasí jejunio sacro celebrant. 

321. 1. [ccxcix] (BEpa.) Maximus et Severus V. 
C. Tertio persequtionis anno, quo et Constantius 
Eburaci obiit, Maximinus et Severus a Galerio Ma- 
ximiano imperatore cessares facti sunt; ex quibus 
Maximinus maleflcia et stupra sua christianorum 
persequtionibus accumulat. Passus est ea tem- 
pestate Petrus Alexandrim episcopus cum pluribus 


VARLE LECTIONES. 


* cum qa. 310, conjungenda sunt. 
dum 1. 


!" in textu legitur X ; suprascriplum esl manu recentiore ducem. — * ejus- 





695 


MARIANI SCOTTI 


696 


JEgypti episcopis, Lucianus quoque vir nobilis et A postquam per annos 10 ommi genere hominum ex- 


continentie et eruditione moribus precipuus, An- 
tiochenus presbiter et Timotheus Rome 10. Ka- 
lend. Jul. (Onos. vii, 25.) Interea Diocletianus in 
Oriente, Maximianus Herculius in Occidente vastari 
eclesias, affligi interficique christianos, decimo 
post Neronem 1loco, preceperunt. Qua persecutio 
omnibus fere actis *'* diuturnior et immanior fuit ; 
nam per 10 annos incendiis cxclesiarum, proscri- 
ptionibus innocentium, cedibus martirum  incessa- 
biliter acta est. Secundo persecutionis anno Dio- 
cletianus ab invito exegit Maximiano, ut simul 
purpuram imperiumque deponerent, ac junioribus 
in rem puplicam substitutis, ipsi in privato otío 
consenescerent. (BkEpa.) Itaque sub una die Diocle- 


hausit provincias, putrifacto introrsum pectore et 
vitalibus disolutis, cum ultra horrorem humanz 
misserie etiam vermes eructaverat, neque medici 
ultra jam fetorem ferentes crebro jusu ejus occi- 
derentur, οἱ a quodam medico ei dicitur iram Dei 
esse penam suam et ideo incuratus: edictis latissi- 
mis christianos de exilis revocavit; ipse vero obiit. 
Constantinus pacem ecclesiis post decem annos quam 
a persecutoribus vexabantur indulsit. Deinde orto 
bello civille inter Constantinum et Maxentium, apud 
pontem Mulvium vietus Maxentius occiditur. Hzc 
Orosius. Anni autem persecutionis sunt secundum 
cronicam Eusebii et Bedam usque ad annum 7. 
Constantini: hoc est annus 19. et 20. Diocletiani, 


tianus Nicomedia, Maximianus Mediolani potesta- B annus Galeri et 6. Constantini; tertium enim an 


tei imperii simulque cultum depossuerunt. Secundo 
persecutionis anno Diocletianus Nicomedia, Maxi- 
mianus Mediolani purpuram depossuerunt. Beda. 
Attamen cepta semel persecutio usque ad septimum 
Constantini annum fervere non cessat. Orosius *"' 
(l. 1.) : Galerius et Constantius augusti primum Ro- 
manorum imperium inter se divisserunt: Galerius 
Maximianus Iliricum, Assiam et Orientem. Constan- 
tius Italiam, Affricam et Gallias obtinuit. Sed Con- 
Sstantius vir tranquillissimus Gallia tantum Hispa- 
niaque contentus, Galerio ceteris partibus cessit. 
Galerius duos cessares elegit, Maximum quem in 
Oriente constituit, et Severum, cui permisit Italiam; 
ipse in Hllirico constitutus. Beda: Tertio anno per- 


num persecutionis, quo et Constantius pater Con- 
Stantini Eboraci obiit, Beda computat inter Diocle- 
tianum et Constantinum , quartum vero annuni 
persecutionis sub Galerio et Severo et Maxentio in 
Roma, Constantino interim in Gallia imperante, 
cum precedente tertio anno persecutionis lssidorus 
episcopus Galerio computavit. (REc.) Rome passi 
Gaius et Marcellus papa, Ciriacus diaconus, Lar- 
gus, Smaragdus, Apronianus, Papias et Maurus, 
Claudus et Propedigna cum filiis, Gabinius presbi- 
ter, Castulus, Pancratius, Arthemius cum uxore et 
filia, Sebastianus, Marcus et Marcellianus, Marcelli- 
nus presbiter, Petrus exorciza, Tranquillinus, Ni- 
costratus cum uxore Zoe, Primus et Felicianus, 


secutionis, quo et Constantius 16. sui anno Eboraci ἃ Claudius, Castorius , Victorinus , Simpronianus, 


in Brittania obiit, Maximus et Severus a Galerio 
Maximiano cesares facti sunt. Orosius: Constantius 
in Brittania obiit, et Constantinum filium, ex con- 
cubina Helina creatum, imperatorem Galliarum re- 
liquit (vii, 28). Constantino vero in Gallis stren- 
nuissiime rem  puplicam procurante , pretoriani 
milites Roma  Maxentium, fllium Maximiani Her- 
culei, qui privatus in Lucania morabatur, augustum 
nominant. Galerius augustus Severum  cessarem 
adversum Maxentium Romam cum exercitu miíssit. 
Severus cum urbem obsideret, militum suorum 
scelere desertus et proditus et ex eo fugiens, Ra- 
venne oOccissus sit. Herculius Maximianus perse- 
cutor, ex augusto tirannus, confirmatum jam im- 


perio filium veste ac potestate regia spoliare conatus, D 


conviciis autem ac tumultibus militum palam con- 
territus, in Galliam profectus est, ut Constantino 
genero suo eque dolis junctus, auferret imperium ; 
sed per Faustam filiam detectus et proditus, quod 
dolum Constantino viro ** suo pararet, Massiliz 
fugiens occiditur. (Higm.) Porro Galerius, occisso 
Severo, Licinium imperatorem creavit. (Onos. 1. 1.) 
Cumque persecutionem a Diocletiano et Maximiano 
missam ipse atrocibus edictis accumulavisset ac 


Basiliscus, Faustinus et Beatrix, Tiburtius filius 
Chromatii, Simplicius, Susanna virgo, Johannes, 
Crispus, Geneseus, Felix et Audactus *** Lucia, Ge- 
minianus, Sergius et Bachus, Chrisogonus, Satur- 
ninus et Sisinius, quatuor Coronati, Theodoru, 
Pontianus, Pretextatus *** et Tharso ; (REc.) apud 
Spoletum Gregorius presbiter, Sabinus episcopus, 
Exuperantivus et Marcellus diaconi; apud insulas 
Parmarias Anastasia, Pamphilius presbiter, Eusebii 
Cesariensis episcopi necessarius, cujus vitam ipse 
tribus libris comprehendit; Antiochia Julianus el 
Basilissa ; in Hispanis civitatibus Cesaraugusta Vin- 
centius diaconus, in Barchibonia 33: Eulalia virgo, 
Cucufas, apud Gerundiam Felix; in Cumis Juliana 
virgo; apud Tirum Tirannio, Silvanus, Plenus al- 
que Linus episcopi cum innumera multitudine; 
apud Sirmium Sirenus; Nicomedia Petrus et Lucia- 
nus ** presbiter Antiocenus, Antimus episcopus *", 
Pantaleon , Johannes Adrianus , Dortheus ?* el 
Gorgonius, Eieuterius; Smirne civitate Hireneus 
episcopus ; in Palestina civitate Gaza Silvanus; Me 
diolanis * Victor; apud lliricum civitatem Siscia 
Quirinus episcopus; apud Tharsum  Bohifatius, 
apud Aquileiam Felix et Fortunatus; apud Cili- 


VARLE LECTIONES. 


* ante actis Oros. *' in. margine 1. 


338. bis scriptum 1. 


:* Adauctus 2. 5 pretexatus |. 2: Barvil- 


lona 2. ** educianus 1? ** 2, add.: Ermolaus presbiter cum aliis. *'* dorotheus 2. ** mediolis !. 


mediolano 2. 


697 


CHRONICON. — LIB. III. 


698 


ciam ** Vitus et Modestus cum Crescentia, Lucia À moritur. Mzltiades papa obiit 4. Idus Januarii (cf. 


virgo ; in Britania Albanus *" ; apud Massiliam 
Victor; apud Augustam Afra in Retia provincia; 
Nicea Bithinie Theodota cum filiis; in Hispanis ci- 
vitate Compluto Justinus et Pastor fratres; in Sici- 
lia civitate Caten Epulus ** diaconus; apud urbem 
Italie Pergamis Alexander; in civitate Calcedoniz 
Eufemia; in Neapolim Campanie Januarius Bene- 
ventange episcopus, Sosius diaconus; in Mesentana 
civitate Faustus et Desiderius ; in Palestina Peleus 
et Nilus episcopus; ín Cizico Fausta et Evilassius ; 
Agauno Mauricius cum sociis suis; Antiochia Ci- 
prianus episcopus cum Justina; apud Egeam civi- 
tatem Cosmus et Damianus ; in Gallis castro Solo- 
doro, quod est super Arolam fluvium, Victor et 


Mart.) 

Silvester 31. papa annis 20. 

[Cod. in marg.: Ciclus decen. inc. ind. 7.] 

326. 5. [ccciv] (BEpa.) Constantinus 3. et Licinius 3. 
(Hizg.) [Petrus Alexandrins clesie episcopus pas- 
sus.] Alexandrine clesie 17. ordinatur episcopus 
Achillus. 

327. 6. [cccv] (Hikm,) Volusianus et Annianus. 
Maxentius juxta pontem Molvium a Constantino su- 
peratus occiditur. 

328. 7. [cccvi] (Hien.) Constantinus * 4. οἱ Lici- 
nius 4. Bellum Cibalense adversum Licinium. Pax 
nostra a Constantino reddita post decem annos per- 
secutionis. [Constantino a papa Silvestro baptizato, 


Urso ; apud Coloniam Agripinam Gereon cum sociis ; B scripsit de Britania sibi sua mater Elena, ut negando 


apud Tharsum Tracuus**, Probus et Andronicus; 
in Venusia civitate Apulie Felix episcopus, Audax 
et Januarius presbyter; Suessionis civitas Crispinus 
et Crispinianus ; apud Sídonem Zenobius presbyter ; 
in territorio Aganensi Tiberius, Modestus et Flo- 
rentia; in Scithia metrapoli Frigia Salaria Mennas ; 
Antiochia Romanus ; Alexandria Petrus episcopus ; 
in Africa civitate Colonia Crispina virgo ; in Tuscia 
Barbara virgo ; in Hispanis Leocadia et Merita ci- 
vitate Eulalia et Julia virgines. (Bkpa.) Tunc intra 
unum mensem 17 milia martyrum pro Christo passi 
sunt. 

Romanorum 42. Constantinus Magnus, Constantii 
filius er concubina Helina, ab anno 4. persecutionis 


Christum Judeos sequeretur. Tunc Constantino 4. 
et Licinio 4. consulibus, die Idus Augusti, congre- , 
gati sunt cum Elena in Roma 120 sapientiores Ju- 
deorum, cum augusto Constantino et Silvestro papa 
24 episcopi, et superati sunt Judei in omni scriptura 
divina. 

329. 8. [cccvii] (Hign.) Sabinus et Rufinus. Hieruso- 
limorum 39. constituitur Macharius episcopus. 

(Cod. in marg.: Ciclus solis incipit.] 

330. 9. [cccvmi] (Higg.) Gallicanus et Bassus. 
Diocletianus haut procul a Solonis in villa sua pa- 
latio moritur, et solus omnium inter deos privatus 
refertur. 

33l. 10. [cccix] (Hikn.) Licinius 5. et Crispus. 


incipiens, indictione 2, regnavit annis 30, mensibus C Crispus et Constantinus, filii Constantini. 


10, hoc est in anno 318. post passionem. Sub quo hi 
consules fuerunt, teste Casiodoro. 

322. 1. [ccc] (HigR.] Pro consul. Diocletiaui 11. 
el Maximi 9. Maxentius, Herculii Maximiani fllius, a 
pretorianis militibus Romas augustus appellatur. Se- 
verus cessar a Galerio Maximiano contra Maxentium 
missus, Ravenne interficitur. (His cons. Mellciades 
papa successit Non. Jul.) 

323. 2. [ccci] Pro consul Dwcletiani 12. et Ma- 
zimi 10. Licinius a Galerio Carnuti imperator factus. 
Herculius Maximianus a filia Fausta detectus, quod 
dolum viro suo pararet, Massili:& fugiens occiditur. 
Quirinus episcopus Siscianus gloriosse pro Christo 
interficitur. Nam manuali mola ad collum ejus 


332. ll. ]cccx] Constantinus 5. et Licinius. et "5 
Licinius adulescens, Licini augusti fllius, Constantini 
ex sorore nepos, cesares appellantur ; 

333. 12. (cccxi] Constantinus 6. et Constantius quo- 
rum ** Crispum fllium Lactantius Latinis litteris 
erudivit, vir omnium suo tempore eloquentissimus. 

334. 13. [cccxir] Crispus 2. et Constantius 2. sed ** 
adeo in hac vita pauper, ut plerumque etiam neces- 
saris indiguerit. 

335. 14. [cccxm] (Hikm.) Probinus et Julianus. 
Licinius christianos de palatio suo pellit. Bassileus 
Amasie Ponti episcopus sub Licinio martirio co- 
ronatur. 

336. 15. [cccxrv] (Hirn.) Severus et Rufinus. Alexan- 


ligata, et ponte precipitatus in flumen, diutissime D drinz swclesim 18. ordinatur episcopus Alexander, a 


supernatavit; et conspectantibus [collocutus], ne 
sui terrerentur "* exemplo, vix orans ut mergeretur 
obtinuit. 

324. 3. [cccri] (Hien.) Maximus 8. et Licinius (ORos.) 
Galerius Maximianus persecutor sclesie vermibus 
moritur. 

325. 4. [cccus] (Hign.) Constantinus * 2. Licinius 
2. Maximianus, persecutione in christianos facta, 
cum jam a Licínio puniendus esset apud Tharsum 


quo Arrius presbyter de zclesia ejectus multos sua 
impietati sociat, ad quorum perfidiam coarguendam 
sinodus 318 episcoporum in Necea urbe Bithinie 
congregata, omnes hereticorum machinas omousii 
opossitione delevit. 

337. 16. [cccxv] (Onos. vui, 22.) Crispus 3. et Cons- 
tantius 3. Constantinus prohibuit christianos occidi, 
paganorumque templa jussit claudi. [cf. Vita S. Mart.) 
[Sanctus Martinus natus.] [Sanctus ** Martinus nasci- 


VARLE LECTIONES. 


35 ciliam 1. Siciliam 2. *" abanus 1. 


*! constantius 1]. 


35 Euplus 2, 339 yej Trachus 1. 
9! cym α. 331 conjungenda sunt. — *** alio loco in. margine leguntur. 


Taracus 2. *** terrentur 1. 


690 


MARIANI SCOTTI 


7100 


tur Sabarize Pannoniarum oppido, sed íntra Italiam À catholica credidit, judex noster sit Deus hic et in 


Ticini altus est.] 

338. 17. [cccxvi] (Brpa.) Paulinus et Julianus. 
Fides chatolíca tractatur in sinodo 318 episcoporum 
in Nechea urbe Bithini:& congregata contra Arrienos 
die mensis secundum Grecos Desii 199, hoc est 17, 
Kalendarum Juliarum, consulatu Paulini et Juliani, 
teste Beda. Decretalis epistola sancti Silvestri papa. 
(cf. Lib. pont.) Temporibus Silvestri pap: et Gons- 
tantíni piissimi augusti factum est magnum con- 
cilium in urbe Nicea Bithinie, et congregati suDpt 
regulari ejusdem Silvestri papz vocatione in id ipsum 
318 episcopl chatholici, qui expossuerunt fldem in- 
tegram, catholicam, immaculatam, et damnaverunt 
Arrium et Photinum  Sabelliumque et sequaces 


futuro. » Constantinus autem etsi inde gavíissus sit, 
tamen eum aliosque hereticos *" commonicare in 
vclesia non permissit, donec episcoporum de ipsis 
judicium fleret. (nr, 10.) Constantinus autem in- 
tirim malens Arríum probare, duxit eum ad pa- 
latium, jurejurando ínterrogans de Neceni concilii 
decretis. Ad ipse ficte suam sectam sub ala habens 
et sic Juravit. Quoniam vero ipse dies sabbatum 
erat, precepit Constantinus erastino die dominico 
Arrium ad commonionem accipere. Tunc in aula a 
militibus Eusebii episcopi etiam Arriani honoratus, 
et per mediam civitatem honorabiliter et perspicuus 
conduetus; cum vero venit ad forum Constantini, 
ubi pars illa crucis erat, tremefactus et confussus 


eorum. (cf. Ap. Mart. Eodem quoque tempore, Best Arrius. Et cum necessarium quessiset meatum, 


13. Kalendarum Juliarum die, quando memoratum 
magnum concilium iu Nicea congregatum est (cf. 
lib. pont.) canonica jam vocatione in urbe Roma 
congregavit et ipse Silvester cum consilio Constan- 
tini 277 episcopos, et damnavit predictos hereticos ; 
et constituerunt, ut presbiter Arrianus resipiscens 
non susciperetur, nisi episcopus ejusdem loci eum 
reconciliaret, et sacrosancto crismate per epísco- 
palis manus impossitionem sancti Spiritus gratia, 
qua ab hereticis dari non potest, confirmaretur; in 
qua etiam consensu et subscriptione omnium con- 
stitutum est, ut nullus laicus crimen clerico nec cle- 
ricus inferioris gradus ad superiorem id est presbe- 
tero episcopo inferret; et ut in puro lino corpus 
Christi offeratur, et crisma ab epíscopo conflci, et 
ut baptizatum liniat presbiter, et dalmaticis in zcle- 
sia uti, et at pallio linostimo leva subdiaconorum 
tegeretur et reliqua multa. 

339. 18. [cccxvu] (Hien.) Constantinus Ἵ et Constan- 
lius 4. Constantinus, fllius Constantini, cesar factus. 
Licinius Thessalonice contra jus sacramenti privatus 
occiditur. 

340. 19. [cccxvm] (Hikn.) Constantius 5 et. Mazi- 
mus. Nazarius rethor insignis habetur. Crispus, filius 
Constantini, Licinius junior, Constantiz Constantini 
sororis et Licini fllius, crudelissime interficiuntur. 

341. 20. [cccxix] (HiEn.) Januarius et Justus. Vi- 
cennalia Constantini Nicomedia acta et sequenti 
anno Roma edita. Hucusque historiam scribit Euse- 
bius, Pamphili martyris contubernalis; cui nos ista 
subjecimus [id. est Hieronimus] "*. — In qua hi- 
storia quz: Tripertita dicitur ita habetur (nu, 18): 
Helena crucem invenit duasque ejus partes suo filio 
missit. Quarum una in statua in foro Constantini su- 
per columnam pirphireticam possuit Constantinus, 
alteram vero argentea theca clausam in civitate 
custodivit (ux, 6). Arrius vero fictam fidem scribens, 
de exilio vocavit eum Constantinus, qui revertens 
sic Constantino juravit : « Si non credimus Da- 
trem et Filium et Spiritum sanctum, sicut ecclesia 


cum stercoribus et visceribus effudens, cito obiit. 

342. 21. [cccxx] {ΠΠῈ8Ὸ.} Constantinus 8 οἱ Con- 
stantius 6. Arbonius rethor in Affrica clarus habe- 
tur ; qui cum δίοσ ad declamandum juvenes erudi- 
ret, et adhuc ethnicus ad credulitatem somniis ** 
compelleretur, neque ab episcopo impetraret fidem, 
quam semper impugnaverat, elucubravit adversum 
pristinam religionem luculentissimos libros, et tan- 
dem veluti quibusdam obsidibus pletatis feedum ** 
impetravit. Drepanam Bithiniz civitatem in honorem 
martiris Luciani ibi condidit Constantinus instau- 
rans, ex vocabulo matris sue Helenopolim nuncupa- 
vit. In Antiochia dominicum quod votatur Aureum 
ediflcare coeptum. 

343. 22. [cccxxi] (Ehen.) Consiantius 7 et. Sim- 
machus. Constantinus uxorem suam Pausiam ** 
interficit. Donatus agnoscitur, a quo per Affricam 
Donatiani. Antiochi post Thirannum 20. ordina- 
tur episcopus Vitalis; post quem 21. Fllogonius ; 
cui successit 22. Paulinus; post quem 23, Eustha- 
thius. Quo in exilium ob fldem truso, usque in pre- 
sentem diem. 

344. 23. [cccxxu] Bassus et Ablabius. Arriani ** 
zclesíiam optinuerunt, íd est Eulalius, Eusebius, 
Eufronius, Placillus, Stefanus, Lentius, Eudoxius, 
Melitius, Euzotus, Dorotheus, rursus Melitius; quo- 
rum idcirco tempora non digessi quod eos hostes 
potius Christi quam episcopos judicem. 

[Cod. in marg.: Ciclus decenn. incipit ind. 11.] 

345. 24. [cccxxui] (Hign.) Pacatianus et Hilarianus. 
Juvencus presbiter, 'natione Hispanus, evangelia 
heroicis versibus explicat. (CAss.) Porphirius, misso 
ad Constantinum insigni volumine, exilio liberatur. 
[His consulibus civitas quz» prius Byzantium dicta 
est, mutato nomine, a Constantino Constantinopolis 
nominatur.] 

340. 25. [cccxxrv] (Hign.) Dalmatius οἱ Zenophilus. 
Alexandri* 19. ordinatur episcopus Athanasius. De- 
dicatur Constantinopolis omnium pene urbium nudi- 
tate. Metrorus philosophus agnoscitur. 


VARLE LECTIONES. 


*"* posl hec quinque linee erase sunt. 
*9 conyungenda sunt cum a 343, 


'9 hereti 1. 


3.6 sontis 1. 357 lege: fadus. 355 lege: Faustam. 








301 


702 


347. 26. [cccxxv] (Hign.) Optatus εἰ Palinus. Edi» À omnes sub sacerdotali et christiano nomine degentes 


ctio Constantini gentilium templa ([subversa sunt). 
(V. S. Mart.) [Sanctus Martinus cum esset decem 
annorum, invitis parentibus, utpote gentilibus, ad 
eclesiam confugit seque catecuminum ?* fieri postu- 
lavit.] 

348. 27. [cccxxvi] (Higg.) Consiantius et Albinus. 
Constans, filius Constantini, provehitur ad regnum. 
Pestilentia et fame innumerabilis multitudo in Siria 
Ciliciaque *'' periit. 

349, 28. [cccxxvin] (Ap. Marl.) :Nepolianus et Fe- 
cundus. In martirologio : Pridie Kalendas Januarii na- 
talis Silvestri papa, qui sedit 23 annis, mensibus 10, 
diebus 11. Sedit autem ex die Kal. Februarii usque 2. 
Kal. Januarii ; et sepultus est in cimiterio Priscilla, 


una fides et una sacerdotalis atque clericalis rege- 
ret norma, nec quicquam a suo discordaret capite. 
Nunc ergo, qui, ut predictum est, inimici sancte 
Dei ecclesi; , maxime Arrianis, a quibus codidie 
terimur et expugnamur et opprimimur, prefata 70 
Niceni concilii capitula, que de prefata sinodo, ju- 
bente jam fato domino meo Alexandro, decreto om- 
nium episcoporum attuli, quie etiam coram omni- 
bus recitavi atque transcripsi, sunt igne combusta : 
Obtamus, ut a vestra sancte sedis eclesie auctori- 
Late percipere per presentes ligatos mereamur, » et 
reliqua (Cono, I, p. 553). — « Omnibus venerabili- 
bus fratribus Athanasio et universis 4Egiptiorum 
episcopis, Marcus sanct: Romane apostolicz sedis 


via Salaria, miliario 3. ab urbe Roma, 2. Kal. Ja- B et universalis sclesim episcopus salutem. Doleo, 


nuarii, (Constantio et Volusiano consulibus], et ces- 


savit episcopatus diebus 16. Nota duos menses vaca- - 


tionis episcopatus a 4. Idus Decembris, quo Miliciades 
papa obiit, usque Kal. Februarii, quo Silvester sedit, 
et 15 dies postea, quod tempus pontificibus non im- 
putatur. Si ergo ita temporis pontificum aliquid di- 
fecit, quorum natale annuatim celebratur, nonne 
multo magis tempus imperatorum ? 

Marcus 32 papa post Peirum ordinatur, qui sedil 
mensibus 8, [predictis consulibus sedit, id est Nepo- 
tiano et Fecundo, successit Kal. Febr.]. In decret. : 
« Domino sancto et apostolici culminis dignitate 
venerando Marco sancte Romang et apostolica 56- 
dis universalis eclesia pape, Athanasius et universi 


fratres, et nimium contristor super aíflictionem 
vestram » et reliqua (Conc. I, p. 555). « De capitu- 
lorum vestrorum 352 Niceni concilii, quibus vos 
interfuisse litteris vestre fraternitatis signiflcastis, 
a nostris, qui una vobiscum interfuerunt, diligentio- 
ribus requissivimus collucationibus, quí ita, ut ve- 
stro» testate sunt litter:e,omnem nobis ordinem expo- 
suerunt et vestram epistolam per omnia veram esse 
testificati Bunt ; non ut nos aliquid sinistrum vestra 
ex parte arbitraremur, sed nos et vos illosque abs- 
que ulla in posterum titubatione unum sentire 
obtaremus, et sanct: Romana ecclesia, que& sem- 
per immaceulata mansit et Domino jubente "* et 
beato Petro opem ferente ín futuro manebit, sine 


Egiptiorum episcopi. Ad vos pervenisse non dubita- Gulla hereticorum insultatione flrma et immobilis 


mus, quanta et qualia ab hereticis et maxime ab 
Arrianis cotidie patimur, ut etiam vivere jam nos 
tedet. In tantum etiam nostra vastaverunt, ut nec 
ulla ustensilia nobis dimisserunt, libros nostros 
usque ad minimum incenderunt. Quapropter preca- 
mur, pater beatissime, quia non dubitamus apud 
vos plenaria esse Niceni concilii exemplaria, ut illa 
nobis, qux sancte recordationis predecessoris ve- 
stri Silvestri fuerunt, sub tuta mittatis stípulatione. 
Nam quando predict: sinodo cum beato *'* memo- 
rie Alexandro, digno Deo pontifice nostro, id est 
Alexandrinz civitatis episcopo, in diaconatus in- 
terfuimus officio, sub nostr: presentig testimonio, 
per beatos viros Victorem et Vincentium presbite- 


omni tempore persistet. His ita peractis diligenter 
requirentes, in sancto nostre et apostolic;e scrinio 
eadem qua sancta recordationis predecessorii meo 
Silvestro sunt directa, septuaginta, sicut signifl- 
castis, capituia inlesa invenimus. Ipsa enim vobis 
propter auctoritatem et scriptionem *9* tantorum 
patrum et ejus magni concilii minime missimus ; 
sed per eadem coram apocrisiaris vestris alia si- 
milia, eundem numerum eademque "* et ipsam 
subscriptionem continentia, vobis scribere et sub 
certa stipulatione mittere curavimus » et reliqua. 
Data est 9. Kal. Novembris, Nepotiano et Fecundo 
viris venerabilibus clarissimis consulibus. — Marcus 
obiit Non. Octimbris, et sepultus in cimiterio Bal- 


ros, apostolice apocrisiaríos, missa sunt predicto D bine, via Adriatica, quod ipse insistens fecit. (Apow. 


pape Silvestro, cum astipulatione snbnixa, capitula 
70. Sane presentibus nobis 80 in memorata capitula 
tractata sunt sinodo, scilicet 40 a Grecis, Greca 
edita linga, et 40 a Latinis, edita Latine. Sed Vi- 
sum est 318 patribus in predicto Spiritu sancto 
repletis concilio congregatis, et maxime jam dicto 
Alexandro et apostolicz;  apocrisiaris , ut decem 
capitul:e adunarentur aliis atque congruis in locis 
insererentur, et ad formam 70 discipulorum vel 70 
lingarum tanti et tam excellentis concilii flerent capt- 
tula, que omnem christianorum informarent orbem et 


Mart.) 

Julius papa 33. post Petrum ordinalur, qui sedit 
annis 16, mensibus 9. [Feliciano consule]. 

350. 29. [cccxxvin] (Hiem.) Felicianus et Titianus. 
Callocerus ín Cypro res novas molitus, opprimitur. 
Constantinus cum liberis suis honorificas ad Anto- 
nium litteras mittit. 

351. 30. [cccxxix] (HrenR.) Ursus οἱ Polemius. 
Tricennalibus Constantini Dalmatius cesar appella- 
tur. Pater rethor Rome gloriosissime docet. Nazari 
rethoris filia in eloquentia patri cozquatur. Tiberia- 


VARLE LECTIONES. 


350 catecuminu? l. ** Ciliaque 1, 55 bete, 1. 
** supple: verba. 


3* jege τ veritate. 


"* juvante 2. "55 subscriptionem ? 





703 


MARIANI SCOTTI 


704 


nus, vir disertus, prefectus pretorio, Gallias regit. A fans 2. Constantinus bellum fratri inferens, juxta 


Eustathius Constantinopolitanus agnoscitur; cujus 
industria Hierusolimis martirium constructum est. 
352. 31. [cccxxx] (SuriP. δεν.) Constantius 2 et 
Constans. (Vita S. Mart.) [Sanctus Martinus cum 
esset annorum 15, raptus et catenatus, sacramentis 
militaribus implicatus est, uno tantum servo comite. 
(c. 2.) Cum enim esset edictum a regibus, ut vete- 
ranorum filii ad militiam describerentur, prodidit 
Martinum pater suus, qui felicibus filii actibus in- 
videbat. Triennium fere ante baptismum in armis 
fuit, sed innocens a vitiis. (c. 3.) Intra quos tres 
annos dimedio clamide induit Christum. (c. 2.) Ipse 
armatam militiam ab adolescentia inter scolares 
alas sub rege Constantio, dein sub Juliano cesare 


Aquilegiam occiditur. Vario eventu adversum Fran- 
cos a Constante pugnantur***. (SuiP. SEv.) Multe 
orientis urbes terre motu horribili conciderunt. 
[Sanctus 35 Martinus, cum esset annorum duode- 
viginti, baptizatus est, et transacto tribunatus sui 
tempore, renuntiaturum se seculo promisit ; et pene 
biennium baptizatus nomine tantum militavit] (c. 3.) 
In decretali epistola beati Julii papze ita habetur: 
« In nomine domini Dei salvatoris nostri Jesu Chri- 
sti, imperantibus quoque Constantino et Constante 
augustis anno 4, sub die 8. Kalendarum Octobrium, 
indictione sexta, presidente sancto ac beatissimo 
Julio papa sedis apostolice urbis Roma, propossitis 
sacrosanctis et venerabilibus evangeliis, in zclesia 


militavit.] (Hreg.) Constantinus *", extremo vitze su: B domini Dei salvatoris nostri Jesu Christi quze vocatur 


tempore ab Eusebio Nicomidensi episcopo baptista- 
tus, in Arrianum dogma declinat. Quoque usque in 
presens tempus «clesiarum rapinz et totius orbis est 
secuta discordia. Constantinus cum bellum pareret 
'in Persas, in Acirone, villa publica juxta Nicomediam, 
moritur. Theodorus episcopus in tripertita historia 
Sic * : Constantinus 'Nicomediam, in Achirone villa, 
postquam babtizatus sit ab Eusebio Nicomedense 
episcopo Arriano, etiam obiit. (cf. ur, 13.) Obit *' 
autem anno 60. ztatís, imperii 31, die 25. mensis 
Maii, his consulibus. 

[Onosrus sic.] Romanorum 43. Constantius impera- 
tor anno αὖ Urbe 1091. cum Constantino et Cons- 
tante fratribus suis adeptus est imperium, quod 27 
annis tenuit, hoc est usque in mensem Novembrem, 
in anno 345. post passionem, his consulibus, Cas- 
siodoro teste. 

393. l. [cccxxxi] (Higg.) Acyndinus et Proculus. 
Ablabius prefectus pretorio et multi nobilium occissi. 
Sapor rex Persarum, Mesopotomia vastata, duobus 
ferme mensibus Nisibin obsedit. Dalmatius cessar, 
quem patruus Constantinus consortem regni filis 
dereliquerat, factione Constantii patruelis et tumultu 
militari interimitur. Jacobus Nisibenus episcopus 
agnoscitur; ad cujus preces sepe urbs discrimine 
liberata est. 

394. 2. [cccxxxu] (Hiem.) Marcellinus et Probi- 
nus. Ex hoc loco impietas Arriani, Constantii regis 
fulta presidio, exiliis, carceribus et variis afflictio- 


Constantina, resedentibus etiam viris venerabilibus 
pariterque cum eo audientibus, Benedicto Aquiliensi 
episcopo, Rufo sanctisimo Fartaniano episcopo, Aga- 
pito Ravennatis zclesiz: episcopo, Julio Medolanen- 
sis :clesiz:e episcopo, Luciano Maurianense episcopo 
et reliquis cum eis centum ac decem et sex episcopis, 
Julius predictus sanctissimus urbis Roma episcopus 
dixit, » et reliqua (Conc. I, p. 567). Annus itaque 
quartus Constantini imperatoris sexta erat indictione, 
qui est annus 28. Magni Constantini, juxta cronicam 
Eusebii vel Beda, incarnationis autem secundum 
Dionissium 333. 

356. 4. [cccxxxiv]. (Hign.) Placidus ** et Romulus. 
Audeus in Syria cole clarus habetur; a quo heresis 
Audiena. 

357. 5. [cccxxxv] (Higm.) Leontius et Salustius. 
Franci a Constante sunt perdomiti, et pax cum eis 
facta. Hermogenes magister militia Constantinopoli 
tractus a populo, ob episcopum Paulum, quem regis 
imperio et Arrianorum factione pellebat. Antiochiz 
dominicum Aureum dedicatur. 

[Cod. in marg. : Ciclus solis incipit.] 

358. 6. [cccxxxvi] (Higmg.) Constantius 4 εἰ Con- 
&tans 3. Macedonius artis plurimz in locum Pauli ab 
Arrianis episcopus subrogatur; a quo heressis Mace- 


: doniana. Paulus crudelitate prefecti *** Philippi nam 


fautor Macedonii partium erat — et Arrianorum in- 
sidiis strangulatur. 
359. 7. [cccxxxvu] (Hrsn.) Amanlius εἰ Albinus. 








num modiis**9 primum Athanasium, deinde omnes D Maximinus episcopus Triverorum clarus habetur * ; ἃ 

non sus partis episcopos persecuta est. [JJuliusque quo Athanasius Alexandri: episcopus, cum a Constan- 

papa fuit in exilio menses decem ; sed post mortem tio quereretur ad penam, honorifice susceptus est. 

Constantii ad sedem cum gloria revertitur]. (lib. Sapor Persarum rex christianos persequitur. Ne' 

pont.) cessaria*** in Ponto subversa, excepta :eclesia et 
355. 3. [cccxxxin] (Hrkm.) Constantius 3 et Cons- episcopo ceterisque qui ibidem reperti sunt. 


VARLE LECTIONES. 


*' alia mans, eadem. que continuationem a. 1196 — 1128. scripsit, additur : Hieronimus sic dicit. *"*Obit 
— consulibus post moritur scripta, postea — huc sunt relata. 55 i. e. modis. **' Hoc loco nomina consulum 
sequentis anni et ul videtur etiam nola Audeus — Audiena scripta erant, sed erasa et secunda manu in margine 
suppleta sunt. Ita vero que sequuntur olim ad a. 356 pertinebant, nunc ad 305. 55 in inferiore margine sine anui 


indicalione scripta sunt secunda manu; cf. a. 352. 5 Hujus anni ποία jam secunda manu scripla est; vid. var. 
lect. 260 superius, 55 prefecit 1. ** i. e. Neocasarea. 


705 


CHRONICON. — LIB. Ill. 


706 


* et Martinus Moguntinus episcopus, quorum A filio Constantini, mensibus IO projectus sit, sed post 


tempore Eufratu Colone [n| sis ereticus dam- 
pDatur add. alia manu, eadem qug primam 
scripsit continuationem. 

360. 8. [cccxxxvin] (Hikg.) Post consul. Amantii 
εἰ Albini. Titianus vir eloquens prefecturam *** pre- 
torio apud Gallias administrat. Athanasius ad Con- 
stantis literas Alexandriam redigitur. 

361. 9. [cccxxxix] (Hign.) Rufinus εἰ Eusebius. 
Dirrachium terre motu corruit, et tribus diebus ac 
noctibus Roma nutavit ***. Plurimeque Campanie 
urbes vexata. 

362. 10. [[cccrix] (Higg.) Philippus et Sallia. Ma- 
gnis rei publice» expensis in Seleucia Sirim portus 
efficitur. Rursus Sapor tribus mensibus obsidet Nisi- 


ejus mortem ad suam sedem reversus. 

Liberius 34. papa post Petrum ordinatur, qui sedit 
annis 18. 

367. 15. [cccxLv] (Hign.) Constantius 6. et Con- 
síans 2. Gallus Judzos, qui interfectis per noctem 
militibus arma ad bellandum invasserant, opressit, 
cesis "* multis hominum milibus *'* usque ad in- 
noxiam ztatem, et civitates eorum Diocesariam, 
Tiberiadem et Diospolim et plurima oppida igni 
tradidit. Nonnulli nobilium Antiochiz a Gallo inter- 
fecti. 

368. 16. [cccxnvi] (HikeR.) Constantius "7. et 
Constans 3. Magnentius Lugdoni in palatio propria 
se manu interficit, et Decentius, frater ejus, quem 


bin. Eusebius Emissenus, Arianz signifer factionis, B ad tuendas *'* Gallias cesarem misserat, apud Seno- 


multa conscribit. 

363. 11. [cccxri] (Hrem.) Limenius et Catulinus. 
Solis facta est defectio. Bellum Persicum nocturnum 
apud Singaram, in quo haut dubiam victoriam mili- 
tum stoliditate perdidimus. Neque vero illum **' Con- 
stantio ex novem gravis proelis contra Persas bellum 


nas laqueo vitam explet. Gennadius forensis orator 
insignis habetur. Minervius Burdigallensis rethor 
florentissime docet. ] 

369. 17. [cccxrvi]] (Higg.) Arbitrio et Lollianus. 
Gallus cesar, sollicitatus a Constantino patrueli, cui 
in suspicionem ob egregiam indolem venerat, Histriz 


fuit. Nam ut alia obmittam, Nisibis obsessa, Bizabde occiditur. Silvanus Gallias res novas molitus, 28 die 
et Amida capte sunt. 40. Maxaminus post Macharium — extinctus est. Victorinus rethor et Donatus gram- 
Hierosolimarum episcopus moritur. Post quem ecle- maticus, preceptor meus [i. e. Hieronimi], Rome 
siam Arriani invadunt, id est Cirillus Eutichius, rur- insignes habentur; e quibus Victorinus etiam in 
sus Cirillus Hireneus, tertio Cirillus Hilarius, quarto foro Trajano meruit. Paulinus et Rodanus Galliarum 
Cirillus; quorum Cirillus, cum a Maximo fuisset episcopi in exilium ob fidem trusi. 

presbiter ordinatus, et post mortem ejus ei *** ab 370. 18. [cccxrvim] (Hikn.) Constantius 8. et 


Acacio episcopo Cesariensi et ceteris Arrianis epi- 


scopatus promitteretur, si ordinationem Maximi C 


repudiaret, diaconus in zclesia ministravit, ob quam 
impietatem sacerdotii mercede pensatus, Heraclium, 
quem moriens Maximus in suum locum substituerat, 
varia fraude sollicitans, de episcopo in presbiterum 
regradavit. 

[Cod. in. marg.: Ciclus decenn. 10. inc. ind. 15.] 

364. 12. [cccxrr] (Hien.) Sergius οἱ Nigridianus. 
Magnentio apud Augustodurium aripiente imperium, 
Constans haut longe ab Hispania, ín castro cui He- 
lenze nomen est, interficitur, anno setatis 30. Quam- 
obrem turbata repuplica, Vetranio 35 Murse, Nepo- 
tianus Roma imperatores facti 379, Rome populus 
adversus Magnentiacos rebellans, ab  Heraclíada 
senatore proditur. Nepotiani caput philo *' per ur- 
bem circumlatum, multzeque proscriptiones nobilium 
et cedes facta. 

965, 13. [cccxrru) (HiEg.) Post consul. Sergi οἱ 
Nigridiani. Vetranioni apud Naussum a Constantio 
regum insigne decretum. Magnentius Murse victus ; 
in quo prelio Romane vires conciderunt. Gallus, 
Constantii patruelis, cesar factus. 

366. 14. (cccxurv] (Ap. Mart.) Constantius Ὁ. et 
Constans ccs. Julius papa obiit pridie Idus Aprilis, et 
sepultus est via Aurelia miliario *'* ah Urbe 3. in 
cimiterio Calepodii. Qui sub Constantino Arriano, 


Julianus. Alchimius et Delfidius rethores in Aquita- 
nica florentissime docent. Donatus, a quo supra Do- 
natianos in Affrica dici memoravimus, Cartagine 
pellitur. Quidam sectatores ejus Montenses vocantur, 
eo quod eclesiam Rome primam in monte habere 
ceperint. Eusebius Vercellensis episcopus et Lucifer 
ac Dionisius Caralitane et Mediolanensis zclesie 
episcopi, Pancratius quoque Romanus presbiter et 
Hilarius díaconus, distantibus in [ter] se ab Arrianis 
et Constantio damnantur exiliis. — Julianus, frater 
Galli, Mediolani cesar appellatur. 

371. 19. [cccxum] (Hign.) Constantius 9. et Ju- 
lianus 2. Antonius monachus 105. statis anno in 
herimo moritur, solitus 1ultis ad se venientibus de 
Paulo quodam  Thebeo, mire beatitudinis viro, 
referre ; cujus nos exitum brevi libello explicavimus. 
Hilarius episcopus Pectavensis factione Saturnini 
Arelatensis episcopi reliquorumque qui cum eo erant 
Arrianorum ante triennium in Frigiam pulsus, libros 
de nostra religione componit. Reliqui: *'* apostoli 
Timothei Constantinopolin invecta. Sarmata, Ar- 
mato et Macharius, discipuli Antoni, insignes ha- 
bentur. 

Liberius papa Romanz ecclesie in exilium mitti- 
tur. (Quo in exilium ob fidem truso, omnes clerici 
juraverunt, ut nullum alium susciperent. Verum 
cum Felix ab Arrianis fuisset in sacerdotium substi- 


VARLE LECTIONES. 
"* prefectus an. 1? 5 natavit 1. **' ege: ullum—gravius fuit. ullum—gravibus plus prosperum c. P. f. 2. 
*5 et 1?  ** vetranto 1. hic et infra. Sepissime t pro i scriptum est. "" facit 1. "'' i. e.pilo.— ** militario 1. 


473 cessaris ]. n militibus ]. 


375 tutendas 1. 


16 Reliquz 1. 


7017 


MARIANI SCOTTI 


708 


tutus, plurimi! perjuraverunt, et post annum cum A — Romanorum 44. Julianus secundum omnes regnavit 


Felice ejecti sunt ; quia Liberius tedio victus exilii et 
in heretica pravitate subscribens, Romam quasi 
victor intraverat. (Ap. Mart.) Felix autem depositus 
de episcopatu suo, habitavit in prediolo suo, via 
Portuensi, ubi obiit 4. Kal. Augusti.] (Hier.) Magna 
Alamannorum copi» apud Argentoratum oppidum 
Galli: a cessare Juliano oppressa. 

979. 90. [ccc] (Hiem.) Titianus et Cerealis. Sa- 
raceni in monasterium beati Antoni irruentes, Sar- 
matam *" interficiunt. Constantio Romam ingres- 
sio 78, ossa Andrez apostoli et Luc: evangelizz a 
ConstantinopolitanIs miro favore suscepta. 

Feliz papa 95. post Petrum ordinatur, qui sedit 
qhno tno. 


annis 2, mensibus 8, hoc esi usque Kal. Julii, in anno 
348. post passionem. Sub quo hi consules fuerunt, 
teste Cassiodoro. 

380. 1. [cccrvir] (Hizn.) Julianus 4. V. C. conssul. 
Juliano ad idolorum cultu converso blanda persecu- 
tlo fuit, illiciens máàgis quam implens *** ad sacrifi- 
candum ; in qua multi ex nostris voluntate propria 
corruerunt. Georgio per seditionem populi incenso, 
qui in locum Athanassi ab Arrianis fuerat ordinatus, 
Athanasius Alexandriam revertitur. Eusebius et 
Lucifer de exilio regrediuntur. E quibus Lucifer, 
adscitis duobus aliis confessorlbus, Paulinum, Eusta- 
chi episcopi presbiterum, qui se nunquam heretico- 
rum communione polluerat, in parte chatolica An- 


973. 21, [cccti] (Hrem.) Eusebius et liipatius. Ni- B tiochlze episcopum facit. 


comedia terrz motu funditus eversa, vicinis urbibus 
ex parte vexatis. Paulinus ?? Triverorum episcopus 
in Frigia exulans moritur. (cf. supra.) Evanthius 
eruditissimus grammaticorum Constantinopolin diem 
obiit, in cujus locum ex Africa Chrestus adducitur. 
— Liberius papa de exilio revertitur. 

374. 22. [cccnu] (Hirgn.) Constantius 10. V. C. 
conss. Sinodus apud Ariminum et Seleuciam Isauria 
facta, in qua antiqua patrum fides decem primum 
legatorum, [dehinc omnium proditio damnata est]. 
Honoratus ex prefecto pretorio Galliarum primus 
Constantinopoli prefectus urbi factus. Gratianus, qui 
nunc imperator, nascitur. Hilarius [Pictaviensis 
episcopus] cum apud Constantinopolim librum pro 
se Constantio porrexisset, ad Gallias redit. Macedo- 
nius Constantinopoli pellitur. Omnes pene toto orbe 
eclesi: sub nomine pacis et regis Arrianorum con- 
sortio polluntur. 

875. 23. [cccrn dIrn.) Julianus V. C. conss. 
Constantinopoli eclesiarum maxima dedicatur. Me- 
letius Sebasti:s Armeniorum ** ab Acatio et Geor- 
glo episcopis Arríanis Antiochlam transfertur. Et 
post non grande temporis intervallum, cum presbi- 
teros qui ab Eudoxio antecessore suo depossiti fue- 
rant suscepisset, exllíi justissimam causam subita 
fidei mutatione delusit. 

376. 24. [cccnuv] (HigR.) Faurus V. C. cons. 
[Gallia per Hilarium  Arminensis perfldie dolos 
damnat.] 


381. 2. [cccnx] (Hiem.) Salustius V. C. conss. 
Proheressius soflsta Atheniensis, lege data ne chri- 
stiani liberalium artium doctores essent, cum sibi 
specialiter Julianus concederet ut chrístianus doce 
ret, scolam sponte deseruit. JEmilianus ob ara- 
rium *9 subversionem Dorosthori a vicario incen- 
ditur. JEclesle Antiochie clause, et gravissima 
imminentis persecutionis procella Dei voluntate 
sopita est. 

382. 3. [cccux] (1510.} Julianus 5. V. C. conss. 
Julianus in odium Christi templum Hierosolimis Ju- 
deis reparare permissit, atque ex omnibus provincis 
Judei collecti nova templi fundamenta jecerent ; sed 
subito nocte aborto terrimotu, saxa ab ima fun- 


Cdamentorum excussa, longe lateque sparsa sunt, 


igneusque globus ab interiore ede templi plurimos 
eorum suo prostravit íncendio. Quo terrore reliqui 
pavefacti, Christum confltebantur inviti. Et ne hoc 
cassu crederent factum, sequenti nocte in vestimen- 
tis cunctorum apparuit crucis signum. (Rec.) Rome 
passi Piscus presbiter, Priscilianus, Benedicta femi- 
na, Pimenius presbiter, Gordianus, Demetria virgo, 
Johannes presbiter, item Johannes et Paulus, Faustus 
et Dafrosa; in Hostía Hilarianus Hieresolimorum 
episcopus, Quiriacus et Judas; Alexandria Gallica- 
nus; Vercellis Eusebius episcopus ; Aretia civitate 
Donatus episcopus; Antiochia Theodoricus presbiter. 
(HiEn.) Julianus in Persas profectus, nostrum post 
victoriam diis sanginem voverat; ubi a quodam 


377. 95. [ccctv] ([510.) Florentius V. C. cons.D simulato perfuga ad deserta perductus, cum fame et 


[Heresis Antropomorphitaram in Syria et Macedonia 
et Constantinopoli oritur.] 

318. 26. [cccLvi]. Mamertlnus V. C. . 

379. 27. [cccLvn]. Nevitla V. C. [Theodorus epi- 
scopus in tripartita zclesiastica historia (1v, 50) slc: 
Constantinus "5 Mopscrenis inter Ciliciam Cappado- 
ciamque moritur, anno etatis 45.] Constantinopolim 
. venlens, tertia die mensis Novimbris obiit. 


siti apostatam perdidisset exercitum et inconsultius 
a suorum erraret agminibus, ab ovio *** forte 
hostium equite conto ilía perfossus interiit, anno 
etatis 32. (cf. H. Trip.) Et cum mississet manum in 
vulnere, et [sanguinem] aspergeret in aerem, dixit: 
« Vicisti, Galilee, » id est Christe. (vi, 47.) Sic enim 
etiam christianos semper appellat (Galileos]. Obiit 
autem die 6 Kal. Julii. (Higg.) Et sequenti die Jo- 


VARLE LECTIONES. 


411 sarmatatam 1. *'* lege: ingresso. *' Paulinus — moritur alia manu iterum in margine scripta. |. * ar- 
mentorum 1. /ege : Armeniorum episcopus. ἢ hec ín loco raso manu sec. ** lege: impellens. 3533 lege: 


ararum. **i.-e. obvio. 





109 


CHRONICON. -— LIB. 1Π|. 


710 


vianus ex primicerio domesticorum imperator factus A Frigiam Salutarem extinctus, et plurimi Proco-- 


est [teste Theodoro episcopo (vu, 1) et Eutropio 
tunc vivente]. (Vita S. Elif.) [Sanctus *** (127) Eli- 
fius, postquam presente Juliano csmsare decollatus 
est, quia deos adorare noluit, surrexit, et ambabus 
manibus per unum miliare portavit caput suum in 
montem excelsum ; eique rupis albus gremium suum 
aperiens, concavum aptumque locum dedit super se 
sedenti. Mons autem dicitur mons sancti Elifil, in 
quo juxta predictum lapidem super sepulchrum ejus 
oratorium constructum est, inter Frumentosam et 
Grandim medius, ab utraque millaribus senis, ab 
aquilone Tullensem urbem habens, ab austro vero 
Grandim tenens. Passus est autem in prato ameno 
in ripa fluminis nomine Vera 17. Kal. Nov.] 


piane partis cesi atque proscripti. Liberius papa 
obiit 8. Kalend. Maii (cf. Lib. Pont.). 

Damasus 36. papa post Petrum ann. 19. (Hizn.) 
ΕἸ post non multum (empsus Ursinus a. quibusdam 
episcopus conslitulus, [Sicinium cum suis invadit, 
quo Damasianz partis populo confluente, crudelis- 
simz interfectiones diversi sexus perpetrate. Valens 
ab Eudoxio Arrianorum episcopo baptizatus, nostros 
persequitur]. (Lib. pont.) [In gestis pontificum sic : 
Felix, natione Romanus, ex patre Anastasio, sedit 
anno 1, mensibus 8, et reliqua. Hic declaravit Con- 
stantinum, filium Constantini, hereticum, et secundo 
rebaptizatum ab Eusebio Nicomediense episcopo, 
juxta Nicomediam in Aquilone villa ; et pro hoc de- 


Romanorum 45. Jovinianus secundum omnes regna-- D clarato ab eodem Constantino agusto, filio Constan- 


vil mensibus 8, hoc est usque ad Kal. Martii, in anno 
349. post passionem. Sub quo hi consules fuerunt, 
teste Cassiodoro. 
[Cod. in marg. : Ciclus 20. decenn. inc. ind. quarta.) 
383. 1l. [cccrx:] (Higm.) Jovianus et Varronianus. 
Jovinianus rerum necessitate compulsus, Nisibin et 
magnam Mesopotamie partem Sapori Persarum 
regi tradidit. Sinodus Antiochicx Melitus et suis facta, 
in qua homousion om«oeoque ** rejectis, medlum 
inter hoc omeoeusion Macedonianum dogma vin- 
dicaverunt. [Homousion Patri dicitur Christus ob 
unitatem substantie divine cum Patre et Spiritu 
sancto.] (H. R.) Jovinianus crudelitate *" sive odore 


prunarum, quas nimias adoleri jusserat, et nitore factus, [his consulibus, 


tini agusti, capite truncatur 3. Idus Novembris, in 
civitate Corana; et exinde clerici eum rapientes, 
sepelierunt in basilica sua, quam ícecit cum esset 
presbiter, 12. Kalend. Decembris, via Aurelia, in 
miliario secundo ; et cesavit episcopatus diebus 38, 
Hic emit agrum circa eandem basilicam, et dedit 
eidem s&clesie, quam fecit in via Aurelia. Fecit or- 
dinationes in urbe Roma, per mensem Decembrem, 
presbiteros 21, diaconos b, episcopos per diversa 
loca 19.] | 
[Cod. in marg. : Ciclus solis inciptt.] 

386. 3. [cccrxiv] (Ilgm.) Lubicinus et Jovinus. 
Gratianus, Valentiniani fllius, Ambianis imperator 
teste Cassiodoro]. Tanta 


parietum recenti textura, quod grave quiescentibus 6 Constantinopolim est orta tempestas, ut. mrs ma« 


fuit, Dedaste obiit, anno xtatis 34. Obiit autem 14. 
Kal. Martii, ut in predicta sclesiastica historia legi« 
tur (vii, 6). Post quem, cum exercitus venisset in 
Neceam Bithinige, 25. die mensis Februarii, Valen« 
tíanum, tribunum scutariorum, e Pannonia, Ciba- 
lensis,' appellavit augustum, qui fratrem Valentem 
[Constantinopolim] secum regere fecit (Hign.). 

Romanorum 46. Valenti[ni]anus cum fratre Va- 
lente regnavit annis 11, mensibus 5, hoc est usque 
Kal. Octimbres, in anno 360. post passionem Do- 
mini. Sub quo hi consules fuerunt, teste Casslo- 
doro. 

384. 1l. [cccrxu] (Hrrm.) Valentinianus et Valens. 
Valentinianus egregius alias imperator et Aureliano 
moribus similis, nisi quod severitatem ejus nimiam 
interpretantur. Apollinaris Laodicenus episcopus 
multímoda nostre religionis scripta componit. 

386, 2. [ccctxin] (Hrgn.) Gratianus οἱ Daga- 
laifus. Terre motu per totam orbem facto, mare 
litus egreditur. Et Sicilie multarumque insularum 
urbes innumerabiles oppressere. Procopius, qui 
apud Constantinopolim tirannidem invaserat, apud 


gnitudinis decidens grando nonnullos hominum in- 
terfecerit. Apud Atrebatas lana e celo pluviz mixta 
defluxit. 

387. 4. [ccczxv] (HigR.) Valentinianus 2. et Va« 
lens 2. Hilarius episcopus Pectavis moritus. Nicea, 
quz smpe antea corrueret, terre. motu funditus 
eversa. Libanius Antiochenus rethor insignis ha- 
betur. 

388. b. [ccctxvi]. (Hign.) Valentinianus N. P. el 
Victor. À Costantinopoli * a Valente reditur. Hai- 
tanaricus rex Gothorum christianos, persecutione 
commota, plurimos interfecit, et de propriis sedi- 
bus in Romanum expellit solum. Eusebius Vercel-- 
lensis episcopus moritur. 

389. 6. [ccctxvu] (Hign.) Valentinianus 3. et Va- 
lens 3. Constantinopoli apostolorum martirium de- 
dicatur. Magna fames in Frigia, Lucifer Caralitanus 
episcopus moritur, qui cum Gregorio episcopo His- 
paniarum et Philone Libye nunquam se Arrians 
miscuit pravitati. 

390. "7. [cccrxvin] (Hikn.) Gratianus 2. et Probus. 
Maximinus prefectus annonze maleficos ab impera- 


VARLE LECTIONES. 


5* Hec sine anni indicalione in margine manu secunda. scripta sunt. '* omocoque 1? lege : omousio ano- 
mooque. ** lege cruditate, *** constantinopi 1. Agon Constantinopoli Hier. 


NOTE. 
(127) Cf. Vitam a Ruperto Tuitiensi scriptam ap. Surium, V, p. 246. Qui antiquiorem secutus est 


auctorem. 


711 


. MARIANI SCOTTI 


712. 


tore investigare jussus, plurimos Rom: nobilium A scopo Athanasio, ut ab herimo secum veniret ad 


ocidit. Valentinus in Britannia, antequam [tyran- 
nidem] invaderet, oppressus. Presbiter iniquissime 
decollatur, quod Octavianum ex proconsule apud se 
Iatitantem perdere noluisset. 

301. 8. [cccuxix] (Hixn.) Modestus οἰ Arintheus. 
Didimus Alexandrinus multa de nostro dogmate per 
notarios commentatur, qui post quintum nativitatis 
su» annum luminibus orbatur, elementorum quo- 
que ignarus fuit. Illiricus ** Equitius comes iniquis- 
simus ** tributorum exactionibus ante provin-— 
cias, quas regebat, quam a barbaris vastarentur, 
erasit **!, 

392. 9. (cccrxx] (Hikmg.) Valentinianus 4. et Va- 
lens 4. Eunomius, discipulis Aetii, Constantinopoli 


Alexandriam, flevit [de ornatu] mulieris. Macha- 
rius JEgiptius, Macharius [que] Alexandrinus. 
JEmonius cum Athanasio veniret Romam, nullum 
ibi vidit, nisi basilicam Petri et Pauli; qui ad 
episcopatum tractus, ne episcopus esset, suam 
abscidit aurem. Johannes pater trium milium mo- 
nachorum. Serapion pater [0 milium monachorum. 
Dioscoros pater 100 monachorum, qui ante com- 
munionem conscentias singulorum fratrum pende- 
bat. Theona 39 annis tacuit. Hellin ignem in sinu 
portabat. Helias 110 monachus presbiter in herimo, 
solus annis 70. Apellis faber ferrum ex fornace 
crudem trahens manu, nocte faciem  demonis 
fingentis se in forma mulieris pulcre, percussit. 


agnoscitur, a quo heresis Eunomiana. Saxones cessi B Isidorus suum clausit monasterium, intus habens 


Dehusone ** in regione Francorum. Burgundiorum 
80 ferme milia, quod nunquam antea, ad Renum 
descenderunt. Clearchus prefectus urbi Constanti- 
nopoli agnoscitur, a quo necesaria et diu exspectata 
votis aqua civitati inducitur. Alexandrie 20 ordi-- 
natus episcopus Petrus, qui post Valentis interitum 
tam *** facilis in recipiendis hereticis fuit, ut non-- 
nulis suspicionem accepte pecunie intulerit (San- 
ctus Martinus anno 56 suz statis, dominico die, 
quarto Nonas Julii, in archiepiscopatum Turonum 
Gallie civitatis consecratur, in quo 26 annis san- 
ctissime vixit. (S. δεν. dial. n. c. 5.) Tempore ** 
quo primus episcopus datus est sanctus Martinus 
Valentinianus tum major rerum potiebatur. Noluit 


necessaria. Apollo annis 40 in solitudine exte— 
riore. Dortheus, cujus cibus erat panis 6 un- 
ciarum et unus fasciculus holeris et aqua. Piamon 
presbiter, cui aliquando offerenti corpus sacrum 
angelus circa altare apparuit, nomina absentium 
delens fratrumque presentium scribens. Marcus, cui 
angelus hora communionis Christi corpus prebuit. 
Moises vassas fratrum nocte aqua implebat per 10 
stadios vel 20 aut 30 trahens, qui quatuor latrones 
suum hospitium invastantes ligavit, crastino dorso 
eos in commune fratrum portaturus. Paulus pater 
50 monachorum. Stephanus per annos 40 probatus 
et magno Antonio notissimus, deinde ita tribulatus, 
ut membra ejus absciderentur. Julianus Accepsemas 


surgere ante Martinum, donec sellam regiam et na- C per 70 annos in cella reclusus nec vissus nec lo- . 


tes regis ignis incendisset, et sic solio suo superbus 
rex excutitur, et Martino invitus assurgit.] 

393. 10. [cccrxxi] (Higg.) Gratianus 3. et Equitius. 
Melantius, nobilisima mulierum Romanorum et 
Marcellini quondam consulis filia, unito "ὁ pretore 
tunc urbano filio derelicto, Hierosolimam navigavit ; 
ubi tanto virtutum precipueque humilitatis miraculo 
fuit, ut Τα οῖϊ nomen acceperit. 

394. 1]. [cccrxxu] (Hign.) Pro c. Gratiani 4. et 
Equitii. Post Auxentii seram mortem Mediolani 
Ambrosio episcopo constituto, omnis ad fidem re- 
ctam talia convertitur. Aquilienses clerici quasi 
chorus beatorum habentur. Quia superiori anno 
Sarmatae Pannonias vastaverunt, idem consules per- 


cutus tandiu. [Sanctus (128) Patricius nascitur in 
Britania insula ex patre nomine Calpuirn, presbiter 
fuit ipse Calpuirn *** filius diaconi nomine Fotid. 
Mater autem erat Patricii Conchess, soror sancti 
Martini de Gallia. Sucat nomen in baptismate. Co- 
tbrege (129) diamb: icfogna docet hartreb. Mago- 
nius a Germano, Patricius, id est pater civium a papa 
Celestino.] 0. 

395. 12. [ccctxxm] (H Trip. vnu, 11.) Valens 5. 
el Valentinianus. (HicR.) His consulibus Valentinia- 
nus contra ligatos Sauromatarum vehementi com- 
motus furore, eruptione venarum, quod Grece 
appoplexis vocatur, fluxu sanginis 17. die mensis 
Septembris, statis anno 54, imperii autem 11, 


mansere. Theodorus sic (vir, 1): Pior monachus D mense 5, Brigitione obiit. 


ambulando edebat, ne sua carni placeret. Pambus 
noluit plus uno versu, id est « dixi custodiam vias 
meas » discere, dum ipsum compleret. Qui-interro- 
ganti se de eodem versu sic respondit : « Vix 49 
annis ipsum implere possum. » Qui rogante epi- 


Romanorum 47. Valens cum Gratiano et Valea- 
liano, filio fratris sui, secundum omnes annis 4, 
hoc est usque Kal. Octobris, in anno 364. post 
passionem. Sub quo hi consules fuerunt, teste 
Cassiodoro. 


VARLE LECTIONES. 
359 jenarus. Fuit illiriricus 1. *** lege: iniquissimis. — iniquissimus comes 2. **! evasit 1?  **' de hassia 


£. lege: Deusone. 


9 jam 1. ** uec in margine post addita 1. 


9" lege: unico. *** Cal. 1. 


NOTE. 
(128) Quse de sancto Patricio apud Marianum  Hibernicum apud O'Connor Rer. Hib. SS. I, I, 


eguntur, quamvis cum aliis fontibus satis conveniant, 
ad certum auctorem referre nequeo. 


P XC. Reliqua non intelligo. Sed in carmine illo 
eg 


itur : Ceathar trebhc dia fognad i. e. quatuor tri- 


(129) Cothraighe Patricii fuit nomen ; v. carmen bubus quia inserviit. 





713 


CHRONICON. 


— LIB. 1l. 114 


396. 1. [cccntxxiw] (Bgn4) Gralianus 4. et Méro- A. 401. 3. [cccixxix| (Pmop.) Siagrius et Eucherius. 


bawdes. Valens, lege data ut monachi militarent, 
nolentes fustibus jussit interfici. Thedosius Theo- 
dossi postea impetatoris pater, et plurimi nobilium 
occissi. (HikgR.) Fotinus in Galatia moritur, a quo 
Footinianorum dogma judaicum **'. Bassilius Cessa- 
riensis episcopus Capadociz clarus habetur, qui 
multa continentia et ingenii bona uno superbis 
malo perdidit. 

397. 2. [cccrxxv.] (Hren.) Valens 6. V. C. conss. 
Alamoinorum 30 circiter milia apud Argentarium 
oppidum Galliarum ab exercitu Gratiani strata, 
Florentinus, Bonosus et Rufinus insignes monachi 
habentur. E quibus Florentinus tam missericors in 
egentes fuit, ut vulgo pater pauperum nominatus 


Martinus episcopus Turrinorum *' apud Constantino- 
polim quintadecima die qua fuerat susceptus oc- 
ciditur. (Cass.) [His consulibus, teste Cassiodoro, 
sanctus Martinus Turonice civitatis episcopus in 
Gallia clarus habetur.] 
[cod. in marg., Ciclum 21. decenn. inc. ind. octava. 
402. 4. [cccrxxx] Antoricus et Siagrius. Sanctus 
Teophilus Alexandrie episcopus computum centum 
annorum cursu Theodosio, [fllio] Gratiani, dedica- 
vit, [consulatu Antoni et Siagri incipiente]. (BEpA.) 
Sinodus centum quinquaginta patrum in Augusta 
urbe contta Macedonum , sub Damasso papa et 
Gratiano. (cf. Ap. Mart.) Roma natalis sancti Da- 
massi papa 3. Tdus Decembr., via Ardiatina, in ba- 


sit. Gens Hunorum Gothos vastat; quia in Romanis Bsilica sua, qui sedit annis 18. (cf. Hb. pom.) Hic 


sine armorum depossitione suscepti, per avaritiam 
Maximi ducis fame ad rebellandam coacti sunt. Su- 
peratis in congressione Romanis, Gothi funduntur 
in Tracia. 

398. 3. [cccuxxvi] (Ehen.) Valentinianus 11. V. C. 
Valens de Antiochia exire compulsus, sera peni- 
tentia nostros de exilis revocat 3*6, 

(Hizn.) Lacrimabile bellum in Trachia, in quo, 
. deserente equitum presidio, Romane legiones a 
Gotis cincte, usque ad internicionem cessz sunt. 
Ipse imperator Valens, cum sagitta saucius fugeret 
et ob dolorem sepe equo laberetur, ad cujusdam 
villule cassam deportatus est; (HiER.) quo perse- 
quentibus eum barbaris, et incensa domo, sepul- 
tura quoque caruit. Hucusque Hieronimus. (Cass.) 
[Cassiodorus sic : Cui successit in Oriente Theodo- 
sius, Theodosii filius, quem sibi in consortium re- . 


constituit psalmos die noctuque per omnes 86 6[6- 
sias decantari. 

403. 5. [cccrxxxi] (PnospP.) Merobaudes 2 et Sa- 
turninus. (CAss.) Arcadius, Theodossii imperatoris 
filius, appellatur augustus. Sanctus Martinus epi- 
scopus Turonum Galliz civitatis clarus. 

404. 06. [cccLxxxu] (PRosp.) Ricomer et Glear- 
chus. Honorius, Theodossi filius, nascitur. 

(PRosP.) Ursinws, qui et Siricius, 37. papa am- 
nis 15 3, 

His consulibus in Britania seditione *** militum 
Maximus imperator est factus; qui mox ad Gallias 
transfretante, Gratianus Parisis Merobaude magi- 
stro militum proditione superatus, fugiens Lugduni 


captus atque occissus est. (BEpA.) Maximus Victo- . 


rem filium suum consortem regni facit. 
Romanorum 49. Theodosius, flius Gratiani cum 


gni Gratianus ascivit. Gratianus itaque cum quatuor- — Valentiniano patruo suo regnavit annis 11, mensi- 
decem regnaret annis, cum Theodosio regnat annis bus 4, hoc est usque [ad] Kal. Februarii, in anno 
6. Sub quo hi consules fuere. Anni ergo quatuor- 382. post passionem. Sub quo hi consules fuerunt, 
decem sunt, teste Cassiodoro, ab anno tertio Va- teste Cassiodoro. 

lentiniani, in quo Gratianus imperator factus est, — 406. 1. [cccrxxxim] (Pmosp.) Arcadiws et Bawto 
Lubicinio ** et Jovino consulibus, usque in mortem V. €. Hieronimus presbiter hoc tempore in Betle- 
Valentis et usque imperium secundum Gratiani.] bem toto jam mundo clarus habitavit , egregio inge- 

(PnospP.) Romanorum 48. Gratianus cum fratre Va- nio et studio universe zclesim serviens. 
lentiniano regnavil omne (lempus annis sex , hoc est 406. 2. [ccctxxxiv) (Higg.) Honorius οἱ Euodius. 
usque Kal. Octobris, in anno 370 post passionem.  Priscilianus in sinodo Burdigalensi damnandum se 
Sub quo bi consules fuerunt, teste Cassiodoro. intelligens, ad imperatorem Maximum pervolavit, 

399. 1. [cccuxxvu] (PRosp.) Awsonius et Olibrius.,, auditusque Triveris ab Ebodio prefecto pretorio, 
Gratianus post mortem patrui Theothossium, Theo- gladio addictus est, cum Eutrotia, Delfi ** rectoris 
dossi filium, in consortium adscripsit imperii ; conjuge, et Latretano aiiisque erroris consortibus. 
eique regnum tradit Orientis. Ea tempestate Pri- 407. 3. [cccncxxxv] (Hikn.) Valentinianus 3. et 
scillianus episcopus de Gallis ex Manicheorum et Eutropius. Burdigalem quedam  Priscilliani disci- 
Gnosticorum dogmate heressim nominis sui con- pula, nomine Urbita, ob impietatis pertinatiam 
didit. per seditionem vulgi lapidibus extincta est. 

400. 2. [cccrxxvin] (Pmosp.) Gratianus 5 et Theo- 408. 4. [ccctxxxvi) (Hign.) Theodosius 2. et Cyne- 
dosius. Ambrosius episcopus pro chatolica flde gius. Maximus tirannus a Valentiniano et Theodosio 
multa sublimiter rescripsit. (Ambrosius ** clarus | imperatoribus, in tertio ab Aquileia lapide, spoliatus 
his consulibus. ] iudumentis regiis, sistitur et capite damnatur ; cujus 

VARLE LECTIONES, 
Ἢ judaic 1. lege : inductum. ** Hoc loco in cocjce esse lacunam notavit Giesebrecht. 555 Lubicini" et 


Jovin' 1. ** ig mar l. desunt quedam. Sequeniia ad regem Athanaricum referenda sunt. "' Dama- 
$us papa obiit 4. ]d " Dec. hoc loco delela sunt. 335 seditione 1. ** Eutroti Adulfl 1. 


PaTROL. CXLVII. 23 





P 


715 


MARIANI SCOTTI 


716 


fllius Victor eodem anno Arbogaste est interfe- A fricze episcopus ordinatur. Claudianus poeta insignis 


ctus in Gallia *. 

Alia manu in marg. add. : 
sanctus Albanus martirizatur. 
409. 5. [cccrixxxvn] (HireR.) Timasius et Promo- 

tus. Itacius et Ursatius episcopi ob necem Priscil- 
liani, cujus accusatores fuerunt, sclesi:e commu- 
nione privantur. 

410. 6. [(ccczxxxviu] (BEpa.) Valentinianus 4. el 
Neolerius. Hieronimus librum de illustribus viris 
eclesie ad annum octavum Theodosii conscripsit. 
[Sanctus Patricius cum duabus sororibus suis, id 
est Lupuit et Tigris, venditur in Hiberniam. San- 
ctus quidem Patricius venditur ad regem nomine 
Miluc (130), filius nepotis Buain, in aquilone Hi- 


His temporibus 


habetur. 

416. 12. [cccxciv] Theodosius imperator die 
17. mensis Januarii, anno etatis 60. Mediolani obiit, 
sicut in tripartita historia eclesiastica legitur **. 
(x, 50). [Cum sanctum Patricium noluit dominus 
suus dimittere, nisi pro massa aurea, servavit san- 
ctus Patricius precepto Victoris angeli quidam por- 
corum, quorum custos fuit Patricius et pastor ; qui 
fodit massam auream, quam sanctius Patricius do- 
mino suo pro se.] 

Romanorum 50. Arcadius, flius Theodosii, cum 
fratre Honorio secundum omnes regnavit. annis 14, 
mensibus 3, hoc est usque Kol. Maii, in. anno 396. 
post passionem. Sub quo hi consules fuerunt. 


bernie , cujus porcorum pastor erat Patricius, etB — 417. 1. [cccxcv] (lsipon.) Arcadius 4. et Home 


Vietor angelus loquebatur sepe cum eo. Du: vero 
sorores ejus vendit: sunt in Conzelle Muirtemne *.] 

* Fol 141. ín marg. tuf. iterum manu secunda 
scriptum est : Sanctus Patricius genere Brittus 
cum esset 16 annorum , venditur in Hibernia ad 
Milcon, regem Dalnarzde. Cui sex annis servivit, 
et ab angelo Victore semper consolabatur, de 
lapide quodam cum eo loquens, qui ibi manet ; 
ibique additur : Hoc ante sex folia debuit scribi, 
id est hoc loco. — Necnon? 144'.. scripta sunt , 
que primum ad a 475. relaia erant, jam vero 
signis erasis nulli anno certo adscribuntur : San- 
ctus Patricius reddit massam auream domino 
suo per se. Cum enim dominus ejus noluit eum 


rius 3. Donatus Epiri "* episcopus draconem ingen- 
tem necavit, expuens in ore ejus, quem octo juga 
boum ad locum incendi vix trahere potuerunt. Ideo 
incensus est, ne putredo ejus aerem corrumperet. 

418. 2. [cccxcvi] (PRosP.) Cesariws et Atticus. 
Concilium Cartaginis, ubi Ipponensis concilii statuta 
firmantur et inseruntur. [Sanctus Martinus nocte 
dominica obiit, Cesario et Attico conss.] (GREC. Tur). 
(Sanctus "' Martinus Turonum episcopus octoage- 
simo primo setatis sux anno, episcopatus vero vige- 
simo sexto, obiit media nocte dominica, Cesario et 
Attico VV. conss.] 

410. 3. [cccxcvu] (cf. 4. pont) Honorius 4. et 
Ewlichianus. Siricius papa obiit 9. Kal. Martii. Aza- 


dimittere nisi pro massa aurea, servavit Patri- C stasius 38. papa post Petrum sedi! annis 5. Hic con- 


cius precepto Victoris angeli quidam porcorum 

quorum erat pastor, qui fodit masam. Cf a. 416. 

411. 7. [cccrxxxrx] (οἵ. Isi.) Titanus οἱ Simma- 
chus. Johannes monacus anchorita clara habetur. 

412. 8. [cccxc] (PnRosp.) Arcadius et Rufus. Va- 
lentianus ad vite fastidium nimia Arbogastis ma- 
gistri militum austeritate perductus, laqueo apud 
Vienne periit. Arbogastes magister exercitus, mor- 
tuo Valentiniano, cujus exitu gravabatur, Eugenium 
in Gallia facit imperatorem. 

413. 9. (cccxci] (BEpa.) Theodosius 3. εἰ Abun- 
dantius 2. [ A circio et ab aquilone Scotti et Picti 
vastant insulam Britanniam. ] 

[ Cod. in marg., Ciclus solis inc. | 


stituit ut quottienscumque evangelia sacra reci- 
tantur, sacerdotes non sedeant, sed curvi stent. 

420. 4. [ccexcvin] (Pmosr.) Manmiiws et Theodo- 
rus. Cum hoc consulatum inierat Eutropius eunu- 
chus, qui mox et honore et vita dejectus est. [Anno 
4. Eugenius occiditur.] 

(Cod. in marg., Ciclus 22, ind. 12. incipit.] 

421. 5. [cccxcix] (Pmosp.) Stülico et Aurelianus. 
Gothi Italiam, Alaricho et Radagaiso ducibus, in- 
gressi. 

422. 6. [cccc] (Pnosr. ViceMius et Fres- 
(u$. Johannes Constantinopolitanus et Theophilus 
Alexandrinus illustres episcopi habentur; et utrum- 
que obscuravit discordia, quz: eo usque processit, ut 


414. 10. [cccxcn] (Pnosr.) Arcadius 3. et Hono- D Johannes a Theophilo oppressus, Pontum in exilium 


rius 2. (CAss.) Johannes monacus, ornatus profhe- 
ti: gratia, Theodosio consulente de eventu belli, 
quod adversum Eugenium movebat , victorem fu- 
turum predixit. 

(4185.) 11. [cccxcin] (Pnos».) Olibrius el Provinus. 
Theodossius Eugenium tirannum vincit et perimit. 
Agustinus, beati Ambrossi discipulus, multa fa- 
cundia doctrinaque excellens, Ippone regione Af- 


perurgetur ; cum tamen communionem ejus maxima 
parte episcoporum, Romane pontificis exemplum 
secuta, servaverit. ' 

423. "7. [cccci]] (PRosP.) Arcadius Ὁ et Homoriss 
5. Pollentiz adversus Gothos vehementer utriusque 
partis clade pugnatum est. 

424. 8. (cccci] (Ap. Mart.) Theodosius augustus 
et Rumoridus, Anastasius papa obiit ὅδ. Kal. Maii. 


VARLE LECTIONES. 
Ὁ in marg. add.: ut Beda dicit in historia Anglorum. — ** epri... 1. M" luec in margine leguntar. 


NOTE. 
(130) Apud O'Connor, 1i, p. 81, dicitur Milcuon Dalaradise in Ultonia dynasta. 








717 


CHRONICON. — LIB. 1]. 


718 


Innocentius 30. papa annis 18. cathedram ienuil. À cessa est, eo quod modestia humilitatisque 3: minis 


(.. pont) (Innocentius papa constituit in sabbato jeju- 
nium celebrari, quia in eo in sepulcro erat Dominus, 
et discipuli jejunaverunt.] [Sanctus Patricius cum 
esset 30 annorum, veniens Turoniam, tonditur a 
sancto Martino tonsura monachica, quia servilem 
tonsuram antea hucusque habuit. Deinde trans Alpes 
ivit in occidentalem partem australem talie ad 
Germanum episcopum civitatis nomine Alsiodorus, 
et legit apud eum 30 annis divinam scripturam in 
insula nomine Alanensis.] 

425. 9. [ccccui] (Pnosp.) Honorius 6. et Aristentus. 
Cartaginense concilium habitum de Donatistis (Hir. 
(HrzR., V. S. Paulse) Sancta ** et beata Paula obiit 7. 
Kal. Febr., tertia sabbati post solis occubitum, se- 
pulta est 5. Kal. earundem, Honori augusto 6. et 
Aresthenio consulibus.] 

426. 10. (cccciv] (PnosP.) Stillicon et Antemius. 
Ragadaisus, in Tuscia multis Gothorum milibus ** 
cessis, ducente exercitum Stilicone, superatus et 
captus est. 

427. 11. (ccccv| (Paose.) Arcadiss 0. εἰ Probus. 
Vandali et Alani Gallias, trajecto Reno, 3. Kal. Ja- 
nuarii ingressi. : 

498. 19. [ccccvi] (Pnosp.) Honorius 7. et Theodo- 
sius 2. Constantinus in Britania tirannus exoritur, et 
ad Gallias transit. 

499. 13. [ccccvu] (ΒΕΡΑ.) Bassus vir V. conss. 
Corpora propfetarum Ambacuc et Michehse sancto- 
rum revelat Deus. 

430. 14. [ccccviu] (Cass.) Philippus V. V. com. 
Archadius imperator Constantinopoli obiit Kal. Maii, 
sicut in predicta historia zclesiastica legitur (x. 35). 

Romanorum 5]. Honorius cum Theodosio , fratris 
sui Alio, secundum omnes regnavit annis 15, hoc est 
usque Kal. Maii, in anno 41}. post passionem. 

431. 1. [ccccu] (PRosp.) Homorius 8. et Theodo- 
sus 3. Wandali Hispanias occupaverunt. Attalus 
Rome imperator factus, qui mox privatus regno 
Gothis cohesit 3.5. 

432. 2. [ccccx] (Paosp.) Varan et Tertullus. Roma 
a Gothis Alarico duce capta, et ob hoc solus fuit 
orientalium partium consul, quod et sequenti anno 
observatum. 


433. 3. [cccci] (Pnosp.) Theodosius 4. conss. Con- D 


stantinus apud Arelatense oppidum victus et captus; 
cujus ülium Constantem, in Hispanis regnare orsum, 
Gerontius comes, in Maximum quendam tyrannidem 
transferens interemerat. 

434. 4. [ccccxu] (Phose.) Honorius 9. εἰ Theodo- 
siws D. Maximo in Ispania regno ablato vita con- 


affectati imperii *'* invidiam non merebatur. Gothi 
a *"* rege Thaulfo Gallias ingressi. Eodem tempore 
Heros, vir sanctus et beati Martini discipulus, cum 
Arelatensi oppido episcopus presideret, a populo ejus- 
dem civitatis, fisons et. nulli insimulationi obnoxius, 
pulsus est. In quo ejus locum Patroclus ordinatus, 
amicus et familiaris Constantii magistri militum ; 
cujus per ipsum gratia querebatur. Inter episcopos 
regionis illius magnarum discordiarum materia fuit. 

439. 5. [ccccxin] (PRosp.) Luciws V. C. conss. 
Lucio clarissimo viro consul. Hujus collega in con- 
sulatu Herodianus fuit, qui novarum in Affrica re- 
rum reus, et honorem et vita amissit. Burgundiones 
partem Gallie propinquam Reno optinuerunt. Jovi- 


Dnus et Sebastianus fratres, in Gallia regno arepto, 


perempti sunt. Hac tempestate Pelagius Bruto *'* 
dogma nominis sui contra gratiam Christi, Celestio 
et Juliano adjutoribus, exerit, multosque in suum 
errorem trahit, predicans unumquemque ad justi- 
tiam voluntate propria regi, tantumque accipere gra- 
tie, quantum meru[erjit, quia peccatum [Ads] ipsum 
solum leserit. Unde et volentibus possibile sit, ut 
etiam posteros ejus obstrinxerit, omni carere pec- 
cato; omnesque parvulos tam insontes nasci quam 
primus homo ante prevaricationem fuit; nec ideo 
baptizandos ut peccato ex[sol]|vantur, sed ut sacra- 
mento adoptionis honorentur. . 

436. 6. [ccccxiv] (Pnosp.) Constantius et Constans. 
Atthalus a Gothorum consilio et presidio *!* tyran- 
nidem presumit in Gallias. 

437. 7. [ccccxv] Honorius 10. et Theodosiws 6. 
(Anno septimo imperii imperatoris Honorii] consu- 
latu jam Honorii decies et Theodosii sexies, incar- 
nationis autem juxta Dionissium anno quadringentis- 
simo 15, indictione 13, santtus Lucianus presbiter 
Hierosolimis, in epistola quam scripsit de inven- 
tione beatissimi corporis protomartiris Stephani 
sanctorumque Gamalielis Nicodimi et Abidon (131) 
sicut sibi revelatum est a Domino, inter cetera 
etiam de ipso eodem anno manifeste demonstrarat 
ita : « Die parasceve, hoc est [feria] sexta, Ζυ est 
3. Non. Decimbris, consulatu Honorii 10 et Theo- 
dosii 6. augustorum (cf. Bep) » et reliqua. Regula- 
ribus ergo septem mensis Decembris projectis, re- 
manent concurrentes quatuor anni predicti, hoc est 
Kal. Decembris feria quarta, et 4. Non ** Dec. 
feria quinta, et 3. Non. Decembris feria sexta, anno 
[7.] Honorii, consulatu predicto, quo corpora sacra 
a Domino sunt revelata. Scribsit ipsam revelatio- 
nem Greco sermone ad omnium [zeclesiarum] per- 
sonam; quam Avitus presbyter, Hispanus genere, 


VARLE LECTIONES. 


** hoec in inferiore margine fol. 1391. leguntur 
ine : ut Beda dicit in historia Anglorum. 


. M9 jacena ín. codice 1. 
81 jJege: humilitas. 


3 hoc anno mane secunda im 
815 affeetati periit 1. — *!* lege : rege 


margine 
Athaulfo. *!*jege : britto. 3.5 dio t. p. jam manu ín sec. in margine, sed in linea erasa antea scripla eran. 
NOTE. 


5* quat n 1. 
(131) V. Surii Acta SS. Aug. d. 3. 


719 


MARIANI SCOTTI 


720 


in Latinum vertit eloquium, et adjecta epistola sua, A qui babtizandi fuerunt, recesserunt. Ut ergo breviter 


per Orosium orientalibus dedit (BgpA). Qui Orosius 
ad loca sancta Hierusalem perveniens, quo eum Au- 
gustinus ad Hieronimum pro discenda anime ratione 
miserat, reliquias sancti Stephani accepit, et patriam 
reversus, primus intulit occidenti. (PnosP.) [Attha- 
lus a Gothis ad Hispanias migrantibus neglectus et 
presidio carens capitur. Ataulfus, a quodam socru 
vulneratus, obiit, regnumque ejus Wanlia, peremtis 
qui idem cupere intellegebantur, invasit. Pelagianis 
€" 34 papa Innocentio predamnatis Afrorum vigore 
et maxime Augustini episcopi industria resisteba- 
tur *!5, 

438. 8. [ccccxvi] (Pnose.) Theodosius 7. εἰ Palli- 
dus. Placidai, Theodosii imperatoris filiam, quam 


narrem, illa nocte, quse luciscebat in die dominica 
10. die Kal. Maii, fons sacer hora competenti reple- 
tus est. Evidenti ergo miraculo claruit occidenta- 
lium partium fuisse errorem. Hec prout potui vel 
epistolaris brevitas passa est, jubente [apostolatu 
vestro, rescripsi]. » 
[Cod. in marg. Ciclus 23. decenn. inc. indict. prima. 
440. 10. [ccccxvmu] (Pnaospr.) Homoriws 12. εἰ 
Theodosius 8. Hoc tempore Constantius, servus Chri- 
sti, ex vicario Roma habitans, et pro gratia Dei de- 
votissime Pelagianis resistens, factione eorundem 
multa pertulit, quz illum sanctis confessoribus so- 
ciaverunt. Concilio apud Cartaginem habito 214 vel 
amplius episcoporum, ad papam Zosimum sinodi 


Rome Gothi ceperant, quamque Ataulfus conjugem B decreta perlata sunt; quibus probatis, per totum 


habuerat, Wanliam pacem Honorio expetens, reddit, 
ejusque nuptias Constantius promeretur. (cf. 4. pont.) 
Innocentius papa obiit 4. Kal. Augusti. 

Zosimus papa quadragesimus post Pelrum tenet ca- 
thedram annis 4. 

439. 9. [ccccxvr] (Pmosr.) Honorius ll. et Con- 
stantius 2. Honorius Romam triumpho ingreditur, 
preeunte currum ejus Attalo, quem libare *'* (132) 
vivere jussit exulem. — (Pascnmas. epist.) Dimidia 
. posterior pars epistole Pascassini episcopi ad papam 
Leonem : « Non ergo nos dies una longius possita 
terreat, ne cum hoc vitamus incurramus errorem. 
Sicut tempore beate recordationis domini mei pre- 
decessoris vestri Zosimi anno consulatus Honorii 


mundum heressis Pelagiana damnata est. Valentia- 
nus, Constanti et Placidie filius, nascitur 5. Nonas 
Julias. Carthagis concilium contra Pelagianos (cf. 
l. pont.) Zosimus papa obiit 7. Kal. Januarii. 

441. 1l. [ccccxix] (Pmospr.) Monaziws el Plixia. 
Constantius pacem firmat cum Wanlia, data eidem 
ad inhabitandum secunda Aquitania et quibusdam 
civitatibus confinium provinciarum. 

Bonifatius papa 41. posl Petrum ordinatur, qui sedi 
ann. 4. 

[Cod. in marg., Ciclus solus inc.] 

442. 12. [ccccxx] (PRosp.) Theodosiws 9. et. Cos- 
staniius 3. Constantius ab Honorio in consortium re- 
gni adsumitur. Hieronimus presbiter moritur, anno 


augusti 11. et Constantii 2., tunc enim cum decli- C ztatis suse nonagesimo primo. 11. Kal. Octobris. 


naretur ne 10. Kal. Maii die pascha teneretur, cele- 


443. 13. [ccccxxi] (PRosP.) Agricola et Eustachius. 





bratum est 8. die Kal. April., id est pro embolisimo — Constantinus imperator obiit. (cf. |. poat.) Bonifa- 
communis est annus tentus, et error gravissimus est tius papa decrevit servum clericum non fieri nec 
ortus, in tantum ut misterio certo, quia dono Spiri- obnoxium curie vel cujuslibet rei. 

tus sancti ministratur? hz:c veritas probaretur ; quod 444. 14. [ccccxxu] (Paosr.) Honorius 13. ef Theo 
propterea eredidi exponendum, quia locus ipse etiam — dosius 10. Hoc tempore exercitus ad Hispanias con- 
sancto atque a me venerando fratri meo diacono tra Wandalos missus est, cui Castinus dux fuit; qui 
Libano notissimus est. Cujus misterii miraculum Bonifacium, virum bellicis artibus preclarum, inepto 
tale est. Quedam vilissima possessio Meltinas appel- οἱ injurioso imperio ab expeditionis sux societate 
latur in montibus arduis et silvis densissimis con- avertit. Nam ille periculosum sibi atque indignum 
stituta; illic perparva atque vili opera constituta ratus eum sequi quem discordem superbientemque 
eclesia est. In cujus babtizerio nocte sacrosaucta expertus esset, celeriten se ad portum Urbis atque 
paschali babtizandi hora cum nullus canalis, nulla inde ad Affricam proripuit. Idque rei puplicze mulio- 
sit fistula, nec aqua omnino vicina, fons ex sese re- rum [laborum] initium fuit. (cf. 4. pont.) Bonifatius 
pletur. Paucisque 5^ qui fuerunt consecratis, cum Dpapa obiit 8. Kal. Novimbris. 

deductorium nullum [habeat], ut aqua venerat, dis- 445. 15. [ccccxxin] (PhRosp.) Marinianus εἰ Ascie- 
cendit. Tunc ergo, ut supradixi, sub sancte me-  piodatus. Placidia augusta, a fratre Honorio pulsa, 
morie domino quondam meo ac beatissimo papa ad Orientem cum Honorio et Valenüiano pro&cis- 
Zosimo, cum apud occidentales error ortus fuisset, citur (PRosP). 


consuetis lectionibus nocte sacra discussis, cum pres- 
biter secundum morem baptizandi horam requireret, 
usque ad lucem aqua non veniente, non consecrati, 


Celeslinus 42. papa posi Petrum annis 9. 
Honorius Romam obiit, et regnum ejus Jobannes 
accepit *'!, 


VARLE LECTIONES. 


* pelagianus ]. 3:5 resitebatur 1. 315 i, e. libere. —*** pacisque 1. 


Beda dicit. 


9! hoc loco i& marg. sec. mans. ut 


NOTAE. 
(132) V. infra a.. 466. 


721 


CHRONICON. — LiB. III. 


T22 


Romanorum 52. Theodosius minor, Archadii filius, Ani; dogmatis sui insimuatione corrupit; sed ad 


annis 27, hoc est usque Kal. Maii, in anno 438. post 
passionem. Sub quo hi consules fuerunt. 

446. 1. [ccccxxi] (Pnmose.) Castinus εἰ Victor. 
Theodosius Valentinianum, amite sus fllium, ces» 
sarem facit, et cum augusta matre ad recipiendum 
occidentalem mittit imperium. Quo tempore Johannes, 
dum Affricam, quam Bonifatius obtinebat, bello re- 
poscit, ad defensionem sui infirmior factus est. 

441. 2. [ccccxxv] (PRosP.) Theodosiws 11. et Va- 
leMinianus. Placidia augusta et Valentianus cesar 
mira felicitate Johannem tirannum opprimunt, et re- 
gnum victores recipiunt, data venia Aetio, eo quod 
Uni, quos pert ipsum Johannes acceperat, ejusdem 
studio ad propría reversi sunt. Castinus autem in 


actionem Palladi diaconi papa Celestinus Germanum 
Autisidiorensem episcopum vice 8:8 mittit, et 
desturbatis hereticis, Britannos ad catholicam fidem 
redigit. (cf. 4. poni.) Celestinus papa constituit, ut 
psalmi David centesimi quinquagesimi ante sacrifi- 
cium antiphonatim decantarentur ; nam antea epi- 
stola et sanctum evangelium recitarentur. 

452. 7. [ccccxxx] (Pnosp.) Theodosius 13. εἰ Va- 
leninianus 3. Aetius cum Felicem cum uxore Pau- 
dussia et Grannitum diaconum... *' (Bgp4.) Sanctus 
Augustinus, statis anno 76. obiit 5. Kal. Septim- 
bris, cum in clericatu vel episcopatu annos 40 
compleret. 

453. 8. [ccccxxxi] (Paospr.) Bassus ei. Antiochus. Si- 


exilium actus est, quia videbatur Johannes sine B nodus apud Effessum ducentorum sacerdotum. Nesto- 
conibentia ipsius regnum non potuisse presumere. rius cum heressim nominis sui et cum multis Pelagia- 
Valentianus decreto Theodossi augustus appellatur. nis, qui cognatum errori suo turbabant *9 dogma, 
Archilar, nobile oppidum Galliarum, a Gothis multa damnatur. Ad Scotos in Christum credentes ordinatus 
vi oppugnatum est, donec imminente Aetio non im- a papa Celestino Palladius, primus episcopus missus 
punito accederent **, est. [Post ipsum) sanctus Patricius, genere Brittus, 
448. 3. [ccccxxvi] (PRosp.) Theodosius 12. et Va—- ἃ sancto Celestino papa consecratur, [et] ad archi- 
lentinianus 2. Patroclus Arelatensis episcopus a tri- episcopatum Hibernensem [mittitur] ; ubi [per an- 
buno quodam barbaro multis vulneribus laniatus nos sexaginta] signis atque mirabilibus predicans, 
occiditur. (PRosP.). Quod facinus ad occultam jussio- totam insolam Hiberniam convertit ad fldem. 


nem Felicis magistri militum referebatur, cujus 
impulsu, creditur, etiam Titus diaconus vir sanctus, 


494. 9. [ccccxxxu] (Pmosp.) Aetius et Valerius. 
Bonifacius ab Africa ad ltaliam per Urbem venit, 


Roms peccunias pauperibus distribuens, interem- accepit magistri militum dignitatem ; qui cum 


ptus est. 


resistentem sibi Aetium in prelio superasset, paucos 


449. 4. [ccccxxvi] (PRosP.) Hierius et Ardabures. post dies morbo extinctus est. (cf. j. pont.) Celesti- 
Bonifatius, cujus intra Affricam potentia gloriaque '^ nus papa obiit 6. Idus Aprilis. 
augebatur, bellum ad arbitrium Felicis, qui ad  Sizius 43. papa post Petrum annis 8. 
Italiam venire abnuebat, puplico nomine inlatum ** (PRosP.) Aetius vero, cum depossita potestate agro 
est, ducibus Maborno ** et Calvione et Saonece, suo degeret, ibique eum quidam inimicus repentino 
cujus proditione Abortius *** et Galivio, dum Boni- incursu opprimere temptasset, perfugus ad Urbem, 
faium obsident, interempti sunt; moxque ipse a atque illinc ad Dalfoatias, deinde per Pannonías ad 
Bonifatio dolo detentus est atque occissus. Exinde  Hunos pervenit, quorum amicitia auxilioque ussus, 
gentibus qua uti navibus * nesciebant, dum a pacem principum atque interpolata: potestatis opti- 
certantibus in auxilium vocantur, mare pervium nuit. 
factum est; bellique contra Bonifatium coepti in 455. 10. [ccccxxxis] (BEpa.) Theodosius 14. et 
Signisvultum ** cura translata est. Gens Wanda-  Marimss. Eudoxia, uxor Theodosii imperatoris, ab 
lorum ab Hispania ad Affricam transit. Hierosolimis remeavit, beatissimi Stephani proto- 
450. 5. [ccccxxvin] (Pmosp.) Felir et Taurus. Ne- martiris reliquias, quz» in bassilica sancti Laurentii 


sSloriusque Constantinopolitanus episcopus novum  possite venerantur, secum defferens. 


eclissis molitur errorem inducere, predicans Chris- 
stum ex Maria hominem tantum, non etiam [Deum] 
natum, eique divinitatem collatam esse pro merito. 
Cui impietati precipue Quirilli Alexandrini episcopi 
industria et pape Celestini repugnavit auctoritas. 


456. 1l. [ccccxxxiv] (Bepa.) Aspar et Ariovindus. 


D Sixtus papa fecit bassilicam matris Domini, quz ab 
antiquis Libere nomiaabatur. 


457. 12. [ccccxxxv) (Pmosp.) Theodosiws 15. el 
Valentinianus 4. Pax facta cum Wandalis, data eis 


Pars Galliarum propinqua Rheno, quam Franci ad habitandum Affricie portio. Eodem tempore Gun- 
possidendam occupaverunt, ab Aetio comite re- dicarium Burgundionum regem, intra Gallias habi- 


cepta. 

451. 6. [ccccxxix]. (Pnosp.) FlorenMius εἰ Dionisius. 
Felice ad patriam dignitatem provecto, Aetius ma- 
gister militum factus est. Agricola Pelagianus, 
Severiani episcopi Pelagiani filius, ecclesias Brittan- 


tantem, Aetius bello obtinuit, pacemque ejus *"* 
supplicanti : qua non diu potitus est, siquidem 


ἐστ Uni cum populo suo stirpe deleverunt. 


458. 13. [ccccxxxvi] (Pmosr.) Hisidorws et Semc- 
tor. Gothi pacis placita pertubant, et plura muuici- 


VARLE LECTIONES. 


9 [ge : abscederent. *" inaltum 1. ** lege : Mabortio et Galvione, Mabortius et Galvio. 
|l. ** insignis vultum 1. **' dimidia linea vacat, 58 lege : juvabant. ἢ ei s. dedit Pr. . 


123 


MARIANI SCOTTI 


784 


pia vicina sedibus suis occupant, Narbonensi oppido A primum superbissimam heressin ᾿ἀροδίοϊουβ gladius 


maxime infesti. Quod cum diu obsidione fame 
laboraret, per Latorium comitem ab utroque 
periculo liberatum est; siquidem per singulos 
equites binis tritici modis advectis, strenuissime 
hostes in fugam vertit, et civitatem annona adju- 
verit. 

459. 14. [ccccxxxvu] (Pmose.) Aethius et Sigis- 
vultus. Bellum adversus Gothos, Hunis auxiliantibus, 
geritur. In Affrica Gisiricus rex Wandalorum intra 
habitationis su: limites volens catholicam fidem in 
Arrianam impietatem subvertere, quosdam nostro- 
rum episcopos eotenus persecutus est, ut eos pri- 
vatos jure basilicarum suarum, etiam civitatibus 
pelleret, cum ipsorum constantiam nullis superbis- 


detruncavisset. Pax cum Gothis facta, cum eara post 
ancipitis pugnae lacrimabile experimentum humilius 
quam unquam antea preposcisent. Aelio rebus qua 
in Gallea componebantur intento, Geisericus, de 
cujus amicitia nihil metuebatur, Cartbaginem dolo 
pacis invadit, omnesque opes ejus, excruciatis 
diverso tormentorum genere civibus, ín ius suum) 
vertit. Nec ab secclesiarum dispoliatione abstinens, 
quas et sacris vassis exinanitas et sacerdotum 
administratione privatas, non jam divini cultus 
loca, sed suorum jussit esse habitacula. (Pnosr.) In 
universum capti[vi] populi ordinem sevus, sed 
precipue nobilitati et religioni infensus, ut non 
discerneretur, hominibus magis [quam] Deo bellum 


simi regis terroribus cederent. Valentinianus augu- B intulisse. 


stus ad Theodosium principem Constantinopolim 
proficiscitur, filiamque ejus in matrimonium accepit. 
Eodem anno piraticam barbari exercuerunt. Per 
idem tempus quatuor Hispani viri, Archadius, 
Probus, Paschasius οἱ Euticius, dudum apud 
Geisericum merito sapientie et fidelis obsequii 
clarique habebantur; quos rex ut copulatiores sibi 
faceret, in Arrianam sectam transire precepit. At 
illi hoc facinus constantissime respuentes, excitato 
in rapidissimam iram barbaro, primum proscripti, 
deinde exilio acti, ac postremum diversis mortibus 
interempti, illustri martirio mirabiliter occubuerunt. 
Puer autem, Paulillus nomine, írater Pascbassi et 
Euticil, pro elegantia formae atque ingeni admodum 


462, 17. [ccccxL) (Phosp.) Valewinianus D. et 
Anatolius. Defuncto Sixto episcopo, 40 amplius 
diebus Romana :clesia sine antistite fuit, mirabile 
pace atque patientis diaconi Leonis exspectans, qui 
tunc inter Aetium atque et Albinum amicitias 
integrandz Gallis detinebat. Leo igitur, legatione 
puplica accitus, εἰ gaudenli patrie presenialus, 44. 
papa Romane  cclesue — consecratur, sedems — per 
annos 21. (cf. i. pont) Geisericus Siciliam graviter 
affligens, accepto nuntio Sebastiani, ab Hispania 
ad Affricam transito, celeriter Carthaginem redit, 
ratus periculosum sibi ac suis fore, si vir bellandi 
peritus reciplende Cartagini incubuisset (PRosr). 

463. 18. [ccccxni] (Pmosp.) Cyrus vir clarissimus 


regi acceptus, cum ἃ professione atque amore (consu. Theodossius imperator bellum contra Wan- 


chatholicz fldei nullis minis pertubari possit, diu 
fustibus cessus et ad infimam servitutem damnatus 
est; ideo, uti apparet, non interfectus, ne de 
superata peritia impii etiam ilia stas gloriaretur 
(cf. DiowvsH epist. ap. Petav., p. 874). Sanctus 
Cirillus Alexandrinus episcopus ciclum nonaginta 
quinque annorum componit, incipiens ab anno 153. 
Diocletiani (133). 

400. 15. (ccccxxxvin] ([8100Ἀ.} Theodosius 10. et 
Faustus. Diabolus, in speciem Moisi Judeis in Creta 
apparens, per mare pede siccato ad terram repromi- 
sionis eos perducere repromittit, sed plurimis mersis 
ei necatis; reliqui salvi facti, ad Christi gratiam 
convertuntur. 


dalos movet, Ariobindo et Ansila atque Germano 
ducibus cum magna classe directis, qui, longis 
cunctationibus negotium differentes, Sicilie magis 
oneri quam Affrica presidio fuere.; 

464. 19. ([ccccxuu] (ΡΒΟΒΡ.) Déoscorus et Ew 
dozxius. Hunis Tracias et llliricum seva depopula- 
tione vastantibus, exercitus qui in Sicilia moraba- 
tur, ad  defenslonem orientalium — provinciarum 
revertitur. Cum Giserico autem οἱ Valentiniano 
augusto pax confirmata, et certis spatis Affrica inter 
utrumque divissa est. 

400. 20. [ccccxiur  (Pmose. Mazimss 2. εἰ 
Palernus. Hoc tempore plurimos Manicheos intra 
Urbem latere diligentia pape Leonis innotuit, qui 


461. 16. [ccccxxxix] (Pmosp.) Theodosius 17. εἰ Ὁ eos de secretis suis erutos et oculis totius zclesiz 


Festus. Hac tempestate Julianus Athelensis, jactan- 
tissimus Pelagiani erroris asertor, quem dudum 
amissi episcopatus intemperans cupido exagitabat, 
multimoda arte fallendi correctionis spem preferens, 
molitus est in communionem ecclesie irrepens. His 
insidiis Xistus papa diaconi Leonis ortatu vigilanter 
[occurens], nullum additum  pestiferis conatibus 
patere permissit. Et ita omnes chatolicos de rete- 
cHone fallacis bestie gauderet **, quasi tunc 


puplicatos, omnes dogmatis sui turpitudines damnare 
fecit et prodere, incensis eorum codicibus. 

466. 21. [ccccxLiv] (Pmospe.) Theodosiws 18. et 
Albinus. Hoc anno pascha [dominicum] celebratum 
est 9. Kal. Maii, nec erratum erat, quia in die 11. 
Kalend. earundem dies passionis fuit; ob cujus 
reverentiam natalis urbis Rome sine Circensibus 
transit. — Incipit epistola Pascassini episcopi ad 
papam Leonem, jubentem sibi rescribi questione 


VARLE LECTIONES. 


50 gaudere fecit Pr. 


ΝΟΤΕ. 
(133) Cf. etiam prologum et epistolam ipsius Cyrilli apud Petavium, p. 881. 





725 


CHRONICON. — LIB. ΠῚ. 


126 


orta [de eodem anno]: « Domino viro sancto atque A fensione chatholica per injurias gravissimas deffecisse: 


beatissimo » ... (134) « Non nos dies una longius 
possita terreat » et reliqua, que in anno ll. 33 
Honorii de hac epistola prediximus. Annus itaque 
417. incarnationis secundum Dionissium est annus 
9. ** Honorii, et annus 444, incarnationis secundum 
.Dionissium est annus [21. Theodosii]. 

467. 22. [ cccexuv] (ef. 4. Pont) Valentinianus 6. 
ei Nonius. Leo constituit in missa dicere « Sanctum 
sacrificium immaculatam hostiam ; » et monacham 
non accipere velamen capitis benedictum ab epi- 
scopo, nissi prius fuerit virginitas ejus pro- 
bata. 

468. 23. [ccccxrvi] (Bkpa.) Ethius 3. et Simmachus. 
Brittani a Scotis et Pictis superantur. Quos subjec- 


[Cod. in marg., Ciclus solis incipit.] 

470. 25. [ccccxrnvnn) (ΡΒΟΒΡ.) Postumianus εἰ 
Zeno. Theodossius imperator pro deffensione Euti- 
cetis Leonem papam Urbis ad se vocat. Qui dum 
ire vellet, a populo prohibitus, presbiteros et dia- 
cones direxit. 

471. 26. [ccccxrix] (Pmospr.) Asturius et Protoge- 
nes. Iterum vocati chatolici audiendi. 

412. 21. [ccccy] Valentinianus 0. et  Abienus. 
Concilium in Ephesso (135) contra Eutichianum 
presbyterum, qui Constantinopolim monasterio ce- 
leberrimo presidebat, dicens Dominum tantum esse 
Christum, non hominem. In quo Hilarius diaconus 
cum Julio episcopo Putelano vice pap: Leonis missi 


tionem Romanis pro auxilio promittentes missa le. Bfuerunt. Qui diaconus quia pro violata flde illic 


gio liberans, Scotos a Brittania projecit; ac domum 
reversura precepit Brittanis, murum trans insulam 
inter duo maria statuere. Quo cispite magis quam 
lapide constructo, ut dicessere Romani, Scoti ad- 
vecti iu navibus, Brittanicos quasi maturam segitem 
obviantes sibi cadunt, calcant, devorant. Iterum 
petenti *** auxilia Romani recurrant, et Scottos 
fugant, et cum Brittanis murum inter urbes saxo 
solidum a mare usque ad mare collocant, et in 
littore meridiani maris, unde bostes metuebantur, 
turres per intervalla ad prospectum maris statuunt. 
Recedente vero a Britania Romano exercitu, Scoti 
et Picti redeunt, et totam Brittaniam ab aquilone 
muro tenus et ipso interrupto capiunt. Brittani vero 
epistolam.lacrimabilem ad Ethium, Roman: potes- 
tatis virum, ter consulem, mittunt, anno 23. imperii 
Theodosii, sed nec auxilium impetrant. Revertuntur 
domum Scoti, et post non multum tempus reversuri 
Picti, extremam Brittanie partem tum primum et 
deinceps inabitaturi ** detinent. Brittani- autem 
unanimo consilio cum rege suo Vertigerno Anglos, 
quasi defensores patrie, ad se invitandos elegerunt. 
Sed exceptos impugnatores senserunt, conficta occa- 
sione quod pro se militantibus Britones minus 
suffüicientius stipiendia darent. 

469. 24. [ccccxrvu] (PRosP.) Alibius el Ardabu- 
res. Euticles heressiarces Constantinopolis presbi- 
ter, fretus Theodossi augusti amicitiis, conatus est 
"non perfectum hominem in Christo asserere **; 
contra quem Flavianus, ejusdem urbis episcopus, 
suscipiens, cum sacerdotibus suis damnatus est, 
auctore Dioscoro Alexandris urbis episcopo. Contra 
quem papa Leo missit episcopum, presbiterum et dia- 
conum, qui injuriam passi Flavianum nuntiant in de- 


clamavit pro anima sua latenter fugit (ad Romam] 
M5, (PaosP.) Theodossius imperator cum magna 
pompa a Placidia et Leone cum omni senatu dedu- 
ctus est, et in mausoleo ad apostolum Petrum depos- 
situs est. * 
* Hoc loco addit 2: Hujus Theodosii tempore, 
concilio apud Charthaginem ab impiissimo 
Honorico Wandalorum rege habito tantus 
Theonestus, cum alii sedibus quoque suis 
episcopi pellerentur, a Philippis sedis sue 
urbe depulsus, cum quatuor discipulis suis 
peregrinationis causa seu consolationis 
percipiende gratia Romam sub tempore 
Leonis papas venit. A quo favorabiliter su- 
sceptus, et aliquandiu ibi commoratus, inde 
ad beatum Ambrosium Mediolanensem epi- 
scopum contendit. Ab ipso quoque caritative 
susceptus, Theodosio principi tunc ibi degenti 
per ipsum est presentatus, et ab utrisque 
postremo in pace dimissus. Inde advenit 
Vindelicamm primam Rhstiz urbem Augus- 
tam, ubi et passus est unus ex discipulis ejus 
Ursus. Discedens ergo inde, venit ad Sigis- 
mundum regem Allobrogum, et ab eo Trevi- 
rensem Paulinum, indeque navigio urbem 
adit Mogontiacum. Ubi, contra hereticos for- 
tissime sana dimicante doctrina, secundum 
reliquit discipulum Albanum, martirio veris- 
sime super nivem dealbatum. 

Romanorum 53. Marcianus secundum alios regna- 
vil annis 7. juxta autem eum qui historia tunc con- 
scripsit (130) annis 8, secundum historiam Romanam 
annis 7, mensibus 2, hoc est usque quasi Kalendas 
Julii, in anno 445. post passionem. Sub quo hi 
consules fuerunt, teste Cassiodoro. 

473. 1. [ccccni] (Pmose.) Marcianus et Adelfius 
V. C. Pugna facta in Gallis inter Aetium et Atilanum 
regem Hunorum cum utriusque populi cede Attila 


fugatus est in Gallias superiores. 


VARLE LECTIONES. 


9 ]ege : IX. 999 Xl. corr. IX. 1. 9 petente 2. ubi hec, sermone valde mutato, εἰ mullis ἐς Bede hist. 
ecc 1, 19 sqq. additis, leguntur. "'* inhabituri 1.9 assere 1. —*** Hoc loco novus annus incipiebat, sed. jam 
ἱ et erasi sunt 


ΒΗΝΟΤΙ 


NOLE. 


(134) Exstat in cod. Parisino, olim ut videtur 
Moguntino, impressa inter S. Leonis I. epp., n. 64. 
quam hic omittendam censuimus. 

(135) Potius Chalcedone. Certum hujus loci fon- 


cf. Leonis, epp. 24, 29,.31 


tem invenire non potui ; , 
indicat, quale in cod. 


(136) Prosperi Chronicon 
August. et Mogont. legimus. 





721 


MARIANI SCOTTI 738 


474. 2. (cccctu] (Bep) Herculanus et Aspora- A Maximum Avitus in Gallias assumpsit imperium. 


cius. Johannes babtista duobus monachis caput suum 
juxta Herodis habitaculum revelat; quod Emessam 
Fenice urbem cum magno honore perlatum est. 
Gens Anglorum sive Saxorum Brittaniam tribus lon- 
gis navibus advechitur; totam pene insulam ab 
oriente ad occidentem subigit. 

475. 3. [ccccnu (Isrp.) Opilio εἰ Vincomalus. 
Sinodus Calcidonensis facta, ubi Eutiches et Díosco- 
rus damnati. Sanctus Leo papa sic (ep. 607): « De 
paschali observantia sancte memorie Theophilus 
ad augustum Theothosium seniorem scribens, per 
centum annos a primo pradicti principis consulatus 
degessit ordinem diei festi; cujus instructionis 74 
. nunc annus evolvitur, quo Opilione consule 2 Idus 


Aprilis celebrata est sacra solemnitas. B 


410. 4. [ccccniv] Aethius ei Studius. Unde 335 " 
sequenti *" anno Nonas Aprilis consequenter » et 
reliqua. Sed annus, qui erit 76, ut videtur discordat; 
siquidem in 8 die Kalend. Maii pascha constituitur, 
cum 15 Kalend. Maii, ut videtur, deberet fleri 
(PRosP.). Ordinatus episcopus Deogratias in basilica 
Fausti die dominica 8 Kalend. Novembris. Valenti- 
nianus augustus 1] Kal. Octobr. Ethium patricium 
et Boetium Kartagine (137) occidit. 

411. 5. [ccccLv] (Paospr.) Valentinianus 8 el An- 
temius. Valentinianus autem ab amicis Ethii 13 Kal. 
Aprilis [in campo Martio] occiditur (PnRosp.) Maxi- 
mus vero, vir gemini consulatus et patricim digni- 
tatis, alia die 12 Kal. Aprilis, Rome sumpsit im- 


perium. Post mensem autem alterum, nuntiato ei C 


ex Africa Geserici regis adventu, multisque nobilibus 
popularibus ex Urbe fugientibus, cum Maximus, 
data abeundi cunctis licentia, trepidus vellet absce- 
dere, 77 adepti imperii die a famulis Valentiniani 
delaniatus est, et membratim in Tiberim projectus, 
sepultura quoque caruit. Post haec consecuta est 
multis digna lacrimis Romana captivitas, cum enim 
Urbem omni presidio vacuam Gesericus obtinuit , 
4 Idus Julii, feria 3, occurrente sibi papa Leone 
episcopo sancto extra portas. Cujus supplicatio ita 
eum Deo agente linivit, ut cum omnia potestati 
ejus essent tradita, civitati sibi ab igne tamen et 
cede et supplicio abstineretur. Roma vero per 14 
dies secura et libera scrutatione omnibus opibus 


suis evacuata ** est; multaque milia captivorum , D 


prout cuique ἰδ vel arte placuerat, cum regina 
et flliabus ejus, Cartaginem abducta. Hoc anno, id 
est 490 incarnationis juxta Dionissium, pascha do- 
minicum 8 die Kal. Maii recte celebratum est, or- 
dinatione sancti Theophili 9; quod sanctus papa 
post Leo 15 Kalend. Maii potius observandum pro- 
testaretur. 

478. 6. [ccccLvi] (Cass.) Varan et Johannes. Post 


[Cod in marg. Cvclus 25 decenn. incipit indictione 9.] 

479. 7. [ccccLvu] (Cass., Constantinus et. Rufus. 
Avitus Placenti: depossuit imperium ** ; Marciano 
defuncto apud Constantinopolim, Leo Orientis, 
Majorianus Italie suscepit imperium*. Sub quibus hí 
consules fuerunt, teste Cassiodoro. 


2 hoc loco addit : Hucusque chronica imperii, 
in cujus fine hec habentur : « Post consulatum 
Theodosii 17 et Festi Gisericus Wandalorum 
rex Cartaginem ingressus est 14 Kal. No- 
vemb., in qua regnavit annis 27, mensibus 
3, diebus 7, Post hec regnavit Hunerix, 
fllius ejus, annis 7, mensibus 10, dies 28; 
qui in fine anni septimi regni sui catholicz 
ecclesi: persecutionem movit, omn e ec- 
clesias clausit, et cunctos Domini catholicos 
sacerdotes cum Eugenio Carthaginensi epi- 
scopo exilio religavit, ipseque Domini judicio 
scatens vermibus vitam flnivit. Post eum re- 
gnavit Guntamundus , Gentuni ejusdem Ho 
norici fratris filius, annis 11, meusibus 9, 
diebus 11; qui tertio anno regni sui cimite- 
rium sancti martiris Agile] apud Chartaginem 
katholicis dari precepit, Eugenio i 
nensi episcopo ab eodem jam de exilio re- 
vocato. Decimo autem anno regni sui eccle- 
sias chatholicorum aperuit, et omnes Dei 
sacerdotes petente Eugenio Cartaginensi epi. 
scopo de exilio revocavit. Quas ecclesiae fue- 
runt clausz annis 10, mensibus 6, diebus 5, 
hoc est ab octavo anno Honorici, id est ex 
die 7 Idus Februarii, usque undecimum an- 
num regis Guntamundi die 9 1dus Augusti, 
in quo completi sunt supradicti anni 10, 
menses 6, dies 5. Qui memoratus Gunta- 
mundus rex postmodum vixit annos 2, men. 
sem ]l. Post quem avit Trasamundus , 
Gentunis fllius, annis 26, mensibus 8, die- 
bus 1. Ad exordio ergo imperii Aviti usque 
ad annum vigesimum sextum Trasamundi, a 
quarto decimo autem anno imperii et morte 
Valentis usque in annum vigesimum secun- 
dum Trasamundi anni sunt. . . . Post quem 
regnavit Hildiricus, filius Honorici, annos 8, 
dies 8. Qui in exordio regni sui Bonifacium 
episcopum apud Kartagincm in ecclesia sancli 
Agilei ordinari precepit, et omnibus catho- 
licis libertatem restituit. Quo regnante as- 
sumpta tyrannide Geilemer regnum ejus inva- 
sit, in quo fecit annos 3 et totidem menses, 
qui tanta homicidia scelestus commisit, ut 
nec parentibus parceret. Fiunt ergo ab exor- 
dio regni Giserici usque ad exitum Wanda- 
lorum anni.....; ab interitu ergo Valentis, quod 
erat in quarto decimo anno regni ejus, usque 
ad supradictum tempus, sunt anni... Col- 
lecta ergo omnium summa annorum ab Adam 
usque ad Wandalorum perditionem funt 5733. 
— Que omnia ez codice Prosperi Mogontino 
sumía sunt. 


Romanorum 54. Leo secundum omnes regnauit assit 
17, et hoc est usque Kal. Julii, in anno 461 post 
passionem, his consulibus, teste Cassiodoro. 


VARLE LECTIONES. 


** cum anao praecedenti conjungenda | sunt. 


9" s. a. bis leguntur 1. 


818 eyacuta ]. — ** codez pergebel: 


quod sanctus papa Leo 15 Kal. Mail celebratum est ordinatione sancti Theophili, sed jam erasa. *"' Hec 


co novus incipiebat annus ; sed numeri et 


erasi suM. 


NOTE. 
(137) Error ex Prosperi codice minus recte intellecto. 


* 





729 


CHRONICON. — LiB. Ill. 


120 ' 


480. 1. [cccctvin] (Cass) Leo Asgwstus et Ma- A 494. 15. [ccccrxxm] (Cass.) Festus et Marcianus. 


jorianus Augustus. Majorianus in Affricam movit pro- 
cinctum. 

481. 2. [ccccur] (der.) Ricimer et Patricius. 
Alexandria οἱ giptus errore Dioscorii heretici lan- 
guescit. 

482. 3. [ccccrx] (Ism.) Magnus et Apollonius. He- 
ressis Acephallorum, Calchidonense concilium impu- 
gnantium, apparuit. Acepalli autem dicuntur, id est 
sine capite, quia auctor ejus non apparuit. 

483. 4. [cccctxi] (Jonp.) Severinus et Dagalaifus 
(Cass.) Majorianus juxta Dertonam civitatem 8 Idus 
Augusti occiditur, immissione Ricimeris; cui Seve- 
rum, natione Lucanum, Ravenne succedere fecit in 
regnum. [Leo *" papa obiit 4 Kal. Julii (Ap. Mart.).] 


Patricius Recimer, Rome facto imperatore Olibrio, 
Anthemium, contra reverentiam principis et jus affi- 
nitatis, cum gravi elade civitatis extinguit ; qui 40 
die glori: 80: defunctus est. Olybrius autem mense 
septimo imperii vitam exigit. 

495. 16..[cccctxxui (Cass.) Leo augustus Ὁ conss. 
Gundibado hortante, Glicerius Ravenne sumpsit im- 
perium. Eodem anno Leo imperator nepotem suum 
Leonem consortem facit imperii. 

496. 17. (ccccuxxiv] (Cass.) Leo junior asgusius 


. 6 conss. Nepos Roma Glicerio successit in regno. Leo 


imperator hoc anno obiit. Hec Cassiodorus, Jordanis 
episcopus sic in cronica ab eo hoc tempore compos- 
sita, sic quoque 2085.) : Leo Leonem juniorem, ex 


-484. 5. [ccccuxu] Leo 2 et Severus. Hilarius 45 papa B Ariagne filia nepotem suum in imperio ordinans orien- 


consecratur 2 Idus Novembris, quod tenet annis T, men- 
sibus 6. 

485. 6. [cccctxi] (BEpa.) Basilius et Vivianus. 
Theodorus episcopus civitatis, qua Cirie dicitur, eo 
quod a Ciro rege Persarum condita, scribit de vera 
incarnatione dominica contra Eutichen et Dioscorum, 
qui negavit humanam carnem in Christo. Victorius**, 
jubente papa Hilario, scripsit paschalem circulum 
532 annorum. 

486. 7. [ccccuhxrv] (Cass.) Rusticus οἱ Olibrius. 
Beorgor rex: Alanorum apud Pergamum a patricio 
Ricimere peremptus est. 

487. 8. [Ccccuxv] (CAss.) Arminericus el Basiliscus. 
Severus Rome in palatio fraude Ricemeris veneno 
peremitur. 

488. 9. [ccccrixvi] (BEpa.) Leo junior 3 consulatu. 
Theodorus predictus episcopus Ciriz scribit histo- 
riam dwclesiasticam, quee Tripertita dicitur (ΒΕΡΑ.), 
a fine librorum Eusebii, id est ab anno 20 Constan- 
tini Magni, usque ad tempus hujus Leonis impera- 
toris, quo et ipse episcopus obiit. 

489. 10. [ccccrxvu] (Cass.) Puseus et Johannes. 
Anthemius a Leone imperatore ad Italiam mittitur, 
qui tertio [ab] Urbe miliario, in loco Brontontas, 
suscepit imperium. 

490. 1l. [ccccnxvin] (Cass.) Anthemius Augustus 
2 conss. Marcellinus occiditur in Sicilia. 

491. 12. (ccccrxix] (CAss.) Marcianus et Zeno V. C. 
Arabundus imperium temptans, jussu Anthemi exilio 
'deportatur]. 

492. 13. [cccctxx] (Cass.) Severus et Jordannes. 
Romanus patricius, affectans imperium, [capitaliter] 
truncatur. Hilarius papa obiit 9 Kal. Martii. 

Simplicius papa 46 post Petrum, qui sedit annis 15, 

493. 14. [cccctxxi] (CAss.) Leo augustus 4 et Pro- 
bianus. Aspar affectate tiraunidis Constantinopoli a 
Leone imperatore occiditur. 


tali, anno 16 imperii sui obiit. 

(Jonp.) Romanorum 55. Leo junior moz paucis 
mensibus pwerile, ordinante tamen patre, rexisset 
imperium, manu sua generum suum Zenonem co- 
ronans imperatoremque constituens, rebus humanis 
excessit. Zenon autem natione Isaurus, gener Leo- 
nis imperatoris, regnavit annis 17. Hec Jordanis 
episcopus, et hoc est juxta Romanam historiam 
quod Leo senior tamen regnavit annis 16 ac meu- 
sibus 6 (138), hoc est usque Kal. Januarii. — (cf. 
BEpa.) In eodem anno 16, quo Leo obiit, Theo- 
dricus (139) rex Romam obtinuit, tempore Leonis 
junioris. 

Romamorum 56. Zenon regnavit secundum | omnes 


C annis 17, hoc est usque Kal. Januarii, in anno 479 


post passionem. Sub quo hi consules fuerunt, teste 
Cassiodoro. 

497. 1. [ccccrxxv] (Cass.) Pro consul. Leonis aug. 
junioris. Orestes, Nepote in Dalmatias fugato, filio 
Augustulo dedit imperium. 

498. 9. [ccccrxxvi] (Cass.) Basiliscus 2 et Armatus. 
Ab Odovacre Orestes et frater ejus Paulus occissi 
sunt; nomenque regis Odovacer assumpsit. 

499. 3. [ccccuxxvu] (Ier.) Pro cons. Basilici et 
Armati. Iste Zennon Leonem, augusti filium, inter- 
ficere quesivit. 

500. 4. [cccctxxvin] Ellus V. C. conssul. Sed τ 
mater ejus pro eo alium forma similem optulit. 


p 9501.5. [cccczxxmx] Zenon aug. 2 conss. Leonein ** 


vero occulte clericum fecit. 

502. 6. [ccccrxxx] Basilius junior conss. Quique 8. 
in clericatu usque ad Justini tempora vixit. 

503. 7. [ccccixxxi] (Cass.) Placidus V. C. conss. 
Odovacer in Dalmatiis Odviam vincit et perimit. 

504. 8. [ccccxxxn] (cf. ἰ. pont.) Severinus V. C. 
conss. Simplicium papa Acatium Constantinopolita- 


VARLE LECTIONES. 
« Hac sec. manu in loco raso. * Eadem ilerum ἐπ marg. fol. 145 mans secunda scripta sunt. | cum a. 


NOTA. 


499 conjungenda sunt. 


(139) In Historía miscella 17 annis regnasse dicitur. 


De Odovacare loquitur Beda. 





7T31 — MARIANI SCOTTI 732 
num episcopum et Petrum Alexandrinum episcopum A — 516. 3. [ccccxciv] (Cass.) Asteriws ct Presidius. 


Euticianos damnat. 

505. 9. [ccccuxxxin] (Is:p.) Faustus V. C. conss. 
Corpus Barnabz apostoli et evangelium Mathei ejus 
stilo scriptum reperitur, ipso revelante. 

506. 10. [ccccixxxiv] (ef. |. pont.) Theodericus et 
Venantius, Apostolicus papa Simplicius obiit 6. Non. 
Martii. 

Feliz papa 47 posi Petrum ordinatur, qui sedit 
annis 8. 

907. 1]. [ccccuxxxv] (ΒΕΡΑ.) Simmachus V. C. 
Honoricus rex Wandalorum Arrianus, in Affríca exu- 
latis defugatisque plus quam 334 episcopis chatolicis, 
eclesias clausit, plebem varis afficit suppiliciis; et 
quidem innumeris abscidens manus, linguas precidit. 


Teodricus rex Ravennam ingressus, Odavacrem [mo- 
lientem] sibi insidias occidit. 

. 817. 4. [ccccxcv) (cf. 4. pont.) Victor V. C. conss. 
Gelassius papa Menesium episcopum, a Felice papa 
damnatum, eclesie su: restituit. 

518. 5. (ccccxcvi] (cf. |. pont.) Paulus V. C. conss. 
Gelasius papa libros contra Eutichen οἱ Nestorium 
componit, et obiit 13. Kalend. Decembris. 

519. 6. [Ccccxcvu] (Jonp.) Anastasius augustus 2. 
conss. Anastasius imperator nullius meruit inimico- 
rum suorum vindictam audire, sicut nec ipse eclesiae 
jura servavit. 

Anastasius papa 49 post Pelrum, qui sedit amno 1, 
mensibus 6. 


nec tamen loquellam chatholicze confessionis eripere B 590. 7. [ccccxcvm] (Bmpa) Paulinus εἰ Johannes. 


potuit. 

508. 12. [ccccuxxxvi] (cf. |l. pont.) Decius et Lon- 
ginus. Felix papa etiam damnavit Acatium et Petrum 
episcopus Euticihenos. 

509. 13. (ccccuxxxvn] (Cass.) Boetius V. C. conss. 
Odovacer Feba rege Rugorum victo captoque, re- 
gnum potitus est. 

510. 14. [ccccuxxxviu] (Cass.) Dynamius et Sifidius. 
Theodricus rex intravit Italiam, [his consulibus, teste 
Cassiodoro]. 

611. 15. [ccccuxxxix] (Cass.) Probinus et Eusebius. 
Cui Odovacer ad Isontium pugnam parans, victus cum 
tota gente fugatus est. Iterum [eodem anno Verone] 
pugna vincitur Odovacer. 

512. 16. [ccccxc] (Cass.) Faustus junior conss. 
Theodricus ad Ducam fluvium Odovacrem vincit [ter- 
tio certamine], et Ravennam fugiens obsidetur. 

613. 17. [ccccxci] (Cass.) Olibrius junior conss. 
Odovacer cum Erudis **^ egressus Ravenna nocte, ad 
pontem Candidiani a Theodrico memorabile certamine 
superatur. Tunc Wandali, pace suppliciter postulata, 
ἃ Sicilie solita depredatione cessarunt. 

[Eodem anno Zeno imperator obiit.] [Sanctus Patri- 
cius Hiberniz archiepiscopus, annorum 132 (122) *s5, 
beatissimo fine obiit. Annorum 16 venditur, 6 annis 
in servitute, 40** in Romanis partibus, 70 (60) **! 
annis in Hibernia predicavit (140). 

Romanorum 57. Anastasius secundum omnes regnavit 
annis 27, hoc est Kal. Maii, anno 506 post passionem. 
Sub quo hi consules fuerunt. 

$14. l. [ccccxcu] (H. R.) Anaslasius Augustus et 
Rufus. Hic duas naturas, id est humanitatis et die- 
tatis **, seeundum Eutichium negavit [in Christo]. 

[Cod ín marg. : Ciclus decenn. 27 incipit ind. 2.] 

515. 2. [ccccxcu Albinus V. C. consul, Gelasius 
papa 48 post Petrum, qui sedit. annis 4, mensibus 10. 


Trasmundus Wandalorum rex chatolicas zclesias, et 
225 episcopos exilio in Sardiniam missit. (lib. pou.) 
Anastasius papa obiit 5. Kal. Junii. (Anastasius papa 
voluit occulte revocare Achatium Constantinopolita- 
num episcopum damnatum, et non potuit ; qui etiam 
divino nutu percussus est.] 


521. 8. [ccccxcix] (lib. pont.) Johannes V. C. Sim- 
machus papa 60 post Peirum annis 15. [Propter ele- 
ctionem Simmachi pape et Laurentii Festus ex- 
consul nobilissimus et exconsul Probinus ex parte 
Laurentii adversus Faustum exconsulem ceterosque 
ex parte Simmachi in medio Urbis cedes et homi- 
cidia fecerunt, clericosque multos occiderunt. Unde 


C etlam sanctus Paschasius diaconus post mortem 


suam in pena positus erat, quia contra populum in 
electione Laurentii usque in flnem vite sus per- 
mansit; sicut in Dialogo legitur. (Gngc. Dial. IV, 
40.) Et hoc fuit peccatum minimum, id est culpa 
ignorantie, quia ipse putavit rectius coram Deo 
quod fecit, quam aliter.] [Simplicius papa fuit a 
consulatu Paulini usque ad consulatum Senatoris 
secundum 3". | 

622. 9. [pn] (Cass.) Patricius et Hipatius V. C. 
Rex Theodricus Romam venit; et senatum affabiliter 
tractat. 

523. 10. [pi] (Cass.) Avienus οἱ Pompeius. Theodri- 
cus Rex Romane plebi donavit annonas. 

524. 11. [prr] (Cass.) Avienus junior et Probus. Rex 


D Theodricus aquam Ravennam perduxit, [cujus formam 


sumptu proprio instauravit, qua longis antea fuerat 
ad solum reducta temporibus.] 

525. 12. [pur] (Cass.] Cetheus V. C. conss. Virtute 
domini [regis] Theodrici, victis Vulgaribus, Sirmium 
recepit Italia. 

526. 13. [niv] (Bzp4.) Theodorus et. Sabinianus, 


VARLE LECTIONES. 


δ jege : Erulis. 


δ CXXXII corr. CXXI] 1? CXXII 2. **numerus deletus esse videtur 1. deest 2.  '' LXX. 


corr. LX 1? LX 2. 99 Πα}. "* ila alio loco in marg. sec. manu; supple : gesta pontificum. 


NOTE. 
(140) De numeris cf. O'Connor, Il, p. 124, n. 96 ; quem ex hoc loco suppleas velim. 


733 


CHRONICON. — LIB. Iii. 


734 


Simmachus papa multa xclesiarum [opera] a funda- A scopum aliosque ad Anastasium imperatorem do- 


mentis creavit, vel prisca renovavit. 
[Cod. in marg., Ciclus solis incipit.] 

527. 14. [nv] Messala et Ariobinna. Ad ** beatum 
Petrum et beatum Paulum et beatum Laurentium 
pauperibus habitacula [construxit.] 

528. 15. [pvi] Anaslasius augustus 3. et Venantius. 
Et omni anno per Africam vel Sardiniam episcopis 
qui in exilio erant peccunie et vestes ministrabat. 

529. 16. [nvi] (Cass.) Venantius junior et Celer. 
Thedrícus contra Francos mittit exercitum. 

530. 17. [pvm] Imporisunus V. C. Qui *'' Gallias 
Francorum depredatione confusas, victis hostibus ac 
fugatis, suo adquessivit imperio. 

531. 18. [pix] (1310.) Boetius V. C. conss. Apud 


Cartaginem Olympius [quidam] Arrianus in balneis B 


sanctam Trinitatem blasfemat. 

532. 19. [nx] Feliz el Secundinus. Sed *"* statim, 
ignis jacula imminente, visibiliter est combustus. 

533. 20. [nxi] (Is;n.) Paulus εἰ Muschianus. Bar- 
nabas quoque quidam Arrianus episcopus dum con- 
tra regulam fidei quendam babtizans dixisset : 
« Babtizo te, Barrabas, in nomine Patris per Filium 
in Spiritu Sancto, » statim aqua, quse fuerat ad 
babtizandum deportata, nusquam comparuit. Quod 
aspiciens qui babtizandus erat, confestim ad zcle- 
siam chatolicam abiit, et babtismum Christi su- 
scepit. 

Iste 9* annus nativitatis Domini secundum cursum 
solis et lunc 2. continetur. 

534. 21. [pxn] Probus et Clementinus. 

[Cod. in marg., Ciclus 28. decenn. Incipit ind. sexta.] 

535. 22. [pnxui] (Isrmp.) Semator V. C. conss. Ful- 
gentius episcopus in confessione fldei et scientia 
floruit. 

936. 23. [nxiv] (Cass.) Cassiodorus conswl sic : 
« Me etiam consule, in vestrorum laude temporum, 
adunato [clero vel] populo Romano, [zclesie] rediit 
optata concordia. » 

037. 24. [pxv] (Cass.) Florentinus et. Anthemius. 
Theodricus rex flliam suam Amalasuintam Eutarico 
viro glorioso copulavit, (Deo auspice]. [Simmachus 
papa obiit 14. Kal. Agusti.] 

Hormista papa 51. post Peirum qui sedit annis 8. 
(Hormisdas ** prefuit a consulatu Senatoris usque 
ad consulatum Simmachi et Boethii.) 

538. 25. [pxvi] (Cass.) Petrus V. C. conss. Eutha- 
ricus Cillica a senatu et plebe exceptus est ad con- 
sulatum. 

539. 26. [pnxvu] (cf. |. pont.) Ewtharicus Cillica 
εἰ Justinus. Hormista papa compossuit clerum psal- 
misque erudivit. 

540. 27. [pnxvni] (H. R.) Amasiasius 4. V. C. 
Hormista papa missit Ennodium Ticiniensem epi- 


cendum. (Jomp.) Anastasius vero spernens et heresi 
favens Euthicetis , cum chatolicos insecutus est 
diversis partibus et partibus **, inimicorum vallatus 
agminibus, sepe congemens, divino fulmine periit. 
Jordanis episcopus historíam tunc ita scripsit : Ana- 
stasius imperator merens et furens, major octoge- 
nario statis anno regnique 28, rebus humanis 
excessit. * 

* manus quoe continuationem an. 1126-1198. 
scripsit, addidit : Sanctus Remigius Francos 
ad fidem Christi convertens, cum rege ipso- 
rum Clodeveo baptizavit uno die tria milia. 
Clodoveus rex Francorum misit Romam san- 
cto Petro auream coronam sub Hormista 
papa et Anastasio imperatore. 

Romanorum 58. Justinus senior secundum  histo- . 
riam Romanam et Jordanem episcopum, qui tunc 
cronicam compossuit et vixit, imperavit annis 9, 
juxta autem Bedam tantum annis 8, hoc est usque 
Kal. Jan. in anno [9514. post passionem.] 

641. 1. [pxix] (ΗΠ. R.) Rusticus εἰ Vitalis V. C. 
Justinus nomen hereticorum cepit extingere, eorum- 
que ubique zclesias catholice consecrari. 

542. 2. [pxx] (Jonp.) Valerius εἰ Justinianus. Ju- 
stinus Amantium prepossitum palatii et Andream 
cubicularium occidit, Misaelem et Ardaburem cubi- 
cularios Sardicam in exilium missit. 

643. 3, [nxxi] (lib. pont.) Simmachus εἰ Boetius. 
Hormista pàpa obiit 8. Idus Augusti, [his consulibus, 


Csecundum gesta pontificum, id est Maximo **. 


[Sancta *" Brigita Scotta virgo in Hibernia obiit.] 

644. 4. [pxxn] Maximus V. C. consul. Johannes 52. 
papa annis 2, mensibus 10 [his consulibus, secun- 
dum gesta pontificum]. 

545. 5. [pxxiu] (H. R.) Opilo et Justinus agustus. 
Theodricus autem, Arrianus imperator Italis, Johan- 
nem papam et cum eo Theodorum et Agapitum con- 
sulares viros, et Agapetum patricium ad Justinum 
imperatorem Constantinopolim , interminans , nissi 
dimitterentur heretici in pace sinere, ipse etiam 
omnes Italie gladio occidisset. (ΒΕΡΑ.) Johannes 
vero papa Constanstinopolim veniens, ad portaia 
qua vocatur Aurea, populorum turbis ei accurren- 
tibus in conspectu omnium roganti ceco lumen red- 


Daidit. (ΗΠ. R.) Justinus autem imperator fletibus 


ligationum, pro certo imminente cede chatolicorum 
populorum motus, hereticos dimittere cessit. [Co- 
lumcilli nascitur in Hibernia]. 

546. 6. (nxxiv] (BEpa.) Probus junior ei Filore- 
nus conss. Johannes vero papa cum rediens Raven- 
nam venisset, Theodricus eum cum comitibus 
carceris afflictione peremit, invidia ductus, quia 
chatolicz:e pietatis defensor Justinus eum honorifice 


VARLE LECTIONES 


"* cum α. 526. coniungenda sunt. 
mans in margine. 
esse referenda. — ila. 1. 
huc sunt relata. 


9! cum q. 529. conjungenda. ! prima 
huc in marg. mang secunda, que etiam signo indicavit, verba Hormista VIII. ad a. 535. 
8:6 i(a secunda manus hec ad a. 044. retulit. hac primum a. 044. scripta, posi 


845 cum a. 531. conjungenda. 





735 


MARIANI SCOTTI 


T36 


suscepisset. (cf. lib. pon.) quo anno, id est consu- A consul. Bilizarius palricius de Persis mirabiliter 


latu Probi junioris, etiam Simmachum patricium 
Ravenna occidit. Johannes papa obiit 13. Kal. Ju- 
nii; cujus corpus translatum est et sepultum in 
basilica sancti Petri apostoli. Hujus Johannis san- 
ctus Gregorius papa in libro (ur, 2 ; 1v, 30) dialogorum 
meminit. 

547. 7. [pxxv] (BEpa.) Olibrius V. C. consul. (H. R.) 
Theodricus autem anno sequente subita morte Ra- 
venne periit. Gothi autem Athalaricum, ex Theo- 
drici regis ^ natum, cum matre ejus sibi preficiunt. 
(Βερα.) Heldericus Wandalorum [rex episcopos ab 
exiliis reverti et sclesias instaurare precipit, post 
annos 74 heretice profanationis. (Isrp.) Post Tran- 
samundum Hildericus, ex Valentiniani imperatoris 


Lriumpavit. 

550. 2. [nxxni] (igip.) Decius V. C. consul. Bili- 
zarius a Justiniano in Affricam missus, Wandalorum 
gentem delevit. 

651. 3. [pnxxx] (ef. lib. pont.) Lampadius ei Ore- 
sies viri clarissimi consules. [His consulibus Felix 
papa obiit 4. Jd. Oct.) 

Bonifatius papa 54. post Peirum amnis 2. Doni- 
faeius papa obiit dio 18. Oct. consulatu Lampadii 
secundum ***, 

552. 4. [pxxx] (Bgpa.) Pro cons. Lampadii et Orestis 
ilerum. Corpus sancti Antonii monachi a Deo revela- 
tum Alexandriam deffertur, et in aeclesia beati Johan- 
nis babtistte humatur. 


captiva filia genitus, Wandalorum regum suscepit. B 993. 5. [pxxxi] Iterum pro cons. Lampadii εἰ Orestis 


Qui sacramento a Transamundo adstrictus, ne cha- 
tolicis in regno suo consuleret, antequam regnum 
susciperet, episcopos ab exilio reverti jussit, eisque 
seclesias reformari precepit. 

Feliz 53, papa annis 4, mensibus 2. 

Acephalorum heresis abdicatur [dicentes, Paulum 
apostolum in epistolis suis precepisse feminas debere 
fleri diaconas, quia eas commemorat post diaconos]. 
(lb. pont.) [Olibrio cons. Johannes papa sepultus est. 
6. Kal. Jun.] 

648. 8. [pxxvi] Maburtius conss. |[Mab. cons. 
Felix successit. Hoc anno Dionisius computum 
suum incepit, ita dicens inter cetera (Epist. 2, ap. 
Pet, p. 877): « Presentis anni monstremus exem- 


viri clarissimi consules. 

(Cf. lib. pont.) Mercurius papa 55. amnis 2. [His 
consulibus Bonifacius obiit 17. die mensis Octobris. 
Mercurius, qui et Johannes, papa obiit 6, Kal Jun. 
p. c. iterum Lampadii.] 

Hucusque ciclus magnus pascalis 532 annorum 
protenditur, in cujus anno 13. dominus noster Jesus 
Christus passus 8. die Kal. April., luna 15, atque 
6. Kal. April, luna 17; a mortuis resurrexit anno 
18. imperii Tiberii cesaris juxta historiam evan- 
gelii. 

Cyclus magnus paschalis solaris εἰ decennovennalis 
simul incipiunt. 

554. 6. [nxxxu] (P. D. mn, 25.) Justinianus au- 


plum; indictio quippe quarta est et lunaris ciclus (; gustus 3. Justinianus leges Romanorum multis libris 


ll, decennovennalis 14. Et quia endicadis 6. est 
annus, eum embolismum esse necesse est. A 15. 
itaque luna preteriti festi usque ad 14. presentis 
quot dies sunt, diligentius inquiramus, et invenie- 
mus procul dubio quando pascha celebrare debe- 
mus. Transacto anno, per indictionem 3. pasche 
14. lunam 9. die Kalend. Aprilis, id est 24. mensis 
Martii fuisse, quis dubitat? » et reliqua. Et paulo 
ante dicit (Epist. 1, ib., p. 874): « Hoc monemus 
quod cíclus iste 96 annorum, quem fecimus, non 
per omnia in se ipsum revertitur, et ideo post exple- 
tionem 95 annorum non ad 5. ciclum sancti [Cirilli], 
qui incipit ciclos suos ab anno 153. Diocletiani, 
quorum 5. ciclum nobis necessario prepossuimus, 


nimis prolixe et inutili dissonantia intra duodecim 
libros coartavit in unum librum, quem codicem 
Justinianum nominari precepit. Sanctus Beda sic 
(BEpa.): » Dionisius paschales scribit circulos, iuci- 
piens ab anno dominice incarnationis 532, qui est 
annus 248. Diocletiani, post consulatum Lampadi et 
Orestis; quo anno codex Justinianus orbi promul- 
gatus est. » Hec Beda. Cum ergo supputando a Dio- 
cletiano usque ad ciclum Dionjssi dicit Beda primum 
annum cicli Dionissi ipsum fuisse annum 248. Dio- 
cletiani post consulatum Lampadii et Orestis, satis 
quod verum est ostendit, annum primum cicli 
bionissi 09"» esse Justiniani. Ex ipso itaque primo 
anno cicli Dionissi, id est 69 anno Justiniani, nu- 


sed ad nostrum primum ciclum, quem nos ab anno D merando supra versus usque ad Diocletianum juxta 


248. ejusdem Diocletiani, incepimus, lector íncur- 
rat » et reliqua. (BEp4A.) Benedictus abbas virtutum 
gloria claruit, quas sanctus Gregorius in dialogo 
conscripsit. (Ism.) Justinus Constantinopolim Justi- 
Bianum, sororis suz fiiium, ante quartum mensem 
obitus sui imperatorem faciens, obiit. 

Romasorum 59. Justinianus, omne este historico, 
regnavit annis 38, hoc est usque Kalendas Jan., in 
anno 552. post *passionem. Sub quo hi consules 
fuerunt, teste Cassiodoro. 

649. 1. [pxxvi] (lsr.) Jestiniamus augustus 2. 


cronicam Eusebii vel Bede supputemus, atque inde 
860 iterum usque ad ciclum Dionissi secundum scri- 
pturam divinam apostolicosque viros, qui tunc tem- 
poribus ipsis etiam de ipsis annis bene disputaverunt, 
non tantum ut ostendimus mendacium cronicarum, 
sed ut defendamus sacratissimam veritatem evange- 
licam virosque catolicos &clesie, qui post evange- 
lium perhibent dominum nostrum Jesum Christum 
6. Kal. April. luna 17. a mortuis resurrexisse, id 
est Hieronimum et Augustinum. Victorius etiam ad 
Hilarium papam sic (ap. Petavium) : « Primo vero 


D. VARLE LECTIONES. 
"* supple: filia. 339 supple: gesta pontificum. 55 idem 1? 





T31 


CHRONICON. — LIB. IIl. 


138 


azemorum die dominus noster Jesus Christus cenans A cronica Eusebii vel Bed:z de aunis incarnationis 


cum suis discipulis, postquam sui corporis et san- 
ginis sacramenta patefecit, ad montem oleveti, sicut 
evangelia sancta testantur, progressus, ibique de- 
tentus est a Judeis tradente discipulo. Dehinc sexta 
feria subsequente, id est 8. die Kal. April, cruci- 
fixus est, et sepultus tertio, die, hoc est 6. die Kal. 
Aprilis, dominico die resurrexit a mortuis » et re- 
liqua. Cassiodorus quoque senator expossitorque 
sacri psalteri in sua cronica sic; « His consulibus 
dominus noster Jesus Christus passus est 8. die Kal. 
April., et deffectio solis facta est, qualis antea vel 
postmodum nunquam foit, » et reliqua. — Ab ipso 


ergo primo anno cicli Dionisii regnavit Justinianus . 


annis 5 usque in annum 527. incarnationis secun- 


contradicunt sancto evangelio. Inter Diocletianum 
autem atque ciclum Dionissi per ciclos 13 decenno- 
vennales desunt 7 anni. Quos sic juxta divinam 
Scripturam possumus bene investigari. Diocletianus 
enim in anno 278. incarnationis secundum Dionis- 
sium incipiens, regnavit 20 annos. In cujus anno 19, 
id est in anno 287. incarnationis juxta Dionissium, 
in quo 5. Kal. April. pascha contegit, convenit hoc, 


. quod in cronica sua ita dicit Eusebius: « Anno 19. 


Diocletiani mense Martio in diebus pascha ecclesise 
[subverse sunt). » (Hikn.) Quarto autem persecu- 
tionis anno Constantinus regnare orsus est. Secundo 
persecutionis anno Diocletianus Nicomediz, Maxi- 
mianus Mediolani purpuram depossuerunt. Apparet 


dum Dionissium. 13. Inde Justinus senior regnavit B ergo quod unus annus erat inter Diocletianum et 


annis 8 usque in annum 519. incarnationis secundum 
Dionissium. 40. Inde Anastasius regnavit annis 27 
usque in annum 492. incarnationis secundum Dio- 
nissium. 57. Inde Zeno regnavit annis 17 usque ín 
annum 479. incarnationis secundum Dionissium. 
74. Inde Leo regnavit annis 17 usque in annum 458. 
incarnationis secundum Dionisstum. 81. Inde Mar- 
cianus regnavit annis 7 usque in annum 45]. 
incarnationis secundum  Dionissium. 108. Inde 
Theodossius regnavit annis 27 usque in annum 
424. incarnationis secundum  Dionissium. 123. 
Inde Honorius regnavit annis 18 usque in annum 
409. incarnationis secundum  Dionissium. 136. 
Inde Archadius regnavit annis 13 usque in an- 


Constantinum ; duo autem anni secundum multos , 
quos Galerius gener Diocletiani regnavit. Galerius 
ergo regit tertium persequtionis annum, incipiens 
in anno 195 Diocletiani et terminans in anno primo 
Constantini, id est in anno 299. incarnationis se- 
cundum Dionissium. Constantinus itaque in anno 4. 
persequtionis incipiens, regnavit 30 annis, mensibus 
10, usque in anuum 330. incarnationis secundum 
Dionissium, in quo indictione tertia obiit 25. die men- 
sis Maii. Inde Constantinus teste Orosio regnavit 
annis 27 usque in annum 357. incarnationis secun- 
dum bDionissium. In decretali epistola sancti Julii 
papse apostolicz: sedis tunc ita veritas intimatur : 
« In nomine domini Dei et salvatoris nostri Jesu Chri- 


num 396. incarnationis secundum Dionissium. 147. ( 811, imperantibus quoque Constantino et Constante 


Inde Theodossius regnavit annis 11 usque in annum 
385. incarnationis secundum Dionissium. 153. Gra- 
tianus annis 6 usque in annum 379. incarnationis 
secundum Dionissium. 157. Inde Valens regnavit 
annis 4 usque in annum 375. incarnationis secun- 
dum Dionissium. 168. lnde Valentinianus regnavit 
.annis 11 usque in annum 364. incarnationis secun- 
dum Dionissium. 169. Inde Jovianus regnavit men- 


sibus 8 usque in annum 303. incarnationis secun- 


dum Dionissium. 171. Inde Julianus regnavit annis 11 
mensibusque 8 usque in annum 361. incarnationis 
secundum  Dionissium. 195. Inde Constantinus re- 
guavit annis 24 usque in annum 337. incarna- 
tionis. secundum Dionissium. 226. Inde Constan- 


augusti anno 4», sub die 89 Kalendarum Octobris, 
indictione 6., » et reliqua, sieut supra (v. col. 702). 
Constantinus vero obíit tertio die mensis Novimbris 
[sicut] in tripertita historia [sclesiastica] legi- 
tur. Si autem Constantius regnavit 27 annos se- 
cundum Orosium, aut si Valentinianus et Valens 
annos 17 et Gratianus 7 vel Archadius annos !3 
regnaverunt, sicut in cronica Issidori episcopi vel in 
expossitione Melliti habetur, non certum secundum 
scripturam divinam invenitur. Quod 35 [autem] 
annus 45 Constantini et Constantis, qui est annus 
333. incarnationis secundum Dionissium, erat in- 
dictione sexta, atque annus 956 Honorii consulatus 
sui 11. et Constanti 2, quem finivit in anno 417. in- 


tinus Magnus regnavit annis 31 usque in annum, carnationis secundum Dionissium, indictione 15. 


306. incarnationis secundum Dionissium. Ab anno 
vero persequtionis quarto Constantinus regnare in- 
cepit juxta cronicam Eusebii vel Bede. 227. Tunc 
annum tertium persequtionis, quae in anno 199 
Diocletiani incepta est, [deputant nulli]. Quem an- 
num [sidorus episcopus cum multis aliis etiam cum 
anno altero Galerio Maximiano [conscripsit. 247.]. 
Inde Diocletianus regnavit annis 20 usque in an- 
num 285. incarnationis secundum Dionissium. Usque 
autem in snnum 239. incarnationis juxta" cronicam 
Eusebíi vel Bedzs, hoc est 4 annis plus. Ita et sic 


erat, secundum scripturam dubitandum non est. In- 
tra quos duos annos per 4 decennovennales ciclos 
4 anni desunt. Jultlanus ergo in anno 80. Diocle- 
tiani incipiens, regnavit annis duobus, mensibus 8, 
obiit 6. Kal. Julii in anno 360. incarnationis se- 
cundum Dionissium 83. Jovianus in anno 83. Dio- 
cletiani incipiens, regnavit mensibus 8, obiit 14. 
Kal. Mart. in 361. incarnationis secundum Dionis- 
sium. [84**]. Valentinianus in anno 84. Diocletiani 
incipiens, regnavit annis 11, mensibus 5, oblit 17. 
die mensis Septimbris, in anno 372. incarnationis 


VARLE LECTIONES. 


9! Quia 9. *** ifa iu margine ]. 





739 


MARIANI SCOTTI 


740 


secundum Dionissium 9*9 Valens in anno 95. Dio- A incarnationis secundum Dionissium 198. Anastasius 


cletiani incipiens, regnavit annis 4, usque in annum 
376. incarnationis secundum Dionissium. 95. [99^]. 
Gratianus in anno 99. Diocletiani incipiens, regnavit 
annis 6, usque in annum 382. incarnationis secun- 
dum Dionissium. Theodossius in anao 105. Diocle- 
tiani incipiens, regnavit annis 11, obiit die 17. 
mensis Januar, in anno 393. incarnationis secundum 
Dionisium. Archadius ín anno 116. Diocletiani in- 
cipiens, regnavit annis 14, obiit Kal. Maii anno 408. 
incarnationis secundum Dionissium. Honorius in auno 
131. Diocletiani incipiens, regnavit annis 15, usque 
in annum 423. incarnationis secundum Dionissium. 
Hujus anno 9, quem finivit 417 incarnationis (v. a. 
439) secundum Dionissium, cum 10. Kal. Maii de- 


in anno 215. Diocletiani incipiens, regnavit annis 
27, usque ad annum 518. incarnationis secundum 
Dionissium. Justinus senior in anno 242. Diocletiani, 
regnavit annis 8, usque ad annum 526. incarnatio- 
nis secundum Dionissium. Justinianus in anno 250. 
Diocletiani incipiens, regnavit annis 5, usque ad 
primum annum ciclorum Dionissii, qui est annus 255. 
Diocletiani juxta predictam rationem sanctorum 
virorum, non annus 248. secundum  [cronicas, ini- 
quas] 250. Certum est eaim, annum quartum Con- 
stantini et Constantis, qui est annus 333** incar- 
nationis secundum Dionissium, indictione 6. conste- 
tisse (teste sancto Julio papa ** etiam tunc ipsam 
rem scribente]. Annum *" etiam nonum Honorii, 


beret, pascha celebratum est. 8. Kal. April. Sed Bqui est annus 417** incarnationis secundum Dionis- 


hora babtizanti ** aqua non venit in baptisterio, 
ideoque babtisma non actum erat ipsa nocte. llla 
autem nocte, quz? lucebat in die dominico 10. Kal. 
Maii, fons sacer ex sese repletus est hora bapti- 
zandi. Hoc autem actum est in fine anni noni Hono- 
rii. Theodosius in anno 146. Diocletianl incipiens, ra- 
gnavit annis 17, usque in annum 450. incarnationis 
secundum  Dionissium. lta in libris legitur, testifl- 
cante sancto Prospero, qui in ipso etiam tempore 
partem ad cronicam Eusebii addit: « Hoc anno, id 
est 21. anno Theodosi, pascha celebratum est 9. 
Kal. Maii, ut supradictum est (col. 725, a. 406). 
De hoc quoque, id est ipso anno, Paschasinus epi- 
scopus scribit ad papam Leonem, ut supra. » Ipse 


sium, indictione 15*, consulatu Honorii undecies et 
Constantii bis, teste Paschassino episcopo cum 
Sancto Leone papa. Annum iterum vigesimum pri- 
mum Theodosi, qui est annus 444"* incarnationis 
secundum Dionissium, indictione 12*, teste eodem 
episcopo Paschassino cum sancto papa Leone. An- 
num quoque quintum Marciani indictione 8*, qui 
est annus 49$5"* incarnationis secundum Dionis- 
sium, teste etiam sancto Leone papa, ut supra. 
Annus itaque quartus Constantinorum sexta erat 
indictione, scribente sanctissimo Julio papa. In anno 
nono Honorii pascha erat 10 Kal. Maii, teste epi- 
scopo Paschassino cum sancto Leone papa. In anno 
21. Theodosii pascha erat. 9. Kal. Maii, teste Pa- 


autem est annus 8. decennovennalis cicli, qui est C schassino episcopo cum sancto Leone papa. In anno 


444. annus incarnationis juxta Dionissium, in quo 
flnitus est annus 21. Theodosii. Marcianus in anno 
174. Diocletiani incipiens, regnavit annis 7, mensi- 
bus 2, secundum historiam Romanam, hoc est usque 
Kal. Julii in anno 457. incarnationis secundum Dio- 
nissium (v. a. 477). Prosper ita iterum: « Anno 5. 
. Marciani capta erat Roma 4» die Idus Julii. Eodem- 
que anno pascha celebratum est 8» die Kal. Maii, 
ordinante episcopo Alexandrino Theophilo, » et re- 
liqua. « Quod pascha sanctus papa Leo 15. Kal. 
Maii celebrandum potius protestaretur, » et reliqua. 
Sanctus autem Theophilus pascha 8. Kal Maii in anno 
465. incarnationis secundum Dionissium recte con- 
stituit, cum nec ín annis 30 antea neque in annis 10 


quinto Marciani pascha erat 8. Kal. Mart. A nullo, 
vero papa vel episcopo mittitur epistola vel decre- 
talis epistola scribitur, nisi ipse sciat ** quid in ea 
scribit vel mittit. 

995. 7. [pxxxiu] Agaptius papa i30. post Petrum. 

(H. R.) Interea Athalaricus rex Gothorum 8 annis 
imperans, obiit. Cujus mater Amalsuinda Theodatum 
sociavit sibi in regnum, quam Theodatus post dies 
aliquos strangulari in ballneo precipit. Quia vero ipsa 
vivens se suumque filium Justiniano imperatori com- 
mendavit, ideo Justinianus imperator ad Theodatum 
iratus erat. Theodatus autem, ut imperator boc 
ei dimitteret, misit ad eum Constantinopolim papam 
Agapitum. Agapitus vero imperatorem in heresi 


postea celebratum est pascha 15. Kal Maii. Novis- D Eutichetis corruentem «convertit ad üdem. Anthi- 


simus itaque cicli decennovennalis est annus nonus 
Honorii... ** et quintus Marciani. Leo in anno 
180. Diocletiani incipiens, regnavit annis 17, usque 
Kal. Julii in anno 474, incarnationis secundum 
Dionissium. Leo junior regnavit mensibus 6, hoc 
est usque Kal. Jan., in eodem anno obitus Leonis 
senioris. 180. Zeno in anno 198. Diocletiani inci- 
piens, regnavit annis 17. usque ad annum [492.] 


mum quoque Constantinopolitanum episcopum, pre. 
fats heresis defensorem, duas naturas in Christo 
negantem, in exilium coegit, et Mennam in loco ejus 
episcopum consecravit (cf. | ponl.). 

956. 8. [pxxxiv] Agapetus vero papa ibi Constan- 
tinopoli obiit 10. Kal. Maii. [Rome *** sepultus 12. 
Kal. Octobris]. 

Silverius papa 97. post Petrum anao 1, mensibus 2, 


VARLE LECTIONES. 


** hoc loco LXXXIIII. scriptum erat sed deletum est 1. ^ baptizandi 9. εἰ ita legendum est, "* similiter ἢ 
90 pa V' codez jam secunda mans pergit. inclusimus 
eadem (8 ) manu sed postea in margine scripta suni. 


deest 2. papa 1. 


88 sciat 1. * Que uncis jam 


74] 


CHRONICON. — LIB. ili. 


442 


(H. R.) Interea ad Africam, quam multis annis/A guis loquimur modo tam bene sicut et prius. » Unus 


Wandali possidebant, a Justiniano cum exercitu 
Bilisarius patricius fnissus est, Wandalorum gen- 
tem delevit. (BEpA.) Cartago quoque anno exces- 
sionis δ: 96. recepta est, pulsis devictisque Wan- 
dalis, et rege eorum Gelismero "*, prelio victo et 
capto, Constantinopolim miso. Cartago vero reces- 
sit anno 439. incarnationis juxta Dionisium, Theo- 
dosi junioris 16. (H. R.) Agapito vero mortuo, 
misit Justinianus imperator Bilisarium patricium con- 
tra Theodatum. Qui cum moram apud Siciliam fe- 
cisset, Theodatus obiit. Cui Wittigis successit. Bili- 
sarius vero videns sibi incongruum tempus bellandi, 
intra urbem Romam se munivit. Wittigis autem 
cum Gothis Romam per annum obsident, et Roma- 


autem eorum, cum in luxuria lapsus fuit, mutus 
deinde effectus. 

970. 22. [pxrvin] (H. BR.) Capto. *'^ Wittigiso rege, 
Gothi trans Padam Hilldebaldum sibi regem consti- 
tuunt; eodemque anno occiditur. Cui rarius suc- 
cessit, et ante annum occisus est. 

573. 25. [pLI]. 

[Cod. in marg., Ciclus decennov. 2. incipit. in- 
dict. 14. 

574. 26. [pyu] (H. R.) Baduila, qui et Totila, 
A&rario successit. 

575. 27. [prim] (H. R.) Vigilius vero papa, ob ean- 
dem causam qua et decessor ejus Silverius, indi- 
gnatione august:e per Antimum Seribonem Constan- 


norum omnia igne et ferro, etiam reliquias de tu- B tinopolim perductus, indeque in exilium aetus ; (lib. 


mulis sanctorum ita diripiunt, ut matres membra 
natorum pre fame eo anno comederent. 

957. 9. [pnxxxv] (ἢ. RA.) Tunc statim precepto 
Teodore august», consentiente Justiniano impera- 
tore, papam Silverium, quia Anthimum hereticum 
Constantinopolitanum episcopum, ab Agapito papa 
expulsum, noluit recuperare, Bilisarius licet nolens 
expulit ad Pontiam insulam, in qua obiit 12. Kal. 
Julii (cf. /. pont.). 

598. 10. [pxxxvi] Vigilius papa 58. post sanctum 
Petrum sedit annis 18, mensibus 6. 

559. ll. [pxxxvu] (H. R.) Bilisarius vero Witi- 
gisuin bello captum Constantinopoli secum perduxit 
ad imperatorem Justinianum. 


pont.) [deinde revocatus ad Romam, venit Siciliam, 
in civitate Siracusa obiit, et sepultus est Rome via 
Salaria juxta Marcellum]. 

576. 28. [pn] Pelagius papa 59. annis 11, mensi- 
bus 11. 

577. 29. [p.v] (H. R.) Totila "* cum Gothis 
totam ltaliam invadit; exinde per Campaniam viri- 
que Dei Benedicti abbatis cenobium iter faciens, 
Romam obsidionibus circumcludit "*. Et iunc fa- 
mis pene similis precedenti contigit. 

579. 31. [nrvn] (H. R.) Fessis autem et non va- 
lentibus Romanis menia tueri, Totila porta Ho- 
süensi urbem  inirat [indictione 135, secundum 
gesta pontificum]. Qui nocte capiens urbem, ut 


961. 13. [pxxxix] (H. R.) Bilisarius iterum ad C parceret Romanis, tubas sonari precepit, ut Romani 


Africam exercitu venit. 

502. 14. ([pnxi] (H. R.) Pilisarius 
regem Wandalorum occidit. 

903. 15. [pxni] (H. R.) Bilisarius Wandalos rei 
publica» substravit. 

964. 16. [nxuu] (H. R.) Bilisarius Romam ve- 
niens, crucem auream librarum centum et *'' gem- 
mis pretiosissimis ornatam, suis victoriis inscri- 
ptam, beato Petro per manus pape Vigilii obtulit 
[943]. 


Guntarum 


966. 18, [pxuiv] Anno ** 13. magni cicli pascha- . 


lis, id est 18. Justiniani, annus dominice passio- 
nis 2. continetur, non antea, id est anno passionis 
primo et modo secundo. A passione igitur Christi 
usque in predictum annum (habetur cíclus) magnus 
paschalis numero 532 annorum. 

968. 20. [nx1vi]. (His "* temporibus in Affrica rex 
Arrianus Wandalorum episcopis qui neque verbis 
neque muneribus sibi in Arriana pravitate consen- 
sissent, silentium imposuit. Qui tamen in defen- 
sione seclesiz:. non tacentes, ne consensisse illo 
viderentur, lingas eorum radicitus rex abscidit. Sed 
episcopi loquentes formabant verba postea tam bene 
quam antea cum línguis, dicentes : « Ecce sine lin- 


vel paululum inimicorum rabiem devitarent; et 
aliquantulum temporis cum eis quasi pater cum 
flliis habitavit. Hanc ilii, ut datur conjici , animi 
benignitatem , qui nimiz antea crudelitatis fuit, 
beati patris Benedicti, quem [cum modo Romam 
venire vellet] audierat, monita contulit, quando 
Totilam increpavit, et de sua morte sibi precixit 
post novem annos (cf. Gugc. Dial. τι, 16.)]. 

580. 32. [νυν] (cf. J|. pont.) Pelagius papa secle- 
sjam beati Philippi et Jacobi incepit construere. 

581. 33. [puix] (P. D. 1r, 25.) Rome Cassiodorus 
prius consul, inde senator, postea monachus clarus 
habetur. 

[(Cod. ín marg., Ciclus solis incipit.] 

589. 34. [pix] (Ibr».) Arator subdiaconus acta 
apostolorum versibus exametris Rome exaravit. 

583. 35. [nix1i] (Bxp). Victor Capuanus episcopus 
librum de pascha scribens, "Victorii arguit er- 
rores. |] 

584. 36. [prxu[ Vir sanctissimus Herculanus nu- 
tritor meus Perusine civitatis episcopus fuit ; qui ex 
precepto Το regis Gothorum super murum sue 
civitatis truncatus est, et reliqua. Hec dixit sanctus 
Gregorius (Díal. 1v, 13). His item temporibus bea- 


VARLE ' LECTIONES. 


τὸ vel ind Y ! o" a. 569. hec scripta sunt. 
margine superiore f. " sorta 
scripta s". 3 9, 571. et 618. scripta. 


ad hunc annum signo 
819 circumlu 


875 et a. 667-569. luzc scripta suat. — "'* hac in 
Ane abaciso relaia [isse videntur. "* hac a. 570 572. 


i 


it 1. 


743 


MARIANI SCOTTI 


74 


tus pater Benedictus et prius in loco qui Sublacu A, 505. 9. [pnxxrri] (Iar».) Armenii fidem Christi su- 


dicitur, qui ab urbe Roma 40 miliaribus abest, et 
postea in castro Casiani, quod Aurum appellatur, 
magne vit? meritis et apostolicis * virtutibus ef- 
fulsit (P. D. rr, 26). [Sic sanctus Gregorius in 
dialogo, libro secundo capitulo 14. et 15. per- 
hibet.) 

585. 37. 
dremne (141.) 

586. 38. [prxiv] (P. D. rr, 29). Prescianus gram- 
maticus apud Constantinopolim clarus (lib. Pont.). 
[Pelagius papa obit 6 Non. Martii. (Quod autem his 
temporibus vixit sanctus Gregorius, in libro τι dialo- 
gorum cap. 11. ipse ita perhibet : « Vir quoque vile 
venerabilis Cherbonius Populonii episcopus magnam 


[nnxu:] [Columcille egit cath. Culi 


ἐπ diebus. mostris sanclitatis sug probationem dedi.B 600. 3. 


Nam cum hospitalitolis studio valde esset intentus, 
quia milites in hospitio suo abscondit, ne occiderentur 
a Gothis, Totila perfidus rez Gothorum eum in. loco 
nomine Merulis, ubi cum exercitu suo sedebat, imma- 
nissimo ursui, homines crudeliter manducanti , in 
medio coram omnibus deputavit. Ursus vero pe- 
des episcopi ovili mansuetudine lambebat » εἰ reli- 
qua.] 

Romanorum ὍΘ. Justinus minor regnavit annis 11, 
hoc est quasi usque. Kal. Jangarii in anno 563. post 
passionem Domini. 

587. 1. [pzxv] Joannis papa 60. post Petrum annis 
. 13. [Columcilli de Hibernia predicaturus in Britannia 
cum esset 42 annorum (142) ; predicavit vero postea 
33 anniís.] ᾿ 

588. 2. [nrxvi] (H. R.) Narsis patricius ad Italiam 
veniens, Totilam occidit, totamque Italiam ad rem 
publicam reduxit. 

589. 3. [prxvrr) (Bep4.) Qui deinde per invidiam 
Romanorum, pro quibus multa contra Gothos labo- 
ravit, accusatur apud Justinum et coBjugem ejus 
Sophiam, quod servitio premeret Italiam, recessit 
Neapolim Campanis, et Langobardos introduxit in 
Italiam. 

590. 4. [pixvir] (Isrp.) Lewigillus rex Gothorum 
quasdam Hispani regiones sibi rebelles in potesta. 
tem regni sui superando redigit. 

591. 5. [ptxix] (BEpa.) Johannes papa zeclesiam 
Philippi et Jacobi, quam predecessor ejus Pelagius 
ceperat, perficiens dedicavit. 

(Cod. in marg., Ciclus 3. decennov. incipit 
indictione 3.] 

592. 6. [prxx) 

593. 7. [nrxxi]. Germanus Parisiorum episcopus 
obiit. 

594. 8. [prxxrr] (P. D. n, 13). Fortunatus poeta 
in Gallis clarus habetur. 


Drontius monachus , gravi 


scipiunt. 

596. 10. (puxxiv] Redemptus Ferentine civitatis 
episcopus clarus, ut in dialogo legitur (1r, 38). 

597. 11. [prixxv] (P. D. 1n, 11). Justinus impera- 
tor amentia obiit. 

Romanorum δὶ. Tiberius Constantinus — regnaril 

annis 7, usque ἐπ annum  D6l. passionem — Do- 
mini. 
598. 1. [pzxxvr] (BEp.) Gregorius tunc apocrisarius 
in Constantinopolim, et post papa, in Job cxpositio- 
nem condit. [Johannes papa obiit 3. Jd. Julii, eodem 
tempore quo Narsis obiit (lib. pont.). 

599. 2. [pnxxvu] Benedictus papa 61. Gmmis 4 
mensibus 2. 

[nLxxvu] (Bkpa.) Gregorius Eutichium 
Constantinopolitanum episcopum Tiberio presente 
convicit, ita ut Tiberius librum Eutici de resurre- 


ctione destruens suis catholicis allegationibus, deli- 


beraret flammis cremari debuisse. Scribebat autem 
id Eutichius, corpus nostrum in resurrectione im- 
palpabile et ventis aerique subtilius esse futurum, 
contra illud dominicum : « Palpate et videte, quia 
spiritus carnem et ossa non habent, sicut me videtis 
habere (Luc. xxiv, 39). » (Greg. Dial. ui, 28). [Lan- 
gobardi 15. anno ante dialogum 40 rusticos captivos 
occiderunt, quia immolaticia cum eis non manduw 
caverunt, aliosque captivos decollaverunt, quoniam 
caput caprae cum eis non adoraverunt.) 

601. 4. [pixxix] (BzpA). Gens Langobardorum, 


C comitante fame et mortalitate, omnem rege Albuino 


invadit Jtaliam, ipsamque Romam vastatrix obsidet 
urbem. 

602. 5. [pixxx) (cf. lib. pont.) Denique cum, 
vastantibus omnia per circuitum Langobardis, famis 
babundaret, multa milia frumenti navibus Benedi- 
ctus papa (143) ab Egipto dirigens, Romam sub 
studio misericordiz relivavit. 

603. 6. [prxxxi] (Ism.) Gothi per Ermingildum, 
Levigildi regis filium , bifarie divisi, mutua cede 
vastantur. [Benedictus papa obiit 2. Kal. Agusti 
(lib. pon.).] 

604. 7. [pLxxxi) Pelagius 62. papa annis 18 men- 
sibus 2. [Sanctus Gregorius papa in dialogo sic 
(iv, 26) : « In. monasterio meo ante decennium Ge- 
infirmitate depressus, 
somniavit abbates et clarissimos "viros in meum 
monasterium de superioribus descendisse. Cui unus 
eorum ait: « Ad hoc venimus ut de monasterio 
Gregorii quosdam íratres in militiam mittamus. » 
Ad quem alter ait: « Scribe Marcellum, Valentinia- 
num, Agnellum aliosque atque hunc Gerontium. » 
Qui ita obierunt. »] 


VARLE LECTIONES. 
NOTE. 


*7' reliqua a. 989. scripta sunt. 


Cath. culi dremne i. e. prelium Culedrev- 


(141) 
v. Tigernachi ann. ap. O'Connor, ll, p. 


nense ; 
142. 


(142) V. Tigernachi ann. l. 1. p. 143, et notam. p.144. 
(143) In libro pontificali heec de Justino imperatore 
narrantur. 








745. CHRONICON. — LIB. lll. 146 


Romanorum 62 Mauricius reguavit annis 21, men- Ásitus, primo ordine clerus, secundo abbates cum mo- 


sibus 4, hoc est. usque Kal. Maii, in anno 592 post 
passionem Domini. 

605. 1. [prxxxir! (P. D. τπ|, 20.) Pelagius papa sine 
jusione Mauricii ordinatus est, eo quod Langobardi 
Romam per circuitum obsiderent, ita ut nullus foris 
progredi posset. 

606. 2. ippxxxiv) :BEbpa.) Sauci?* a Levigillo rege 
obtentis "* Gothis subjeciuntur. 

607. 3. ;pt.xxxv! (BEpa.) Hirminigilldus **, [Levi- 
gilldi Gothorum regis filius, ob fidei catholic: con- 
fessionem iuexpuguabilem a patre Arriano regno 
privatus, in vinculis et in carcerem projectus est ; 
ad extremum nocte sancta Dominic resurrectionis, 
securi in capite percussus, regnum celeste pro 


nachis, tertio abbatisse cum suis, quarto infantes, 
quinto omnes laici, sexto viduz, septimo conjugate 
feminz. 

616. 12. [pxciv] (fsip.) Avares contra Romanos di- 
micantes, auro magis quam armis peluntur. [Gregorius 
in dialogo sic (1v, 55) : « Ante hoc triennium in meo 
monasterio monachus nomine Justus et medicus 
ante obitum suum germano nomine Copioso, sibi 
eliam servienti, tres aureos occulte habere innotuit, 
quos super eum in sterculinio sepelire fecimus, » et 
reliqua. « Eodem anno monachus cum a nobis fuisset 
sepultus, vocavit Johannem monachum, qui nobis 
abscedentibus apud sepulchrum permansit, et pal- 
lens et tremens nobis indicavit, et post dies 10 


terreno rex et martyr possidere promeruit. Cujus B obiit. »| 


frater Richardus, mox ut regnum post patrem 
accepit, omnem Gothorum cui preerat gentem, 
instante Leandro llispalitano episcopo, qui et 
Hirminigildum docuerat, catholicam convertit ad 
lidem. 

(Cod. in marg., Ciclus solis incipit.) 

610. 6. [prxxxviu] (P. D. in, 30.) Pelagius papa 
Meli: Aquiliensi episcopo, nolenti tria capitula 
Calchidonensis synodi suscipere, epistolam satis uti- 
lem misit, quam sanctus Gregorius adhue diaconus 
conscripsit. 

[Cod. in marg., Ciclus quartus decenn. ind. 7. 
t incipit.! 
611. 7. jp.xxxix; (cf. P. D. 1v, 49.) (Vita S. Co- 


617. 13. [nxcv] (Brp4.) Gregorius papa anno 
Mauricii imperii 13, indictione 13, synodum episco- 
porum 24 ad corpus beati Petri apostoli congregans 
de necessariis ::clesiz decernit **. (Gngc. D. ri, 30.) 
Diennio ante dialogum «clesia Arrianorum juxta 
Romam in loco nomine Subura cum catholice con- 
secraretur, introductis in eam sancti Sebastiani et 
sanct: Agathe reliquiis, diabolus in figura porci per 
populum extra pertransivit. Post paucos autem dies 
nubes celitus descendens totam miro odore replevit 
eeclesiam.] 

618. 14. [nxcvi] (P. D. 1v, 18.) Cenobium sancti 
Benedicti abbatis a Langobardis noctu invaditur. 


Monachi Romam petierunt, codicem secum sanctm : 


lumb.) Sanctus *' pater Columbanus ex Ilibernia ἃ regule et pondus panis ac mensuram vini defe- 


insula Scotorum cum sancto Gallo aliisque probatis 
discipulis venit in Burgundiam, ibique, permittente 
Theodrico rege, monasterium quod Luxovium dicitur 
edificavit. Exinde a Brundichilda fugatus, Almaniam 
ingreditur, ubi sanctum Gallum reliquit. Ipse vero 
in Italiam transiens, monasterium quod Bovium 
dicitur edificavit; ubi multorum pater monachorum 
exstitiL. 

614. RO. [pxcu) (P. D. iri, 23.) Hoc tempore 16 Kal. 
Novembris novum diluvium factum est, ut flumen 
Tiberis super muros urbis Romz influeret; et alveum 
ejusdem flumenis, cum multa serpentium multitudine, 
draco mir:z magnitudinis per urbem usque ad mare 
descendit. Quam inundationem pestilentia que di- 


rentes. 

619. I5. [pxcvn] (cf. lib. pont.) Gregorius adje- 
cit in missa « Diesque nostros » usque « grege nu- 
merari per. » (Sanctus Gregorius, quinquennio post- 
quam alveum suum Tiberis flumen egressus est, et 
super muros urbis Romz influeret, Dialogum com- 
possuit, ipso teste in libro tertio, capite 19* (Dial. 
ur 19).] [Gregorius sic in dialogo (m, 16) : « Nuper 
quoque in parte Campanis vir valde venerabilis 
Martinus in monte Narsico solitariam vitam duxit. 
Mic catena sibi ** ferrea pedem ligavit, eamque 
saxo ex altera parte affixit, ne longius exiret. Quod 
vir vite venerabilis Benedictus audiens, cujus me- 
moriam superius feci, ei per discipulum suum man- 


citur inguinaria statim secuta est, ut pauci de multi- Ddare curavit : « Si servus Dei es, non te teneat 


tudine viverent, in qua primitus Pelagius papa obiit 
8 Idus Februarii]. 

615. ll. [χω] (P. D. in, 24.) Gregorius 63 
papa sedit annis 13, mensibus 6. Qui in hac tribula- 
tione a cunctis electus; qui cum letaniam septifor- 
mem ordinavit, una hora, dum Deum deprecarentur, 
subito 80 obierunt. Septiformis autem letania ideo 
dieitur, quia in septem ordinibus populus erat po- 


« catena ferri, sed catena Christi. » Ad hanc vocem 
Martinus catenam solvit, et nunquam postmodum 
plus longitudine caten: exibit. Redeptus Ferentinz 
civitatis episcopus, qui ante hos fere 7 annos obiit, 
mihi adhuc in meo monasterio posito dixit quod 
tempore predecessoris mei Johanais papse Yuticius 
martyr, dum dormiret, juxta sepulchrum ejus sibi 
ait: « Redempte vigilas? » Cui respondeo : « Vi- 


VARLE LECTIONES. 
3 [ege : Suevi. 379 lege: obtenti. **' hec a. 607—609 scripta sunt. *! a. 611—613 scripla. 355 deest 1? 


2. hoc 


co addit : Inter qux» etiam hac: « In sancta Romana ecclesia, cui divina dispensatio preesse me 


voluit, etc. que in codice 1 fol. 170, post addita sunl ; v. supra p. 400. n. 42. 355 bis scriptum 1. 


PATROL. CXLVII. 


24 


n 


741 


MARIANI SCOTTI 


748 


« gilo. » Et ait ter : « Finis venit universe carni. » A clero, sub anathemate, ut nullus pontifice vivente aut 


Mox Langobardi istam terram intrantes finem ei 
fecerunt. »] 

620. 16. [nxcviu] (Bepa.) Idem, missis Britanniam 
Augustino, Mellito et Johanne aliisque pluribus cum 
eis monachis timentibus Deum, ad Christum Anglos 
convertit. [Columbanus obiit.] 

621. 17. [pxcix] (BEpA.) Et quidem Edilberctus cum 
crededisset cum sua gente Cantuariorum cui preerat 
proximisque provinciis, etiam episcopum doctorem- 
que suum Augustinum et ceteros antistites episcopali 
sede donabat. Porro gentes Anglorum ab Aquilone 
Humbri fluminis sub regibus JElle et Edilfrido sitze 
necdum verbum vitz audierant. 

622. 18. [pc] (BEn4.) Gregorius ??* 18» anno Mau- 


episcopo civitatis suz presumat loqui aut partes 
sibi facere ; nisi tertio die depositionis ejus ; adunato 
clero et famulis :cclesie, tunc electio fiat.| Bonifa- 
tius papa obiit 3 Idus Decembris. 

631. 6. [pcix] Bonifatius 66. '** papa annis 6, men- 
sibus 9. 

632. 7. [pcx] [P. D. 1v, 37.) Iste obtinuit a Foca ut 
in veteri fano quod Pantheum vocabatur, et a Do- 
mitiano imperatore constructum, ecclesiam omnium 
sanctorum consecrari, ubi omnium deorum cultus 
agebatur. 

633. 8. [pcxi] (Jbid.) Perse contra rem publicam 
gravissima bella gerentes, multas Romanorum pro- 
vincias, et ipsam Hierosolimam auferunt, et destruen- 


ricii, indictione 4, scribens Augustino, eodem modo DB tes ecclesias, sancta quoque profanantes, inter orna- 


Lundonie quoque et Eboraci episcopis, accepto a 
sede apostolica pallio metropolitanos esse debere 
decernit. In vita Gregorii sic (vir, 63) : « Apostolos ad 
missam cantandam nihii aliud legimus nisi tantum 
orationem Dominicam. » . 

625. 21. [pciu] (P. D. 1v, 27.) Mauricius imperator 
cum filiis suis, Theodosio, Tiberio et Constantino, a 
Foca, qui fuit strator Prísci patricii, occiditur. Si 
sanctus pater abbas Benedic(us, sicul sui scribunt (144), 
12 Kal. Aprilis sabbato sancío pasche obiil, in hoc 
anno videlur obisse. Nisi enim in anno 90 ante istum 
annum, obitus ejus ia non. habetur ; qui tunc, si natus, 
valde parvus fuit; in hoc autem anno etatis sue plus 
minusve 00 obisse posset. 

Romanorum 63 Focas regnavit annis 8, usque Kal. 
Maii, in anno 600 post passionem Domini. 

626. 1. [pciv] Imago Focz 7 Kalend. Maii, indi- 
ctione 7, Romam delata est, sicut in vita sancti Gre- 
gorii legitur (iv, 20); et postquam a clero et senatu 
acclamatum est eis in basilica Juli, jusu sancti Gre- 
gorii in basilica sancti Cesari Lateranensi palatio 
constituto ponitur. 

. 621. 2. [pcv] (cf. I. pont.) Sanctus Gregorius papa 
oblit 4 Idus Martii, indictione 8. 

628. 3.[pcvi] Sabinianus 64 papa anno 1, mensi- 
bus 10. 

(Cod. in marg., Ciclus decenn. 4 explicit 
indictione 11.] 

629. 4. [pcvii] (l. pont.! [Sabinianus papa oblit 6 
Kal. Martii.] (Iein.) (Preterini et Benedicti per Orien- 
tem vel Egiptum civile bellum faciunt, ac sese mutua 
cede prosternunt.] 

630. δ. [γον (ef. 1. pont.) Bonifatius 65*9 papa 
mensibus 10. Hic impetravit a Foca cesare, ut sedes 
apostolica [Romana caput esset xmclesim, cum antea 
Constantinopolis primam se omnium scribebat (lib. 
pont.) [Hic constituit In ecclesia beati Petri, cum 
episcopis 72, presbiteris 33, diaconibus et omni 


menta sanctorum vel communium locorum eiiam 
vexillum Dominice crucis abducunt. Heraclius, qui 
Africam regebat, Focam vita privavit. 

Romanorum 64 Heraclius regnavit annis 27, hoc 
est usque Kal. Mai in anno 627 post passionem Do- 
mini. 

634. 1, (pcxn] (BEpa.) Anastasius 55" Persa mo- 
nachus, postea nobiliter pro Christo passus. Qui 
natus in Perside, magicas a patre artes puer disce- 
bat. Sed ubi a captivis christianis nomen Christi 
salvatoris acceperat, in eum mox toto animo 
conversus. [Bonifatius papa obiit 8 Kal. Junii.] j/ib. 
pont.| 

637. 4. [pcxv] Deusdedit, qui et Theodatus, 67 papa 
annis 4. 

638. b. [pcxvi] (BEpA.) Anastasius * vero, relieta 
Perside, Calcedoniam Hierapolimque, Christum que- 
rens, ac deinde Hierosolimam petit; ubi baptizatus 
4 ab eadem urbe miliario, rhonasterium abbatis 
Anastasi intravit, in quo 7 annis regulariter vixit. 
Qui eum Cesariam Palestine orationis gratia ve- 
nisset, captus a Persis et multa diu verbera inter 
carceres et vincula a Marzabana duce perpessus, 
tandem mittitur Persidem ad regem eorum Cho- 
sronem, a quo tertio per intervalla temporis 
verberatus, ad extremum una suspensus manu per 
tres horas αἰεί, sic quidem decollatus, cum aliis 
70 martyrium complevit. Mox tunica ejus indutus 
quidam demoniacus curatus est. Interea superveniens 
cum exercitu Heraclus princeps, superatis Persis, 
christianos qui erant captivati reduxit gaudentes. 
Reliquie beati martiris Anastasii primo monasterium 
suum, deinde Romam advecta, venerantur in motia- 
sterio beati Paulli apostoli, quod dicitur ad Aquas 
Salvias. 

640. 7. [bcxvin] (lib. pont.) Papa Deusdedit con- 
stituit secundam missam in clero. Eodem tempore 
factus est terre motus major, mense. Augusto, in- 


VARLE LECTIONES. 
M luec a. 622—624 scripta sunt.  LXIV. 1? * LXV. 1? ' hec a. 634—630 scripta sunt. 9! hac 


NOT.E. 
(144) Vitam S. Mauri indicare videtur ; cf. Mabillon, Acta I, p. CXII. 


a, 638—048 scripla sunt, 


1749 


CHRONICON. — LIB. ΗΠ. 


760 


dictione 6. Post hec secuta est clades in populo, À E quibus Pirrus his temporibus sub Theodoro papa 


id est percussio scabiarum, ita ut nullus poterat 
mortuum suum cognoscere ; et obiit 6 Id. Nov. papa 
Deusdedit.] 

641. 8. 
nis 5. 

645. 12. [pcxxm)] (lib. pont.) [Bonifatius obiit 8 
Kal. Novembris. Hic constituit ut nullus trachatur 
de eclesia.] 

646. 13. [pncxxiv] Honorius 09 papa annis 12. 
(od. in marg. Ciclus decenn. 6 incipit indict. 15.] 

649. 16. [pcxxvu] (Bzp4.) Anno *"* Heracli 16. 
indictione 15, Eduinus rex Anglorum in Brittania 
Transhumbrane gentis ad aquilonem, predicante 
Paulino episcopo, quem misit de Cantia archiepi- 


[ncxix] Bonifatius 68 papa sedit an— 


scopus Justus, verbum salutis cum gente sua susce- B 


pit. Anno autem .11 regni sui, adventus vero An- 
glorum in Brittaniam plus minus anno 230, hoc 
gessit. Ipse autem dedit Paulino sedem episcopatus 
Eburaci. Cui regi in auspicium venture fldei et 
regni coelestis potestas terrena crevit: totam enim 
Brittaniam primus omnium Anglorum sub se 
subjecit. 

654. 21. [pcxxxi] (BEn4.) Eo * tempore erro- 
rem 14 annorum |n observatione pasche apud 
Scottos exortum, Honorius papa per epístolam re- 
darguit ; sedet Johannes, qui successori ejus Severino 
successit, idem arguebat. Cum enim adhuc esset 
electus in pontificatum, pro eodem pascha eis 
scribit. Johannes quoque et pro Pelagiana heresi, 
que apud eos reviviscebat, scripsit. 

657. 24. [pcxxxv] (lib. pont.) [Honorius papa 
obiit 4 Id. Octobris ; et cessavit episcopatus anno 1, 
mensibus 7, diebus 17.] 

Severinus 0. papa anno uno. [Severinus papa obiit 
4 Nonas Augusti.] (lib. pont.) 

658. 25. [ncxxxvi] Joannes 71 papa anno 1, men-— 
sibus 10. 

650. 26. [pncxxxviu] (Isi».) Judei in Hispania 
christíani efficiuntur. Sisíbutus enim, Gothorum 
gloriosissimus rex, plurimas in Hispania Romanas 
provincías et Romang militie urbes sibi bellando 
subjecit, et Judeos sui regni subditos ad fidem Christi 
convertit. 

680. 27. [pcxxxvu:] (lib. pont.) [Joannes papa 
obiit 4 Idus Octobris.] (P.D. 1:v, 51.) Heraclius 
Constantinopolim obiit. 

Romanorum 65  Heraclonas, filius Heracli, cum 
Martina regnavit annis 2, usque in annum 629 post 
passionem. 

661. 1. [nexxxixX] (Βερα.) Theodorus 72 papa 
annis 6, mensibus 6. Cyrus Alexandrie, Sergius et 
Pirrus regie urbis episcopi, acefalorum heresim 
instaurantes, unam operationem in Christo divini- 
tatis et humanitatis, unam voluntatem dogmatizant. 


Romam veniens ex Affrica, ficta, ut post apparuit, 
penitentia obtulit eidem papse, presente cuncto clero 
et populo, libellum cum sua subscriptione, in quo 
condemnarentur omnia que ἃ se vel a decessoribus 
suis scripta vel acta sunt contra catholicam fidem. 
Unde et benigne susceptus est ab eo quasi regis 
pontifex civitatis. Sed quia reversus domum repetiit 
errorem domesticam, memoratus papa Theodorus, 
advocatis cunctis sacerdotibus et clero in «:ecle- 
siam beati Petri apostoli, condemnavit eum sub vin- 
eulo anathematis. 

662. 2. [px] His temporibus Hisidorus Hispa- 
niensis episcopus clarus habetur. 

Romanorum 60 Constantinus, Alius Heracli, re- 
πανὶ mensibus 6, quasi usque Kalend. Novembris 
anno 629 post passionem. 

(BEpa.) Pirri successor Paulus non tantum vesana 
doctrina, sicut decessores ejus, sed et aperta per-- 
secutione catholicos cruciat; apocrisiarios sanctz 
ecclesie Romans, qui ad ejus correctionem missi 
fuerant, partim carceribus, partim exilis, partim 
verberibus afficiens. Sed et altare eorum in domo 
Placidi: sacratum in venerabili oraculo subvertens 
diripuit, prohibens eos ibidem missas celebrare. 
Unde et ipse, sicut precessores illius, ab apostolica 
sede justa depositlonis ultione damnatus est. 

Romanorum 67 Constantinus, filius | Constantini, 
regnavit. annis. 28, usque in. annum. 057 post passio- 
nem. 

663. 1. [ncxr:] (BEna.) Hic *?' deceptus a Paulo, 
sicut Heraclius avus ejus a Sergio predicto episcopo ; 
exposuit enim iste typum contra catholicam fldem ; 
nec unam nec duas voluntates aut operationes in 
Christo diffiniens esse credendas, quasi nihil velle 
vel operari credendus sit Christus. 

666. 4. [pcxniv] (cf. Ll. pont. Theodorus papa 
oblit 2 Idus Mali. 

[Cod. in marg., Ciclus solis incipit.] 

667. 5. [pcxiv] Martinus 73 papa annis O, men- 
sibus 2. 

668. 6. [pcxrvi] [cod. in. marg., Ciclus 7 decenn. 
incipit indict. 4.) 

669. 7. [ncxivu] (BEpa.) Martinus *? vero papa 
propter predictam heresim congregavit Rom: sino- 
dum 105 episcoporum ; in qua sinodo damnavit sub 
anathemate Circum, Sergium, Pirrum et Paulum, 
hereticos prefatos episcopos. Facta est autem syno- 
dus prefata anno imperii Constantini 99 mense 
Octobrio, indictione 7. (cf. /. pont.) Et post hzc 
missus ab imperatore Theodorus exarchus, tulit 
Martinum papam de zclesia Constantiniana, per- 
duxitque eum Constantinopolim, et inde religatus 
Cersonam Licíe provincie, ibidemque 4 Idus No- 
vembris obiit ; ét multis virtutum signis refulget. 


VARLE LECTIONES. 


δι hiec a. 649—093 scripta sunt. 
660—072 scripta. 


9* hec a. 654—850 scripla. 


9! hoec a, 663—605 scripta sunt. 


795] 


MARIANI SCOTTI 


703 


673. ll. [pcLi! Eugenius 74 papu annuis 2, mensi- ἃ 697. 7. (bpcuxxv] Agalho papa 78 posi Ῥείγων 


bus 10. 

674. 12. 'bpcLu (ef. ἐν pont.) Eugenius papa obiit 
4 Nonis Januari. 

675. 13. [pcuni]. Vilalianus 76 papa annis 14, men- 
sibus 6. | 

70. 14. [060] (BEpa.; Constantinus princeps, 
Vitaliano papa nuper ordinato, misit beato Petro 
apostolo evangelia aurea, gemmis albis mirz magni- 
tudinis in circuitu ornata. 

682. 20. [pcLx] (BEpa.) Ipse *** vero post aliquot 
3* annos venit Romam. (5 die mensis Juli, feria 4, 
indict. 6]. ) 

683, 21. [pcrxi] Tune *** obtulit [dominico die] su- 
per altare sancti Petri pallium auro textile. 


annis 2, mensibus 7. 

698. 8. [pcixxvi] (BEpA.) Agatho papa, ex ro- 
gatu Constantini, Ileracli et Tiberii principum 
piisimorum, misit in regiam urbem legatos suos, 
in quibus erat Johannes, Romane :eclesie tunc 
diaconus, non longe post episcopus, pro adunatione 
facienda sanctarum Dei  zecclesiarum. Qui * beni- 
gnissime suscepti a reverentissimo fidei catholicae de- 
fensore Constantino jussi sunt, remissis disputationi- 
bus philosophicis, pacifico conloquio de fide vera per- 
quirere, data eis de bibliotheca Constantinopolitana 
cunctis antiquorum Patrum quos petebant libellis. 
Adfuerunt autem οἱ episcopi centum quinquaginta, 
presidente Georgio patriarcha regie urbis et Antio- 


684. 22. [pcnxu] Et ** toto exercitu cum czreis B chi:e Machario. Et convicii sunt, qui unam volunta- 


eclesiam intravit. 

685. 23. [ncrLxiu] lloc *? vero factum est per 
indictionem 6, anno 23 imperii Constantini prin— 
cipis. 

686. 24. [pcLxiv] Sequente ** auno facta est ecli- 
psis solis, quam setas nostra meminit, quasi hora 10 
diei 5 Non. Mai. [BEna.! 

687. 25. [pcrxv]. 

[Cod. in. marg., Ciclus deceun. octavus incipit 

indict. 8.] 

688. 20. [pcrtxvi] (BrEp4.) Theodorus archiepi- 
scopus et Adrianus abbas, vir eque doctissimus, a 
Vitaliano missi  Brittaniam, plurimas — :clesias 
Anglorum  doctrinz  :eclesiastic:e fruge — fecun-- 
darunt. 

689. 27. [pcixvnu] ([. pont.) Cum itaque Con- 


stantinus obtulit pallium, inansit in Roma dies 12. 


Inde indictione 7 Siciliam ingressus, in qua mansit 
usque indictionem 12. 

690. 28. [nctxvin] (ἰ. pont.) In qua indictione in 
Sicilia a suis [15 die mensis Juliij in balneo occis- 
sus est. Et non longe post Vitalianus papa obiit 
(0 Kal. Februarii]. 

Romanorum 68 Consiantinus, filius Constantini supe- 
"rioris, regnavil annis 17, usque in annum 674 post 
passionem. 

691. 1. jpcuxix] (l. pont.) Adeodatius 76 papa 
post Peirum annis 4, mensibus 2 [obiit 6 Kal. 
Jul.]. 


692. 2. [pcLxx] (Beba.) Sarraceni Siciliam invadunt ; D 


qui **, preda nimia secum ablata, mox Alexandriam 
redeunt. 


694. 4. |pcLxxii] Hie Coustantinus princeps sextam . 


. synodum instituit. 
(Cod. in. marg., Ciclus solis incipit.] 
695. 5. [pcrxxui] (ἰ. pont.) Conus papa ΤΊ posl Pe- 
trum anng 1, mensibus 6 [obiit ὃ Id. Apr.]. 
690. 6. [pcLxxiv] Hibernia insula sanctorum 
sanctis mirabilibus perplurimis sublimiter plena 
habetur. ᾿ 


Leone papa, 


tem et operatiouem astruebant in Christo, fallsasse 
Patrum catholicorum dicta perplurima. Finito autem 
conflictu, Georgius correctus est, Macharius vero 
cum suis sequacibus simul et precessoribus, Cwro, 
Sergio, Honorio, Pirro, Paulo et Petro, anathema- 
tizatus, et in locum ejus Theophanius abbas de 
Sicilia Antiochie episcopus factus. Tantaque gratia 
legatos catholice pacis comitata est, ut Johannes 
Portuensis episcopus, qui unus erat ex ipsis, do- 
miniea octavarum paschae missas publicas in ecle- 
sia sanct? Sophiz coram principe et patriarcha 
Latine celebraret. Hx est sexta sinodus universalis 
Constantinopoli celebrata, et Greco sermone con- 
scripta, temporibus Agathonis papa, exsequente ac 
residente piissimo principe Constantino intra pala- 
tium suum, simulque legatis apostolice sedis et 
episcopis 150 residentibus. Prima enim universalis 
sinodus in Nicea congregata est contra Arrium 318 
Patrum, temporibus Silvestri pape, sub Constantino 
Magno. Secunda in Constantinopolim 150 Patrum, 
contra Macedonium et Eudoxium, temporibus Da- 
masi pape et Gratiani principis, quando Nectarius 
eidem urbi est ordinatus episcopus. Tertia in Epheso 
200 Patrum, contra Nestorium Auguste urbis epi- 
scopum, sub Theodosio Magno principe et papa 
Caxlestino. Quarta in Calcedone Patrum 630, sub 
temporibus Marciani imperatoris. 
Quinta item in Constantinopoli, temporibus Vigili 
pape, sub Justiniano principe, contra Theodorum 
et omnes hereticos. ** Sexta hac. 
j^gatho papa obiit 4 Idus Januarii. (1. pont.) 
[Tempore Agathonis papz, indictione 8, luna eclipsin 
pertulit die 18 mensis Jun.] 
In margine hec leguntur (l. pont.) : Qui in 
urbem regiam, id est Constantinopolim, in- 
edientes, die 10 mensis Novembris, in— 
icetione 95, die 18 mensis Novembr., die 
dominico, ad processionem imperatoris 
Constantini honorifice vocati sunt. Die 17 au- 
tem mensis Februarii, die dominico, interroga- 


tus est patriarcha Gregorius de fide catholica. 
** fol. 154, in. superiori margine hec leguntur. 


VARLE LECTIONES. 


sunt. 


*! hec (a. 676—686) diversis annis scripta conjungenda esse palet. 


δ aliqut. 1. —**! hec a. 693 scripta 


793 


CIRONICON. — Lh. {Π 


504 


Arrius dixit Patrem majorem, Filium mi-A 711. 4. [pcLxxxix] (Bep) Justinianianus 355 con- 


norem, Spiritum sZnctum creaturam esse. 
Machedonius negabat Spiritum — sanctum, 
Nestorius dixit sanctam Mariam non Dei, sed 
hominis tantum genitricem esse. Euthiceus 
Constantinopolitanus abbas dixit Christum 
per humanam assumtionem non ex duabus 
existere naturis, sed solam in eo divinam 
naturam manere. Theodorus dixit alium 
esse Deum verbum, et alium esse Christum, 
et Mariam non Dei esse matrem. Macharius 
vero Constantinopolitanus episcopus dixit 
unam voluntatem et operationem in Christo 
esse. 


699. 9. "pcuxxvu] "|. pont.) Leo papa 79 men- 
sibus ** 11. (Leo papa obiit 5 Non. Julii; οἱ ces- 
savit episcopatus mensibus 1}. Hoc tempore 
Leonis papa, die 16 mensis Aprilis, indictione 11, 
luna eclipsin pertulit, post cenam Domini, nocte 
pene tota in sanguineo vultu elaboravit, donec 
post gallicantum cepit paulatim delimpidare et in 
suo reverti.) 

700. 10. [pcrxxvui] Sanctus Beda presbiter , 
Anglicus compotator, his temporibus clarus ha- 
hetur. 

701. 13. [ncrxxix] Benedictus papa 80 annis 4, 
mensibus 10. 

702. 12 [pctxxx] (et. /. pont.) lste ab ineunte 
elate in clesia militavit, et paupertatis amator 
semper pro Christo extitit. 

703. 13. [ncixxxi] (BEpA) Sancta ?" virgo Edil- 
thrida, filia Annz: regis Anglorum cum magnificis 
tribus viris fuit conjuncta; post 12 annos thorum 
incorrupta servavit maritalem. Post reginam ac- 
cepto in construendum monasterium loco qui et 
Filge dicitur, abbatissa et nutrix sanctarum vir- 
ginum virgo consecratur. Cujus caro post 16 annos 
sepulturze, et vestis qua involuta erat, incorrupta 
Tepperitur. 

706. 16. [pcixxxiv] (cf. |. pont.) Benedictus papa 
obiit (post dies pasch:] 8 Idus Maii, et sepultus 
apud beatum Petrum. 

707. 17. [ncrxxxv] (4. pont.) Joannes 81 papa 
anno l, mense 1. (Hujus tempore regnavit Justinia- 
Dus, augusto mortuo patre, in initio mensis Septem- 
bris, indictione 14, Johannes papa obiit 4 Non. 
Augusti.) 

Romanorum 69 Juslinianus minor, filius Constan. 
lini, amnis 10, usque in annum 684 post pas- 
SiORem. 

108. 1. [nczxxxvi] (ΒΕΡΑ.) Conon 82 papa anno 1, 
mensibus 11. 

109. 2. :!pcuxxxvi! Sanctus Kilianus Seottus, 
de Hibernia insula natus, Wirziburgensis episco- 
pus, clarus habetur. (Conon papa obiit 21 die 
Septembris.) 

710. 3. [pcixxxviu] (4. poni.) Sergius 83 papa 
annis 13, mensibus 9. Pipinus, Ansgisi, Arnolfl fi- 
lius, regit Francos annis 27. 


stituit pacem cum Sarracenis decennio terra mari- 
que ; sed et provincia Affrica subjugata est Romano 
imperio, qua» erat detenta a Sarracenis, ipsa quo- 
que Cartagine ab eis capta et destructa. 

712. 5. [pcxc] (l. pont.) [Sergius papa constituit 
ut tempore confractionis Dominici corporis Agnus 
Dei a clero cantaretur.] 

714. 7. [pcxcu] (BEkpa.) Justinianus Sergium 
papam, qui erratice suz sinodo, quam Constanti- 
nopolim fecerat, favere et subscribere noluisset, 
misso Zacharia protospatario suo, jussit Constan- 
tinopolim deportari; sed *? prevenit militia Ravennatze 
urbis vicinarumque partium jussa principis nefanda, 
et eundeni Zachariam contumeliis et injuriis ab urbe 


B Roma pepulit. 


716. 9. [pcxcirv] (Βερα.) Sergius papa ordinavit 
venerabilem virum "Vilbrordum, cognomine Cle- 
mentem, Fresonum genti episcopum, de Brittania 
natum, genere Anglicum. 

717. 10. [pcxcv] (BEpa.) Justinianus ob culpam 
perfidiz regni gloria priyatus, exul in Pontum sece- 
dit. 

Romanorum "O Leo regnavit amuis 3, wsque in 
annum 686 post passionem Domini. 


718. 1. [pcxcvi] (BEpa.) Papa Sergius in sacra- 
rio beati Petri apostoli capsam argenteam, quae in 
angulo obscurissimo diutissime jacuerat, et in ea 
crucem diversis ac  pretiosissimis lapidibus adorna- 


Ctam, Domino revelante, reperiit; de qua tractis 


quatuor petallis, quibus gems incluse erant mire 
magnitudinis, portionem ligni salutiferi Dominice 
crucis interius repositam inspexit. Quz» ex tempore 
illo annis omnibus in basilica Salvatoris, quz appel- 
latur Constantiniana, die exaltationis ejus ab omni 
osculetur atque adoratur populo. 


719. 2. [pcxcvi? (BEpa.) Reverentissimus zccle- 
six Lindisfranensis in Brittania ex anchorita antistes 
Cudberctus totam ab infantia usque ad senium 
vitam miraculorum signis inclitam duxit. Cujus dum 
11] annos maneret corpus humatum, incorruptum 
post h:ec quasi hora eadem defuncti simul cum veste 
qua tegebatur inventum est. 

720. 3. (pcxcviu] (P. D. vr, 13) Tiberius, contra 
Leonem insurgens, regnum ejus invasit, eumque, 
quamdiu ipse regnavit, in eadem civitate in custodia 
tenuit. 

Romanorum 71, regnavit Tiberius annis 7, usque 
in annum 694 post passionem Domini. 

721. 1. [ncxcix] (BEpa.) Synodus Aquileie facta 
ob infperitiam fidei quintum concilium universale 
suscipere ditfidit, donec, salutaribus beati pape 
Sergi monitis instructa, et "* ipsa huic cum ceteris 
Christi zveclesis adnuere consentit. 

722. 2. [pcc] 


VARLE LECTIONES. 


"* ante mensibus scriptum sed deletum est, anno uno. 
τρία. — ? heec a. 715 scripta." luec. a. 722 scripta. 


9' hec q. 103—105. scripta sunt. 9 4. 711—713 


7565 


[Cod. in marg., Ciclus solis incipit.] 

723. 3. [pcci] (l. pont.) Sergius papa obiit 5 die 
Idus Septenbris [indictione 14]. 

724. 4. [pccu] Johannes 84 papa amnis 3, men- 
sibus. 3. 
[Cod. in marg., Ciclus decenn. iO incipit ind. 1.) 

725. b. (pcci] Beda presbiter in libro de tem- 
poribus, in anno quo eum condidit, et ita perhi- 
bet (c. 14) : « Si vis nosse quot sunt anni ab incar- 
natione Domini juxta Dionisium, scito quot fuerint 
ordines indictionum ; utpote in presenti anno 5 Ti- 
berii 46. Hos multiplica per 15, fiunt 690; adde 


semper regulares 12, quia 4 indictione secundum : 


Dionisium natus est Dominus, et indictionem anni 
illius cujuscumque volueris, utpote in presente 
unam, fiunt 703; isti sunt anni nativitatis Domini 
juxta Dionisium. » Hzc Beda. 

726. 6. [pcciv] (Brp4.) Gisulfus, dux gentis Lan- 
gobardorum Beneventi, Campaniam igne, gladio et 
captivitate vastavit; cumque non esset qui ejus 
impetu resisteret, apostolicus papa Johannes, qui 
Sergio successerat, missis .ad eum sacerdotibus ac 
donariis perplurimis, universos redemit captivos , 
atque hostes domum redire fecit. Johannes papa obiit 
indictione 3 secundum gesta pontificum (|. pont.). 

721. 7. [pccv] (BEna.) Johannes 85 papa amnis 
2, thensibus 8, Johannes papa inter multa opera 
inlustrium fecit oratorium sancte Dei genetrici 
opere pulcherrimo, intra ecclesiam beati Petri 
apostoli. Herebertus rex Langobardorum multas 
curtes et patrimonia Alpium Cottiarum, et sua 
quondam ad jus pertinebant apostolice sedis, sed 
a Langobardis multo tempore fuerant ablata, resti- 
tuit juri ejusdem sedis, et hanc donationem aureis 
scriptam litteris Romam direxit. 

Romanorum 72 regnavit Justinianus II cum Ti- 
berio filio suo annis 6, usque in annum 700 post 
passionem. 

728. 1l. [pccvi] (BEp4.) Hic auxilio Interpelli regis 
Vulgarorum regnum recipiens, occidit eos qui se 
expulerant patricios, et Leonem, qui locum ejus 
usurpaverat, necnon et successorem ejus Tiberium, 
[tempore Johannis papse, secundum gesta ponti- 
ficum]. Gallinicum vero patriarcham erutis oculis 
misit Romam, et dedit episcopatum Cyro, qui erat 
abbas in Ponto, eumque alebat exulem. [Johannes 
papa obiit 15 Kal. Novembris, indictione 6.] 

729. 2. [npccvn] (L. pont.) Sisinmius 86 papa post 
Petrum mense uno. [Sisinnius papa oblit 8 Id No- 
vembris (/. pont.).] 

730. 3. [nccvm] Constantinus 87 papa annis Ἴ, 
mense 1. 

731. 4. [pccrx] Justinianus Constantinum papam 
ad se venire jubens, honorifice suscepit ac remisit, 
ita ut eum die dominica missas sibl facere jubiens, 


MARIANI SCOTTI 
A communionem de manu ejus acceperit, quem pro- 


eeu ^ 


95 


stratus in terra pro suis peccatis intercedere rogans, 
cuncta eclesie privilegia renovavit. 

732. 5. (BEpA.) Qui "' cum exercitum mitteret 
in Pontum, multum prohibente papa apostolico, 
ad comprehendendum  Philippícum quem ibi reli- 
querat, conversus omnis exercitus ad partem Phi- 
lippici, fecit eum imperatorem. 

T33. 6. [pccx] Reversusque "' cum eo Constan- 
tinopolim, pugnavit contra Justinianum, ad 12«» 
ab urbe miliarium, et victo atque occiso Justiniano, 
regnum suscepit Philippicus. 

(l. pont.) (Constantinus ** papa [δὰ imperatoris 
Justiniani, die 5 mensis Octobris, indictione 9, 
egressus de Roma, venit Ydronto, ubi moras fecit, 
quia hiems erat. Justinianus autem imperator a 
Nicea Bithinig precepit pape ut Nicon.ediam veniret 
oviam regi a Nicea venienti ; ubi papa et rex simul 
convenierunt. Papa de Nicomedia egressus, 2A die 
mensis Octobris, indictione 10, Romam intravit ; 
deinde post menses 3 audivit quod Philippicus Justi- 
nianum occidit.] 

Romanorum "3 regnavit  Philippicus auno wo, 
mensibus 6, usque in annum 702 post passionem 
Domini. 

734. 1. [pccxn] (Brp4.) Hic ejecit Cyrum de 
pontificatu, eumque ad gubernandum abbatis jure 
monasterium suum Pontum redire precepit. Idem 
Constantino pap: misit litteras pravi dogmatis, quas 
ille cum apostolice sedis coneilio respuit. Et hujus 
rei causa fecit picturas in porticu sancti Petri, quz 
acta sex sanctarum synodorum universalium con- 
tinerent. Nam et hujusmodi picturas, eum habe- 
rentür in urbe regia, Philippicus jusserat auferri. 
Statuitque populus Romanus, ne heretici impera- 
toris nomen aut cartas vel figuram solidi susciperent; 
unde nec ejus effigies in eclesia introducta est, nec 
nomen ad missam prolatum. 

735. 2. [pccxm] (P. D. v1, 34) Contra hunc Ana- 
stasius insurgens, regno oculisque eum privavit. 

Romanorum "74  regnavil — Anasiasiss  ansis 3 
usque in annum "7 post passionem Domini. 

736. 1. [pccxrv] (Brpa.) Iste litteras Constantino 
pape Romam per Scholasticum patricium et exar- 
chum ]talig direxit, quibus se fautorem catholice 
fidei et sancti sexti concilii predicatorem esse dixit. 
[Constantinus papa obiit 6 Idus Januarii (i. pem. 

791. 2. [nccxv] Gregorius 88 papa amais 18, 
mensibus 18. Hic erat vir castus et sapiens, qui 
Bonifacium , patre atque etiam matre Scottum , 
ordinavit episcopum ad sedem Mogontinum, et per 
eum in Germania verbum salutis predicavit, gen- 
temque illam in tenebris sedentem evangelica luce 
inlustravit. (4. pont). (Iste enim Bonifatius de Hibernia 
missus est cum Willebrordo Anglico episcopo, ut 


VARLE LECTIONES 


^! cum, a. 731 conjungenda. 


9 hoec in margine sine anni. indictione 1. 


791 


CHRONICON. — LIB. III. 


798 


in vit ejus Wil. legitur ** (145)] [Gregorii pape A Romanorum 76 regnavit Leo annis 9, el inde annis 


tempore, indictione 14, visa est luna cruentata 
usque ad mediam noctem. (/. pont.) Qui Gregorius 
fuit temporibus imperatorum Anastasi et Theodosi 
et Leonis.) Pipinus, fllius Ansgisii Anchisz Trojani 
nomine appellatus. Apud Gallias Francorum regnans, 
obiit. Cui Carolus, qui et major domus, filius ejus, 
in regno successit per annos 27, usque ad filios suos 
Carolomannum et Pipinum primum imperatorum 
Francorum. (Brp4.) Liutbrandus rex Langobardo- 
rum donationem patrimonii Alpium Cottiarum, quam 
Hereberctus rex fecerat et ille repetierat, ammoni- 
lione venerabilis pap:? Gregori conflrmavit. Ecber- 
ctus vir sanctus de gente Anglorum et sacerdos mo- 
nachíca vita et peregrinus exornans,plurimas Scotticz 


gentis provincias ad canonicam paschalis temporis B 


observantiam, a qua diutius aberraverant, pia predi- 
catione convertit, anno ab incarnatione Dominí juxta 
Dionisium 716. 

738. 8. [nccxvi] (ef. |. pont.) Gregorius ** papa 
constituit ut in quadragesimali tempore jejunium at- 
que missarum celebritas fleret, quod ante eum non 
erat. 

Romanorum 6 Theodosius regnavit anno uno, usque 
in annum 'I05 post passionem Domini. 

739. 1. [nccxvn] (P. D. vi, 36.) Anastasius augu- 
stus cum clasem in Alexandriam contra Sarracenos 
direxit exercitus, dimidio itinere revertitur, et 
Theodosium imperatorem facit, coactumque eum in 
solio imperii confirmavit. Qui deinde apud Nicenam 


1$ usque ad Pipinum Francorum primum impera- 
torem hoc est usque in annum 729 posi passionem 
Domini. 

740. 1. [pccxvu] 

741. 2. [nccxix] (B&pa.) Sarraceni ** cum imenso 
exercitu Constantinopolim [civitatem] triennio obsi- 
dent, donec civibus multa instantia orationum ad 
Deum clamaverunt. Tunc plurimi Sarracenorum fame, 
frigore et pestilentia perierunt. Saraceni vero pertzsi 
obsidionis abscedunt. Qui inde regressi, Vulgarorum 
gentem, quz est super Danubium, bello adgrediun- 
tur. Ab hac quoque victi refugiunt, ac naves repetunt 
suas ***, 

[Cod. in marg., Ciclus undecimus decennov. ind. 

9 incipit.] 

144. 5. [nccxxu] 

749. 6. [bccxxur] Juramentum sancti Scotti archi- 
episcopi Bonifatii (conc. III, p. 1857), in eeclesia 
sancti Petri apostoli coram papa Gregorio II, impe- 
ratoris Leonis anno 6, sed et Constantini imperatoris 
filii ejus.] 

741. 8. [nccxxv] Hoc "" anno Beda computator 
minorem compoti librum componit, ipso ita teste : 
« Si vis nosse per annos singulos quot sunt epactz, 
sume annos Domini juxta Dionisium, quot fuerint, 
utputa in presenti octava indictione 725, partire per 
decem novem decies novies triceni quingenti se- 
ptuaginta, decies novies octoni centum quinquagies 
dupondius, remanent tres; hos item multiplica per 


civitatem gravi prelio vicit Anastasium, in quo C decem, fiunt triginta tres; tolle triginta, remanent 


septem milia de exercitu ceciderunt. Capto autem 
Anastasio, datoque sibi sacramento, clericum fleri 
ac presbeterum fieri fecit ordinari. Theodosius vero, 
ut regnavit, cum esset catholicus, mox in regia urbe 
imaginem illam venerandam, in qua sancte sex sy- 
nodi erant depicta, et a Philippico fuerat dejecta, 
pristino in loco erexit. (BEpA.) Tiberis fluvium al- 
veum suum egressus [indictione 15) multa Rome 
fecit exitia, ita ut in via Lata ad unam et semis sta- 
turam excresceret, atque a porta sancti Petri usque 
ad Pontum Molvium aquse se descendentes conjun- 
gerent. Mansit autem diebus 7, donec, agentibus 
letanias crebras civibus, demum die revertitur. Beda 
Sic : « Multi Anglorum de Brittania Romam venerunt, 
inter quos etiam reverentissimus abbas meus Ceol- 
fridus, annos natus 74, cum esset presbiter annis 47, 
abbas autem annos 35, ubi Lingonas pervenit, obiit, 
et in :eclesia Geminorum martirum sepultus est ; qui 
inter alia donaria misit eclesie sancti Petri Pande- 
clem a beato Hieronimo in Latinum Hebreo vel Greco 
fonte translatum. » 


tres; isti tres sunt epactze presentis anni. » Hzc ait 
Beda. (De temp. rat., c. 50.) 

749. 10. [pccxxvui] Alia epistola ejusdem (146) papze 
Gregorii secundi ad Bonifatium (conc. 111, p. 1858), 
data 10 Kal, Decembris, imperii Leonis anno 10, 
sed et Constantini regni anno 8, indictione decima, 
et reliq. 

[Cod. in marg., Ciclus solis incipit.] 

7960. ll. [pnccxxviu] (4. pont.) [Langobardis *** 
indictione 11 pervasum est Sutrinse castellum, et 
quadraginta diebus possessosum ab eis, donec Gre- 
gorii papa continuis scriptis et donationibus dimi- 
serunt. Mense Januarii, indictione 12, plus diebus 
stella qua: Antifer dicitur apparuit in occidua, radiens 
in aquilone et ad medium colum, tempore Gregorii 
papa.] 

783. 14. [pccxxxi] (A pon4.) [Gregorius papa obiit 
3 Idus Februarii, indictione 14, Leone et Constan- 
tino imperatoribus.) 

794. 15. [pccxxxii] Gregorius 80 papa annis 11. 

795. 16. [pccxxxiu] (Brpa.) Sarraceni vero pre- 


VARLE LECTIONES. 
^ huc in inferiore margine [οἱ. 155, ubi sequuntur : Constantinus papa jusu, eíc. que supra a. 733 posui- 


Qus ; deinde : Gregorii, eic. 
747 scripla. 505 hec a. 741. Pergunt a. 755. 
sine anno. 


eadem a. "107 post inlustravit scripta erant, sed nunc erasa. "Ὁ 
V hpc α. 141—109 scripta. 


heec a. AY— 
V5 summo in margine fol. 166, 


NOTE. 


(145) V. vitam Bonifacii auct. Willibrordo c. 6. 


(146) Sc. ejus qui an. 745 nominatus est. 


* w—— —— N —W-— 


759 MARIANI SCOTTI τοῦ 


dieti (147) eum altum peterent, ingruente subita Α misit imperatoribus, que similiicr tenuerunt et 


tempestate, plurimi etiam" mersi sunt ex ipsis et 
necati. Plurimz: * enim naves eorum merse et con- 
fractz:e erant per litora. 


791. 18. [nccxxxv] (Brpa4.) Liutbrandus ** vero 
rex Langobardorum audivit quod Sarraceni loca 
sancta corrumperent. Audivit quod, depopuiata 
Sardinia, etiam loca illa fedarent ubi ossa sancli 
Augustini episcopi propter vastationem barbarorum 
olim translata et honorifice fuerant recondita. Misit 
ergo, et dato magno pretio accepit, et transtulit ea 
in Ticinis, ibique cum debito tanti patris honore 
recondidit. 


759. 90. [pccxxxvir] Beda computator obit 2 Kal. 
Jan. 


portatorem in carcerem per annum lenuerunt et 
tunc cum injuris remiserunt, sed et tota Romana 
provincia pro erigendis imaginibus supplicationis 
scripta unanimiter ad eosdem imperatores direxeruut 
per Sergium patricium et straticum insule Ciciliz, 
45 quibus imperatores scripta rapuerunt, et porta- 
tores 8 mensibus tenentes, cum exprobris et injuris 
remisserunt. Iterum papa per Petrum defensorem 
ad regiam urbem tam Anastasio pervasore sedis 
Constantinopolitane quamque imperatoribus Leoni 
et Constantino.] 
[Cod. in marg., Ciclus decennovenn, 12 incipit ind. 9. 
763. 24. (pccx,i] Karolus, filius Pipini, qui et major 
domus dictus, rex Francorum obiit. [Leo imperator 


B obiit, Constantinus fllius ejus successit.]* 


760. 21. [pccxxxvi] (ef. ἰ. pont.) Gregorius pre- 
dictus papa constituit in missa : « quorum solennitas 
hodie "' » et reliqua usque « largitor admitte per 
Christum dominum nostrum. » (A. Hersf.) [Initium 
Herolvesfeld.] 


762. 93. [pccxi| (l. pont.) lpse vero obiit 4 Kal. 
Dec. sepultusque est in zeclesia beati Petri. [Epistola 
tertii Gregorii ad Bonifacium Scottum Mogontinum 
archiepiscopum (Conc. ed. Mansi xit, p. 285), data 
4 Kal. Novembris, Leonis imperii anno 23, et Con- 
stantini fllii ejus 20, indictione 8.] (/. pont.) (Grego- 
rius '* tertius fuit tempcribus Leonis et Constantini 
imperatorum, ea persecutione grassante qua per 
ipsos mota est ad depositionem et destructionem 


* hoc anno in margine etiam hec leguntur : Rome est 
ecclesia sanct: Marie quie vocatur ad Mart.] 


Romauorum ** ΤΊ regnavit Pipinus, filius. Karoli, 
Francorum primus imperator, annis 27, usque in an- 
num 755 post passionem Domini. 

764. 1. [nccxnm] (|. pont.) (Gregorius papa obiit 
4 Kal. Dec., indictione 10.] 

Zacharius 90 papa ann. 11. 

765. 2. [pccx1um] Sanctus Bonifatius Mogontinus 
archiepiscopus clarus habetur. Epistola Zacharie 
papz ad Bonifatium (conc. III, p. 1882), data hal. 
April., 24 anno regni Constantini, sed imperii ejus 
anno 2, indictione 11 et reliqua. Epistola Zachariz 
pape ad Bonifacium Scottum arehicpiscopum Mo- 


sacrarum imaginum domini nostri Jesu Christi et C; guntinum (Ibid., p. 1906), data Nouas Januarías, 


sancte Dei genetricis et sanctorum apostolorum 
omniumque sanctorum et martirum et confessorum, 
pro quibus papa, ut ab hoc resipiscerent ac remo- 
verentur errore, misit instituta apostolice sedis per 
Georgeum presbiterum, qui cum ea ob metum 
imperatoribus Constantinopolin non reddit, iterum 
de Roma a papa ad regiam urbem directus, secundo 
eadem dedit, qua scripta in parte in Sicilia insula 
retinuit, non ultra ad Constantinopolin permisit, et 
portatorem exilio per annum relegavit. Unde papa 
in concilio 23 episcoporum cum presbiteris et diaco- 


' nibus et cuncto clero et nobilibus, etiam consulibus 


et reliquis christianis plebibus, coram corpore beati 
Petri apostoli statuit (ἰ. pont.) ut, si quis deinceps 


regni Constantini anno 28, imperii ejus anno 6, in- 
dictione 15. Alia epistola Zacharie papse ad Doni- 
facium Scottum archiepiscopum Moguntinum (Ibid., 
p. 1909), data Kal. Maii, anno 29 regni Constantini 
patris ejus, id est imperii anno 7, indictione 1. Alia 
epistola Zachari:e papze ad Bonifacium (Jbid., p. 1915, 
data 2 Non. Novembris, Constantini anno 32, patris 
ejus anno 11, indictione 5.j 

766. 3. (pccxniv] (ef. 4. Hersf., Fuld.) Sanctus 
Bonifatius Fuldam monasterium in solitudine Bo- 
chonia inchoavit. 

767. 4. |[pnccxiv] (cf. Rec. Carolomannus rez, 
frater imperatoris, cum fratre tractat seculum dimit- 
tere. 


antiqua consuetudinis apostolice tenentis fidelem ἢ 7068. 5. [pccxrvi] (A4. Aug.) Carolomannus impe- 


usum contemnens contra easdem imagines depositor 
atque destructor et profanator vel blasphemus extitit, 
sic extorris a corpore et a sanguíne domini nostri 
Jesu Christi vel totius Ecclesie unitate et compage : 
quod et subscriptione sua sollempniter confirmavit 
cum omni concilio. Qus sinodalia pro erigendis 
sacris imaginibus per Constantinum defensorem 


rium permittens, Almaniam ingreditur. 

769. 6. ipccx1ivu] (4. Hersf.) Carolomannus per- 
gens Romam, tonsoratur a papa Zacharia. (ΕἸΝΗ. c. 
2.) (Carolomannus Rome in monte Soracte apud ec- 
clesiam sancti Silvestri constructo monasterio cum 
fratribus secum ad hoc venientibus per aliquot an- 
nos perfruitur. Sed ob insolentiam Francorum Ro- 


VARLE LECTIONES. 


"* gc α. 56. "5 a. 797—059 scripta. "" luec a. 701. scripta. "5 hec in margine scripta 1. "'* Inde ab 
hoc anno V. Cl. Heyse codicem cum edito contulit ; qui notas marginales de cyclis, eic. minus accurate indicasse 


videtur. Orthographium quoque non semper emendavi. 


NOTA. 


(147) V. an. 741. 


16] 


suum preterire nolebant, ad monasterium sancti 
Benedicti situm in castro Casino secessit, ubi postea 
regulariter vixit.] 


TiO. 7. [pccxtvuu] (4. Hersf.) Grifo fugit in 
Saxoniam ob metum imperatoris *'*. 


771. 8. [nccxti] (4. Hersf.) Grifo iterum de 
Saxoniam revertitur. 


712. 9. [pccr] (4. Hersf.) Pipinus decreto Zacha- 
riz papa a Bonifatio Mogontino archiepiscopo unguitur 
in imperatorem, et deinde ob id post papam secun- 
dus habetur episcopus Mogontinus "5 (ib. a. 746). 

7713. 10. [pcc] (A4. Herf.) ([Burgardus primus 
episcopus Wirtiburgensis consecratur, et sedit ann. 
«5 40 * (4. Hersf.).] 


papa obiit Id. Mart., indictione quinta. 

715. 12. [nccrin] (4. Hersf.) Stephanus 91 papa 
post Petrum annis Ὁ, mense 1. (cf. Rec.) Stephanus 
papa et Carlomannus predictus monachus a monte 
Casina venerunt ad Pipinum in Franciam, petentes 
defensiones contra Haistulfum regem Langobardo- 
rum. 


776. 13. [pccuiv] (A4. Hersf.) Unxit autem Stepha- 
nus duos filios Pipini Carolomannum et Karolum 
Magnum in imperatores 5 Kal. August. (ἰ. pont.) 
Stephanus "* papa venit de Roma 14 die mensis Oc- 
tobr., indictione 7, et 15 die mensis Novembr., cum 
licentia Astulfl regis Langobardorum de civitate Pa- 


CHRONICON. — Lib. Il. 
mam visitantium, qui eum velut dominum quondam A 


702 


780. 17. (pccLvu] Paulus 92 papa posi Petrum 
annis 10, mense 1. 

781. 18. (pccuix] (4. Aug.) Pipinus imperator in 
Saxoniam ingreditur. 

782. 19. [pccux] (4. Aug.) Pipinus in Vascones in- 
greditur. 

783. 90. [pcctxi] (Eig. c. 6). Pipinus imperator 
Italiam intravit, et bellum contra regem Longobardo- 
rum Haistulfum suscepit. 

784. 21. [nccrxi] (dbid.,) Pipinus *'' Haistulfum 
regem paucorum dierum obsidione apud Ticenum 
compulit, et obsides dare et recepta a Romanis op- 
pida atque castella restituere et ut reddita non repe- 
terentur sacramento fidem facere. 

787. 94. [pccixv] (A Hersf.) Hiemps grandis et 


T14. 1l. [Βασι] (l. pont.) Grifo obiit. Zachari ,, P Valde etiam durissimus. 


788. 95. [pccixvi] (4. Hersf.) Gordogangus epi- 
Scopus corpora sanctorum Gorgoni et Nazarii in 
Franciam Roma advexit. 

789. 96. [pccrxvn] (Eim. c. 3.) Pipinus, flnito 
Aquitanico bello, contra Waifarium ducem Aquita- 
nie ab eo suscepto, per continuos 9 annos gesto, 
Turonis ad Sanctum Martinum causa orationis per- 
rexit. (REc.) 

700. 27. [nccnxvin] (Ein. c. 3.) Inde egressus, 
Parisius ad Sanctum Dionisium vix perveniens, ibi 
morbo aqu: intercutis 9 Kal. Octobr. obiit, eL se- 
pultus. — (/. pont.) [Paulus ** papa obiit in setate, 
el cessavit episcopatus anno 1, mense 1; quo Con- 
stantinus laicus transgressor apostolicze sedis invasor 


pia indictione 7, ad Franciam venit, uhi in loco (extitit. Idem [indictione ᾿ 6, mense Julio deposi- 


nomine Ponticone Pipinum invenit, qui die 6 mensis 
Januar. pape promisit omne quod petivit; et post 
dies unxit papa Pipinum cum duobus filiis suis re- 
ges Francorum. Tunc in monasterio in Francia 
Carolomannus monachus obiit. Pipinus et Stepha- 
nus papa, occisis Langobardis bello et fugato Aistulfo 
rege eorum, 8 Idus obsedent civitatem Papiam. ltem 
Aistulfus obsides dedit. Iterum Pipinus contra Ais- 
tulfum Longobardos intrat. Papiam civitatem obse- 
dit, et Aistulfus obsedes reddit.) 

TTI. 14. [pcctv] (4. Hersf.) Sanctus Bonifatius 
archiepiscopus adnuntiens verbum Dei in Fresia *'*, 
passus est cum aliis martiribus Non. Junii (Rkc.). 

718. 15. (pccrvi] (4. Hersf.) Lullus archiepiscopus 
post Bonifatium successit annis 32. 


779. 16. [pcctvu] (4. Hersf.) Organum primitus 
venit in Franciam, missum a Constantino rege Gre- 
ci: Pipino imperatori. — [Aistulfus **^ rex Lango- 
bardorum obiit ; cui Desiderius dux successit.] [Ste- 
phanus ** papa obiit 5 Kal. Maii, indictione 1O (ἰ. 
pont.) Cui successit germanus ejus Paulus, tempore 
Leonis et Constantini imperatorum. 


tus est, et Stephanus papa successit, et quzsivit 
episcopos peritos a Pepino imperatore, qui judicarent 
Constantinum in synodo. Nuncii papz venerunt ad 
Karolum et Carlomannum, quia interim Pipinus obiit, 
et Constantinus papa cecatus est. Facto igitur con- 
cilio in basilica salvatoris domini nostri Jesu Christi 
juxta Lateranis Rome, combusserunt omnes sa- 
cerdotes Constantinum in medio presbyterii ipsius 
ecclesie, alapis ejus cervicem czedere prius facientes 
in ecclesia; sicque combustus est (l. pont.) Clerus 
et populus et papa clamabant kyrieeleyson, οἱ sta- 
tuerunt ut omnes consecrationes ejus iterate ἐδ 
fuissent preter baptisma et chrisma. Rogavit autem 
papa Constantinus Constantinum et Leonem augu- 


Dstos magnos imperatores, deprecans eorum impería- 


lem clementiam, ut in ipsis Greciz partibus Paulum 
exilio mancipatum retineri precepissent. — Ante- 
quam "55 mortuus esset. Paulus papa, ilico Toto dux 
Nepesin:z civitatis et Passinus et Paschale "* ger- 
manum suum Constantinum laicum fecerunt papam, 
et comminando invite Georgio episcopo, compule- 
runt eum orationem clericatus eidem Constantino 


VARLE LECTIONES. 


δ j. Pipini 3. 
riore 1l. "'*frisea 3. "" hec in marg. 1. 
desunt 2. 2* 2**. 
"* (a ], irrit:e 2. 3. 


95 ἡ in marg. post 
2*, 2**. 


«6 [606 : Paschalis. 


*5 usque in hodiernum diem add. 3. 
1 hgc a. T84— 
auctor sepius que ad unum annum perlinent pluribus scripsit. [ ; 
^. deest 1. qui Idem pro indictione scripsisse videtur. Idem Constantinus VI* feria 3. 
locum ad a. 7329 relalum leguntur. Anno 789 (767) 3. Desunt 2, 


Ms siperser. ]. "IX. 8. "6 hec in marg. supe. 
86 scripta ; et similiter etiam in sequentibus 
A hoc in marg. a. 787 vel 188. 1, a. 789. 3, 


703 


MARIANI SCOTTI 


704 


tribui ; sicque clericus factus est, et alio die secun- A obiit, tres filios, Carolum, Pipinum et Ludovicum, 


da feria diaconus et diaconus illucescente die ab 
eodem episcopo factus, et dominico die sequenti in 
basilica beati "" Petri cum armata multitudine a 
Georgio Penestrin: episcopo et Eustadio Albanense 
et Citonato Portuense episcopis tribus pontifex con- 
secratus est ; qui consecravit episcopos 8, presbyte- 
ros 8, diaconos 4 et reliqua per annum et mensem.) 

Romanorum "/8 regnavit Karolus Magnus, filius 
Pipini, annis 46 mensibus quatuor. 

791. 1. [pccrxix] Slephanus 93 papa annis 4. 

792. 2. [bccrxx] (ΕἸΝΗ.) Mortuo autem Pipino rege, 
Franci generali conventu totum regnum inter filios 
ejus Karolum et Carlomannum «sque diviserunt, et 
Karolus partem patris eorum *? Pipini, Caroloman- 


Carolo relinquens. (cf. TgEc. c. 2.) 

806. 16. [nccrxxxiv| (Ibid. Post quam Karolus 
Fastradam sibi sociavit in conjugium. 

807. 17. [nccuixxxv] (A. Hersf. (Q.) Conjuratio 
Hardradi et Orientalium. 

808. 18. [pnccnuxxxvi] (4. Hersf. (Q.)) Karolus 
pergit Italiam, qui matrem suam Berhatradam in 
basilica apud Sanctum Dionisium juxta patrem Pi- 
pinum humavit cum magna gloria. (ErwB. c. 18.) 
Karolus tertio Romam perrexit, et signa crucis in 
vestibus hominum apparuerunt. (4. Hersf Awg- 
Lullus archiepiscopus Mogontinus obiit 17 Kal. Nov. 
hora diei secunda. Richolfus sibi successit annis 27. 
* [Richolfus *^ ordinatur in episcopum Mogontise 


nus vero partem patrui ** eorum Carlomanni sus- B4 Non. Mart. in die dominico in monasterio beati 


cepit. (REc.) Carlomannus autem post administratum 
biennio regnum in villa Salmonlaco obiit, 2 Non. 
Octobr., et Karolus in toto regno rex constituitur. 

Adrianus 94 papa annis 23. 

795. 5. [nccLxxu] (EiNH. c. 5, 6.) Karolus, Hu- 
noldo, qui post mortem Wafari bellum Carolo cona- 
batur, fugato, οἱ Aquitania subjecta rogatu Adriani 
papa in Italiam perrexit. 

796. 0. [pccuxxiv] (Jbid.) Karolus Desiderium 
regem Langobardorum longa obsidione fatigans, in 
dicionem suam suscepit ; filiumque ejus Adelgisum, 
in quo omnes spem Inclinabant, ab Italia compellit, 
atque Italiam totam subegit; et omnia a Langobar- 
dorum regibus erepta tam Romanis quam Adriano 


pape restituit, et tunc primum Romam pervenit C 


sabbato sancto pasche (cf. /. pont.). 

797. 7. [pccrxxv] (Ein. c. 7, 8.) Subjecta Italia, 
Saxonicum bellum, bienno ante Italicum inceptum, 
repetitum est et per 33 annos permansit. Quorum 
Saxonum Karolus 10 milia hominum captivorum 
cum uxoribus et parvulis dispersit. 

799. 9. [pcctxxvm] (Emm. c. 9.) Karolus Hispa- 
niam subjecit, et incolumi exercitu revertitur. 

800. 10. [nccuxxvm] (Eiwm. c. 10.) Domuit et 
Britones, qui in occidente Gallis super litus re- 
sidebant. 

[Cod. ín marg. Ciclus decennov. 14 incipit indict. 2.] 

801. 11 [pnccixxix] (4. Aug.) Karolus iterum in 
Saxoniam ; et fames magna mortalitasque in Francia. 
(cf. A. Hersf.) Sanctus Sturmi abbas primus Fulden- 
sis obiit 16 Kal. Novemb. 

802. 12. [nccrxxx] Cui successit Baugolfus abbas. 

803. 13. [pcctxxxi] (4. Aug.) Karolus Saxoniam 
capit. | 

804. 14. [nccuxxxu] (4. Hersf.) Karolus secundo 
Romam perrexit, ibique baptizatus est filius ejus 
Carlomannus, quem Adrianus papa mutato nomine 
vocavit Pipinum. 

805. 15, [pccixxxin] (4. Hersf. Hiltigart regina 


Petri quod est Frislar (4. Hersf.).] Sanguis e colo 
et de terra profluxit. 
* qui basilicam sanctissimi martiris Albani a 


fundamentis inchoavit, mirifico opere perfe- 
cit, et interius exteriusque *! ditavit. addunt 
2. 2*. 2"*. 


809. 19. [pcctxxxvn] (4. Hersf.).] Karolus a Roma 
pergit in Beneventum ad Sanctum Benedictum, et 
per Alamaniam venit ad Bajoariam. 

810. 20. [pccrxxxvir] (4. Aug.) Bajarla capta est, 
Tasilo duce ejus deposito. 

811. 21. [nccrxxxix] (4. Hersf.) Karolus Sclavos 
qui dicuntur Vulzi ** subegit. 

812. 22. [nccxc] (A. Hersf.) (L.) Basilica sancti 
Bonifacii Fuldense monasterium fundatur. 

813. 23. [npccxci] (4. Hersf.) Karolus perrexit Pan- 
noniam "55, 

814. 24. (ροῦχα!) (A. Hersf.) Karolus Avaros 
subegit, et Hunorum regnum vastat : (4. Aug.) 
[Anno ** 20 Adriani papsx mense Decembr., indi- 
ctione 15, fluvius Tiberis per campestra intumescens, 
portam quas dicitur Flaminia a fundamentis usque 
ad arcum evellit, qui ** tres fulcidas eam deduxit et 
muros transcendit in aliquibus ad portam beati Petri, 
et ad pontem Molvium aque descenderunt per tri 
duum (ἰ. pont.).] 

815. 25. (ροῦχα) (4. Herf.) Conjuratio Pipini 
filii sul contra Karolum patrem suum. Qui consilío 
detecto tonsuratur, et sociorum ejus alii decollantur 


p atque alii suspenduntur. 


816. 26. [pnccxciv] (4. Hersf.) Heresis Filiciani ** 
in synodo apud Franconofurd habita damnatur. 
(EiwH. c. 18.) Fastrada regina, de genere Germano- 
rum, Obiit"; post quam Karolus Luitgardam duxit 
Alamanniam. 


in monasterio sancti Albani ad aquilonalem 
plagam ante altare sancte,Dei genitricis se- 
pulta est. addunt. 2, 2", 2, et apud sanctum 
Albanum sepelitur. addit etiam 3. 


817. 27. [pccxcv] (Jb. et c. 19) Adrianus papa 


VARLE LECTIONES. 


V7 deest 1} "* ejus 12 3, "» 
4* wilzi 3. '** per annoniam 3. 
Feliciana. 


atruus 1. 


99? n marg. 1. In 2. a. 320, leguntur. 
* in marg. 1. Desunt 2. 2**,. "* qui 1. qui vocatur Lib. pont. — "lege: 


9! exterius deesí 2? 











765 


carissimum filium planxit Karolus. [Adrianus *" papa 
obiit 7 Kalend. Januarii, indictione 4 (I. pont.)) 

818. 28. [pcoxcvi] Leo 95 papa annis 20, mensi- 
bus 6. 

819. 29. [pccxcvir] (Rea.) Romani Leonem papam 
letania majore captum exczcaverunt, et linguam 
ejus radicitus absciderunt. Qui in custodia missus, 
noctu per murum evasit, et ad legatos Karoli Wl- 
rundum abbatem et Winegesium Spolítanorum du- 
cem veniens, Spoliatum "53 ductum est ; et ad regem 
Karolum in Saxoniam apud Baderbrunnam, presente 
Richolfo episcopo Mogontino, pervenit, a quibus 
summo honore susceptus est. Karolus unguitur in 
imperatorem a papa Leone. 


820. 30. [nccxcvin] (Cod. in marg.), 15 ciclus B 


decennovennalis incipit Indictione sexta.) 

821. 31. [pcexcix] (ΕἸΝΗ. c. 26.) Karolus le- 
gendi et psallendi disciplinam diligentissime emen- 
davit. 

822. 32. [pcco] (Erw. c. 28.) Karolus quarta vice 
Romam cum papa Leone pergit propter reparandum 
qui nimis conturbatus erat ecclesi» statum, et ibi 
totum hlemem transegit. 

823. 33. [nccci] (A4. Hersf.) Karolus etiam eo tem- 
pore a Romanis augustus appellatus est. 

824. 34. (pcccu] (4. Hersf. Amarmurmulus rex 
Persarum elefantem et alia munera misit regi Ka- 
rolo. 

825. 35. [ncoci] (A4. Hersf.) Karolus pontem 500 


passuum longitudinis trans Renum Moguntiacum *** (1 


construxit; tanta enim ibi est fluminis latitudo 
(Εἶνε. c. 17.) 

826. 36, [ncccetv| (4. Hersf.) Leo papa venit in 
Franciam. 

827. 37. [nocov] (4. Hersf.) Karolus, filius Karoli 
imperatoris, Bohemios vastat, Lechonem, regem 
eorum occidens. [Ecclesia ** Sancti Albani hoc anno 
dedicatur *, hoc est 805, indictione 13.] 


dedicatur hoc anno Kal. Decemb., indi- 
ctione 13, qui est annus vigesimus Richolfi 
post acceptum episcopatum, octavus au- 
tem postquam episcopus est consecratus. 


828. 38. [pcccvi] (4. Hersf. Primus annus 
endicadis. Mortalitas maxima orta "* est in mona- 


CHRONICON. — LIB. III. 
obiit in nativitate Domini ; quem velud fratrem aut ἃ 


- 77606 


Pippinus, filius imperatoris Karoli, oblit 
(er Theg. c.:5). Maxima mortalitas boum 
totam pene vastavit Europam. (cf. A. Weiss.) 
addunt 2. 2*. 2**. 


833. 43. *[pcccxi] (ΕἸΝΗ. c. 33.) Karolus, regni 
in Francia 43, in Italia autem 36, imperii anno 11, 
indictione 4, thesauros et vestes cateraque omnia 
divisit per tres partes. Quarum "^ duas partes per 
viginti unam partem "* totidem  metropolitanis 
civitatibus, qua in regno ejus noscuntur '"", parti- 
tus est; quarum nomina hzc sunt : Roma 1, Ra- 
venna 2, Mediolanum 3, Forum Julii 4, Gradus 5, 
Colonia 6, Moguntiacus 7, Juvavum, quz est Salz- 
burg 8, Treverus "? 9, Senones 10, Vesontio 11, 
Lugdunum *? 12, Rotomagus 13, Remis 14, Areles 
15, Vienna 16, Darantasia "ἢ 17, Ebrodunum. 18, 
Burdigala 19, Turones 20, Bituriges 21, Unusquisque 


autem metropolitanus episcopus unam partem suz 


ecclesi: et duas suffraganeis suis dare debuit. 
Tertia vero pars vel usque ad obitum ejus, vel usque 
dum vellet carere, in usu cottidiano haberetur **; 
eujus tune prima pars predictis metropolitaneis epi- 
Scopis ad easdem predictas partes adderetur, altera 
filiis et filiabus et nepotibus; tertia pauperibus, 
quarta servis et ancillis distribueretur. Precium 
librorum suorum, quorum magnam in bibliotheca 
sua copiam congregavit, pauperibus erogare precepit. 


Karolus, primogenitus imperatoris, obiit 
(er Theg. c. 5.) Ipse vero imperator k. 
addun 2. 2*. 2**, 


dum usu cott. c. v. mansit, ipsaque po- 
stremo quatuor divisionibus secata est. 
Prima pars addita est ad viginti et unam 
supradictas, altera cessit filiis et f. et n., 
tertia pauperibus distributa est, quarta 
servis et ancillis palatio famulantibus. Ad 
tertiam vero partem addita sunt vasa atque 
ustensilia ex :xre et ferro alliisque metallis 
cum armis et vestibus et omnis suppellex 
ad varios usus, ut sunt cortina, stragula, 
tapetia, filtra, coria, sagmata, ut erogatio 
elemosine ad plures pervenire potuisset. 
Capellam, id est ecclesíasticum | ministe- 
rium, quod per hereditatem sibi venit, 
integrum servari decrevit, exceptis si qua 
ipse eidem "' capelle in vasis aut libris 
addidisset, quee qui vellet emeret. Horum 
ergo preelum atque librorum, q. m. c. in 
b. s. habuit, pauperibus erogatur. (ez Einh.) 
2. 2*. 2**, 


sterio Fuldensi, ita ut plurimi ipsorum monachorum D — 835, 45. [pccoxim] (cf. ΕἸΝΗ. c. 17.) Pons apud 


morerentur. 

829. 39. [pocovir] (Eig. c. 206.) Karolus religio- 
nem christianam, qua ab infantia fuit imbutus, 
sanctissime et cum summa pietate coluit; circa * 
pauperes sustentandos et elemosinam devotissimus 
erat (Eig. c. 27). 

832. 42. *[poccx] (ΕἸΝΗ, c, 29.) Karolus, antequam 
deciderat "*, per quatuor annos crebro febribus 
correptus. 


Mogontiacum, quem per decem annos ingenti labore 
et opere mirabili de ligno Karolus construxit *, anno 
primo antequam obiit, tribus horis confüagravit, 
nec quidem una ex eo astula remansit. Pons"" pre- 
dictus apud Mogontiam erat trans Renum, quem, 
quia de eo latrones noctu, hominibus in Renum 
projectis, rapiebant predam, Richolfus Mogontinus 
episcopus comburi precepit. (4. Hersf.) Richolfus 
Mogontinus episcopus obiit, Haistolfus post eum 


VARLE LECTIONES. 


V (5 marg. 1 


*5 gpoletum 3. 533 moguntiaci 3. 
831. 1. p 


*^ decederat corr. decid. 1. 


δ ad. a, 836. 1. 3. * parte 1. 3. 


^" morta 1. 1} ad a. 
“3 treueris 3, 


Va. 0. 2. 


*9 ig marg. ]. 
€! esse n, 3. 


^* lugdunus 3, "59 datrantasia 1. dratantasia 3, "5 c, 6. 2. 





767 


MAIUANI SCOTTI 


108 


successit annis 1l. (Eig. c. 30.) Karolus, circaA itinere servitio, ad Romam a rege dimissus, et non 


Kalendas Novembris, habito generali conventu, voca- 
vit de Aquitania ad se Ludowicum filium suum, et 
cum eum moneret, die dominico precepit ei ut 
propriis manibus suis de magno altari Aquisgrani 
coronam imperii capiti suo superponeret, qui dona- 
tus magnis muneribus Aquitaniam perrexit. Karo- 
lus*** cum Aquisgrani hiemaret, mense Januarii 
febre correptus est, in quo 5 Kalend. Februarii, 
hora diei 3, indictione 7, 72 anno statis, [incar. 
814'*] obiit (Εἰνη. c. 31); et ibi Aquisgrani eadem 
die in basilica Salvatoris sancteque Dei genitricis, 
quam ipse ex fundamento mirifico opere construxit, 
sepultus est. 

* ita ut perpetuo durare posse videretur 
add. ἃ. (27 2". 

** Pontem autem ipsum Richolfus episcopus 
dicitur jussisse incendere propter latrocinia 
qui noctibus in eo exercebantur, dum 
homines spoliati in flumen *^ ipsum jacti 
necabantur ; sed Einhardus , qui vitam 
Karoli istius scripsit, hoc fortuitu refert 
contigisse. 2. 2*. 2**, 

Imperator vero mense Januario post bal- 
neum febre corripitur. In quo cum septem 
dies laborasset, septimo die, accepto cor- 
pore et sanguine Domini, ut confirmaret 
exitum suum, laboravit ipso die et nocte 
sequenti. Sequenti vero die luce adveniente 
sciens quod facturus erat, manu dextera 
ut potuit signo sanct: crucis totum corpus 
suum signavit, deindeque colligens pedes, 
et "^ brachia super corpus extendens, 


clausis oculis hunc versum psallens: « In αἱ 


manus tuas, Domine, commendo spiritum 
meum » in senectute bona obiit, efc. 2. (2*?) 
2'*. (ez Thegan. c. 1.) 


Romanorum 'T] Ludowicus regnavit annis 20, men- 
sibus 1l usque... 

836. 1. [Dpeccxiv] (TuEo. c. 13.) Ludowieus omnem 
injustitiam sui regni inquirens restauravit. 

837. 2. [Dccexv] (4. Hersf.) Baugolfus abbas Ful- 
densis obiit, 8 Idus Julii. Jussumque est ut omnes 
monachi cursum sancti Benedicti cantarent. Ratgerus 
abbas annis 5. 

838. 3. [nccoxvi] (Tnga. c. 15, 16.) Ludowici 
exercitus Selavos superant, et Leo papa obiit. 

[Cod. in marg., Ciclus 16 decennovennalis incipit 

indictione 10.) 


839. 4. [pcccxvu] (Tuo. c. 16, 17.) Stephanus 96 D 


papa annis 2**, mensibus 7. Stephanus papa, obviante 
Ludowico in campo magno Remensium, sequenti 
die dominico coram omni populo ante missam unxit 
eum in imperatorem, οἱ auream coronam mire pul- 
chritudinis, cum preciosissimis gemmis mirabiliter 
ornatam, portatam de Roma secum, imposuit super 
caput ejus, aliamque coronam auream capiti Irmin- 
gard: regine, nominans eam augustam. 

840. 5. [nccoxvimn) (Ib.) Stephanus vero papa, 
postea donatus magnis muneribus et honesto in 


longe post obiit. 

841. 6. [pcccxix] (4. Hersf.) Dedicatur monaste- 
rium Sancti Bonifatii Fulda Kal. Nov. 

842. 7. [pccoxx] Ratgerus abbas Fuldensis obiit 
8. Idus Dec. Egil abbas successit annis 5. 

Paschalis 97 papa annis..."*. (A. Hersf.) Ludo- 
wicus imperator Britanniam subegit, ducem ejus 
Murcomannum occidens. Inde regrediens Irmingar- 
dam reginam febricitantem invenit, qux» paulo post 
inde obiit. [TneG. c. 25.) 

843. 8. [pccexxi] (4. Hersf.) Ludowicus imperator 
Judit, flliam Hwelfi ducis Bajoarize, reginam sibi so- 
ciavit, et Ingulenheim villa regia generale placitum 
suum habuit. (ΤΗκα. c. 26.) 


B 844. 9. [pccexxir] (Tuo. c. 27.) Ludowicus impe- 


rator per exercitum suum orientales Sclavos vastat, 
ducem eorum nomine Liduit fugato. 

845. 10. [pncccxxin] (Tnmko. c. 28.) Ludovicus 
imperator primogenito filio suo Lothario, placito 
generali habito, flliam Hugi comitis conjunxit **. 

846. ll. [pccoxxiv] (TuEg. c. 29.) Ludowicus 
imperator de placito generale Attiniaco "* palatio 
Lutharium fllium cum conjuge sua Irmingarde in 
Italiam direxit, iudeque Franconofurt venit, οἱ na- 
talem Domini celebravit. Paschalis papa obiit. 

(A. Hersf. Eugenius 98 papa annis 3. Haistolfus 
episcopus Mogontinus obiit. 

847. 12. [pcccxxv] (A. Hersf.) Otgarius episcopus 
ann..... * (THgoc. c. 31.) Ludovicus imperator vastat 
Britanniam. 


* Qui cum ad Italiam ob discordiam filii ab  . 


imperatore cum aliis directum Papiam ve- 
nisset, quidam clericus cum ** reliquiis *** 
sancti Severi "* Ravenne urbis episcopi 
necnon uxoris ejus Vincentie filique ejus 
Innocentie, quas furto abstulerat, ad eun- 
dem Otgarium se contulit et ei quid egisset 
innotuit. Otgarius autem gaudens easdem 
reliquias suscepit, et eas Mogontiacum se- 
cum adduxit, atque in monasterio sancti 
Albani sanctam Vincentiam ad australem 
plagam , sanctam vero jInnocentiam ad 
aquilonalem posuit, sanctum vero Severum 
juxta altare sancti Albani, cujus postea 
reliquias ad Erphesfurt transtulit. addunt 
2. 2*. 2**. (cf. Lamb. a. 836.) 


848. 13. [poccxxvi] Egil abbas Fuldensis obiit. 
14 Kal. Jul. Rabanus successit annis 20. Ludowico 
imperatoris Aquis legati Vulgarorum munera portant 
(κα. c. 32.) 

849. 14. [nccoxxvr] (THka. c. 33.) Ludowicus 
imperator Ingilenheim Herioltum de Danais"! de 
fonte baptismatis, et uxorem ejus regina Judith 
elevavit. Cui eum magnum Fresonum partem dedit, 
donis honoriflcis cum legatis suis eum dimisit. 

Valentinus 99. papa. 

850. 15. [nccexxvim] (TH&G. c. 34.: Ludowicus 


VARLE LECTIONES. 


* erasa 1. desunt 3. 83 fl. projiciebantur 2*. 
ὁ da ]. VII. e corr. 3. a..... 
9* dees[ 2. 2**. ** deest 2* 58. danis 1. 


** ad 2 ? 
desunt 2. 2"*. ubi hec ad a. 841. 840 referuntur. 


«5 X. 2. 2". corr. Il. 1. numerus erasus 3. 
ὁ conjuxit 1l. "55 attinco 1. 





160 


CHRONICON. 


— LiB. 1Il. 770 


imperator dirigens exercitum «conira Sarraceuos [Οὐά. ἐκ marg., Ciclus 17  decennovennalis incipit 


obiam **, fugavit eos. 

851. 16. [pnccexxix] (/b.) Ludowicus de Inge- 
lenheim post generale placitum venit Commar- 
ciacum. 

852. 17. [pcccxxx! (ἴπεα. c. 35.) Ludowicus 
Wormatia Karolo, filio Judit et suo *'", terram 
Alamanicam οἱ Redicam et partem Burgundi: dans 
coram filiis suis Luthorio, Ludowico et Pipino, qui 
tres germani sunt indignati inde. Corpora sancto- 
rum Valentini, Senesii in Augeam insulam 5 '* 
Idus Apr. venerunt. 

853. 18. [pcccxxxi| (Tugc. c. 30.) Gregorius papa 
100. Judith* regina, quasi violata a duce Bernhardo, 
et ** imperatoris sacro fonte baptismatis fllio, a 


indictione 14.) 

860. 25. 'pccoxxxvin] (4. Aug.) Paulo "' diaco- 
nus palatii lapsus est in judaismum. 

861. 26. [ncccxxxix] (4. Aug.) Eclipsis solis 3 
Non. Mai inter 8 et 9 horam in vigilia ascensionis 
Domini. 

862. 27. [ncccxi! (Rkec.) Ludowicus imperator 
dum fllium suum Ludowicum trans Renum perse- 
queretur, morbo gravatur, et in navim per Moin in 
Renum deducitur, vix in insula Ingelheim perve- 
niens, obiit ibi 11 Kal. Junii, et inde in mense 
Martio asportatus in basilica sancti Arnolfi sepultus, 
statimque Lothorius Italia egressus imperium arripuit. 

Romanorum 80 Lothorius regnavit annis 15. 


primatibus regni velata est et in monasterium B 863.1. [pccexui] (REc.) Ludowicus vero et Caro- 


missa. Fratres etiam reginz Cuonradum et Rudol- 
fum tondentes et in monasterium mittentes; quos 
in Novio super flumen Valum cum veritate superavit 
rex, reginam "*, Aquis obviam ei venientem, ju- 
bente papa Gregorio, accepit "57, (πες. c. 37.) 

* Ludovicus imperator de Aquisgrani palatio 
venit ad Compendium, ibique fllius ejus 
Pippinus cum multis perfidis venit ei ob- 
viam, volens eum de regno expellere; sed 
equivocus imperatoris filius ei ** contra- 
dixit. Dicebant autem illi perfidi, Judit 
reginam violatam esse a quodam duce 
Bernhardo, qui erat de stirpe regali, men- 
tientes omnia. Sicque vi velantes eam in 
monasterium miserunt; similiterque fra-' 
tres, etc. 2. (ex Theg. c, 36 


854. 19. [pcoexxxi] (Tuo. 
dux in palatio Theodinis coram rege et filiis suis 
purgavit se, cum nullus vel armis eum culpabilem 
cum regina fecisset. 

855. 20. [pocoxxxin] Filii regis temptaverunt 
regnum patrem dehonorantes. 

856. 21. [pcccxxxiv] Ludowicus imperator a 
[filiis **] suis, id est Pipino, Ludowico ct Lothario, 
imperio privatur ; obviam ei venientes cum Gregorio 
papa in campo magno, qui est inter Argentoriam 
et Basiliam. (TREG. c. 42.) Tunc separantes reginam 
ab eo et mittentes eam in Italiam in civitatem Tar- 
tunam, Pipinus in Aquitaniam, Ludowicus in Bajoa- 
riam perrexit. Lotharius vero patrem ad Compen- 
dium palatium et inde Aquisgrani conduxit, et in 
custodia inclusit, et ibi celebravit natale Domini, 
patre adhuc incluso. 

857. 22. ipcccxxxv] (Tusc. c. 48.) Post vero epi- 
phaniam Lothorius, quia contra eum cum patre 


lus paterno regno privati, apud Fontaniacum fratrem 
Lotharium bello vincunt. 

864. 2. [pccexr.u| (Rrc.) Tres "* supradicti fra- 
tres regnum Francorum inter se diviserunt: Caro- 
lus occidentem a Britannico oceano tenet usque ad 
Mosam fluvium; (Rkec.) Ludowicus orientem, id est 
omnem Germaniam usque Reni fluenta et. nonnull 
civitates (trans "* Renum cum adjacentibus pagis 
ob copiam vini]; Lutharius vero primogenitus et 
imperator medium inter utrosque regnum tenuit 
totamque Provinciam et omnia regna Italie cum 
ipsa Roma. Ab hoc Lothorio regnum Luthorium *'* 
hactenus nominatur. 

866. 4. [pccexriv] Sergius 101 papa. 


c. 38.) Berahardus 868. 6. [pccoxrvi] (4. Hersf.) Otgarius "76 epi- 


scopus Mogontinus obiit. Rabanus abbas Fuldensis 
successit annis 9. 

869. 7. [nccoxrvu] Hatto abbas ad Fuldam post 
Rabanum "'* successit annis 15. 

873. 11. [ncccLr (Rxc.) Irmingardis regina 
conjunx Lothorii, obiit. Regina *" vero reliquit tres 
filios Ludowicum, Lutharium et Carolum. 

875. 13. [pnccoLi: Leo papa 102 post Petrum. 

876. 14. [pcconiv] 

(Cod. in marg., Ciclus decennovennalis explicit 

indictione 2 578} 

871. 15. |pcccLv] (cf. A. Hersf.) Rabanus epi- 
scopus Mogontinus obiit feria 2. Non. Febr. Carolus 
episcopus successit 8 annis. Basilida Sancti Kilíani 
concrematur. Luthorius imperator, convocatis pri- 
moribus regni, imperium inter fllios suos divisit 
(RrEc.) Ludowico quidem ltaliam tradidit, eumque 
imperatorem nomine suo appellari fecit; Lothario 


erat Ludo[wicus, compellit patrem secum ire ad vero regnum, quod ex suo nomine vocatum est, 
Compendium. Quos cum multitudine secutus "*] est concessit ; Carolo autem juniori jpsorum *'" Provin- 
Ludowicus ; et cum propre esset, fugiens Lothorius, ciam mandavit. Qui ita disponens seculum reliquit, 
patrem Ludowicus conduxit ad sedem regalem et in Prumia monasterio veniens, postquam habitum 
Aquis, et ibi pariter pascha celebraverunt. sanct conversationis monachorum suscepit, eodem 
858. 23. [Docoxxxvi] anno 3 Kal. Octobris obiit. 
VARLE LECTIONES. 

M* i, e, obviam. — *** f. suo ex i. regina 2. f. suo et i. r. 3. Δ VI. 2. — ' deest 3. B. qui erat de stirpe 
regali 2. 2*. (y M regna Ι, '" przcepto Gregorii papz aliorumque episcoporum Justo judicio suscepit 2. 
AU (2**9) ejus 2? deest 1. "'* uec desunt 1. "1" paudo 3. * a. 864-872 scripta 1. desunt 1? 
" jotringun 3. 576 otgar. 1. "76 raban'l. "7 hec a. 874 scripta. "78 tertia 2. 575 hessorum 2. 2**, 





7T" 


regnavit annis 15. 

878. 1. [pcocrvr.] 

[Cod. in marg., Annus secundus cicli 13 decen- 

.hovennalis indictione quarta.] 

. 879. 2. [pcccrLvn] Jenedicius 103 papa post 
Petrum. 

880. 3. [ncccrvin] (4. Aug.) Folcwinus 80. abbas 
obiit. 

881. 4. [pcccrix] (4. 46.) Waldarius **' abbas 
post ipsum successit. 

882. 5. [peccrx| (4. Aug.) Meginradus hieremita 
martyrizatus est. 

883. 6. [pncccnxi] Hatto abbas Fuldensis obiit 
pridie Idus Aprilis. 


MARIANI SCOTTI— 
Romanorum 81 Ludowicue, qui οἱ Lothorium (148) A δὶ culpabilem , 


Ti9 


ut condigna. remedia penitentiz 
susciperet, nihilominus sine dilatione veniret. (Ruc. 
απ. 869.) Qui cum Romam pervenisset, ab Adriano 
papa honorifice susceptus est. Qui cum a papa in- 
terrogatus est, si precepta sancti Nicolai, immo 
beati Petri, et jusjurandum Dominici corporis obser- 
varet, respondit se ita observasse omnia ac si divi- 
nitus sibi essent imperata. Quod etiam proceres ac 
obtimates sui cum eo contestificaverunt. Cui papa 
dixit: « Oportet te ergo, fili karissime, corpus 
Christi nobiscum participare, ut per hanc partici- 
pationem membris Christi, unde abscisus videabaris, 
in corpore inseri merearis. « Papa itaque, cantata 
missa, hora communicationis accipiens corpus 
Christi in manibus suis, dixit Lothario: « δὶ inno- 


884. 7. [bcccLxu]| Thiodo abbas post eum suc- B xius es a predictis, remissio sit tibi hec communi- 


cessit annis 13. 

885. 8. [pcocrxi] (4. Hiersf.) Carolus episcopus 
Mogontinus obiit. Liutbertus episcopus successit 
20 annis. 

Sanclus Nicolaus papa 104. 

886. 9. [bcccrxiv] (4. Aug.) Walterus **' abbas 
obiit. Hecco post eum successit. (Rec.) Lothorius **! 
imperator, quod  Thietbirgam reginam uxorem 
legittimam recusare vellet, quam exosam habebat 
propter Waldradam suam concubinam, quam, cum 
adolescens esset, in domu paterna nimio diligebat 
amore, non parva res inde '* evenit. Fratres '* 
ergo regine hoc ad Nicolaum papam Romam dedu- 
cunt. Inde Nicolaus papa Arsenium episcopum, 


catio; sin autem, nequaquam sumere presumas, ne 
forte ad judicium et condemnationem tibi perve- 
niat. » Rex autem captus mente, obduratus pariter 
et obcsecatus, absque retractione communicavit. 
Deinceps papa ad sequaces et fautores regis dixit 
singulis: « Si in adulterio predicto cum rege tuo 
non communicastl, hec communio corporis Christi 
sit tibi in vitam eternam. » Nullus autem in hoc 
scelere regi consentiens [qui '"*| communicavit, 
post annum vixit, Lotharius vero imperator Roma 
egressus, morbo corripitur, et perveniens Placen- 
tiam civitatem,-oblit 6 Idus Augusti. Inde etiam et 
in populo mortalitas maxima acta est. (Rxc. a. 
870.) Cujus regnum Ludowicus et Karolus senior, 


apocrisiarum et consiliarium suum, vice sua in C quo fratres ejus, in Joco Marsana juxta Mosam, una 


Franciam anno isto direxit. Qui cum venisset, 
convocato episcoporum conventu, antequam proti- 
nus anathematis gladio feriretur, necessitate con- 
strictus Lotharius, vellet nollet, reginam jn matri- 
monium recepit ; interposito jurisjurandi sacríficio, 
De eam a $e separaret, neque ipsa vivente aliam 
super eam induceret. Sed postea "projecta regina, et 
Waldrada pro ea inducta, &anctus Nicolaus 4 Non. 
Februarii in purificatione sancte Marie, Waldradam 
anathematis sententia ab omni consortio sancte 
ecclesie excommunicavit, 

890. 13. [nccorxvi] (4. Aug.) Cometa visa est 
manifestissime hoc anno. 

891. 14. [ncoonxix| (4. Mug.)  Ranctus Nicolaus 
papa obiit 8 1dus Decembris. letus fulminis Kal. 
Jul. hora 10. 

892. 15. [pcoorxx] (Rec. an. 868.) Adrianus 105 
papa annis 3. Lothorius autem cum audivit mortem 
Nicolai pape, misit ad papam Adrianum, rogans ut 
cum gratia eum suscipisset. Cui papa rescribens 
dixit, si se immunem ab objectis predictis sciret, ut 
ad appetitam benedictionem sancti Petri perveniret; 


cum proceribus et obtimatibus * guis, equis parti- 
bus inter se diviserunt. Karolus ad Heristellium 
perrexit, cujus palatium ei acciderat. 

Romanorum 82 Ludowicus (148), filiws —Lotha- 
rii vel Ludowici, regnavit annis quatuor. 

893. l. [nccorxxi] (Rec. A. 46.) Ludowicus 
vero ad Aquis palatium redivit. Hecco abbas obiit; 
Ruadho successit. 

804. 2. [poccnxxn] Adrianus papa obi. Johan- 
nes 106 papa successit annis 12. 

895. 8. [poocuxxin] (4. Aug. ictu fulminis 
Wormatia comburitur. (Rao. an. 871, 872.) Ludowi- 
cus imperator Romam veniens, ibique conventum 
celebrans coram papa Johanne, Adalgisus dux Be- 
neventanus, Grecorum persuasionibus corruptus , 
et contra Ludowicum imperatorem manum elevans , 
a senatu tyrannus atque hostis rei publica procla- 
matur, bellumque contra eum decernitur. Thiodo 
abbas Fuldensis obiit 7 Idus Ag. Sigehart 92? 
annis. 

[Cod. in marg., Ciclus 19 decennovennalis incipit 
indictione 7.] 


VARLE LECTIONES. 


459 desunt 2. 2**.— ''! desunt Ὁ, 9*, 
ann. 887—800. 86 deest 1. 


*^ Lothor'. 1. 
*** obtimtimtibus 1. 


955 indie 1. 


*5 Fratres—excommunicavit scriptu sunt 


NOTE 
(148) Marianus Ludovicum imperatorem et Lotharium regem non recte discernit, ideoque illum huic 


successisse dicit. 





eM 


TIS 


CHRONICON. — LIB. Ili. 


114 


896. 4. [pccerxxiv] (Rgc.) Ludowicus imperator A tur Balbus, eo quod impeditioris esset eloquii, annis 


cesar Italie obiit, οἱ Karolus senior rex Galli: Ho- 
mam perrexit. 
Romanorum 83 Karolus regnavit annis 2. 

8907. 1. [pecctxxv] (Rkeo.) Karolus ergo Romam 
perveniens, datis Johanni pape et Romanis magnis 
muneribus, imperator factus est. (Rrc.) Ludowicus 
rex, frater Karoli, apud Franconfurt palatium obiit 
9 Kal. Septembr., sepultusque est in monasterio 
Sancti Nazarii Loraszam; qui ex regina nomine 
Hemma tres filios habuit, id est Carlomannum, 
Arnolfi patrem, et Ludowicum Karolumque junio- 
rem, postea imperatorem. Karolus vero senior et 
imperator audiens mortem fratris sui, ad Aquis 
palatium ; et ubi paucis diebus moratus, ap Coloe- 


duobus. 

900. 2. [nccorxxvi] (REo.; Ludowicus Balbus 
obiit, tres filios relinquens, duos, id est Ludowicum 
et Carlomannum ex puella nomine Ansgrad, pro 
qua interdicta a Carolo patre suo, quia sine consi» 
lio suo uxoravit eam, pater sibi uxorem Adalheid 
conjunxit; φὰς post mortem viri genuit fllium no- 
mine Ávi, id est Karolum. Eclipsis solis, 4 Kal. 
Novembris (A. Aug.). 

[Johannes ! papa dum pro quibusdam oppressio- 
nibus eclesiarum in Partes Galliarum anno incar. 
878, ind. 12, 3 Idus Ag. sinodum 31 episcoporum 
in eclesia Sancti Petri Tricasina ***.] 

Romanorum 84 regnavit Karolus junior "* annis 


niam inde est profectus. Carlomannus vero, primo- B 10 posi primum introitum ejus in Italiam. 


genítus Ludowici, fines Italie intravit, quia Karolus 
senior inde recedit. Karolus autem, [frater ejus, in 
Almania morabatur. Porro Ludowicus, qui ad obitum 
patris fuit, apud Franconafurt, principalem sedem 
orientalis regni, residebat. Qui quoque Karolum 
seniorem 8 Idus Octobr. bello in pago Meginense *?" 
nomine Ripuaria, non longe ab Andrenaco castello 


juxta Renum, pugnantem 50 amplius milibus contra: 


se, superavit. Deinde tres fratres in loco qui dicitur 
Sualifelt inter se regnum paternum diviserunt. 
Carlomannus Bajoariam, Pannoniam, Carnutum et 
regna Sclavorum Behemensium ; Ludowicus orien- 
talem Franciam, Thuringiam, Saxonlam, Fresiam 
et partem regni Lothori!; Carolus Almaniam et 
aliquas civitatés ex regno Lotharii tenuit. 

898. 2. [pcccrxxvi] (Rec.) Carolus autem Impe- 
rator Romam secundo profectus est, et ab urbe 
Roma in Bracham reversus, Bosonl germano suo, 
Richilldis regine [fllio 55], Irmigardam, flliam Lu- 
dowici imperatoris, cum maxima gloría uxoravit, 
deditque ei Provinciam ; et corona capiti ejus [Π|- 
posita, regem eum jussit appellari. Et inde evolutis 
idlebus paucis, Papiam ingreditur. In qua cum pu- 
blicam rem disponeret, repente nunciatum est ei 
Carlomannum cum ingent| armatorum multitudine 
Langobardorum regna íntroisse. Qui mox pavore 
solutus, Ticianum **  Padumque pertransiit, et 
summo annisu in Gallias repeditare contendit. Sed 
priusquam Alpium preminentia juga angustaque 
itinera attingeret, :zgritudine tunditur, de qua pro- 
tinus 2 Non. Octobr. obiit. Cujus corpus sui in 
feretro extra Jtaliam levaverunt ; sed ob intolerabi- 
lem feetorem ejus compulsi sunt illud terre com- 
mendare. Post autem aliquantos annos ossa ejus 
translata sunt, et Parisius in monasterio sancti 
Dionisii honorifice sepulta. 

899. 1. [noccrxxvnu] (Rro.) Post "* Carolum 
regnavit fllius ejus Ludowicus, qui etiam appellaba- 


901. 1. [pcconxxix] (4. Aug.) Karolus junior, 
fillus Ludowici, Italiam primum intravit, frater 
Carlmani ** et Ludowici. 

902. 2. [noccrxxx] (Rka.) Boso, germanus Karoli 
senioris, occupare regnum nitens, a filiis Balbi per- 
secutus et fugatus in vita sua. 

903. 3. [ncocrxxxi] (Rxa.) Carlomannus major 
rex Bajoarim, pater Arnolf, oblit paralisi 7 Non. 
April, sepultusque est Hodingas in Bajoria. Ludo- 
wicus vero, frater ejus, possidens suum regnum, 
concessit Arnolfo Carantanum, quod ei pater pridem 
dedit. | 

904. 4 [bocctxxxu] (Rko.) Karolus junior de 
Almania egressus, Langobardorumque fines possi- 
dens, in paucis diebus totam ltallam aecepit, et 
Romam perveniens, a papa Johanne et senatu favo- 
rabiliter acceptus et cum magna gloria oleo conse- 
crato unctus, imperator ereatur. 

005. 5. [pcccrxxxi] (Βεα.) Ludowieus rex, fra- 
ter imperatoris, obiit Franconafurt 13 Kalend. Sep- 
tembr., sepultusque est Lorozam in cenobio, ubi et 
pater ejus. - 

900. 6. [pccorLxxxiv] (ΒΕα.) Ludowlcus, filius 
Balbi, oblit apud Sanctum Dlonisium, ubi et sepul— 
tus. Cujus regnum Carlomannus, frater ejus, tenet. 
Bertulfus Trevirorum episcopus obiit 4 Idus Febr. 
Cui successit Rabbodus 6 Idus Aprills, qui etiam 
Ruadbertum episcopum Metensis ecclesizi consecra- 
vit 10 Kalend. Mai. 

907. 7. [pcccexxxv] Marinus 107 papa. 

908. 8. [pccorxxxvi] (Rea.) Carlomannus, fllius 
Balbi, oblit, et sepultus apud Sanctum Dionisium 
cum fratre et avo. 

909. 9. [DcccLxxxvr] (Rxao.) Agapitus 108 papa. 
Karolus imperator corpore et animo coepit zgrotare. 
Mense Novembri circa transitum sancti Martini 
Triburas veniens, conventum convocat. Tunc cer- 
nentes obtimates regni imperatorem non modo 


VARLE LECTIONES. 


*' moinense 2. 2**. 56 deest 1. * 
“5 tritasina 1? *** cum distortis cruribus add. 3. 


M? lege : Ticinum. 
** carimni 1. 


*!4" Romanorum post 2. '*' in marg. desunt 2. 2**. 


- 





Tio 


MARIANI SCOTTI 


πὸ 


solum *** viribus corporis sed etiam animi defecisse, A sui sibi occurrentibus, conventum publicum cele- 


Arnolfum, Carlomanni filium, ultro in regnum at- 
trachunt **, et ab imperatore in triduo ita deficiunt, 
ut cum ipso vix aliquis remaneret, qui ei saltim 
officia humanitatis impenderet. Cibus tantum et po- 
tus ex Liuberti episcopi Mogontini sumptibus presta- 
batur. Cui supplicanti Arnolfus nonnullos in Alma- 
nia fiscos concessit. 
Romanorum 85 regnavit Arnolfus annis 12. 

910. 1. (pcccuLxxxvrr (ΒΕ6.) Arnolfus, compo- 
sitis in Francia feliciter rebus, in Bajoariam rever- 
titur. 

(REc.) Adrianus 109 papa. Karolus imperator 
obiit 2 Idus Junii, sepultusque est in Augia iu- 
sula. 


911. 2. [poceuxxxix] (ef. A4. Hersf.) Liutbertus B 


episcopus Mogontinus obiit 13 Kal. Mart. Sunde- 
roldus successit annis 2. (R&c.) Mortuo autem Ka- 
rolo, quedam pars populi Italici Berngarium, filium 
Eberhardi, qui ducatum Forojulianorum tenebat, 
regem sibi statuit; quidam vero Widonem, filium 
Lamberti, ducem Spolitanorum, regia dignitate de- 
cernunt sublevandum. Sed post tantas strages inter 
eos factas Wido victor existens, Berngarium regno 
expulit. 
912. 3. (pcccxc] Basilius 110 papa.* 


* Sanctus Edalricus Augustensis episcopus 
nascitur. addunt 2. (2* ?) 2**. 


: 913. 4. [nocoxci] (4. Aug.) Sunderoldus episco- 
pus Moguntinus Wormatie sabbato 6 Kalend. Julii 
a Nordmannis occisus (Rxc.). 

914. 5. [pcocxcn] (cf. 4. Hersf.) Hatto episcopus 
successit annis 21, mensibus 8. 
915. 6. [pccoxcir] Stephanus 111 papa. 


[Cod. in. marg., Ciclus 20 decennovennalis incipit 
indictione 11.] 


(Rrc.) Arnolfus rex cum velida manu et forti 
exercitu Langobardorum terminos intravit, et 
usque "" Placentiam pervenit. Inde conversus per 
Alpes Penninas Galliam intravit, et Sanctum usque 
Maurium *** pervenit. Sigehart abbas Fuldensis obiit 
Non. Sept. Huogi abbas successit annis 24. 

917. 8. [pccoxcv] (Rze.) Wido, qui nomine im- 
peratoris Italiam regebat, obiit. Lantbertus, filius 
ejus, regnum obtinens, Rome diadema imperii a 
papa sibi imponi ** fecit. 

918. 9. [occoxcv:i] (REc.) Sinodus 96 episcopo- 
rum cum abbatibus probatisque multis clericis Tri- 
buras in monasterio residentes, contra plerosque 
seculares, qui episcopalem auctoritatem minuere 
temptaverunt, plurima decreta super statum Eccle- 
si: sanct? scripta roboraverunt. 

(REc.) Formosus 112. papa. * Arnolfus rex Wor- 
matiam venit, ibique obtimatibus omnibus regni 


bravit. In quo, omnibus collaudantibus, Zuendibol- 
dum fllium suum regno Lotharii prefecit. Deinde 
secundo ltaliam Arnolfus ingressus, Romam per- 
venit, et urbem cum consensu Formosi pape armis 
cepit; quod retro ante nativitatem Domini tempore 
semel fecerunte. Mater autem Lamberti, quae ad 
presidium *"' filio relicta fuerat, cum suis latenter 
aufugit. Arnolfus vero Urbem ingressus, cum magno 
honore a Formoso papa susceptus, et ante confes- 
sionem sancti Petri unctus et coronatus imperator 
creatur. Eodem autem anno Lambertus nomine 
imperator *! obiit; et Ludowicus, filius Bosonis, 
fratris Karoli senioris, a Langobardis invitatus, a 
Provincia egressus, Italiam intravit. 

* Alia manu in superiori margine legitur : For- 
mosus papa Hattoni Mogontino archiepi- 
scopo: « Litteras sanctitatis tu: benigne 
suscepimus et petitionem tuam in his quz 
ad rem pertinent habentes accommodamus. 
Nam pallei usum concedimus, monentes et 


protestantes ut non id ad seculi pompam tibi 
largitum arbitreris, » et-reliqua. 


919. 10. [pccexcvri]. (Rgc.) Zuendiboldus, hortatu 
Arnolfi patris sui, Odonis comitis filiam, nomine 
Odam, post pascha sibi uxorem sociavit. 

Bonifatius "* papa 9"? diebus 15. Stefanus papa 
anno l, mensibus 3. 

920. ll. [pcccexcviu] (REeo.) In Italia inter Ludo- 
wicum, filium Bosonis, et Berngarium multa certa- 
mina gesta sunt. Sed tandem Ludowicus fugans 


C Berngarium, Romam ingreditur, ubi a papa corona- 


tus, imperator nominatur. 

921. 12. [pccoxcix] (A. Aug.) Ungarii italiam 
multum vastant. Arnolfus imperator obiit 3 Kalend. 
Decembris, sepultusque est in Odingas, ubi et pater 
ejus jacet. (REc.) 

Romanus 117 ** papa mensibus 4. 

Romanorum 86 regnavit Ludowicus annis 19. 

922. 1. [cM] (ΒΕα.) Theodorus 118 diebus 20. Lu- 
dowicus, fllius Arnolfi, 2 Non. Febr. anno setatis 
sue septimo, quem ex legittimo matrimonio genuit 
Arnolfus, proceres et obtimates regni regem super 
se constituunt, et coronatum regisque "5 ornamentis 
indutum, ad Foracheim congregati in unum, in 
fastigio regni elevant. 


D 923. 2. (cur! (A4. Aug.) Kindiboldus rex, filius 


Arnolfi, occiditur. 

Johannes 119 papa annis 2 sedit. 

924. 3. [cxi] (Rza.) Stephanus comes, frater 
Walonis, cum in secessu residens nocturnis horis 
alvum purgaret, sagitta per fenestram percutitur. 
Inde ** eadem nocte extinguitur. 

925. 4. [curri]. Benecditus 120 papa annis 3, men- 
sibus Ὁ. 


VARLE LECTIONES. 


95 ila), solummodo 3. — * attrehunt 1. 
Ἢ ponil?  '* fecerat 3. 


marg. *"* 113 papa 2. 2*. et ila in sequentibus. 


V" reliqua a. 916 scripta. 
501 imperatoris ed. De codicum lectione nihil notatum est. 
"* CXV, elc. 2. 


955 ia], maurum 3. mauritium 2. 
9 aq. 919 vel 920 in 
δ0δ i. e, regiisque. 5 luec a. 020 scripla. 





7TI 


CHRONICON, — LIB. ΠῚ. 


TT8 


926. 5. [cuiv] (Rze.) Focho Remorum episcopus A 940. 7. [cwxvir] Huogi abbas Fuldensis obiit 6. 


a quodam sateliite Balduini comitis, nomine Wini- 
maro, occisus est. Cui successit Heriveus, qui cum 
multis aliis episcopis eundem Winimarum pro tanto 
scelere perpetuo anathemate excommunicavit. 

927. 6. [cuv] (REc.) Ludowicus, fllius Bosonis, 
qui sortitus est nomen imperatoris, Berngarium de 
Italia expellens, totum illud regnum possidet. Qui de 
securitate presumens, absoluto exercitu, cum paucis 
Veronam ingressus est, adhortante Adalardo pre- 
dicte civitatis episcopo. Quod cum cives summa 
festinatione Berngario, qui tunc in Bajoaria exula- 
bat, promittentes et portas civitatis sibi aperiri pro- 
nunciantes ; Ludowicum Berngarius reguo oculisque 
privans , regnum ltalie obtinuit. Leo 121. papa 
diebus 57. 

928. 7. [cwvi] (R&G.) Cuonradus comes, pater 
Cuonradi junioris, 3. Kal Martii bello occiditur in 
Hessia, in loco qui dicitur Friteslar, ab Adalberto 
comite. Eodem anno mense Julii Ludowicus rex 
conventum generalem celebravit apud  Triburias 
villa regia, et in castro quod Terasso dicitur obsi- 
dione cinxit Adalbertum, et decollavit 5. Idus Sep- 
tembris. Christophorus 122. papa mensibus 4. 

929. 8. [cuMvii] (4. Aug.) Bajoarii ab Ungariis in- 
terficiuntur. Sergius 123. δε! annis 7, mens. 3, 
dies 16. 

930. 9. [cwvir] (4. Aug.] Ungarii Saxoniam et 
Turingiam vastant. 

931. 10. [owix] (A. Aug.) Ungarii Alamanniam 
vastant. 

932. 11. [cx] (4. Aug.) Franci ab Ungariis aut 
occisi sunt vel fugati. 

933. 12. [cuxi1] (4. 49g.) Ludowicus rex obiit, et 
Cuonradus in regem elevatur. 

Romanorum 87. regnavit Cuonradus annis. 7. 

(Cod. in marg., Ciclus 21. decennovennalis incipit 
indictione 15.] 

934. 1. [cux] (4. Hersf.) Hatto episcopus Mogon- 
tinus obiit. Herigerus successit, annis 14, mensi- 
bus 6. 

935. 2. [(cuxm] (4. A9sg.) Ungarii Alamanniam 
vastant, et juxta Ina flumen a Bajoariis et Alamannis 
occisi sunt. 

936. 3. [cuxrv] (4. Aug.) Hiemps magna nimis et 


Idus Jun. Helmtrid successit anno 1l. (4. Aug.) 
Cuonradus rex obiit 10. Kalend. Januarii, sepul- 
tusque est in Fulda monasterio juxta altare [san- 
cte 95) Crucis. 

Romanorum 88. regnavit Heinricus annis 17. 

941. 1. (cuxix] Helmfrid abbas obiit 8. [dus De- 
cemb. 

942. 2. [(μχχ] Haicho abbas successit annis 6. 

945. 5. [cuxxiu] (4. Aug.) Pretiosissimus thesau- 
rus sanguinis Domini venit in Augiam 6. Idus No- 
vembris. Forte ille sanguis, qui de imagine Christi 
confluxerat, cum a Judeis patiebatur eadem qus et 
Dominus passus ab eis. 

947. 7. [cMxxv] Haico abbas Fuldensis obiit 4. 


B Kal Junii. 


918. 8. [cwxxvi] (4. Aug.) Hiltibertus abbas ad 
Fuldam successit annis 4. Ungarii "*? totam Fran- 
ciam, Alsatiam, Galliam et Alamanniam igne et 
gladio vastant. 

949. 9. [cwxxvnu] Herigerus episcopus Mogonti- 
nus obiit Kalend. Decembris. 

950. 10. [cwxxvin] Hiltibertus abbas Fuldensis 
suecessit annis 9, mensibus 5. Cui successit Hada- 
marus abbas tertius '* decimus ad Fuldam annis 28, 
[Cod. in marg., Ciclus 22, decennovennalis incipit 

indictione 4.] 

993. I3. [cwxxxi] Heinricus rex regem Obrito- 
rum et Nortmannorum efficit christianos. 

Leo 5 papa mensibus 7. 


C 954. 14. [cuxxxrn] (4. Aug.) Stephanus "'! annis 2 


mensibus 2. 

956. 16. [cwxxxiv] (4. Aug.) Ungarii ab exercitu 
regis Heinrici occisi sunt et multi quoque ex ipsis 
comprehensi sunt. 

957. 17. [cwxxxv] Joannes "' 126. "'* papa men- 
sibus 4. 

958. 18. [cuxxxv:] Hiltibertus episcopus Mogon- 
tinus obiit. 2. Kal Jun. Fridricus successit 17 annis. 
(4. Aug.) Heinricus rex obiit 7. "? Non. Juli ; et 
Otto, fllius ejus, in regnum constituitur. 

Leo "! 127. "" papa annis 3, mensibus 6, die- 
bus 10. 

Romanorum 89. regnavit Otto annis 36. mensi- 
bus 10. 


durus. (4. Aug.) Anastasius "" annis 2, mensibus 2. 959. 1. [cwxxxvn] (4. Aug.) Monasteria sancto- 


937. 4. [cwxv] (cf. 4. Hersf.) Ungaril totam Ala- 
manniam igne et gladio et Turingiam vastant, ve- 
hientes usque ad Fuldam. 

938. 5. [cuxvi] (4. Asg. Erchanger et Bertolt 
decollati sunt. Lando papa mensibus 5. 

930. 6. [cuxvr] (4. Aug.) Ungarii per Alaman- 
Diam in Alsatiam et usque ad fines regni Lotharii 
venerünt. Johannes papa annis 14, mensibus 2, die- 
bus 3. 


rum Scottorum, sancti Galli et sancti Bonifacii, 
igne consumuntur. Ungarii per orientales Francos 
et Alamanniam, multis civitatibus igne et gladio 
consumptis, juxta Wormatiam Reno transito, usque 
ad mare oceanum regnum Gallige .devastaverunt, et 
per Italiam redierunt. 

960. 2. [cwxxxvir] (4. Aug.) Otto de Bajoariis - 
sibi resistentibus rediit. Frater ejus Heinricus com- 
prehensus est ab Eberhardo. Illo autem liberato, 


VARLE LECTIONES. 


V" papa 129. et ita in seqq. 2. ὃ". 508 deest 1? 
relatd. " 810 tert. 1. sid 


PaTROL. CXLVII. 


l. hi pape in margine a. 951—958. leguntur; in 2. 
** CXXVII. 2. 2*, qui suo ordine pergunt. "* lege: ΥἹ. 5 CXX. 1. CXXVIII. 2. 2* 


9 hoc primum ad a. 958 (39). scripta erant sed huc 


a. 951. 956. 957. 958. 


719 ΜΑΉΙΑΝΙ SCOTTI 


Eberhardum misit in exilium, atque iterum Bajoa- A 


rias invasit cum exercitu, omnesque sibi subdidit 
nisi tantum unum Arnolfi filium. Interim magna pars 
Ungariorum a Saxonibus occisa est. 

961. 3. [cuxxxix] (4. Aug.) Otto in Lotheringos 
ibat usque ad Caprimontem !'*, Stephanus papa 516 
annis 3, mensibus 3, diebus 15. 

962. 4. [cuxr] (4. Aug.] Interea Ludowicus rex 
Galli: invasit Alsatiam. 

963. 5. [cMLr Tunc Otto revertens, venit ad 
Prisacam et obsedit eam, et Ludowicus discessit. 
Marinus "" papa 130 amnis 3, mensibus 6, die- 
bus 14. 

* Hujus papz tempore sanctus Udalricus Ro- 
mam venit, et ab eodem mortem episcopi 
sui Adalberonis audiens, simul etiam se epi- 
scopum futurum agnovit. Sed Hiltine post 
Adalberonem quindecim annis ecclesi? Au- 
gustensi przfuit, moxque sanctus Udalricus 
in episcopatu successit. add. 2. 2". 2**. (er 
vita S. Udalrici.) 

964. 6. [cuxui] Interim Eberhardus dux occisus, 
et Gisilbertus duxin Reno submersus. 

965. 7. [cuxLm] Otto dux obiit; cui Cuonradus 
successit. 

966. 8. (cux1iv] (4. Aug.) Otto rex in Luthorin- 
gos cum exercitu exivit; et "* omnes suo subju- 
gavit imperio. Sed *' Metensis episcopus resistebat. 
Heinricus *'* vero, Írater regis, projectis armis, 
venit ad eum. 

968. 10. [cwxrv:i Agapitws "? centesimus trige- 


T8 


"et sepultus est in choro monasterii sancti 
Albani Mogoatiz. add. 2. (2*?) 2**. 

978 [cML.vi] 20. Johannes 134. papa de regione 
Violata ex paire Alberico principe Romanorum suc- 
cessit indictione quaria decima. Hadamarus abbas 
Fuldensis, qui monasterium Fulda magnifico opere 
construxit, obiit 8 Kal. Jun. Hatto, filius sororis 
sua. successit annis 11 mensibusque octo. 

983 [cuL.xi] 95. Otto rex unguitur in imperatorem 
ab Johanne papa. 

985. [cwr.xiu] 27. Romanus rex Grecerum mul- 
tum pius et laudabilis obiit. Nicaphorus post ipsum 
successit. 

987. [cMrxv] 29. [ Johannes '* 113. papa. De his 
papis dubitamus.] 

988. [cMLxvi] 30. Eberhardus comes obiit. 

990. [owrxvin] 32, Otto, filius "* Ottonis impe- 
ratoris, a Johanne papa ante altare sancti Petri cum 
patre suo coronatus est. Vullihelmus episcopus 
Mogontinus obiit 6. Non. *"* Mart. * Hatto abbas 
Fuldensis suceessit. annis 2. Wernerus ** abbas ad 
Fuldam successit. 

"et sepultus est ante altare sancti Stephani 
in monasterio sancti Albani in Mogontia. 
add. 2. (2*. 2'?); obiit et apud Sanctum 
Albanum sepelitur. 3. 

(Cod. in marg., Ciclus 24. decennov. incipit ind. 12.. 

991. [cMrxix] 33. Nicaphorus rex Grecormm et 
senex cum timuisset a filiis suis projici, voluit eunu- 
chizare eos. Tunc vero mater eorum regina, quia 


simus tertius papa sedit annis 10, mensibus 6, die-(; per nullum aliud ingenium filios liberare potuit, 


bus 10. 

-972. 14. [cur]. 

(Cod. in marg., Ciclus 23, decennovennalis incipit 
. ind. 8.] 

974. 16. [curn] (4. Aug.) Per loca Germanie 
Gallieque plurima terre motus magni facti sunt. 

975. 17. [cnr] (4. Aug.) Mogontia civitas ab 
Ottone rege obsessa est. 

976. 18. [cMLiv] (4. Aug.) Vullihelmus **^, filius 
Ottonis regis, sic: « Anno «dominice incarnatio- 
nis 054, indictione 12, beate memorie dominus 
Fridericus, sancta: Mogontiacensis ecclesi: archiepi- 
scopus, 8. Kal. Novembr. obiit. Eodem wero anno 
ego Willihelmus, tanta successionis indignus, loco 


Johanni suasit regem occidere et imperare, Johannes 
itaque occulte cum funibus iniravit per fenestram 
in palatium, et occisso rege, ita egressus est et 
imperavit. 

992. [cMLxx]. 34. Hatto episcopus Mogontinus 
obiit 6. Kal. Mai. Ruobbertus episcopus seccessit 
annis 6, mensibus 9. 

995. [cur xxii] 37. Otto imperator obiit Non. Mai, 
[et ** sepultus est apud Magedeburc *''.] 

Romanorum 90. regnavit Otto annis 10, mensi- 
bus 7T. 

[Stephanus 114. papa.] 

996. [cMrLxxiv] 1. 

997. [cu.xxv| 2. Ebergerus archiepiscopus €olo- 


ejus cum consensu cleri et populi ejusdem sancti Ὦ Biensis immolavit Scotis in sempiternum maoBz 


sedis, 16. Kal, Januar., ipsoque die pace "*! inter 
regem Ottonem et filium ejus Liudolfum facta, in 
loco Aranstedi, sum electus, et in die 9. Kal. Januar. 
Mogontiz ordinatus. « Hzc ait Willihelmus episcopo- 
pus, filius Ottonis imperatoris. 

977. [cwLv) 19. Ludolfus, fllius Ottonis impe- 
ratoris, obiit". 


sterium sancti Martini iu Oolomia. Quibus prfmum 
primus abbas preerat Minuberinus "5 Scotus an- 
nis 12. 

998. [puMLxxvi] 3. Ruobbemus episcopus Mogon- 
tinus obiit Idibus Januar. Wiligisus "? episoepus 
successit annis 34, mensibus €. 

1003. (cwrxxxi] 8. (Stephanus 115. pepa.] 


VARLE LECTIONES. 


δι bokkesberg superscr. 2. 2*. 
scripla sunt 1. Heinricus eíc. etiam 2. a. 


9" hoc in margine 1. papa C 
inherus ὃ. *9* alia manu add. 1. ἜΤ maideburg. 2. 


955 minnborinus 1. 


8/6 129. pa à e" abet marg. 1 foriasse ad a. 964. — "* hc a. 967—969. 
. et. 
5:3» V. f. 0. r. sic a. 974. scripta sun). desunt, 2. (2*1) 2**. 
. 9. et ila deinceps. 


"* hec a, 970. scripta, postea huc relata sunt 1. 

m pacem ed. De codd. nihil notatum est. 

55 fip], ** VIIL 1? legi putarim: VI. N.. ' Wer- 
9^ a, 1006. scripla. . 


781 . 


7. Idus Decembris [Roma ***]. 

Romanorum 91. filius secundi Otto tertius regnavit 
annis 18, mensibus 2. 

1007. [curxxxv] 1. 

1008. [cwrxxxvi] 2. Mingborinus abbas Scotto- 
rum monasterii sancti Martini in Colonia obiit 15. 
Kal. Aug. Kilianus abbas Scottus successit annis 16. 

1009. [owrxxxvi] 3. Villigisus **! archiepiscopus 
Mogontinus dedicavit ecclesiam in Turnilann (149), 
Wigero "* comite rogante. Qui Wigerus mox ean- 
dem ecclesiam, que etiam Dorlon nominatur, cum 
omnibus qua in eadem marchia habuit, post obi- 
lum suum sancto Martino et episcopo Mogontino 
contradit. 

1010. (CMtxxxvim] 4. 

(Cod. in. marg., Ciclus 25. decennovennalis incipit 
indictione prima.] 

1012. [cwxc] 6. [Marinus 116. papa.] 

1020. [cwxovri] 14. (Agapitus 117 papa.] 

1024. [wr] 18. Otto tertius imperator obiit 10. 
Kalend. Februarii, sepultusque est Aquisgrani. 

Romanorum 92. regnavit Heinricus annis 22. 


CHRONICON. — LIB. Ill. 
006. [cwrxxxrv] 11. Otto imperator junior obiit A MHeiaricus secundus 


782 


die dominico 7. Idus Juni 
electione populi laudatus est Mogontie in regem. 
Quique ipso eodem die ab archiepiscopo Mogontino 
Willigiso ante altare sancti Martini confessoris con- 
secrando in regem Mogontiz coronatus. 

IO25. [wir] 1. Kilianus abbas Scottorum sancti 
Martini Colonie 19. Kal. Januar. obiit [Octavianus 
118. papa.] 

1026. [uiv] 2. Helias Scottus post eum successit 
annis 20. 

1029. [uvri! 5. 

[Cod. in marg., Ciclus 26. decennovennalis incipit 
indictione 5.] 

1031. [wrx] 7. Brun episcopus [martirizatus *9 est.] 
[Leo 119. papa.] 

1033. [wx:i] 9. Willigisus episcopus Mogontinus 
obiit feria 6. 7. Kal. Mart. Ercanbaldus abbas Ful- 
densis successit annis 10, mensibus 6. 

1036. [uxiv] 12. Brian ** rex Hibernie parasceve 
pasche feria 6. 9. Kal. Mai manibus et mente ad 
Deum intentus occiditur ; (150) cui successit Don- 
chad filius suus annis 51, nec quartam partem Hiber- 
ni: regnavit. 


VARLE LECTIONES. 


5? in marg. superscr. 1. οἱ jacet in Roma 2 (2* Ὁ) 2**. 


" ec desunt 1. ὅδ luec desunt 2. (2* ?) 2**. 


^" hec a. 1013. 2. a. 1012. 9**.— em uuikkero 2. 


NOTE. 


(149) Joh. Maur. Gudenus, Hist. Erfurt., 
$ V, p. 18, sic explicat : 
erexit, collegiatam etiam ecclesiam in majori Dorla 
liberaliter fundavit, post quatuor et quod excurrit 
Secula Saltzam translatam. » STRUVE. 


lib. 1, 


R. Hib., II, p. 60, sqq.; Ann. quatuor magistro- 
rum, ibid., III, p. 552. — Hoc*loco catalogum regum 
Hibernicorum exhibendum duxi, qui fol. 15 codicis 
&riptus est : Hi sunt flalhi (a) Hibernie, qui ex dime- 
dia parle ei, id est do leth Chuinn (b), regerunt, o 
Chunni cetchatach (c) co. 
Fland mac Mailsechnaill. 
Conn Art Cormac (d) ana. 00. 
Corpri (€) mac Cormaic ann. 30. 
Fiache Multach letan ann. 25. 
Muredach Tirech ann. 4. 
Euchs (f) Muymedoin aun. 26. 
Conle Uoiss (g) ann. 4. 
Niall ann. 27. 
Nathi (h) ann. 60. 
Legere (i) mac Nell ann. 66. 
Aillill Molt ymac (j) Nathi ann. 20. 
Luged wac Legere ann. 23. 
Murcherlachc macc Ercca (k) ann. 20. 
Tuathal Mailgarb ann. 18. 
Diarmet mac Fergusa ann. 20. 
Fergus et Donnall da mac Muircertaig meic Ercca (ἢ 

ann. 30. 

(a) i. e. imperatores, reges. 

(b) i. e. dimidi Conni; v. Ann. Inisfaldenses (a 301.) 
apud O'Connor I. p. 7. 

(6) 4. e. Connus centum preliorum ; v. 1. 1. 

Tres reges sunt, Connus, Arturus, Cormacus. 
ἐκ Ann. Tigernachis l. l. p. 48. 
Euchu corr. Echu cod. Lege : Eocha. 

(9) Roiss cod. ? uais sive uois i. e. illustris. 

(Δ) Vulgo Dathi, sed in aliis quoque chronicis Nathi 
dicitur ; v. O'Connor II, p. 84. 

() cf- catologum regum Hiberniae antiquissimum; quem 
ez omnibus annalibus et scriptoribus metricis antiquis si- 
« mul colintis » O'Connor detumpeit I. Ep. nunc. p. LXXV, 


v. Aun. Inisfalenses, apud O'Connor ss, € 


Muiredach (m) Munderg ann. 12. 


« Hic multas zdes sacras  Anmire mac Setnai ann. 4. 


Baitan mac Muircherlaig et Echoid mac Donnell meic 
Murchertaig ann. 4. 

Betan (n) mac Murchada ann. 16. 

Anmire m) ann. 7. 

Colmanbec (m) mac Diarmata et /Ed mac Aumerech (o) 
ann. 13. 

Suibni (m) mac Colmanmoir ann. 3. 

4Ed Slane mac Diarmata ann. 4. 

4Ed. Alaemn mac Donnaill ann. 7. 

QEngus (m) mac Colmain ann. 9. 

Suibni md (p) mac Fachtna ann. 7. 

Donnall mac JAEda ann. 35. 

Conali et Cellach da mac (q) Mailecoba ann. 15. 

Bladmecc el Diarmait da macc. (q) /Eda Slane 
ann. 9. 

Sechnasach mac Bladmecc ann. 5. 

Cendficlad mac Bladmecc aun. 4. 

Finnachtia mac Dunchada ann. 18. 

Longsech mac QOEngusa ann. 9. 

Congal mac Fergussa ann. Ἴ. 

Fergal mac Maeleduim ann. 12. 


D Fogartag mac Cernaig ann. 2. 


Cinaid mac I[sigalaig (r) ann. 4. 
Flaitbertach mac Longsig ann. 6. 
4Ed mac Fergal ann. 10. 
Donnall mac Murchada ann. 20. 
Niall mac Fergele ann. 15. 
seq. Incipit a Laogeire mac Neill. 
1h m cod. sepius. 
(k) Cercca cor. ercca. « Dictus a matre M. mac Earca.» 


. O'Connar 1. 1. 


( « f. e. Fergusius et Donaldus duo filii Murcertachi 
filli Erce. » O'Connor p. LXXVII. 

m) Hic deest ap. O'Connor l. 1. 

n) Differt catalogus ap. O'Connor. 

0) Ainmerech O' Con. 

« Suibline Meann i. e. Subneus illustris » O'Con. 

7| i. e. duo filii. 

i lorgalsigh. O'Con. 





783 


1039. (wxvri] 15. [Benedictus 190. papa.) 

1042. [wxx] 18. Benedictus papa, presente et 
audiente Heinrico imperatore, Richardo etiam abbate 
viro reverentissimo, sedis sancti Donifatii, publicam 
cantavit missam apostolorum Philippi et Jacobi su- 
per altare et sancti Bonifatii... *"*in Fulda Kal. Mai. 

1043. [wxxi] 19. Erkaubaldus episcopus Mogon- 
tinus obiit 16. Kal. Sept. 

1044. [wxx1] 20. Aribo successit episcopus an- 
nis 9, mensibus 6. 

1045. [wxxin] 21. 
verno tempore.] 

1046. [wxxiv] 22. Benedictus papa obiit 7. Idus 
April. Heinricus imperator obiit 2. Idus Julii, se- 
pultusque est Bamberg '". Johannes papa [Johan- 
nes 121. papa.) 

Romanorum 93. regnavit Cuonradus, Francus genere, 
annis 15. 

1047. [uxxv] 1. 

1048. [uxxvi] 2. 

[Cod. in marg., Ciclus 27, decennovennalis incipit 

indictione 9.] 

1050. [uxxvir] 4. [Ego "? miser Marianus in pec- 
catis fu? in hoc anno natus.] 

10853. (uxxxi] 7. Aribo episcopus Mogontinus obiit 
feria 3. 8. Idus April. 

1054. [wxxxij] 8. Sanctus Bardo successit annis 
20, baculum 3. Kal. Juni die pentecostes acci- 
piens. 

1055. 


[Eclipsis ** solis hora nona 


[uxxxin] 9. |Bardo "* episcopus ab Jo- 


MARIANI SCOTTI 
A omnino ad Coloniam vivus venisset de curte episco- 


78A 


pus Piligrinus. Et ita Dominus complevit ; 
Helias duo monasteria regnavit. 

1059. [wxxxvu] 13. Piligrinus "* episcopus Co- 
loniensis obiit 8. Kal. Sept. Herimannus episcopus 
successit annis 19. [Bryn ** episcopus Wirziburgen- 
sis obiit.] Sanctus archiepiscopus Bardo, praesenti 
Conrado imperatore, indictione 5, quarto die Idus 
Novembr., feria quoque quinta, in qua feria cri- 
sima "5 consecratur et multa etiam sancta et boni 
opera perficiuntur, in qua equidem dominus noster 
Jhesus Christus in corpus suum panem et in san- 
guinem suum vinum nobis sanctificavit, quique est 
dies honorabilior totius ebdomad:x post diem domi- 
nicum, consecravit monasterium sancti Martini, se- 


atque 


B dis Mogontiacensis archiepiscopatus, immo omnium 


Francorum , in honore sancti Martini episcopi et 
confessoris, cum multis episcopis atque venerabilibus 
viris. 

1061. [uxxxix] 15. Cuonradus imperator obiit 2. 
Idus Juni, sepultusque est Spira. Richardus abbas 
Fuldensis felicis memoriz obiit 13. Kal. Aug. Hic V 
etiam multos sanctos Scottigene gentis viros in 
commune Ííratrum habebat, atque caminatam et 
dormitorium ipsis seorsum simul et inter fratres 
subministrabat sicut pater. Cui successit Sigiwart 
abbas. 

Romanorum 94. regnavit Heinricus, fius. Cuonradi 


imperatoris, annis 17. 


1062. [wxr] 1. Donnchad "" rex Scotie in au- 


hanne papa indictione 15. mense Januar. pallium C tumno | occiditur (19. "5 Kal. Sept.] a duce suo 


accepit.] 


Macbethad mac Finnloech, cui "* successit in regnum 


1056. [uxxxiv] 10. Molcoluim "* (151) rex Scoti: annis 17 (153). 


obiit 7. Kal. Decembr. Donchad, filius filie (152) 
ejus, sibi successit 5, mensibus 9. 

1058. [wxxxvi] 12. Propter religionem districtam 
disciplinamque nimiam et propter aliquos Scottos, 
quos secum habebat Helias Scottus abbas, qui 
monasterium sancti Pantalionis et sancti Martini 
in Colonia pariter regebat, Piligrinus Coloniensis 
episcopus, invidiis *" viris instigatus, Heli» ait, 


1064. [μχιτἢ 3. Helias Scottus abbas obiit 3. 
]dus Aprilis, vir prudens et religiosus, et ideo mo- 
nasterium sancti Pantalionis cum suo, id est sancti 
Martini, sibi datum est. Ipse obtimum missalem 
librum monachi etiam Franci, sine licentia conscri- 
ptum, in commune monachorum in monasterio 
sancti Pantalionis igne consumpsit, ne alius sine 
licentia conscriberet aut tale aliquid fecisset. Cui 


nisi usque dum ipse Piligrinus de curte regia re- successit Majobus * Scottus, virgo patiens et sapiens, 


verlisset, nec Helias neque alius Scottus in mona- 


sterio Pantalionis fuisset. Tunc Helias atque alii 
Scotti quibus episcopus dixit condixerunt : si 


annis 18. 
1005. [uxru1] 
et inclusus obiit 3. Kal. 


4. Animchadus Scottus monachus 
Februarii in monasterio 


Christus in ipsis fuit peregrinis "* ne umquam D Fuldensi. Super cujus sepulchrum visa sunt lumina 
VARLE LECTIONES. 


55 vocabulum erasum est 1. * alia manu add. 1. 


add. 1. 


quorundam | uvidorum monachorum de monasterio S. Pantaleonis 2. 
^ sequentia desunt 2. 
[^ ita 1. hic et a. 1083. — Majolus rell. 


in marg. 1057, 2. — "5 ]ege: crisma. 


59 lege : qui. 


5? hec in marg. prope a. 1047. leguntur, desunt 2. 3. ὃ heec desunt 


9 in Babonis monte í. PabenDereh: 2. '995 alia mass 


t 2. ("ἢ τὴ a Invidiosis s 
peregrinus pilgrinus 1? 
wr hpc desunt 9. ὦ im marg. 1. 


NOTE. 


Donnchad mac Donnal ann. 18. 
4Ed mac Neil ann. 22 
Conchobor mac Donnchada ann. 19. 
Niall mac /Eda ann. 13. 
Malsechnal ann. 13. 
4Ed macc Nel ann. 14. 
Flann mac Moilsechnaill (a). 
(a) Qui a. 916. obiisse dicitur ; O'Connor p. LXXXIII. 


(151) i. e. Malcolmus, Hibernice Maicolaim. De 
quo v. Tigernachi Ann., ἢ. a., l. 1., 11, p. 284. 
o. (150) qua dicebatur Beatrix ; v. ibidem, p. 288, 


^ 153) V. notam ad Ann. Tigernachi, ap. O'Connor 
Il, pag. 288. 


785 


et psalmodia audita. Super quem ergo Marianus Scot- 
tus 10 annis inclusus, super pedes ejus stans cotidie 
cantavi missas. Willihelmus monachus et presbiter 
conversus clericus et sapiens, districtius et religio- 
sior omnium monachorum Fuldensium, sicut aos 
vidimus, Animcadum rogavit ut se benediceret. 
Eadem vero ipsa nocte, sicut mihi incluso super 
Animeadum confirmavit, somniavit Animcadum in 
suo sepulchro stantem nimio fulgore candentem, et 
extensa sua manu se ab eo benedici. Cumque etiam 
fossa sepulchri mei juxta latus ejus in nocte nondum 
completa permaneret aperta, totam ipsam noctem 
mellifluo odore scilicet conduxi. Qui quia cum licen- 
tia senloris sui nomine Corcram in insola Kelta 
caritatem fratribus fecit, paucis vero remanentibus 
post alios exeuntes potumque petentibus, ipse sine 
licentia prebuit, et inde etiam tunc sicut primum 
potum seniori misit. Ideo die crastino non tantum 
de insola Kelta, sed de tota Hibernia ipsum senior 
projecit; quod humiliter complevit. Ita Tigernach 
5. (154) Borchecb mihi culpabili in aliqua levi culpa 
pronuntiavit. 

1066 (wxxuv] 5. Benedictus papa Johannem suc- 
cessit. Hic cum papatiam suam vendisset "?. Hein- 
ricus imperator perrexit Romam, et pro eo Clemen- 
tem constituit papam, cum ex ore sancti Petri in 
Simone mago emtor pariter et venditor spiritualis 
gratie sunt anatemati. 

'Cod in marg., Ciclus 28. decennovenmalis incipit 
indictione 13.] 

1067. [uxrv) 6. 

1068. |uxivi] 7. Clemens 1... "* papa post beatum 
Petrum. 

1069. (uxivii] 8. Clemens papa obiit 7. Idus Octo- 
bris. Bopo papa, qui et Damasus, successit, Nix in 
occidente in tantum ut silvas fregisset. 

1070. [uxrvir] 9. Bobbo papa obiit. Leo papa 1... 
post Peirum, successit annis 6. 

* [ste est Leo ille qui novum cantum de sancto 
Gregorio Magno fecit. addit 2. 

1072. (ur] 11. Rex Scottie Macbethad Rome 
argentum pauperibus seminando distribuit. 

1073. [uni] 12. Sanctus Bardo episcopus Mogonti- 
nus obiit 4. Idus Junii. 

1074. (wuu] 13. Liuboldus epíscopus successit 
annis 8, mensibus 4. Ego Marlanus seculum reli- 


i. 

1075. [utm] 14 Aed clericus "* bsrbosus in Hi- 
bernia vir valde famosissimus et mir: religionis, 
— ipse enim feminas et puerulos more clericorum 
coronando "* tondebat, et coronas non velataque 


CHRONICON. — 18. Ill. 


786 


Α capita feminas conversas debere predicabat, earum- 
que scolam et puellarum, puerorum et laicorum 
multam habebat — ob id de Hibernia projectns. 

1076. (M1iv] 15. Leo papa obiit 16. Kal, Mai. 

1077. [μιν] 16. Victor papa-1... post Petrum suc- 
cessit annis 3. 

1078. [μιν 17. Herimannus episcopus Colonie 
obiit in quadragesima "*. Anno episcopus successit. 
Ego Marianus peregrinus factus pro regno coeleste, 
patriam motuavi ", et in Colonia 5. feria, Kal. 
Augusti, monachus effectus. Heinricus imperator 
obiit 3. Non. Octobris, sepultusque est Spira, ubi et 
pater ejus jacet. 

Romanorum 95. regnavit Heinricus, flius Heinrici 
imperaloris, annis 10. 

1079. [wr1vu] 1. Victor papa obiit 5. Kal. Ag. 
(Macfinleg *'* (155) occiditur in Augusto. Lulag suc- 
cessit et occiditur in Martio; cui Moelcol (156) 
successit. —  Moeicoluim (156), filius Donchad, 
regit Scottiam. —  Donchad '" (157) regnavit annis 
o9, hoc est a missa sancti Andrea ad eandem et 
insuper ad nativitatem sancte Marie. Inde Macfin- 
leg regnavit annis 17 ad eamdem missam sancte 
Marice. Lulach a nativitate sancta Marix ad missam 
sancti Patricii in mense Martio regnavit. Inde Moel- 
coluim regnavit annis 20 usque ad missam sancti 
Patricii.) 

1080. [wLvru] 2. Stephanus papa 1l... successit. 
Badaebrunna civitas cum duobus monasteriis, id est 
episcopatus et monachorum, feria 6, ante palmas 
igne consumitur. In monasterio autem monachorum 
erat Paternus nomine monachus Scottus, multisque 
aunis inclusus, qui etiam combustionem prenuntia- 
bat, ambiens martirium pro nullo foris exivit, sed 
in sua clausola combustus per ignem pertransivit in 
refrigerium. De cujus etíam sepulchro quadam bona 
narrantur. Ipsis vero statim diebus, feria 2. post 
Octavas pascha, exiens de Colonia causa claudendi 
cum abbate Fuldense ad Fuldam, super mattam in 
clausola ipsius, ubi supra eamdem mattam combu- 
stus et passus est, ego oravi. — Stephanus papa obiit 
4. Kal. April. Nicolaus papa. — Ecbertus abbas 
Fuldensis, feria tertia, hora septima, 15. Kal. De- 
cembris obiit. Sigfridus successit in nativitate Do- 
mini anno l1. 

1081. [(uLix] 3. Ego Marianus indignus cum Sig- 
frido abbate Fuldensi juxta corpus sancti Kiliani 
martiris Wirziburc consecratus ad presbiteratum, 
sabbato medie quadragesimz *"**, 3. Idus Martii, et 
feria 6. post ascensionem Domini, pridie Idus Maii, 
inclusus in Fulda per annos 10. Liuboldus episcopus 


B 


D 


VARLE LECTIONES. 


9 143. suo ordine 


5! i[a |]  * emisset 2. 
"5 cin marg. |. 


anno l. ΚΗ i, e. mutuavi. 
gesima 1. 


nicarum scriptor, 
xisse constat; cf. 
p. cLxru. 


55do ]. * quadragesimo 


δ. Fdericus 3. 


pergens 2. ᾿ 
un| 2. (2*?) 2**. 359 sequentia in marg. inf. "5 quadra- 


NOTE. 
(154) Fortasse Tigernachus ille rerum Hiber— 
uem Mariani temporibus vi- 
Connor SS. 1, Prolegomena, 


155) v. ann. 1062. 
156) i. e. Malcolm. 
157) v. ann. 1066, 1062, et carmen de regibus 


Scotti; apud O'Connor I, Proleg. 1, p. cxxx. 


1787 


MARIANI SCOTTI 


788 


Mogontinus obiit feria 3. 7. Jdus Decembris; cui A fraderitis. Cum autem nostri promiserunt dare toiam 


Sigfridus successit. 

1082. [MLx] 4. Sigfridus Fuldensis abbas dominico 
die natalis Domini de Fulda ad regiam curtem 
exiens, baculum Mogontini archiepiscopatus feria 
sexta in epiphania accepit, pap: etiam tunc Nicolai 
legato Alexandro, qui non longe postea papa effectus 
est, hoc idem in curte regia annuente. Witratus 
decanus Fuldensis post eum in Fulda abbas succes- 
sit ann. 10. Nicolaus papa obiit. Alezander papa 1... 
successit annis 10. 

1083. [wrxi] 5. Majobus abbas Scottorum Colonie 
obiit. * 

[ Foillanus post eum successit. addunt 2. 
2*, 25} 

1085. [urxu] 7. * 

[* Ciclus solaris et decennovennalis simul inci- 
piunt. add. 2. (2*. 2** $)j 

1086. [wrxiv] 8. Ciclus magnus paschalis [tertio 
561} incipit indictione secunda. Multi divites et pau- 
peres cum  Mogontino archiepiscopo, Trajactensi 
episcopo, Bambergensi episcopo et Radisbonensi 
episcopo, post transitum sancti Martini, Hierusalem 
plus 7 milibus perrexerunt. Ubi vero episcopi sede- 
bant, dorsalia pallia pendebant, scutellas et vasa 
aurea et argentea habebant; ex quibus gloriose 
comidebant pariter et bibebant. 

1087, [wrxv] 9. Arabit;e vero fama pecunie con- 
gregati, multosque predictorum in parasceve occi- 
dentes (Mart. 25), cum non sustinuerunt, in quod- 


suam peccuniam nisi victum, usque ad christianos 
ducem Arabitarum cum viris 16 totidemque gladiis 
intromiserunt. Qui cum vidisset episcopos gloriosos 
cum mulis militibus, et dorsalia pallia pendentia et 
cetera, sicut consuetudinis est paganorum reos te- 
nere, extendit corrigiam circa collum Bambergen- 
sis episcopi, quasi domini nostrorum magnitudine et 
pulchritudine corporis ejus, et ait : Tw et ista isa 
omnia mea erunt. Episcopus vero per interpretem 
ait : Quid mihi facies? Et ille dixit : Istum pulchrum 
sanguinem gulluris (ui sugam, el suspendam te sicui 
unum canem anie castellum. Tunc episcopus, pre- 
henso capite ejus, uno colapho ** percutiens ducem 
in terram ; omnes alii ligati sunt. Qui vero foras 


B erant audientes ista, irruerunt supra castellum. Sed 


isti ligati supra murum sub gladiis suis contra jacu- 
la suorum suppositi, rogaverunt filios et amicos suos, 
qui ceteros prohibuerunt. Inde bellum inter latrones 
actum est, cum multi eorum elegerunt peccuniam, 
multi patres et amicos suos. Feria vero 2 post pa- 
scha (Mart. 28) rogantes eum alii qui evaserunt, 
venit dux de Ramula cum multa manu, et fugans 
Arabitas, accepit quingentos bisantios aureos 'id '* 
est denarios magnos], captivumque ducem  Arabita- 
rum, inimicum multo tempore regis Sarracenorum ; 
et duxit christianos Hierusalem, et inde ad navem. 
Dominus autem vento prospero portans eos usque 
ad christianos; nec duo milia de septem  milibu: 
reversi sunt. — Nial ** mac Eochoda (158) rei 


dam **' castellum vacuum Carvasalim nomine nostri C Ulad obiit Id. Novembris. — Grifri rex Britannorum 


fugerunt; quod claudentes, lapidibus et fustibus 
deffenderunt se contra jacula Arabitarum queren-- 
tium cunctam peccuníam eorum vel vitam pariter et 
peccuniam. Tunc unus bonus miles nullo modo pro- 
hibitus a sepulchro Domini, nudus foris exivit. 
Arabita vero eum statim extendentes in modum 
crucis sopinum, manibus ipsi et pedibus transfixis 
in terram clavibus supertectum ventris intra duo 
latera, et cooperta viscerum ab imo ventris usque 
gutur super faciem ejus projecientes, scrutaverunt, 
qualiter humana viscera habentur; deinde eum 
membratim dividentes, dux ipsorum primum lapi- 
dem super eum et unusquisque post illum projecit. 
Tunc nostris omnibus de castello intuentibus, dixe- 


obiit in autumno. — Donnchad (159), fllius Briain, 
rex de Hibernia atque Echmarcach (160) rex Inna- 
renn "*, viri inter suos non ignobiles, Romam 
venientes obierunt. 

1088. [wrxvi] 10. Donnchad '" oa Mathgamn: 
ri Ulad (161) in templo Bennchuir (162) verno tem- 
pore occiditur. Domnnall oa Loigsig ri Arad |163. 
iceneol eogsa. ifeltigerneg cluana ejus occissus. 
Hetbartus rex Anglorum plus 30 annis regnans, obiit 
in natale Domini. 

1089. [xrxvu] 11. Araldus sibi successit. Araldus 
autem, qui et Arbach vocabatur "5, rex Nordmanni- 
rum, minus mille navibus venit mense Septembri, 
Anglicam terram reguaturus. Qui Eburaci in au- 


runt : Vos ita eritis, si totam peccuniam nobis non D tumno plus quam mille laicorum centosque presbi- 
VARLE LECTIONES 


δι deest 1?  ! quotam 1. *** colopho 1. 55 superscripium 1. hec desunt 2. ut reliqua. que ad rege 


Hibernicos spectant. 588 inarenn 1. quod nescio an recte explicarim. "5 Haraldus Harfager autem 2. Har- 
much autem 2**. Harwich Sig. **" i. e. aciebus. 


NOTE. 


(158) I. e."Niallus fllius Eochodi rex Ultonim, et citur, Ann. Ulton. IV, p. 342. 
quo cf. Ann. quatuor magistr., a. 1062; Ann. Ulto— (161) I. e. rex Ultonie; v. Ann. quatuor ma- 
nienses a. 1003. gist. III, p. 624. 
. (159) De quo v. a. 1036 (1014). Hujus peregrina- (102) Bennchair 1. 1. dicitur, Bemncoir in Ann. 
tionis Tigernachi aliique Hibernici Annales a. 1064 — Ulton. ἢ. a. 
mentionem faciunt. (163) I. e. Donaldus O'Loi (n) gsig rex (Dal arz 
(160) Eachmarcach rex alienigenarum in Ann. dig&....«.....««..-ec rre 
Tigernachi a. 1052 nominatur. Hoc anno obiisse di- 


789 


CHRONICON. — LIB. iii. 


190 


terorum bello occidit de Anglis. Araldus vero rex A abbati deberet, violenter compulsus, Mogontiam ὁ 


Anglorum cum septem acibus "* belli statim per- 
venit, et cum Araldum imparatum absque loricis et 
ceteris ejusdem rei invenisset, bello occidit, mense 
Octobr. Willihelmus vero, qui et Bastart, cum Fran- 
cis intrant interim Anglos; qui cum statim bello 
occidisset Araldum regem Anglorum, regit Anglos. 
[Hac "75 anno cometa stella visa est.] 

1090. [u1.xvum] 12. Duo papa in Roma; id est epi- 
scopus Parmenvsis, qui expulsus, et Luceusis, qui papa 
effectus. — Murchad Sciath guerr (164) oa Briaen 
occiditur mense Sept. 

1091. [urxix] 13. Murchad oa Moelnambo oa Briaen 
obiit verno tempore (165). — Ego miser Marianus, 
jusione episcopi Mogontini et abbatis Fuldensis. 


8. Idus Decembris rediit. 


1095. [wrxxi] 17. In hoc anno omnia juxta cursum 
solis et lunz habentur sicut in anno 15. Tiberii, in 
quo baptizatus est Dominus, id est dies baptismatis 
8. Idus Januarii, epiphanis die dominico, et crastino 
die feria 2. initium jejunii Domini ; 15. Kal. Martii, 
in die 40, sui jejunii, 6, feria, victoria ejus de dia- 
bolo superato in gula et vana gloria atque avaritia, 
in quibus diabolus primum Adam in eadem feria 
prostravit. A baptismate itaque Domini in anno 15. 
Tiberii hocusque duo magni cicli, hoc est mille 
sexaginta quatuor anni. — Conchobor (168) oa Mael- 
sechnaell rex Midi 9. Kal. April. dominico die .pal- 
marum occiditur. — Alerander papa obiii dominico 


feria 6 ante palmas, 3 Non. Aprilis (Apr. 3), post B gie, 11. Kal. Mai. Illdibrandus Romanus archidiaconus 


annos 1O mes ipclusionis solutus, de clausola in 
Fulda ad Mogontiam conductus. Dedicatio capelle 
clausol:t monasterii sancti Martini in Mogontia in 
honore sancti Bartholomei apostoli 6 ldus Julii, 
feria 6 (Jul. 10), sanctorum septem fratrum in fes- 
tivitate. In qua clausola eodem die ego Marianus 
pro peccatis meis secundo includor. Consecratio 
novi monasterii sanctae Mariz in Mogontia. 9. Kal. 
Decembris (Nov. 23), feria secunda, die sancti Cle- 
mentis. 

1092. [w1xx| 14. Scottis et Francis vastantibus 
Anglos, disperguntur et fame moriuntur carnemque 
humanam manducare et ad hoc homines occidere 
condire coguntur atque suspendere. 

1093. [urxxi] 15. Unus clericorum, Carolus nomine, 
more Simonis magi "?, qui donum spirituale pro 
precio rogavit ab apostolis, a rege Heinrico com- 
paravit episcopatum civitatis Constantie. Qui in con- 
venticulo episcoporum et abbatum in monasterio 
sancti Martini Mogontie, in assumptione sancte 
Mari& facto (Aug. 15), a Sigfrido archiepiscopo 
Mogontino coram rege Heinrico éulpatus, quia per 
ostium Domini 57, non intravit, absque baculo a con- 
venticulo exivit ; deinde post annum non vixit. 

1094. (wLxxu] 16. Diarmait (160) rex Lagen. 8. 
Idus Febr. feria secunda occissus Cuulad (167) oa 
Flathrz feria sexta 4. Idus Febr. occiditur. — Sigfri- 
dus episcopus Mogontinus 5. Idus Sept. (Sept. 9), 
die dominico, quasi causa orationis in Galitiam ad 
Sanctum Jacobum perrexit. Cum autem monasterium 
monachorum quod est Cluaneca dominico die ante 
missam sancti Michaelis (Sept. 23) esset, intrans 
claustrum respuit seculum. Sed dum mercenarii 
Mogontinum episcopatum comparare vellent precio, 
Sigfridus in obedientia "* sancti Benedicti, quam 


successit. 


1096. [urxxrv] 18. Papa predictus decrevit pre- 


cepto Petri apostoli et sancti Clementis, ut supra, et 
canonibus patrum per bannum Dei, Petri et Pauli et 
suum, synodali judicio multorum episcoporum, et 


contradicens interdixit presbiteris, diaconibus om- 
nibusque clericis, uxores habere et omnino cum 
feminis habitare, nisi cum eis quas regula vel Nicena 
synodus coucessit. Decrevit quoque ut sub sententia 
sancti Petri cum Simone damnaretur non solum 
emptor et venditor cujusque consecrationis officii 
ecclesiastici, id est episcopatus, presbiteratus, dia- 
conatus, prepositure, decanatie, ecclesi* vel deci- 
mationis, sed socius transgressoris. Dominus enim 
dixit : Gratis accepistís, gratis date. Unde de pre- 
dicta synodo legati papa missi ad Heinricum regem 
Romanorum, id est duo episcopi cum regina, regis 
ejusdem matre, ut et universali synodo coram rege, 
communi omnium episcoporum interdictu, feminas 
separarent a clericis, et maxime a presbiteris; no- 
luerunt esse in pascha cum rege in civitate Bamberg 
(Apr. 20), nec [ne Ep. Para.] cibum vel societatem 
Hermanni ejusdem civitatis episcopi, qui olim com- 
paravit episcopatum et servivit regi in hoc pascha, 
haberent. — ([Dunatus"*, episcopus Dulim "* (169) 
obiit Idus Mai.] 


1097. [u1xxv] 19. Cum quidam *"* clerici sub sen- 
tentia interdicti apostolici libentius esse voluerunt, 


Dquam feminas et uxores carere, ut vel per alios 


castigarentur, decrevit papa synodica legatione etiam 
hoc anno, ut predicto anno nullus christianus audi- 
ret missam conjugati presbiteri. — 17. Kal. Aug. 
obiit Widradus abbas Fuldensis. * 


* Ruozelinus post eum successit. addunt 2. 2**. 


VARLE LECTIONES. 


9" in marg. 1. 


didit et baptizatus fuit, hanc comparationem ab apostolis voluit. 


marg. 1. "" vel tulini? l. "' quidem 1. 


957? glossa in 1 : Psal. In te, Domine, speravi. Symon autein magnus in Samaria, ubi cre- 


9! dum 1. ^" obidendentia 1l. — "? in 


NOTE. 


(164) Epitheton est, quod vertitur « scuti brevis; » 
v. Ann. quat. mag. lil, p. 628. 

(165) V. Ann. laud. a. 1070, ubi ülius Diarmitii 
lllii Malnambi dicitur. 


(166) V. Ann. Tigeruachi, p. 308, quat. mag., p. 033 
t6: V. ibid., p. 635. 

(168, V. Ann. laud., ἢ. ἃ. u 

(169) i. e. Dunanus archiepiscopus Dublinii. 





TOY MARIANI SCOTTI 


1098. [(wrxxvi] 20. In "* hoc anno dominica pas- A ducem Suzvorum super se constituunt, et dominica 


sio secundum cursum solis et lune tertio habetur, 

hoc est a passione Christi duo magni cicli, id est 

1064 anni. 

Octoginta "77 ducenti necnon milia quinque 

Constant omnes anni tempus usque hoc Adam. 

Multum (170) ob excerptos legimus barbaricos 

Reges justificandos gestaque turbida egenos. 
parvum 

Collige litteram anteriorem, volvito summam, 

Existat numeratus auctor; intra require, 


. 8€. librum 
Rectus omnes me tulit in novum ordine laudis. 


1099. (urxxvi] 21. In concilio 24 episcoporum, 
abbatum multorumque clericorum , Vurmatia "* 


medie quadragesimz (Mari. 20.) Mogontia ungunt 
in regem, viasque Alpi montis contra Heinricum mu- 
niunt. Hxc cum cognovit Heinricus, per Aquileiam 
Radisbonam post pacha pervenit, et ad Rodulfum in 
Suaviam contra se certare temptantem festinavit. 
Cum vero Rodulfus fugit,' Heinricus Suaviam preda- 
vit. Convenientes quoque circa Renum inter Mogon- 
tiam et Wormatiam mense Aug. pugnare prohibiti 
Conventione quoque in eodem loco facta in Kal. Nov. 
(Nov. 1.), Rodulfus Heinrico oviam non venit *". 
Heinricus Suaviam "*' predavit et castella per himem 
fregit. 

1101. [(wrxxix] 23. Gregorius * (174) papa, qui et 
Illibrandus episcopus, sereus "* servorum Dei, per 


mense Martii facto (171), presente Heinrico rege, potum Italicum regnum et Teulonicorum "*, debitam 


decretum est nt banuum Illibrandi "* papz nullus 
curaret, nec papa esset. Papa vero regem cum suis 
in quadragesima tribus excommnnicavit causis, ob 
infamiam peccatorum suorum et unitatem suam 
cum simoniacis, et hanc scisuram ecclesia inter pa- 
pam et alios. Iade causa quasi justa primates regni 
quasi excommunicato * contradicunt regi, tem- 
ptantes eum projecire regno. — (Bilis', militum 
Boponis et Gotobaldi frater, Wirziburg sancti Kiliani 
canonicus **, moribus οἱ etate et cantatione lauda- 
bilis, in choro multum utilis, dum Decembr. mense 
jacuit mortuus clamans et gemens de terroribus et 
minationibus et calumnis presentis diaboli, ob suam 
cantationem misserabiliter laboravit; non enim va- 


sancto Petro obedientiam | ezhibentibus | apostolicam 
benedictionem. Si qui sun presbiteri vel diacomi vel 
subdiaconi, qui jaceant. in crimine fornicationis, inter- 
dicimus eis ez parle omnipotentis Dei εἰ auctoritate 
sancli Petri introitum ecclesie, usque dum peniteaM 
el emendenl. Si qui vero in peccato suo perseverare 
maluerint, nullus vestrum officium eorum auscultare 
presumat, quia benedictio illius vertitur ἐπ wmaledi- 
clionem, οἱ oratio in peccatum, testante Domino per 
prophelam, « Maledicam, inquit, benedictionibus ve- 
stris. » Heinricus rex in pentecosten Mogoutiz: depo- 
nit Illibrandum papam (an. 1080, Mai 31), et Vug- 
bertum Ravenne episcopum in nativitate Johannis 
(Jun. 24) baptiste Pressea*" (175) episcopatu pro 


cua vociferatione falsaque litterarum multarum adja- ἃ 60 facit papam. Rodolfum quoque regem Saxonum 


ctione ** super unam litteram vel pulchritudine soni, 
sed corde trito per intenta verba placatus Deus. Quod 
igitur quasi angelus. . . ... 5* pulchre semper in 
choro cantavit, moriturus a diabolo carpitus acriter**! 
audivit.] 

1100. [urxxvin] 22. Heinricus ergo rex et Illibran- 
dus papa convenientes mense Martio (172) in Lon- 
gobardia, rex a papa solutionem banni, papa vero 
sedem apostolicam a rege accepit. Convenientes au- 
tem Suavi et Saxones et Walp dux Boariorum, epi- 
scopi septem de Saxonibus et alii sex, Pataviensis, 
Salsabogiensis , Wirziburgiensis, Wurmatiensis et 
Mogontiensis episcopi, juxta Bamberc [in marg. For- 
kem.] dominica tertia (173) quadragesimae, Rodulfum 


occidit bello Merseburc, ubi et sepultus Idus Octobr. 
Mogontia cum muris Kal. Decembr. terre motu ita 
coneussa, ut in. monasterio sancti Victoris quasi di- 
medio miliario a Mogontia mortuum terra sursum 
cum feretro proiceret. 


1103. [wLxxx] 25. Heinricus rex a pentecosten 


diebus quadragesima Romam contra Illibrandum pz- 
pam expugnat (Mai. 23 Jun.|, non intrare petivit ᾿ς. 
Mogontia civitas intra octavas pentecosten ex parte 
majore et monasterium episcopale aliaque tres mo- 
nasteria igne consumta (4ug.). Suevi in autumno 
Cuonradi fratrem Herimannum, Heinrici de Lacha ** 
fratris fllium, pro Rodulfo faciunt regem, et in na- 
tivitate Domini in Saxonia ungitur in regem. 


VARLE LECTIONES. 


sre Marianus hec adjecit antequam a. (1074.) sqq. historiam scripsit, hisque chronicon primum finiisse vide- 
tur. Ab Adam usque hunc aunum sunt annorum milia quinque et insuper ducenti octoginta 2. 2**. Reli- 


qua desunt. "* urmatia 1. et infra. 515 illibrani 1. 


99 exconicacato 1. 


5 ig margine 1. desunt reli." ca- 


nonze' 1. ὅδ i. e. adjectione. — ** legi nequit 1. "** non plane constant. carpit acrit^ esse videntur. 55 cod. 


2 «pogr. Vrat. addit : Auno Coloniensis episcopus obiit. 


9" paviam 1. Gregorius— vestris in codd. 2. 


Q Yr) 2**. a. 1097 (1075). post presbiteri leguntur, el certe ad hunc vel ad a. 1074. pertinent ; cf. n. 54. 


deest 1. "* teutonorum 1. * preslea 2. 


5^ lege : potuit. "* Lacha 1. 


NOTAE. 


(110) De hoc loco v. prefationem, p. 484, 


n. 19. 
(171) Januarii. a. 1076 ; v. Legg. Il, p. 48. 
(172) Januar. a. 1077. 
(179) i, e., Mart. 12, rectius Mart. 13. 


(174) v. Mansi, XX, p. 433 ex Gerhohi Reicher- 
spergensis expositione Psalmorum. Refert hic ad 
a. . 

(175) i. e. Brixia. 


792 


793 


CHRONICON. — CONTINUATIO Π. 


T94 


1104. [uixxxi] 26. Prima paschalis lune 4 Non. A Heinricum regem et Illíbrandum papam, ita ut in 
Aprilis toto orbi apparuit, cum 2 Non. Aprilis esse nocte palmarum multi sunt occisi "* (Apr. 17). 


deberet. Multa "* homicidia et predationes inter 





CONTINUATIO PRIMA 


Ex codice Romano 





1105. [wrxxxui] (4. Wirzb.) Roma capta est a 
Heinrico rege, et pestilentia magna facta est. 

1106. [wrixxxrv] Heinricus imperator de Italia re- 
vertitur, et Augusta ab eo obsidetur et capitur. Si- 
gefridus archiepiscopus obiit. 


1107. [wrxxxv] Heinricus imperator Saxoniam B 


vastat. Synodus Mogunti» apud Sanctum Albanum 
habetur. Meginhardus Werzeburgensis episcopus 
constituitur. Obierunt Gregorius papa, qui et Hilti- 
brant, Dietmarus Wormatiensis episcopus, Herman- 
nus palatinus comes. 

1108. [wrxxxvi] Bellum juxta Bleihefelt commit - 
titur 3 Idus Aug. Hermannus nomen regis deposuit 
et ipse mox perit. Werzeburg a Saxonibus capta est 
et mox ab imperatore recepta. 

[1109. [wrxxxvnr] Bertha imperatrix obiit. 

1110 [wrxxxvin] Wezel Moguntinus archiepisco- 
pus et Meginhard Werzeburgensis episcopus obie- 
runt. Buggo episcopus Halberstatensis Gozlarie oc- 
ciditur. Bellum juxta Glicho castellum in Turingia 
juxta Erphesfurt situm inter imperatorem Heinricum 
5* et Ezgibertum marchionem in vigilia Domini die 
dominica, in quo Burchardus Losanz episcopus oc- 
cisus est. Obierunt episcopi Sigewinus Coloniensis, 
Otto Radisponensis. Constituuntur episcopi Ruo- 
thardus Mogonciensis, Hermanus Coloniensis, Eme- 
hardus Werzeburgensis. 

1132. '" l'wxc] Imperator Italiam petit. Obie- 
runt Huozmannus episcopus Spirensis, Hermannus 


Metensis, Liudolfus dux et Berhtolfus dux, fllius Ru- 
dolfl. Eggibertus marchio occisus est. Adelbero epi- 
Scopus Wirzeburgensis obiit. 

1113, "* [wxcr] Mahthildis de  Longobardia 
imperatori rebellat. 

1115. [wxci] Fratiziaus dux Boemie in venatu 
repente de equo cadens, subitanea morte discessit. 

1117. [wxcv] Ladislaus rex Pannonie vir pie 
memorie, item Liupoldus marchio et Heinricus pa- 
latinus comes obierunt. 

1123. [xcr] Cuonradus, filius imperatoris, in Lon- 
gobardia veneno periit. Obierunt archiepiscopi En- 
gelbertus Trevirensis et Liemarus Premensis. 

1124. [wcr]. 


[Cod. in marg. : Ciclus decennovennalis indi- 

ctione 10. incipit. 

1126. [wciv] Heinricus '* rex a patre suo propter 
excommunicationem recedens, catholicorum susce- 
pit patrocinium. 

1127. [xcv] Heinricus rex et Mogontinus archi- 
episcopus R. (176), imperatore tenente Mogontiam, 
usque ad castellum cum exercitu venerunt, οἱ fru- 
strati abierunt. Nourinberg capitur. Pater a filio Ra- 
dispone mirabiliter superatur. 

1128. [xcvi] Crux, lancea, corona et catera regni 
insignia fllio coram principibus regni traduntur. 

1155. [wcxxxui] In ** hoc anno 4 Non. Aug. hora 
diei quasi nona eclipsis solis facta est tanta, ut stel- 
]z videri possent in celo. 


CONTINUATIO SECUNDA 


Ez codice Lond. 





1105. [urxxxni] 27. Heinricus urbem Roma infre- Ὁ ad obitum suum deguit. Heinricus vero "* in Teuto- 


git et cepit, Wicbertum δ’ in sede apostolica consti- 
tuit. Hiltebrandus vero Beneventum adiit, ubi usque 


Dicam patriam rediit. 
1106. [wrxxxiv] 28. Hildebrandus ** obiit (177). 


VARLE LECTIONES. 


9 reliqua desunt 2, * Eamdem manu stalim addilum est in inferiori fol. 166 parte : 
Sus ; poslea linee ducti, anni «scripti εἰ brevis continuatio addila est. 
5? reliqua alia cogva mans scripta sunt. 555 hec alia manu addila sunl. Nu- 


cod. "* 1112. corr. 1113. cod. 
meri usque 
** H. papa apogr. Vrat. 


ad a. 1335 (1313.) scripti in ultimis codicis foliis leguntur. 


Obiit Marianus inclu- 
Heinric' cod. 9 1111. corr. 1112. 


*! wibbertum c. — ** rex Flor. 


NOTAE. 


(176) Ruothardus. 


(177) ἃ. 1085. 


795 


extremis suis ad se vocavit unum de 12 cardina- 
libus, quem diligebat multum, et confessus est 
omnipotenti Deo et sancto Petro et toti ecclesia, 
valde se peccasse in pastorali cura, quz ei ad re- 
gendum erat commissa, suadenteque diabolo con- 
tra genus humanum odium et iram incitasse. Post 
ea vero sententiam, qua in orbe terrarum effusa 
est, pro augmento christianitatis se cepisse dice- 
bat. Tunc demum misit predictum confessorem 
suum ad imperatorem et ad totam ecclesiam, ut 
oplarent illi indulgentiam, quia finem vita suae 
aspiciebat, et tacito induebat se angelicam vestem, 
et dimisit ac dissolvit vincula bannorum omnium- 
que suorum imperatori et omni populo christiano, 
vivis et defunctis, clericis ac laicis, et jussit eos 
abire de domo Theodorici, et amicos Henrici 
ascendere, teste Moguntino archiepiscopo, nec 
multo post obiit. — fec in primo codicis 2. folio 


ita leguntur : Volumus vos scire, qui ecclesiastice B 


cure solliciti estis, quod apostolicus Hiltebrandus 
nunc in extremis suis ad se vocavit unum de 12 
cardinalibus, quem multum diligebat prz cseteris, 
et confessus est omnipotenti Domino et sancto Pe- 
tro ac toti ecclesiz valde [se] peccasse in pastorali 
cura, quz» ei ad regendum erat commissa. Sua- 
dente diabolo contra humanum genus odium et 
iram incitasse. Postea vero sententiam, quas in or- 
bem terrarum effusa est, pro augmento christia- 
nitatis cepisse dicebat. Tunc demum misit predi- 
ctum confessorem suum ad imperatorem et ad 
totam ecclesiam, ut optarent illi indulgentiam, 
quia flnem vitz su: aspiciebat. Et tam cito indue- 
bat se angelicam vestem, et dimisit ac dissolvit 
vincula bannorum omnium suorum imperatori et 
omni populo christiano et defunctis clericis ac 
laicis, et jussit suos abire de domo Theoderici, 
et amicos Heinrici ascendere. Teste Mogontino 
archiepiscopo. Hac etiam in codice Gembilacensi 
extitisse videnlur, er quo ea recepit Sigebertus (178). 


MARJANI SCOTTI 
* Florentius ia : Apostolicus papa Hildebrandus. in A, 


196 


1107. [urxxxv] (178) 29. Heinricus ** Saxones bello 
vicit, patriam obtinuit, eosque sibi jurare et obse- 
qui coegit ; sed postquam exercitum dimisit, Saxo- 
nes occulte ceperunt congregari adversus imperato- 
rem Heinricum **, dolo volentes eum occidere. lile 
autem, dolo comperto, declinavit insidias eorum, 
egrediendo de illa provincia. 


1108. [wrxxxvi] 30. Heinricus ** juxta Wirze- 
burgum Suevis et Saxonibus belle congressus et 
quorundam suorum perfidorum, in ipso conflictu se 
ad hostem “17 convertentium, presidio desertus, a 
quodam etiam collaterali suo in vertice ense percus- 
sus, dedit se cum paucis in fugam. Hostes vero in- 
secuti usque ad urbem predictam, ceperunt eam, et 
episcopum Alberonem a ** Heinrico ob perfidiam 
expulsum ibidem restituerunt, expulso Mainardo ** 
episcopo ibidem a ** Heinrico constituto. Paulo post 
Heinricus eandem urbem congregato exercitu obse 
dit et cepit, episcopoque Alberoni, qui suus erat 
patrinus, concessit, ut remaneret sibi fidelis et epi. 
scopus urbis. lllo autem nolente Heinrico subesse, 
Heinricus, quia nimium pius erat, liberum illum 
permisit abire. — Wilelmus rex Anglorum *!* fecit 
describi omnes totius Anglie possessiones in agris, 
in hominibus, in animalibus omnibus, in omnibus 
mansionibus a majori usque ad minimam *' et in 
omni censu, qui ex omnium terris posset reddi; et 
vexata est terra multis cladibus inde procedentibus. 


1109. [urxxxvu] 31. Wilelmus rex Anglorum obiit 


C5 Idus Septembris; Wilelmus, fllius ejus, unctusque 


est ** in regem 4 Non. Octobris *'*. 
à 


EX FLORENTII WIGORNIENSIS HISTORIA 


1113. [urxxxxi] 35..... Erant duo, ut in Anglia 
ferebatur, qui dicebantur Romani pontifices, a se 


invicem discordantes et ecclesiam Dei inter se divi- 
sam post se trahentes : Urbanus scilicet, qui prius 


VARLE LECTIONES 


** H. rex Fl. ** imperatorem. Heinricus 2. 
$? menandro FI. 


apogr. Vr. 518 anni scripli sunt usque ad 1122. (1099 


9* Ἡ͵ rex Fi. 
*! deest Fl. qui hec. aliter f ab et reliqua omisit. 544. deest apogr. Vr. — *'* deest 


901 hostes Fl. apogr. Vr. ecorr. 555 8} FI. 


NOTE. 


(178) Cf Hirsch., De Vita Sigiberti, 
Bethmann SS., VI, p. 365. — Hoc loco adjiciam 
brevem narrationem, primum a Mabillonio (Ann. 
Bened., V, p, 214), post a me ex codice Laudunensi 
descriptam (Arch. VII, p. 220, : Episcopus Augusti- 
dunensis (Agano) post biennium rediens ab Hierosoh- 
mís interfuit depositioni domni pape Gregorii, et asserit, 
ante octo dies diem et horam obitus predizisse, nec 
omnino leclulo decubuisse, sed ipso die sui transitus 
ecclesiam adiit, allocutusque publice cum clero populum 
totius Salerne urbis, primo de credulitate corporis et 
sanguinis Domini nosiri, deinde de inlentione lotius 
sui operis, imposita sibi stola, absolvit cunctos quos- 
cunque modo a se anathemalizatos, ac post incedens 
genibus οἱ manibus, altare adiit, viaticum corporis et 
sanguinis Domini inde sumens, sicque domum reversus, 
hora qua predizerat obiit, prediclo pontifici superin- 
ponens totum sue sepullure officium, etiam divisionem 
modice quam habebat substantie. — Denique etiam 


P. 139 — 143. Dque in codice Udalriceo, n. CLXVI leguntur addenda 
0 


sunt : Pie memorie dominus Gregorius papa sepu 
sus cum apud Salernum infirmitate, qua. moz obiil, 
egroiare copisset, astiterunt ei cardinales Romani 
aliarumque civitatum episcopi, viri religiosi, sciscilan- 
tes ab eo, quem sibi in episcopatu subrogari vellet 
illis indicare dignaretur. At ille secum pawca cogitans, 
landem illis hec verba dedit : « Quemcumque horum 
irium habere possilis, videlicel Lucensem | episcopum 
vel Hostiensem vel Lugdunensem, hunc in episcopum 
eligite. » Item de excommunicalis requisitus, respot- 
dit : Proter κάτα regem dicm et V igbertum 
Ravennatem | archiepiscopum εἰ alias. principales per- 
sonas: qug coNsilio vel auxilio favení imypietati vel 
nequitie illorum, omnes in vice apostolorum Petri el 
Paul absolvo el benedico, ei quicumque me hanc 
polestatem habere credet indubitaMier. » Hec astem 
ulliima ejus verba fuerunt : « Dilezi justitiam el odiri 
iniquitatem, propterea morrior in exilio. » 








797 


CHRONICON. — EX FLOBENTII WIGORNIENSIS HIST. 


798 


fuerat vocatus Odo, episcopus Hostiensis ; et Clemens, A paschs magnum concilium tenuit Roma. In quo recisis 


qui Wibertus appellatus fuerat, archiepiscopus 
Ravennensis. Quz res, ut de aliis mundi partibus 
sileamus, per plures annos ecclesiam Anglice in tan- 
tum occupavit, ut ex quo Gregorius, qui et Hilde- 
brandus, defunctus fuit, nulli loco papa usque ad 
hoc tempus subdi vel obedire voluerit. Urbanum 
pro vicario beati Petri Italia Galliaque jam recepe- 


1118. [wxcwi] ᾿ 40..... Urbanus papa venit in 
Galliam, et apud Clarum montem quadragesimali 
tempore synodo celebrata, ad Turcas, Sarracenos, 
Turcopolos aliosque paganos debellandos, Hierusa- 
lem proficisci hortatus est christianos. Cujus hor- 
tatu mox in ipsa synodo comes Sancti Egidii Rai- 


recidendis et statutis statuendis, in adversarios 
sancta ecclesia excommunicationis sententiam iu 
omnes laicos investituras ecclesiarum dantes, et 
omnes easdem  investituras de manibus illorum 
accipientes, necnon omnes in officium sic dati 
honoris hujusmodi consecrantes, cum toto consilio 
papa intorsit. Eos quoque anathematis vinculo col- 
ligavit, qui pro ecclesiasticis honoribus laicorum 
homines fiunt, dicens, nimis execrabile videri, ut 
manus, que in tantam eminentiam excreverant, ut, 
quod nulli angelorum concessum est, Deum cuncta 
creantem suo signaculo creent et eundem ipsum 
pro redemptione et salute totius mundi summi Dei 
patris obtutibus offerant, in hanc ignominiam de- 


mundus, et cum eo multi alii cruce Christi signati, B trudantur, ut aucille fiant earum manuum, quse die 


peregrinationem se pro Deo subituros et quod sua- 
serat peracturos spoponderunt. Quibus auditis, de 
Italia, Germania, Gallia, Anglia, caeteri christiani 
ad eandem profectionem certatim se paravere. Quo- 
rum duces et primates extitere Podiensis episcopus 
Aimerus, Hostiensis episcopus cum aliis episcopis 
quam pluribus, Petrus monachus, Hugo Magnus, 
Philippi regis Francorum germanus, dux Lotha- 
riensis Godefridus, Carnotensis, comes: Sthephanus, 
Nordmannorum comes Robertus, Flandrensis comes 
Robertus, duo germani  Godeíridi ducis comes 
Eustachius Bononiensis et Baldwinus, predictus 
comes Reimundus, Boemundus, Roberti Guiscardi 
fllius..... 

1120. ([uxcviu] 42..... 
stianis 3. Nonas Junii, feria quarta, capta est. In 
qua paucis diebus transactis lancea, qua mundi 
Salvator in crucis patibulo pendens vulneratus fuit. 
Andrea apostolo sanctorum mitissimo revelante, in 
ecclesia sancti Petri apostoli inventa est. Cujus in- 
ventione christiani animati. 4 Kal. Juiii, feria se- 
cunda, secum illam deferentes, de civitate exierunt, 
et cum paganis preiio commisso, Curbaranum, 
principem militi: soldani Persiz, οἱ Turcos, Arabes, 
Sarracenos, Publicanos, Azimatos, Persas, Agulanos 
et alias multas gentes in ore gladii fugantes, multis 


ac nocte obscenis contactibus inquinantur, sive 
rapinis ac injusta sanguinum effusioni addicLae 
commaculantur. Fiat, fiat; ob omnibus est clama- 
tum; et in his concilium consummatum est. Post 
haec archiepiscopus Lugdunum perrexit... 

Idus Julii, feria quinta Hierusalem a Christianis 
capta est, et post hzc 11 Kal. Augusti, eadem fe- 
ria, Lothariensis dux Godefridus ab omni exercitu 
in regem est electus. — Urbanus papa 4 Kal. Au- 
gusti, feria quinta, obiit. — Christiani cum Amira- 
viso, principe militi: et secundo iu potestate totius 
regni regis Babylonie, ante civitatem  Ascalonam 
2 |dus Augusti, eadem feria, bellum habentes 
maximum, Chrisío largiente, potiti sunt victoria. — 


Antiochia civitas a chri- C Paschalis, vir venerandus, qui ab Hildebrando papa 


presbyter fuerat ordinatus, a Romano populo Idib. 
Augusti electus, die sequenti, id est 19 Kal. Septemb., 
feria prima, in papam est consecratus... 

1122. [uc] 44. Clemens papa, qui et Wibertus, 
obiit... 

Interea Hierusalem domum redierunt comiles 
Robertus Flandrensis et Eustachius Bononiensis 
primitus; deia Normannorum comes Robertus cum 
uxore, quam sibi in Sicilia desponsaverat, repa- 
triavit... 

1123. [aci] 43. Filius Eustachii senioris comitis 


milibus ex eis occisis, Dei virtute plenam victoriam — Bononiensis, Godefridus rex Hierosolymorum, qui 
habuerunt. Splendor insolitus per totam fere noctem — prepotens exstiterat dux Lothariensium, diem clau- 
5 Kal. Octobris emicuit..., Rogerus dux Apulim,. sit ultimum, et in ecclesia Golgothana sepultus re- 
adumato grandi exercitu, Capuanam civitatem a sua" quiescit. Cujus post obitum christiani unapimi con- 
ditione resilientem obsedit. Urbanus papa, comitante silio ejus germanum sibi in regem elegerunt Baldui- 


secum Dorobernensi archiepiscopo Anselmo, ut ilii 
mandarat, ad concilium quod apud Barum Kal. 
Octobris celebrari constituit, profiscicitur. In quo con- 
cilio plurima de fide catholica ab apostolico diserta 
sunt facunda oratione. Ubi etiam mota qusstione 
ex parte Grecorum, evangelica auctoritate probare 
volentium, Spiritum sanctum processionem non ha- 
bere nisi tantum a Patre, przfatus Anselmus sic de 
negotio tractavit, disseruit, absolvit, ut in ipso con- 
ventu nemo existeret, qui non inde sibi satisfactum 
consentiret. 

1121. [uxcix] 43. Urbanus papa tertia hebdomada 


num. 

1128. [ucvi] 48... Quo anno facta est nimis exe- 
crabilis contentio inter imperatorem de Alemannia 
et filium ejus... 

Romanorum 96. Henricus quartus obiit, cui filius 
suam Henricus succedens, regnavit annis 19... 

1132. [cx] 4. Rex Anglorum Henricus filiam 
suus Henrico regi Teutonicorum dedit in conju- 

em... 
: 1133. [cxi] 5. Henricus rex Teutonicorum Ro- 
mam venit, Paschalem papam cepit et in custodia po- 
suit, sed postmodum ad pontem vis Salariz, ubi pa- 


799 


MARIANI SCOTTI 


chalem festivitatem in campo celebraverunt, pacem A cramento confirmaverunt domino imperatori Henrico : 


cum eo fecit. Hoc autem modo reconciliatio inter 
regem et dominum papam facta est, et hoc est ju- 
ramentum regis (179) : Ego Henricus rez liberos 
dimitiam 4 vel 5 feria proxima dominum papam et 
episcopos el cardinales, et. omnes captivos et obsides, 
qui pro eo vel cum eo capti sunt, securos produci fa- 
ciam intra portas Transtibering civitatis, nec ulterius 
capiam aul capi permitlam eos qui in fidelitate domini 
pape Paschalis permanent, et populo Romano et 
Transtibering et insule civitatis pacem οἱ securita- 
tem servabo, tam per me quam meos, et in personis et 
in rebus, qui mihi pacem servaverint. Dominum papam 
Paschalem fideliter adjuvabo, ut papatum quiete et 
secure (eneat, patrimonia et possessiones Romanc 


Peirus Portuensis — episcopus, — Centius — Sabiniensis 
episcopus, Robertus cardinalis Sancti Eusebii, Boni- 
facius cardinalis Sancti Marci, Anastasius cardinalis 
Sancti Clementis, Gregorius cardinalis Sanctorum 
apostolorum Peiri οἱ Pauli, ilem Gregorius cardinalis 
Sancti Grisogoni, Joannes cardinalis Sancte Potes- 
lianc, Rhisus cardinalis Sancli , Laurentii, Rainerus 
cardinalis Sanctorum Marcellini et Petri, Vitalis 
cardinalis sancte Balbine, Dunzo cardinalis Sancti 
Martini, Theobaldus cardinalis Joannis εἰ Pau. 
Joannes diaconus Sancte Maria in schola Greca. 
Paschalis (181) episcopus, servus servorum Dei, caris- 
simo in Christo filio Henrico Teutonicorum regi et 
per Dei operis gratiam Romanorum | imperatori as- 


ecclesie, qu& absiuli, restituam, cuncla qu& habere B gusto salutem et. apostolicam benedictionem. Regnum 


debet more antecessorum meorum recuperare et tenere 
adjuvabo bona fide, et domino pape Paschali obe- 
dientiam, salvo honore regni et ünperii, sicul. catholici 


imperatores catholicis pontificibus Romanis. Hec om- 


nia observabo bona fide, sine fraude et malo ingenio. Et 
isli sunt juratores er parte ipsius regis: Fredericus Co- 
loniensis archiepiscopus, Gebehardus Tridentius *'* 
episcopus, Burhardus *'* Monasteriensis episcopus, 
Bruno Spirensis episcopus, Albertus cancellarius, co- 
mes Heremannus, Fredericus comes palatinus, Be- 
rengarius comes, Bonifacius martio *'*, Albertus comes 
de Blandriaco, Fredericus comes, Godefridus comes, 
Warnerius martio *'*. 

Dominus (180) papa Paschalis 156 concedet domino 


vesirum sancte Romame ecclesie singulariter cohe- 
rere dispositio divina constituit. Pradecessores vesiri 
probitatem cum prudentim amplioris gratia ac Roma- 
ΩΦ urbis coronam ei imperium consecuti sunt. Ad 
cujus videlicel corone el imperii dignitatem tuam 
quoque personam, fili carrissime Henrice, per mostri 
sacerdotii minislerium majestas divina provexit. Illam 
igitur dignilatis prerogalivam, quam predecessores 
nosiri vestris pradecessoribus, catholicis imperatori- 
bus, concesserunt eli privilegiorum paginis confirma- 
verunt, nos quoque dilectioni tw concedimus, el pre- 
sentis privilegii pagina confirmamus, ul regni tui 
episcopis vel abbatibus, libere preter violeniam εἰ 
symoniam electis, investituram virge el annuli confe- 


regi Henrico et regno ejus, et privilegio suo sub ana- ^ras. Posi investilionem vero canonice consecrationem 
themate — confirmabit el  corroborabit, episcopo vel accipiat ab episcopo, ad quem pertinuerit. Si quis 
abbate libere electo sine symonia assensu regis, quod | autem a clero et. populo preter. tuum assensum electus 
dominus rez eum annulo et virga investiat. Episco- fuerit, nisi a te investiatur, a. nemine consecretur. 
pus autem vel abbas a rege inveslitus, libere accipiat — Sane episcopi vel archiepiscopi libertatem habeant, a 
consecralionem ab episcopo ad quem perlinuerit. Si e inveslitos episcopos vel abbates canonice conse- 
quis vero a. clero et populo eligatur, nisi a rege in- — crandi. Predecessores enim vestri ecclesias regni sui 
vestiatur, a nemine consecrelur, οἱ archiepiscopi et — tantis regalium. suorum beneficiis. ampliarunt, ut re— 
episcopi liberlatem habeant consecrandi a rege in- gnum ipsum episcoporum mazime vel abbatum pra- 
vestitos. Super his eiiam dominus papa Paschalis diis oporteat communiri, et. post plures dissensiones, 
non inquielabit. dominum regem Henricum, nec ejus que electionibus sepe — contingunt, regali  opor- 
regnum et. imperium. Dominus papa Paschalis non in- eat majestate  compesci. Quam οὐ rem prudew 
quietabit dominum regem Henricum, nec ejus impe- ie εἰ polestative cure debes solicitus imminere, 
rium vel regnum, de investitura episcopatuum vel οἱ Romane ecclesim celsitudo εἰ ceterarum. salus 
abbatiarum, neque de injuria sibi data el suis, ne- ,, prestante Domino beneficiis el. servitiis. conservetur. 
que aliquod malum reddet sibi vel alicui persone ^ Si qua igitur ecclesiastica vel. secularis persona hanc 
pro hac causa, et. penitus in personam regis Henrici mostri concessionis paginam temerario awsw perver- 
nunquam anathema ponet, nec remanebit, in domino — tere lemptaverit, anathematis vinculo, nisi resipuerit, 
papa, quin coronel eum, sicul in ordine continetur, | innodelur, honoris quoque ac dignitatis swe periculum 
ei regnum et imperium officii sui auxilio eum tenere — patiatur. Observantes autem misericordia divina custo- 
adjuvasit pro posse suo, et hec adimplebit dominus — diat, εἰ personam poteslatemque tuam ad honorem suum 
papa sine fraude εἰ malo ingenio. Hec sunt nomina — et gloriam [eliciler imperare concedat. 

illorum episcoporum εἰ cardinalium, qui precepto —— His conventionibus et juramentis inter dominum 
domini pape Paschalis privilegium et amicitiam sa- papam et regem in paschali festivitate facta est 


VARLE LECTIONES. 


NOT&. 
(181) V. ibid. p. 72. 


** ila ed. 


179) V. Mon. Legg., Il, p. 72. 
180) V. ibid. pt 


CHRONICON. — EX FLORENTH WIGORNIENSIS HIST. 


concordia. Deinde Romam Idus Aprilis rex venit, A investiatur, quod *'' est. contra. sanctum Spiritum εἰ 


quem papa, in ecclesia sancti Petri missam cele- 
brans, in imperatorem consecravit, et ei suisque 
omnibus absolutionem fecit, et omnem injuriam síbi 
factam condonavit... 

113. [ucxir] 6. Anno pontificatus domini papse 
Paschalis secundi 13, indictione 5, mense Martio 
15 Kal. Aprilis, celebratum est concilium Rome 
Lateranis in basilica Constantiniana (182. In quo 
cum dominus papa resedisset ** cum archiepisco- 
pis et episcopis et cardinalibus et varia multitudine 
clericorum et laicorum, ultima die concilii, facta 
coram omnibus professione catholice fldei, ne quis 
de flde ipsius dubitaret, dixit: Amplector omnem 
divinam Scripturam, scilicel veteris ac Novi Teslamenti, 


canonicam inslilutionem. Periecta vero hac carta, 
acclamantum est ab universo concilio : Amen, δαὶ, 
fiat, Archiepiscopi cum suis suffraganeis qui inter» 
fuerunt hi sunt : Joannes patriarcha Vencticus, Sen- 
nes ** Capuanus, Landulfus Beneventanus, Amal- 
phitanus, Rogitanus, Hidrontinus, Brundusinus, 
Capsanus, Girontinus, et Graci, Rosanus et archie- 
piscopus Sancte Severine. Episcopi vero Centius 
Savinensis, Petrus Portuensis, Leo Ostiensis, Cono 
Prenestinus, Gerardus Engolismus, Calo Leonensis, 
legatus pro Bituricensi et Viennensi archiepiscopis, 
Rogerus Vulturnensis, Gaufridus Senensis, Rollandus 
Populoniensis, Gregorius Terracinensis, Gulielmus 
Trojanus, Gibinus Siracusanus, legatus pro omnibus 


legem α Moyse scriptam el a sanctis prophetis. Am- B Siculis, alii fere 100 episcopi. Siguinus et Joannes 


plector quatuor evangelia, seplem canonicas epistolas, 
epistolas gloriosi doctoris beali Pauli apostoli, san- 
ctos canones aposlolorum, quatuor concilia universalia 
sicul qualuor evangelia, Nicentuim, Ephesinum, Con- 
stantinopolilanum, Chalcedonense ; Antiochenum conci- 
lium εἰ decreia sanctorum patrum Romanorum  ponti- 
ficum, et precipue decreta domini mei pape Gregorii 
septimi et beate memorie pape Urbani. Qua ipsi ἰαυ- 
daverunt, laudo. Que ipsi lenuerunt, leneo. Que con- 
firmaverunt, confirmo. Que damnaverunt , damno. 
Que  repuleruni, repello. Que interdizerunt, interdico. 
Que prohibuerunti, prohibeo. 1n omnibus et per om- 
nia in his semper perseverabo. Quibus expletis, sur- 
rexit pro omnibus Girardus Engolismensis episco- 


Tusculanus episcopi, cum essent Roma illa die, conci- 
lio non interfuerunt. Qui postea, lecta damnatione 
priviligii, consenserunt et laudaverunt.... 

1136. [ucxiv; 8. Henrico Romanorum imperatori 
Matildis, fllia regis Anglorum Henrici, 8. Idus Ja- 
nuarii, Moguntiae desponsata, et in imperatricem 
est consecrata... 

1137. [ucxv] 9. Hoc anno hiems extitit asperrima, 
ita ut omnes fere per Angliam pontes glacie fran- 
gerentur. Imperator Henricus, postquam Coloniam 
diu obsedisset (183) et multos suorum campestri 
prelio perdidisset, pacem apud civitatem Nussam *!* 
juramento fecit... 


1139. [wcxvnu] 11]... Apud Lumbardiam magno 


pus, legatus in Aquitania, et communi assensu (ἃ terrz: motu facto, et, ut testati sunt qui novere. 40 


domini pape Paschalis totiusque concilii coram om- 
nibus legit hanc scripturam : Privilegium illud, quod 
non esl privilegium, sed vere debel dici pravelegium *'*, 
pro liberatione captivorum εἰ Ecclesie a domino papa 
Paschali per violentiam regis Henrici extortum, nos 
omnes in hoc concilio cum domino congregati, canonica 
censsra εἰ ecclesiastica auctoritate judicio sancti Spiritus 
damnamus, el irritum esse judicamus, alque omnino 
quassamys, εἰ ne quid auctorilalis et efficacitatis habeal, 
penitus ezcommunicamus ; et hoc ideo damnatum est, 
quia in eo privilegio continelur quod electus canonice a 
clero el populo a nemine consecretur nisi prius a. rege 


dierum spatio durante, plurima domorum zdificia 
corruere. Et, quod visu dictuque constat mirabile , 
villa quaedam pergrandis mota est repente de statu 
proprio, jamque ab omnibus longe remoto consi- 
stere cernitur loco. Mediolani dum patrie dignitatis 
viri de re publica tractantes sub una residerent 
turri, auribus omnium vox foras insonuit, unum ex 
iliis nomine vocans et festinato exire rogans. Quo 
tardante, persona quzdam coram apparuit, que vo- 
catum virum ut egrederetur prece obtinuit. Exeunte 
illo, turris repente cecidit et omnes qui ibldem 
aderant casu mirabili oppressit (184). 


VARLE LECTIONES. 
*"5 redisset ed. *'* privilegium ed. “7 quod non est ed. “5 Semies ed. *'* missam ed. 
NOTE. 
(182) V. Ekkehardum SS. VI. p. 246, et quz ibi pleni ambo hi. Unus religione εἰ dignitate superior vel 


notavit. 

183) V. Ekkehardum a. 1114. ex. 

(184) In continuatione anonymi nonnisi pauca de 
Lothario imperatore, quem a. 1125 Leodegarium 
dicit, papisque Anacleto et Innocentio a. 1137, 
de Saxonibus Turingorum victoribus (ex Widu- 
kindo ?) a, 1138, de miraculo in Prumiensi monaste- 
rio acto a. 1138 notanda sunt; qua hic excribere 


uvat. : 

1159. Fluctuabat adhuc jam annis 7 Romana 
1137 sedes propler papatum duorum, Gregorii scili- 
cel, qui εἰ Innocentius, εἰ Petri, qui et. Leo. Quorum 
causa inter Lotharium Romanorum imperatorem, et 
Rogerum Apulim ducem exorium fuil b . Divitis 


excellentior ; alter in confusionem sui auro praestantior. 
Imperialis tamen sublimilas, ut dignum ei justum est, 
omni regie dignitati prestat. in omnibus. Ambo Rome 
predictos constituerunt episcopos episcoporum ; Lo- 
(harius Gregorium canonice elecium, Rogerus Petro 
Leoni Romana urbis concessit papatum. Verum hac 
inler eos dessensione cardinalium | auctoritati et pre- 
fectorue dignitau displicente , amore pecunie nunc 
Gregorium — in — Petri — expulsione, nunc — Petrum 
Gregorii exclusione , in apostolicam sedem — reci- 
piunt. Consiitutus denique a — Lothario Gregorius 
apostolicam regit sedem;  elecius α Rogero velut 

er papa Laleranis sedit , antiqui Petri Leonis 
soboles Peirus Leo; quo wirosque si  slimulas 


δ 


ἔων» 


pp (——— —— Á—— AAA 


ANNO MXLY-MC 


LANDULFUS SENIOR 


CLERICUS MEDIOLANENSIS 


LANDULFI HISTORIA MEDIOLANENSIS — 


EDIDERUNT L. C. BETHMANN ET W. WATTENBACH 


(Apud PrRrz, Monumenta Germanic historica, Script. tom. VIII, pag. 32.) 


NOTITIA IN LANDULFUM 
ATAS, NATALES, PATRIA, RES GESTJE, SCRIPTA 


Ecclesie Mediolanensis discidium post Arnulfum ἃ popularem se ostendit, et, Widonem laudans archi. 


alterum ad scribendum excitavit Landulfum, qui 
eidem cum illo parti favit, sed multo acerbius scri- 
psit, nec sententiam quantum scimus postea muta- 
vit; partium magis quam veritatis studio ductus, et 
caco nonnunquam furore abreptus. Nomen codicum 
subscriptiones indicant, et littera L. in prefationis 
exordio nominis loco posita. Genus latet, sed populo 
magis quam nobilitati eum favisse, bene jam ani- 
madvertit comes Giulini (1); nam et in enarrandis 
pugnis qua versus a. 1045 inter utrosque exarserunt, 


dignilatis ambilio , neuler placens Deo. Que cum 
fiunt in. mundo, Dei servantur judicio, cujus judicia 
abyssus multa. Causa tante dissensionis, in capite 
omnium per orbem ecclesiarum Rome quam plurimis 


episcopum, acerbe invehitur in clericos quibus hiec 
propter generis humilitatem invisus erat. Clericum 
se fuisse et ipse mr, 1, indicat (2), et scribendi 
genus rerumque ecclesiasticarum scientia compro- 
bat; epistola autem operi premissa ad ecclesie 
Mediolanensis archipresbyterum , locum ei inter 
ordinarios assignare videtur. De tempore quo scri- 
psit, nihil certi nobis traditum est. Si fides est codi- 
cibus, archipresbyteri illius nomen ab littera L. in- 
cipiebat ; sed nullius per eos annos mentionem inveni, 


fortitudine bene regi terram illorum ,  conveniua ; 
statuto die condicto placito se ingerunt, in cautelam 
et tutelam sui longos cultros invaginatos ἐπ abscondito 


secum gerentes. Non pacis consensu, sed in dissensione 


annis habile, communi principium consilio slatuilur gp magna  placitatum est. Quid multis? Turingi viv- 


dies, quo inier Romanos et Apulienses duellum fiat, 
εἰ Deus omnipotens judex omnium cui disposuerit 
victoriam tribuat. Congregato exercitu fere innume- 
rabili, Lotharius imperator, licet infirmitate positus 
casirametatus est in Apulia. Rogerus multorum mil- 
lium peditum εἰ equitum — multitudine | constipatus 
occurrit. Pugnatum 68. utrinque." Deo. autem sic dis- 
ponenie, imperator cum suis vincens triumphat, Ro- 
gerus cum suis victus fugam iniit. Cujus regia coro- 
na, quam sibi fecerat ul rex coronaretur, auro prc&- 
fulgida, insidiose tamen reperta, in donum acceptabile 
imperatorie traditur excellentie. Qui repairians, 9on 
multo post regnum cum vita amisit... 

1160. 1. Romanorum 99. Conradus, dux 1138. 
Bavariorum, os Henrici superioris, qui habuit in 
imperatricem fiiam regis Anglorum Henrici, regnavil 
annis 12. Olim temporis gens quedam ab aquilonal parte 
veniens, Turingiam (lerram incolendam penetravit. Cu- 


cuntur erlera gens effera lriumphat. Nam  lon- 
gorum  culirorum jam  evaginatorum exercitio fti 
tn Thuringis non. modica sanguinis effusio. De terra 
et de cognatione sua Turingi propellunter incole 
ignominia ; fere tota terra illorum cedit quibus rota- 
ls arriserai fortuna in victoria. Mutato denique no- 
mine, qu& ad id tempus Turingia, ex longis cultellis 
Sed victoriosis postmodum vocata est, non Saxonia, 
sed Anglico elemento Sezonia... Defuncto sedis apo- 
stolic& invasore Petro Leone anno 9 iuvasionis sum, 
venerabilis papa Gregorius, qui εἰ Innocentius, san- 
clam regens ecclesiam, ad satisfactionem venientes 
cunctos qui in parte Petri contra eum tenuerant sw- 
scepit. Et pacificatis omnibus, die paschali Rome con- 
secravi in episcopum  Oslinsis ecclesie — Albericum 
abbatem | Verzeliensis ecclesie. Fama volat cir- 
cuitum hoc [actum miraculum. — [πὸ archiepisco- 
patu Treverensi cenobium nobile situm cst, quod 


jus terra incole, ut ipsius extere terre populus expetie- C Brumia dicitur, in honore sanctorum apostolorum 
/ li 


re, haud modicam sui wmwcolatus portionem illi concessere. 
Crevit populus et. mulliplicatus est nimis. Longo elapso 
tempore, debitam Turingis abnegant deditionem. Qua 
de re cum armis, ut moris est eidem genii, convenitur 
uirinque ul debitum exigalur et persolvatur. Id. sane 
semel οἱ iterum, sine. vulnere tamen, agebatur, ter- 
lio sine armis ab utraque parle sub pacis [edere con- 
venire decernitur. Ezxierorum plurima multitudo sen- 
tiens imbecillilatem Turingorum, et nec consilio nec 


Petri et Pauli dedicatum, ab antiquis temporibus a 
Pipino, rege Francorum, patre Caroli Magni, (uvndo- 
tum, ín quo (alis novitas rei ab omni tbidem 
conversantibus accidisse refertur. Quodam mane, etc. 
Diabolum in cella vinaria deprehensum monachum 
fecerunt; sed postea » cum eum monachili habits 
spoliarent, inter manus eorum uf funus evanuit. » 
1) Mem. di Milano ur, 363. 
Verbis meí animi vel ordínis. 


805 


LANDULFUS CLERICUS MEDIOLANENSIS. — NOTITIA. 


806 


in quem hoc convenitet. Patet tamen locus inter A possent, deinde a Walperto continuam narrationis 


Anselmum qui a. 1100 invenitur (3), et Olricum qui 
a 1110 electus est. Neque vero ultra hunc annum 
descendere possumus, cum post Heriberti mortem 
(1045) que sui ipsius temporibus evenerint se scri- 
pturum esse spondeat n, 34, multis quassatum tri- 
bulationibus quasi ipse cum ordine suo sit perpessus 
(4). Non tamen, ut Arnulfus, inter ipsa res gestas 
scripsit, quamvis mirum sit eum nusquam mentio- 
nem fecisse rerum memoria precipue dignarum qux 
post. a. 1085 acciderunt, et carmen libro n premis- 
sum inter medias turbas illas scriptum esse videatur. 
Nam comites duos majores sedis Ambrosiane ober- 
rantes, quos ibi commemorat, Gotofredum et Atto- 
nem esse suspiceris, itaque his viventibus eum scri- 


seriem exorsus est. Postremorum ipse testis fuit, 
alia a videntibus comperuit (7), ea autem que ante 
annum 1045 acciderunt, multo sudore multoque 
labore, antiquos sciscítaudo omnes se reperisse 
asserit, οἱ civitatum Italie totius librorum paginas 
rimando esse scrutatum (8). Ex his igitur ipse in- 
dicat, prater Scripturarum sacram et Ambrosii, Au- 
gustini, Gregorii Magni opera theologica, quorum 
locos fargissime affert, Paulini Vitam Ambrosii (9), 
Gregorii Registrum (10) et Dialogos (11), liberum De 
situ urbis Mediolani cum Vitis primorum pontificum 
(12, et Pontificale Romanorum Gestaque Longo- 
bardorum (13); sed ad hec ablegat potius lectores 
quam ut ipse ex iis hauserit ; versus preterea basi- 


psisse. Sed de neutro quando obierit compertum B lice Nazariang et cenotaphio Frontonis inscriptos 


habemus, et eadem partium studia per longa tem- 
pora Mediolanenses adhuc exercuisse, ex Landulfi 
a S. Paulo Historia discimus. Misera quam deplorat 
cleri Ambrosiani conditio, bene convenit temporibus 
Grosolani, qui per a. 1102-1112 sedem illam pertur- 
bavit, ut ait auctor Catalogi mox edendi. Nihil in 
Landulfl nostri opere legitur quod non eodem omnia 
tempore scripta esse probet; deduxit autem eam ad 
annum usque 1085, et m, 30, rei meminit que 
secundo Anselmi IV anno evenit, i. e. 1009 vel 1100. 
Quod cum postea addidisse potuerit, alia causa ac- 
cedit quz jam de rebus satis remotis eum scripsisse 
prodat. Nani cum temporum ordinem ubique prorsus 
neglexerit, vel in iis quz in extremo opere tetigit, 


(14. Verum preter haec 11, 8, commemorat librum 
qui Genuz inventus sit, eundem ni fallor quem in 
fine prologi verbis admodum obscuris designat. Ex 
hoc igitur libro narrationes fabulis plenas de priscis 
Ecclesi: Mediolanensis fatis, quibus prima operis 
pars referta est, videtur hausisse. Verum etiam 
singulos earum auctores discimus ex inscriptiontbus 
capitum : ipsum Ambrosium, Datium, Constantium, 
Benedictum, Thomam, episcopos Mediolanenses. Sed 
harum inscriptionum fides admodum est incerta. 
Codicum quos novimus nullus excedit sse. xiv, 
eorumque maxima est in titulis capitum diversitas. 
Is quem B. vocamus, capiti rr, 30, titulam appo- 
suit, a Landulfo certe non scriptum, sed etiam A, 


fedissime omnia perturbavit. Tedaldum enim, qui Gu, 30. prwebet inscriptionem quam a posteriore 


a. 1075 archiepiscopus factus est, ante electionem 
prelio adfuisse narrat, quo Heinricus rex Saxones 
devicerit : in eodem autem prelio Rodulfum regem 
occisum esse refert. Nec multo melius sequentia 
ordinavit. Quare mihi quidem verisimile esse vide- 
tur Landulfum senem jam factum, cum adversario- 
rum factio dudum prevaluisset, animi wgritudinem 
solari voluisse expositione causarum qua clerum 
de statu suo dejecerant. Eas enim memoriz su: (5) 
flftmiter inhzerere ait, nune veto ad posterorum 
tutelam littteris sese esse consighaturum. Id unum 
mireris, quod talia dirigere licuerit ad archipresby- 
terum przvalente parte pontificia electum Nenrinem 
adhuc tantas res scribendas sibi sumpsisse queritur, 


aliquo profectam esse equidem habeo persuasum. 
Jam vero auctores illos quos in solis capitum titulis 
ascriptos invenimus , parum verisimile videtur, 
nusquam a Landulfo in ipso verborum contextu fuisse 
commemoratos — ut commemoravit Gregorium — 
si tam locupletes vel habuisset vel finxisset. Itaque 
in eam omnino inclino sententiam, Landulfam ali- 
quoties quidem indiculos capitibus ascripsisse, 62- 
teros autem a posterioribus esse adjectos. Et príi- 
mum quidem quod c. 1, 11, a B. Ambrosio esse 
dicitur, manifesto absurdum est, Quod 1, 4, Sermo 
Constantii inscribitur, ortum esse apparet ex verbis 
initio c. 8 male intellectis. Benedictum autem 11, 15, 
ipse ascripserit, cum hic in ipsa oratione nomen 


unde Arnulfi opis eum latuísse apparet. Ipse autem Dindicet, quz&e tamen multo post eum tempore com- 


remimiscens, ut ait (6), e quanta magnitudine 
quantisque honoribus clerus cecidisset, sedule omnia 
contulit quz» priscam ejus magnificentiam illustrare 


(3) Inde ab a. 1096 post 'Gofhefredum qui a. 1095 
subscripsit; v. Giulini 1V, p. 901, 828, 427, 539, 
544, 545. Olricus ann. 1120 archiep. factus est. 
1128, Oct. 18, Tetaldus de Landriano commemo- 
ratur, quem 1148 Obertus s. Obizius excepit. Sed 
fortasse archipresb. L. non inter ordinarios quzren- 
u^ etsi verba repugnant. 

( "Hr 
inl Siquidem ita interpretes fícet tubulas carnales 

9 e 


(6) 11, 34. 


posita est. Capita vero r, 10-14, quz Sermo B. 

Thom inscribuntur, inveniuntur etiam in codice 

Sec. xui, quem Novum Beroldum vocant, sed 
IlJ, 19. 


(e IIT, 2. Cf. prologum. 

(0) 1, 1 ; IIl, ig ; ἮΙ, 12, 

I0) ΤΙ, 6, 9. 

11) ΤΙ, 7. 

12) II, 2, 15. Editus est in SS. Rer. It. Vol. 1b. 

13) II, 2, et inscriptio c. 15. Pauli Historia nihil 
eorum inest quz c. 2 trarrat ; sed fortasse codícem 
habufít in fine auctum. 

(14) I, 6 ; Il, 3. 





807 LANDULFUS CLERICUS MEDIOLANENSIS. 808 


auctoris nomine non inscripta. Thomam autem A las minime castigato, qui in codicibus nostris etiam 
archiepiscopum ea scribere minime potuisse, nemo multo magis depravatus est. li enim recentes sunt, 
qui ea legerit ambiget. Solus igitur restat Datius, et ex uno omnes fluxerunt, jam mutilo, nam lacu- 
cui capita 1, 2, 4, 12, 13, tribuuntur; at falso, ut tix: extremorum capitum omnibus quae novimus ma- 
dudum probaverunt VV. DD. Muratorius (15) et  nuscriptis sunt communes. Neque ex Galvanei de la 
Fumagalli (16). Datii Landulfus meminit, sed ne Flamma verbis eum emendare possumus, quum iis 
verbum quidem de scriptis ejus profert (17). Itaque verba Landul( raro tantum servaverit. Vitz» Arialdi, 
nulla ejus culpa evenisse arbitror ut non solum illa cujus auctor aliqua Landulü capita in compendium 
capita, sed totum opus miro quodam errore Datio redegit, non major est utilitas. Loci autem Ambrosii 
isti tribuerentur. Codici B. Franciscus Castellus a. et aliorum scriptorum quos affert, cum aliis exem- 
1574 inscripsit : Chronica Datii archiepiscopi Medio-  plaribus collati ostendunt verba in codicibus nostris 
lani &uncupata (18) et recte quidem, cum eam jam admodum esse vitiata (24), sed corrigere nihil ausus 
initio sec. xiv hoc nomine vocitatam fuisse constet. sum, cum auctoris ipsius negligentia eisdem locis 
Nam Galvaneus de la Flamma inter auctores suos manifesta appareat, qui e. g. eumdem Gregorii 
nominat Datium et Arnulphum (19), et Datium locum ter attulit (25), sed semper ita corruptum , 
testem advocat ubi res ex Landulfi historia sumptas D ut sensu careat. Etiam Scripture sacre locos, quos 
affert. Circa idem tempus codices nostri scripti sunt, ex memoria laudavit, ita nonnunquam mutavit ut 
qui Datio archiepiscopis nomen tribuunt. Sequenti vix eos agnoscas; aliquot frustra omnino quzsivi. 
seculo auctor Vite Mathildis verba Landulfl profert Sed libros quibus usus est ab aliis exemplaribus 
e « libro qui Darius appellatur » (20). Datium etiam aliquantum diversos fuisse apparet, alios pseudepi- 
Bernardinus Corius eum appellat. Unde hzc appella-  graphos fuisse, in quibus e. g. Augustini verba de 
tio orta sit, prorsus obscurum est. Nusquam pre- ranis rir, 8, invenit. 
terea verbum fit de scriptis hujus Datii, nisi quod in Editio hactenus unica in Muratorii SS. Rerum 
Gestis Pontificum (21) et in Historia miscella (22) 114]. vol. IV per Horatium Blancum curata est ad 
pauca verba ei tribuuntur, quas ex epistola quadam — duos codices metropolitanos, quorum alter jam periit 
sumpta esse videntur. Itaque, ut equidem existimo, (26). Muratorius antea in usum suum descripserat 
Landulfus res usque ad ir 35 narratas partim ex recentius bibl. Ambrosiane apographum, quod ex 
scriptionibus quas invenit, sed ut erant ab auctoribus alterutro illorum fluxisse .existimabat (27). Eum 
ipsi incognitis composite, nullis auctorum nomini- Bethmannus noster secutus est, et pra apographi 
bus appositis, partim ex narrationibus quas vulgo | ejus (ÀA") fide Blanci textum minoris estimavit. Sed 
ferebantur, composuit; carmen de Alberto rege vel'^ mihi cum aliquas lectiones ex cod. À. apud Blancum 
scriptum vel adhuc a popularibus suis decantari soli- allatas (28) a czeteris plane diversas esse animadver- 
tum, eum interposuisse arbitror. In continua post terem, hoc non ita certum visum est ; itaque Blanci 
Walpertum narrationis serie librorum ope caruisse varias lectiones, etsi in textum eas recipere raro 
videtur, referens qux audiendo compererat, donec ausus sim, tamen afferendas esse duxi, initio omnes, 
res attingeret quas ipse videndo cognoverat. Verum deinde qua majoris momenti essent. Sed ipsam nunc 
et in his et in illis admodum licenter versatus, multa  proferamus codicum descriptionem, qualem aobis 
amplificasse et in majus auxisse videtur (23) inter  Bethmannus transmisit : 
que precipue censende sunt orationes passim in- [A.] Codex olim ecclesie metropolitane Mediola- 
sert», quas nescio utrum ipse sibi confinxerit, an ab nensis, idem quem in Arnulfi historia 5 signavimus, 
aliis acceptas receperit: nam ita revera habitas esse jam deperditus, ex duobus tantum ejus apographis 
quis credat? Temporum ordinem nusquam curavit, cognosci potest; suni quidem hzc : 
et partium studio czcatus a veritate s:pissime disce- À. Cod. Ambrosianus n. 128. sec. xvn, quem in 
dit, ut in rerum historia condenda vix eo uti possi- Arnulfo B 1, vocavimus, Arnulfum ex Ambrosiano 
mus, certe singula quaque accuratissime debeamus. n. 89 descripsit. Landulfum ex A. In capitum titulis 
examinare. D, A" B adeo recedit, ut eos de suo fecisse videa- 
Sermone utitur negligenti et ad grammatice regu- tur (20). Usus eo fuit Muratorius. Ex ipso descri 


(15) In appendice Anecdot. Vol. 1, et pref. ad (22) L. xvi, p. 107. Mun. 

Landulfum. . (23) Exemplo sunt verba rn, 2, 15, e libro De situ 

(16) Antichità Longobardico-Milanesi, III, 333. Mediolani petita, quibus multa ipse adjecit. 

. (17) Quinimo I, 12, dicit se post expositos Eccle- (24) E. g. Ambrosii 11, 3; Ji, 24, 20. 
sie ordines jam de catechumenis narraturum esse : (25) 11, 3, 35 ; III, 23. Ambrosii testimonio quo- 
secundum ordinem quem vidi cordeque cognovi et a modo abusus sit, v. III, 30. 

libus comperi. Quie verba si cum prologo contu- (96) Utrumque etiam Puricellus novit, De sanctis 

ris Landulfum, non Datium loqui, minime dubi- mart. p. 14. Sed usus est cod. B, unde multa pro- 
. tulit. 

(18) V. Murat. Anecd. 1, 236. 27) SS. IV, pag, δ]. 
Ἷ Apud sancium Νακαγίμηι. Manip. Florum c. 1. 28) 1I, 19, b, "io. 
20) Leibnitii SS. Rer. Br. I, 6094. Hoc Horatii 
Blanci adnotationi debemus. " 

(21) V. Sylverii. 


(e Mihi potius si qui ex his genuini sunt, in hoc 
το Qiervati esse videntur, ut II, 15, 34; III, 1, 4, 7, 
5 8 





809 


PRAKF. MURATOR. IN HIST. LANDULFI. 


810 


ptus est cod. bibl. Breree A, F, X, 6, chartac., fol., A ratione cod B. retenta (30. Eam servavi, eum Lan- 


sgc. xvil. ine., nil nisi Landulfum continens. 

A". Cod. serenissimi ducis Litt: Mediolanensis, 
ἃ. 1703, quem in Arnulfo 5* appellavimus ; in Lan- 
dulío proxime ad A* accedit, exceptis titulis, in 
quibus plerumque cum B convenit. 

B. Cod. olim metropolitanus, jam Ambrosianus, 
n. 89, szec. xiv, multum ab A recedit, precipue in 
priori parte, eo quod nunc singulas voces, nunc 
plures omittit, imo integras sententias et vero capita 
in brevius contrahit. Capitum titulos quos rubro 
scripsit, nonnunquam de suo mutavit; aliquoties 
eiiam rubro notas margini adscripsit. 

Hec Bethmaunus, qui textum potissimum ad fi- 
dem cod. A* correctum nobis transmisit, scribendi 


dulfüi morem nesciamus, et nonnulís locis, qui dubii 
manent, proderit librariorum scribendi rationem pre 
oculis habere. Locis ex Ambrosii czterumque scriptis 
interspersis varias lectiones apposui editionum recen- 
tiorum, ex quibus manifesto prodit quam male verba 
a librariis habita sint. Titulos capitum, ubi non nc- 
cessarii sunt, inter varías lectiones rejeci, cum pluri- 
mos postea adjecios esse appareat, et veros certa 
ratione distinguere non valeamus. De rebus autem 
pauca tantum adnotavi, cum pr:wsto sit ad compara- 
tionem Arnulfi Ilistoria, plurimorum autem adeo in- 
certa sit (ides, ut quid inter fabulas veri lateat exqui- 


. Fere longioris sit disputationis. 


W. WATTENBACH. 


(30) In primis e et i, 8 οἱ 88, sc sepe inter se com- Bmature jam invaluisse, ostendit e. g. cod. nunc 
mutantur. Hzc et alia in eodicibus in Italia scriptis  Vindobon. s. 1X, de quo v. Annales nostros VII, 275. 





. IN LANDULFI. HISTORIAM 


PROLEGOMENA LUDOVICI ANTONII MURATORII 
(Script. ital., t. IV, p. 59.) 


Qui nunc prodit in lucem Landulphus senior, Me- 
diolanensis historicus, difficile gratiam inibit a de- 
licatis lectoribus, ubi ejus vitia muculasque detegant. 
Attamen ipsum inuuere has ipsas maculas lectorem- 
que mature premunire contra calumnias, ignoran- 
tiam, et dicacitatem scriptoris, ita, ni fallor, exar- 
mabit ejus alioqui fatuum venenum, ul neminem 
futurum pulem qui ab illo sibi in posterum timeaL. 
Nempe historicus iste, cujus Chronicon ad annum 
fere 1085 deductum est, vixit Gregorii VJ. P. M. tem- 
poribus, el cerle ante annum 1100 a Christo nato 

oruit. In ejus patria, hoc est Mediolani, clericorum 
mores non parum depravati tunc erant, nonuullis 
Simonis crimine infectis, aliis sacram continentiam 
servare nolentibus. lllic propterea presbyterorum 


prudentis ac eruditi lectoris contemnere ac ridere 
qua cunque is liberaliter effutit in viros sanctissimos, 
atque in ipsam Romanam Ecclesiam, cui honor per- 
petuo deferendus, et a qua succedere gravissimum 
in oculis Dei piaculum est. 

Quid? quod et Landulphum ignorantia non levis, et 
impudentia non vulgaris denigrat. Lege capitulum De 
monogamis sacerdotibus, ubi S. Ambrosium aut fingit, 
aut inepte credit addictum matrimoniis sacerdotum, 
eumque illa scribentem inducit, qux profecto aut in 
libris sanctissimi antistitis nequaquam occurrunt, aut 
alio sensu ^ccurrunt, eum alioqui certum sit agno- 
visse Ambrosium non uro in loco sacerdotibus nefas 
esse liberis operam dare. Sunt ejus verba apertissima 
lib. 1, cap. 1, De Ofüc. : Inoffensum autem exhibendum 


precipue, ezsterorumque clericorum nuptiz: in usu ef. immaculatum ministerium, nec ullo conjugali coilu 
erant, nullaque habebatur ratio ecclesiastice disci- — violandum cognoscitis, qui inlegri corpore, incorruplo 
pling, quse sane ab ipso apostolorum zvo, in Occi- pudore, alieni etiam ab ipso consortio conjugali, sacri 
denlalibus saltem Ecclesiis, ad ea usque tempora  minislerii gratiam recepistis. Reliqua lege, atque ibi 
obtinuerat. Neque unus tunc Mediolanensis clerus notas Mabillonii. Tum in epistol. 63, ad Vercellensem 
hac labe infectus. Ut alias urbes preteream, Romam — Ecclesiam, class. r, num. 62 : Hec, inquit, posui, que 
ipsam eo successu divexabat hic morbus, ut Stepha- cavenda acceperim. Viriulum autem magister A postolus 
nüs papa IX, anno 1057, crebris synodis clerum Urbis — est, qui cum patientia redarguendos doceat contradi- 

d d convenire, maximeque conjugiis clericorum — ceMes, qui unius wroris virum procipiat esse, nom quo 
et sacerdotum tollendis insistere coactus fuerit, id tes- — exsortem excludat conjugii (nam hoc supra legem pre- 
tantibus Leone Ostiensi, Petro Damiani, Baronio et ἢ cepti est) sed ut conjugali. castimonia servet abiutionis 


aliis. Et plurimus quidem labor summis pontificibus, 
nimirum laudato Stephano IX, Nicolao Il, Alexandro i1 
et Gregorio VII, presertim ut in Mediolanensi Ecclesia 
restauretur collapsa ex hac parte disciplina, ut in 
libro de SS. Martyribus Arialdo et Herlembaido fusis- 
ne olim ostendit eruditus vir Johannes Petrus Puri- 
cellius. 

lis ergo temporibus Mediolani degebat et hauc 
Historiam adornabat Landulphus noster, et ipse for- 
tasse sacerdos conjugatus, certe conjugati sive con- 
cubinarii cleri patronus acerrimus. Quare nil mirum 
si illius libros occupet cum enorrais malediceptia in 
Romanos pontifices, tum in quoscunque probos incot- 
ünentizg infestos mira petulantia, recurrente sive 
opportune sive importune variis in locis prave con- 
suetudinis tutela, aliorumque contra senuendum ac- 
cusatione. Et quid aliud exspectes ab homine bis 


affectibus mirum in modum perturbato ? Erit proinde 


PaATROL. CXLVII. 


suc gratiam : neque ilerum ut filios in sacerdotio creare 
apostolica invitetur aucloritate, habentem enim dizit 
Alios, non facieMem. 

Porro in aliis quoque non paucis locis vacillare 
videas Landulphi füdem. Querimonia B. Benedicti 
archiepiscopi Mediolanensis super Papiensis eyiscopi 
consecratione, quz? hic habetur, jamque edit» ἃ me 
fuerat tom. 1 Anecdotor., cap 5 Appendicis, oratio 
est eidem archiepiscopo affleta, ut ibidem ostendi 
cap. 7. Similes orationes aliis hominibus hic scriptor 
pro suo ingenio supponit, quo suas opiniodes, quan- 
quam interdum fuiiles, sub alieno nomine venditet, 
ut nihil dicam de miraculis et visionibus nimia fici- 
litate in suorum gratiam ab ipso commemoratis, sive, 
ut rectius loquar, confictis. Quod tamen mirere magis, 
non in eruditione tantum ecclesiasii ca ineptit Lan- 
duiphus, sed in ipsarum etiam rerum narratione, quiae 
non multis secuíiis aut annís ante ejus tempora con- 


90 


811. 


LANDULFUS CLERICUS MEDIOLANENSIS. 


812 


tigerant. Omnium maxime dignum est animadver-A ad fabulas Godefridi narrationem | atnandare ausis. 


sione, quod ille tradit de Lamberti imperatoris regno 
ac ztate. Si eidem credimus scribenti lib. n, cap. 3, 
regnavit Lambertus in Italia seculo Christianz ΘΓ 
sexto ; postquam enim ejus mortem narravit Landul- 
phus, continuo ita loqui pergit : Qua tempest:tte cum 
venissent in Italiam dirissimi Longobardi, eic. At nemo 
nescit Lambertutn ltalie regem et imperatorem ad 
finem usque, seculi noni vixisse, et necatum ann. 
Christi 899, hoc est, ne duobus quidem szculis ante 
Landulphum nostrum, ut vix assequi possis quomodo 
in re tam illustri czcutire potuerit aliquo modo 
proximus eorum temporum scriptor. Alios id genus 
errores praetermitto, qui saltem oscitantiz non levis 
hunc historicum arguunt, uti et ejus stylum dimitto, 
in quo solecismi, nedum barbarismi, ad satietatem 
abundant, quos omne difficile unis librariis tribuas. 
Sed jam audire mihi videor percunctantem, cur 
ergo scriptorem imperitum, et sublesta fidei, et inju- 
rium Romanis pontificibus, evulgare velim, quem 
gequius foret in sua oblivione sepultum derelinquere? 
Pro me responsum dabunt qui in eruditionis antique 
enetralibus versati, optime norunt quanti bonarum 
litterarum intersit has etiam qualescunque historica 
antiquitatis quisquilias in publicum efferri. Jam explo- 
ratum est lacrymabili scriptorum Italicorum inopia 
laborare media illa secula, quibus omnem fere scien- 
tiarum ace artium usum, apud nos potissimum, igno- 
rantia ac barbaries eripuerat. Hinc nostre ztatis que- 
rele, quod monumentis careamus eorum temporum, 
et ingens nox in historia Italica nunc occurrat, ad 
quam depellendam si quis se conferat, vetustis codi- 
cibus atque archivis diligenter excussis, tum ei gra- 
tie multe debentur ab eruditis. Quamvis enim non 
raro seculorum illorum historici ineptiant, dum res 
gestas aliquantulum ab atate sua dissilas referunt, 
cujus vitii non injuria illos arcessit Godefridus 
Guilielmus Leibnitius in Introduct. ad Collect. Histor. 
de Reb. Brunsvicens., attamen illud plerumque pre- 
stant ut res proximas, sive presentes, fideliter expri- 
mant, et cum reliquis collati ad remotiora quoque 
facta aut confirmanda, aut uberius explicanda inser- 
viant. Admistam nimirum cum fabulis ac erroribus 
nonnullis inultam rerum veritatem habent, quam 
deinde secernere est acuti prudentisque critici. Ipsa 
eadem quse de Lamberto narrat Landulphus, ut a 
chronologicis calculis nimium quantum abhorreant, 
Theodeberti tamen Francorum regis tempora facile 
designant ; atque hinc tantummodo discimus qux de 
Lamberti gestis ac morte in Mediolanensi urbe tra- 
ditio foret post centum circiter et octoginta annos ab 
illius interitu. Quz autem ad Landulphi tempora ac- 
cedunt, quis neget quin ad historiam elucidandam 
conferre aliquid possint? Atque illud in primis ani- 
madvertat velim quod ille habet lib. u, cap. 16, ubi 
Ottonem tertium Augustum ait, a consilio conjugali, 
moríua conjuge, ez qua sibi filium masculum minime 
genuerat, alienum, nuptias tandem procurasse cum 
filia imperatoris Constantinopolitani. Narrat Gode- 
fridus Viterbiensis ab Ottonis III conjuge Maria solli- 
citatum ad turpes amplexus comitem quemdam Muti- 
nensem, qui a tanto facinore abhorrens, ac propterea 
ab impia regina accusatus de vi illata, capite multatus 
est. Cum vero comitis mortui innocentiam ejus uxor 
apud Ottonem judicio ignis facto sustinuisset, regi- 
Dam conjugem Otto publico supplicio sustulit. Rem 
tantam a nullo cosvo scriptore narratam sunt qui 
falsi arguant, atque inter alios clariss. Pagius in Cri- 
tic. Baron. ad annum 998, n. 17, in hanc sententiam 
descendit, scribens : Ollo III numquam wucorem 
durit. At Landulphus noster, ab Ottonis III tem- 
oribus non multum remotus, Augusto huic con- 
jn em vere fuisse testatur. Quidni hac in re eidem 
es adjungatur ? Certe, his auditis, non continuo 


Quod est ad Landulphi animum contra ipsos pon- 
tifices maximos exasperatum et iniquum, tanta non 
videtur pena damnandus, ut in deplorabili scripto- 
rum ejus statis penuria fraudanda sit hoc fetu litte- 
raria respublica. Quid enim, rogo, cathedra, Petri 
aut Ecclesia catholica ab hujusmodi inepto scriptore 
sibi metuat, cum potius in laudem pastorum, quorum 
zelus mediolanensem Ecclesiam pristino olim decori 
restituit. Landulphi maledicentia vergat? Ea demum 
veritatis boneque cause fiducia esse debet atque 
securitas, ut male, quantum puto, de Ecclesia Ro- 
mana mereretur, quicunque aspero solum supercilio 
ejus inimicos proscribere vellet, et nihil vel tantil- 
lum a nostris opinionibus diversum ex antiquitate : 
evulgari pateretur. Sibi paveat, lucemque evitet, qui 
reum se esse sentit. Et propterea moleste non tule- 
runt ecclesiasticze reipublice proceres, quod ipsorum 
veterum hareticorum opuscula nonnulla in lucem 
prodirent, dum una cum veneno remedia quoque 
conjungerentur. Historicos alios, et quidem non 
paucos, habemus Landulpho similes, atque iis liber 
est cursus per eruditorum manus. Nostris etiam 
temporibus, non dissentiente Roma, luci reddita est 
ex bibliotheca Estensi, et hic etiam tom. II recusa, 
Ravennatum episcoporum Historia, olim ab Andrea 
Agnello concinnata, et a cl. V. Benedicto Bacchinio 
illustrata, quanquam non dissimilia a Landulpho 
nostro exhibeat. Nempe hac omnia eo titulo tole- 
randa, quod ad historiam accuratius et verius per- 
texendam conducant. 

Nunc restat ut de Historia ipsa, illiusque auctore, 
alia quadam tradamus, eruditis fortasse gratiora. 
Exemplar ms. unde ego olim descripsi, in Ambro- 
siana bibliotheca asservatur, manu recentiori exara- 
tum. lllud vero efformatum ex altero e duobus mss. 
codicibus, qui in bibliotheca capituli metropolitani 
Mediolanensis exstant. Duo, inquam, illic codices 
mss. occurrunt, ambo multis ante seculis exarati. 
Unus ex iis complectitur preter Landulphi Historiam, 
quam nunc edimus , Arnulphi quoque Chronicon, 
quod itidem protulimus, et Catalogum Mediolanen- 
sium antistitum, ad Galdinum usque deductum, qui 
anno Christi 1176 e vivis abiit. lisdem characteribus 
cuncta ibi scripta ; quare codicis etatem facile intel- 
ligas. In altero codice ms. leguntur ezedem Landulphi 
et Arnulphi Historie , characterum forma non dis- 
simili a scriptura codicis primi, quibus addita est 
Historia Landulphi a Sancto Paulo in Collectione 
nostra itidem evulganda. At in fronte secundi hujus 
codicis hie titulus occurrit, manu tamen recentiori 
scriptus : Chronica Datii archiepiscopi Mediolani κα" 
cupata. Nunc ergo animadvertendum celebrem inter 
eruditos controversiam versari, num videlicet auctores 
hymni Te Deum laudamus, (fuerint sancti episcopi 
Ambrosius et Augustinus. Qui hanc tuentur senten- 
tiam , testimonio potissimum utuntur sancti Datii 
archiepiscopi Mediolanensis, qui sub Justiniano impe- 
ratore floruit, ejusque rei fidem facit. Sanctum vero 
Datium cujusdam chronici auctorem fuisse tradunt 
Gualvaneus Flamma, Corius, Alciatus, aliique cum 
veteres tum receutes rerum Mediolanensium scripto- 
res, imo ex eodem chronico ii se multa desumpsisse 
testantur. Atque precipue documentis sententiam 
suam de auctoribus laudati hymni tuebatur olim P. 
Eustachius a S. Ubaldo, Disquisitione in hocce argu- 
mentum edita. Neque porro juvat aliorum inire nume- 
rum, qui de Datio ejusque Chronico mentionem fecere. 
Sed non pretereundus cl. vir Joannes Mabillonius, 
qui cum sibi innotuisset reperiri in metropolitana 
bibliotheca hujus chronici ms. exemplar, ea de re 
interrogavit per litteras Autonium Mariam Pusterlam, 
cujus etiam responsa.edita ab ipso Mabillonio fuere 
in Analect. vet. tom. I, p. 3. 








813 


PRAEF. MURATOR. IN HIST. LANDULFI. 


814 


Ego vero hanc eamdem qusstionem agitandam A culo xi vixisse, et hístorias contexuisse Datium οἱ 


suscepi tom. 1 Anecdotor., pag. 221, ibique Pro- 
tm ficon inscribens memorato P. Eustachio a S. 

baldo de antiquo Jure metropolite Mediolanensis in 
episcopum Ticinensem, cap. 6, contendebam Chroni- 
con Datii Mediolanensis archiepiscopi, ab historio- 
graphis non paucis laudatum, nihil aliud esse quam 
hoc ipsum Landulphi Chronicon, nunc a me publici 
juris faciendum ; nulla autem satis firma ratione 
probari, chronicon aliquod vetustissimo illo ar- 
chiepiscopo Datio conscriptum ; quare excidere aut 
nutare argumentum ex ejusdem sancti Datii aucto- 
ritate et antiquitate petitum pro auctoribus hymni 
Te Deum. Caterum constare ad sanctum Datium 
referri non posse llistoriam sub nomine Datii a 
Flamma, Corio, Alciato aliisque commemoratam, 
quando hic nimium multa, imo pleraque habentur, 
qua longe post tempora Datii contigere, et ad ::vum 
usque descendunt quo Landulphus noster floruit. 
Male habuit P. Eustachium hujusmodi opinio mea; 
quare inscripta mihi Praefatione Dissertationis De me- 
tropoli Mediolanensi, edite Medioiani an. 1690, per- 
suadere mihi aliisque conabatur, parum solide a 
me negari, quodpiam Chronicon a S. Datio scri- 
ptum ; neque enim quia in Landulphi Historia leguu- 
tur qua? a Datii Chronico se exscripsisse fatentur 
nonnulli, continuo inferendum eumdem cum Datii 
fetu esse Landulphi librum. Non exstare quidem fa- 
tebatur ille historiam a S. Datio conscriptam ; at 
exstitisse aut existere olim potuisse, quam in suum 
opus derivarit Landulphus. Puricellium censere alium 
a Laudulpho fuisse Datium, et hunc post medium 
seculum a Christo nato undecimum scripsisse ; Lan- 
dulphum vero ejus &qualem eodem tempore similia 
litteris mandasse. Porro diversam a postremi hujus 
Datii Chronico esse Landulphi Historiam, inde appa- 
rere quod Gualvaneus Flamma, Corius et Alciatus quaz- 


Landulphum, duos diversos homines; illius vero 
Chronicon a posterioribus laudatum non amplius 
inveniri, alterius vero exstare. Nimirum animadver- 
tit eruditus vir quedam a Gualvaneo scribi tanquam 
decerpta e Chronico Datii qux» tamen aliter se habent 
in Landulphi Historia. At ego in ea opinione sum 
adhuc sub Datii nomine a Gualveno ceterisque sí- 
gniticatam fuisse unam Landulphi Historiam; atque 
ab ea opinione me nondum avocarunt Puricellii et 
P. Eustachii argumenta. Primo, quia saltem plera- 
que e Datii Chronico per Gualvaneum aliosque al- 
lata occurrunt iisdem verbis in Historia Landulphi. 
Vix autem intelligas Landulphum adeo excordem 
fuisse ut, cum Historiam sibi scribendam susciperet. 
tam aperte ac tam sz»pe unum Datium expilaret, et 
ex ejus libris totam ferme Ilistoriam suam concin- 
naret, ne verbis quidem mutatis, et potissimum cum 
excogitatus ille Datius, ut Puricellius affürmare co- 
gitur, ad annum Chrisli saltem. septuagesimum quar- 
ium supra millesimum , suas perduxerit Historias 
imo, ut ille ipse affirmat cap. 39 Dissert. Nazar., us- 
que ad liberatum a Roberto Guiscardo Gregorium VII, 
hoc est ad annum 1084, quo eodem tempore Lan - 
dulphus et vivebat et scribebat. Secundo, mirum 
videri potest cur Gualveneus, et alii, qui prece- 
dentes suz urbis historias sollicite conquisierunt, et 
multas etiam ex iis memorant quas nunc periisse 
dolemus, unius Datii mentionem tam szpe fecerint, 
nullam vero unquam Landuiphi, cum tamen hujus 
Chronicon eorum avo certissime exstaret, quippe 
ad uostra usque tempora in eadem urbe servatum 
in duobus saltem exemplaribus, iisque vetustis, 
Contra vero cum Gualveneus affirmat Mediolani evo 
suo non unum exstitisse Chronici Daliani exemplar, et 
Corii, et Alciati quoque state eadem exemplaria 
superessent, necesse est in Puricellii sententia omnia 


dam e Chronico Datii se hausisse dicant qu: tamen a (illa brevi temporis spatio excidisse, superstite inte- 


Landulphi libris absunt aut in aliis alter referuntur. 

Hzc ille. Verum P. Eustachii, quanquam subirati, 
argumenta ad respondendum pertrahere non potue- 
runt me tunc aliis occupationibus studiisque impe- 
ditum. Et fortasse contigisset mihi aut litem hujus- 
modi luculentius dirimere, aut ipsam a nonnullis 
liberare, qus vel falsa vel dubia puto, dum olim ad 
Ambrosianam bibliothecam advocatus Mediolani de- 
gebam. Nunc mihi a charissima illa et splendidissi- 
ma urbe remoto non zque facile de his disputare. 
Attamen aliqua in hoc argumentum lectores a me 
accipiant, quz prorsus inutilia, si ominari licet, non 
videbuntur. Primo igitur stat mihi evinci non posse 
sanctum Datium Mediolanensem archiepiscopum ali- 
cujus chronici auctorem fuisse. Paulus Diaconus et 
Anastasius Bibliothecarius hoc unum scribunt, Datium 
Mediolanensem antistitem retulisse (fortasse per epi- 
stolam) ab ipsis matribus vorata filiorum membra, ut 


rim Landulpho, cujus nullam rationem, ut ipse fateri 
cogitur, antiqui habuerant. Utique mecum fatebitur 
quisque verisimilius esse nulla Datiani Chronici exem- 
plaria periisse, quia nulla unquam fuerunt ; servata 
vero Landulphi exemplaria, quia hzc semperexstitere, 
eaque sub Datii tantum nomine olim laudabantur. 
Tertio, in priori pagina codicis vetustioris metro- 
politange bibliothece, ubi Landulphi et Arnulphi 
Historie habentur, hic titulus inscriptus legitur: 
Chronica Daltii archiepiscopi Mediolani mei Francisci 
Castelli S. Mediolan. Eccl. ordinarii MDLXXV. 
Viden ut in eo titulo apponendo errarit Franciscus 
Castellus, vir alioquin eruditus: nam ad Datium 
quidem quempiam referri potuit Chronicon illud, at 
nunquam profecto ad Datium antistitem Mediola- 
nensem, qui tot seculis post mortem suam acta, nisi 
propheta fuerit, litteris consignare nequivit. Atque 
hinc discere possumus censuisse Castellum (eodem 


fami consuleretur qua ea tempestate Insubres crude- T) seculo quo Corius et Alciatus, viventem, quanquam 


lissime divexabat. Quicunque autem e recentioribus 
Chronicon Dalii laudarunt, non laudant a S. Datio 
archiepiscopo elucubratam historiam quampiam, sed 
quidem quz aut ab altero Datio concinnata fuerat 
post medium seculum a Christo nato undecimum, 
aut sub ejus nomine circumferebatur. Et id profecto 
exploratum, cum pleraque desumpta e Datii Chronico 
in tempora congruant archiepiscopi Datii mortem 
plane subsecuta. Qux autem Landulphus e Datio 
episcopo refert, ab auctore in aliis infido procedunt, 
ut acquiescere eidem tuto nequeamus. Ac preterea 
opinatur Puricellius episcopi nomen ab amanuensi 
temere przter Landulphi mentem iis capitibus, addi- 
tum fuisse. Certe ne ipse quidem Landulphus cum 
Datium archiepiscopum memorat, aliquam eidem tri- 
buit historiam. 

Succedít Puricellil sententia putantis eodem sz- 


juniorem) non aliud esse Datii Chronicon quam 
Landulphi Historiam. Nam quanquam vetustissimis 
characteribus (quod in primis animadvertendum est) 
in calce codicis metropolitani scriptum sit: Ezplicit 
liber Historiarum | Landulphi historiographi, nihilo- 
minus hxc nil obstitere quominus Datio eam Histo- 
riam Castellus inscriberet, quippe qui probe nosset, 
cum veteres Chronici Datiani mentionem faciunt, non 
de alia quam de Landulphina Historia agere. Accedit 
quod in ipsa Praefatione auctor Chronici se prodit 
scribens : L. omnium minimus ; hoc est, Landulphum se 
diserte inscribit Chronici hujus auctorem, quod postea 
apud Mediolanenses appellatum est Chronicon Dati. 

Quarto, quod me in opinione mea eo plus firma- 
vit ac firmat, illud est: Gualvaneus Flamma in enu- 
merandis libris unde suam contexuit Historiam, 
inter alios refert Chronicon Da:;ii his verbis: Chro- 





815 LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 816 


nica Dalii οἱ Arnulphi. In duobus autem metropoli- A tribuenda. Ceterum nibil est e Chronico Dalii a 
tane bibliotherz vetustis codicibus vidimus con- Gualvaneo desumptum, quod etiam in Landulpbi 
juncias simul haberi eum Landulphi, tum Arnulphi Chronico, interdum quidem paucis additis, plerumque 
Historias, nimirum apud veteres subsequi solebat vero ipsissimis verbis, non occurrat : 4118 omnia nos 
Arnulphus. Qui ergo hinc non intelligamus idem tandem eo trahunt ut sine dubitatione credamus 
Gualvaneo fuisse Chronicon Datii ac nobis Chronicon | eamdem fuisse Datii atque Landulphi Historiam. Hoc 
Landulphi? Cur vero Landulphi Historia sub Datii autem legentibus ipsius Gualvauei Chronicom majus 
nomine laudata fuerit, assequi certis documentis apertius patebit, ubi tam sepe Datiana Historia lau- 
nequimus. Neque hic insudandum, cum reliqua omnia datur, et inde etiam capita integra descripta referun- 
ad id statuendum confluant, nempe Historiam hanc tur, quz? postea in Landulphi codicibus reperias. 
Laudulphi antiquis cognitam memoratamque fuisse Quod si Corius Ilistor. Mediolan. lib. r'tres versus 
sub Datii nomine, neque necessarium esse alium a e Datio habet, qui apud Laudulphum non leguntur, 
Landulpho excogitare Datium ei synchronum, quo hoc tribui potest, ut alia mittam, diversitati codicum 
tandem, relicta priori sententia, se recipere coactus  Landulphinz llistoris. Puricellius in libr. De SS. 
est P. Eustachius. Arialdo et Herlembaido, cap. 92, nescio quo codice 
At, inquiunt Puricellius et idem P. Eustachius: usus, hzc Landulphi verba exhibet e lib. 1, cap. 11, 
Gualvaneo, Corio et Alciato nonnulla producuntur e inscripto: De  monogamis sacerdolibus — secundum 
Datii Chronico, quie nunc in Historia Landulphi doctrinam B. Ambrosit. Sedente B. Ambrosio gravis- 
aut frustra queruntur aut aliter exhibentur. Ergo in-. sima dissensio orta esl coram apostolico in synodo 
ferunt aliam a Landulphina fuisse Datianam Ilistoriam. B inter sacerdotes monogamos, el alios sub virginitate 
Prima froute non injuria sane. Sed animadvertendum αἰ castitate degentes. Quod. factum, apostol;co impe- 
primo pauca loca illa, quz P. Eustachius affert, ut rane, et aliis episcopis consentientibus, datum esi ia 
hanc diversitatem ostendat, non omniase recte habere. judicio B. Ambrosii, ut quidquid ipsi dicerel, sanctum 
Deinde Gualvaneo hanc diversitatem esse tribuen- ὁδί firmum teneretur. AL. 8. Ambrosius. cognoscens 
dam, qui aut amplificat ex aliis historiis, aut de in- sensus humanos pronos ad peccandum, maxime pro- 
genio et eruditione sua explicat Landulphi sensa.  pler incomtinenliam ; sciens, aliquem nec virginita- 
Denique fuisse olim, et adhuc esse Landulphi unius tem, etc. Sicque dicens, omnem dissenstonem  compe- 
codices iuter se discordes, quod forte idem scriptor,  scuit. Itaque Graci sacerdotes, etc. Et si contigerit, 
aut alius. quispiam addiderit, sive minueril, atque quod uxor sua moriatur, aut casíe vivuni, tenentes 
immutarit priora. Mediolani hzc omnia fusius con- sacerdotium, aut saderdotium  amillunt, si amplius 
firmare liceret. Nihilominus hzc olim adnotata ha- aliquam mulierem carnaliter cognoverint, etc. Tu 
heo. Gualvaneus Flamma in Politia, cap. 124, sic confer pauca ista, ul alia praeteream, cum codice 
habet: Dicit Chromca Datii quod Romani princi- unde Landulphi Ilistoriam nos descripsimus cap. 11 
pes, etc., super sez porias civilatis sex allissima domi- lib. 1, atque intelliges Landulphinz Historiz codices 
cilia, etc., fabricaverunt. Hic P. Eustachius : Ser e mss. non omnes in iisdem consentire, multaque aut 
Datio Mediolani portas, et, super iis ser domicilia addita aut dempta fuisse. 
 referl Flamma. De porlarum domiciliorumque numero Insuper animadvertente P. Eustachio, Andreas 
"0n loquilur Laudulphus. Profecto vox illa sex in uno C Alciatus in lib. De reb. Patr., pag. 150, auctor est 
e Landulphinis codicibus, nempe in Ambrosiana ^sanctum Monam episcopum Mediolanensem νηὶ Kal. 
bibliothecz exemplari, deest ; at in altero metropo- April ultimum diem clausisse. Tum subdit: Dalius 
litanz bibliothecze sez porte enumerantur. Legatur Kalendis ipsis Aprilibus mavull. ltem narrata sancti 
cap. 1l, lib. it. Addit P. Eustachius hac alia a Gual- Protasii episcopi morte post exactos in episcopatu 
vaneo subdi petita e Datio: Arcum triunphalem — duos et viginti annos, Alciatus subnectit. Tres illi 
erexerunt (Romani) extra portam Romanam longum (annos) addit Datius. At hec in Landulphi Historia 
per duo milliaria. Addit P. Eustachius in Landulpho non legi P. Eustachius nos docet. Porro noverint 
pauca de isto arcu haberi, et nihil de ejus longitu- lectores in membranaceo illo codice ms. metropoli- 
dine afürmari. Ad eum locum legi ego, ms. codicem tana bibliothece, ubi conjuncta habentur Historiz 
Gualvanei in Ambrosiana asservatum, neque Datium — Landulphi nostri et Arnulphi, Catalogum quoque 
vidi testem illic adhiberi, sed quidem Chronicon Mediolanensium episcoporum haberi, qui ut supra 
Campanum. Sunt Gualvanei verba: Εἰ dicit Chro- innuimus, ad Galdinum usque deducitur. Ex i!lo 
wica Campana, quod iste arcus fuit. longus per duo autem Catalogo sua hzec deprompsit Alciatus, ideo- 
milliaria. Rursus cap. 690 Chronici Majoris Gual- que Datium hue testem advocavit, quod eumdem 
vaueus e Datio narrat, si P. Eustachium audimus, codicem sub Datii nomine commemorare solerent 
Walpertum archiepiscopum Mediolanensem, et Gual- "Mediolanensium rerum scriptores. Quare et hinc 
dum episcopum Cumanum ad Ottonem 1 Germanie intelligas immerito Datianam historiam a Landul- 
regem missos, ut conira Berengarium hosiem Eccle- phina distingui, neque oportuisse alium a Landul- 
sic iniraret [laliam. In Chronico autem Landulphi,, pho Datium recentiorem excogitare. Accedit quod 
nulla, ut P. Eustachius animadvertit, Gualdi episco- D Possevinus, Gavaptus, Petrus Maturus in Adnot. ad 
pi Cumani fit mentio, et res aliter narratur. Verum S. Antonini Chronic.; Jacobus Perez de Valentia, 
animadvertendum etiam erat Patri Eustachio Gual- Bellarminus et alii, ubi ex auctoritate Datii scribunt, 
vaneum illa non e solo Datii Chronico hausisse, sed sanctos Ambrosium et Augustinum auctores fuisse 
eliam e Pantheo , cum ipse narrationem suam his nymni Te Deum, testem addncunt Datii Chronicon 
verbis concludat : Hec Pantheon, οἱ Chronica δαί. lib. 1, cap. 10, que& conveniunt in Landulphi nostri 
Certum vero est Gofridum Viterbiensem parte xvii Historiam, si prologum lib. 1 cum sequentibus capi- 
Panthei rem retulisse, ut Gualvaneus habet, et Da- tibus enumeres. Atque hac ἰὼ presentia habui, quz 
ium ideo simul a Gualvaueo ibi testem afferri, quia de hujusmodi quastione ego dissererem, uberiora da- 
et is rem ipsam narrat, quamquam aliis verbis di- turus, si mihi in arena posito consulere nunc atque 
versisque rerum monumentis. lbi vero Albertus idem — conferre licuisset (quod olim nullo negotio poteram) 
est ac Adelbertus, qui cum Berengario parente in omnes Landulphi codices, et Gualvanei, aliorumque 
Italia regnabat. Parco ceteris exemplis a P. Eusta- opera mss. qux in Ambrosiana bibliotheca asservan- 
chio productis, in quibus palam feri posset Gualva- tur. Sed pluribus opus non est in re, quz, ut ita dicam, 
Deum ex diversis historiis congessisse interdum sen- — meridiano sole clarior mihiex hactenus allatis videtur. 
tenUas suas, et ubi post multam narrationem Datium Postremo loco lectorem monendum duxi mihí in 
testem appellat, non omnia semper eidem Datio esse animo olim observatum non omnia edere qus Lan- 








817 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — EPISTOLA HISTORIOGRAPIHI. 


818 


dulphus litteris tradidit, sed duos tantum priores 4 quam quz in lucem prodirent, tum etiam quod hzc 


libros, e quibus eruditio historica, quanquam non 
paucis fabellis interspersa atque fcedata, aliquid lucis 
ac praesidii sperare possit. Que enim in Historia 
Landulphi subsequuntur, et librum tertium et quar- 
tum constituunt, peculiares tantummodo lites in 
Mediolanensi Ecclesia occasione cleri continentiam 
erosi exortas ita persequuntur, ut insulsis orationi- 
Dus, iisque fere omnibus conflctis, abundent, que 
aut nihil gratie, aut aliquid etiam ingrati coloris 
habere videantur, quippe ín patrocinium erroris 
vitiorumque tutelam excogitate. Verum ea denique 
sententia vicit nihil Landulphini furfuris occultan- 
dum, tum ne quis ex aversis a catholica Ecclesia 
somniet, nos pra metu aut ex mal: caus: conscien- 
tia hec omisisse, ratus meliora, quis celarentur, 


tam male consuta sunt, uL semel exposuisse, con- 
futasse sit. Pleraque pr:eterea ex his jam evulgavit, 
simulque inania ac ridenda Puricellius ostendit in 
Vita SS. Arialdi et Herlembaldi. Nihil denique ef- 
ficacius commendet presentem Mediolanensis, imo 
et universe cauholice Ecclesie statum, et ex Dei 
O. M. munere sanctioribus consiliis clerum constan- 
tissime addictum exhibeat, quam seculi xi corru- 
ptos mores intueri, eosque Romanorum pontificum 
studio expurgatos. Eadem ratione veterum hzreti- 
corum deliramenta et flagitia prodenti non est ira- 
scendum, sed nostris temporibus potius gratulan- 
dum, quz recta sapiunt, et meliorem morum ra- 
tionem Christo duce, in catholica Ecclesia sequuntur 
Sed jam Landulphum ipsum loquentem audiamus. 





LANDULFI HISTORIA | MEDIOLANENSIS 


(PreRrZ, Monum. Germ. VIII, 36.) 


EPISTOLA YSTORIOGRAPHI AD ARCHIPRESBYTERUM MISSA ' 


Cunclarum virtutum documentis imbuto, multa- Dimperatores apud Deum οἱ homines detestabiles 


rumque scientiarum peritia fulto, divinoque magi- 
sterio religiose edocto L. sanctz:: Mediolanensis eccle- 
sie in regimen archipresbyteratus assumpto, nec 
non Deo et hominibus caro, L. * omnium minimus 
luorum servus?*, hujus vite felicitate bonorum et 
elerni regni consortio perfrui angelorum. Caritatis 
ac* diligentie tua amorem sedule " reminiscens, 
quem super ecclesiam Ambrosianam et ejus clerum 
ut filium habuisti et semper Deo annuente habebis, 
soliciteque paternitatis vestrz» reverentiam curiose 
prospiciens, corporis mei animus multis quassatus 
tribulationibus, e quibus tota fere Italia pseudopro- 
phetis per detestabilem ypocrisim circumcurrentibus 
maculata est, Dei ignis calore accensus quasi gravi 


acta sunt, et tribulationes, atque earumdem dissen- 
siones que per pseudoprophetas non hujus urbis 
natos peracta sunt, stilo humili prescribere delibe- 
ravi. Igitur quamplurimi qui ordinis ecclesiastici 
falsis praedicationibus esse videbantur, actibus vero 
misere hypocrisim sedule insistentes, ut lupi rapa- 
ces Sese sub ovina pelle tegentes, dimissis plebibus 
ac ruptis canonibus, et alii multi misterio Romano 
edocti, honoris sanct&. Ambrosians ecclesie lividi, 
quasi tirampni nullam ordini Ambrosiano revercn- 
tiam impendentes, urbem Mediolanensium fascinatis 
laicis ac zizaniis superseminatis Antichristi facetiis 
incubuerunt 15. quorum namque vitio !! ecclesia 
Ambrosiana multorum sacerdotum ac levitarum 


e sompno excitalus sum. Propterea cogitans, si C plurimorumque sacerdotum sapientum ordinis utri- 


operibus sacularibus aut cultibus divinis studiose 
vacarem ; aut fortia facta et magnifica * quz no- 
Siris temporibus acta sunt enarrem ", aut inter ce- 
tera tribulationes quas clerus Ambrosianus a per- 
füdis civibus et malis sacerdotibus ipsos adhortan- 
tibus passus est, narrare * cogitavi. Itaque medita- 
tus in quibus animi mei ingenium exercere valeam, 
hanc vitam et miseram per silentium transcurrere 
nolens, crebris ac magnis ystoriis undique circum- 
volantibus, ductus patris atque civitatis meze amore, 
nec non et cleri ejusdem diligentiam * (31), ultra 
omnes ystorias gesta archiepiscoporum qus super 


usque quondam exaltata et ornata eloquentiis, ad 
nihilum tam ministerio quam in personis funditus 
attrita et conculeata est. Enim quod olim Romani 
pontifices et cardinales huie sancto mysterio zmuli 
multo sudore patrare non potuerunt, falsis catharis 
ordinem ipsum conturbantibus, in tantum attrive- 
runt, ut ultra nec esset spes mysterii nec ordinis 
restaurandi, multo pejus!! quam in sermone sancti 
Eusebii olim dicens apparuit : « Periit hzc civitas, 
collapsa est ecclesia. Unde cum propheta dicens 
plangam : Quis dabit capiti meo aquam et oculis 
meis fontem lacrymarum, plangens peccata populi 


VARLE LECTIONES. 
' ifa B. Liber ystoriographus primus super archiepiscopum ac clerum ac laicos mediolanenses, in primis 


epistola ad L. direct Α". * et L. ín cod. B. legt videlur W. 5 ita B. in specimine ap. Mur. p. 


95 : ín reliquis . 


deesse videlur W. — * atque Blancus. ὅ scedule B.  *f. aut, m. f. Bl." enarrarem Bl. ^*narro D. ἢ itu 
codd. diligentia Bl. '* ita codd. imbuerunt Blanc. '' unio B. '* potius B. 
NOTAE. 


31} ld est amorc. Barn. 


819 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


mei. Uterini mei facti sunt inimici mei, injuste A urbes Italie perscrutando cognovi, aperire et enar- 


spoliaverunt me, ac gladiis inimicorum meorum 
animam inquirentibus 12 immisericorditer me dede- 
runt. » Exinde lacrymis meis superhabundantibus 
cum sapiente quodam plangendo dicam 


Carmina qui condam siudio florente peregi 
Flebilis heu ! mastos cogor inire modos. 
Ecce mihi lacere dictant scribenda Camene, 

Et veris elegi fletibus ora rigant. 
(De ΒΟΕΙ. cons. phil., initio.) 


Quamobrem, pater venerande, quamvis per multa 
tempora multis ac variis sim quassatus doloribus, 
nostre ecclesim virtutum '* videns detrimentum, 
recordatus quod olim a !* malis regibus detestandis- 


rare posterorum utilitatibus fideliter curabo. Tum 
insuper quid honoris, quidve reverentim, quidve 
magnitudinis per multa tempora antecedentia cle- 
rus fuit Ambrosianus, et a multis ac magnis viris 
honoratus, et quid postea civitate plena fece mundi 
sustinuit, ut !'* oculis vidi, ut, !* anribus audivi 
cordeque intellexi, ad posterorum tutelam et ani- 
marum salutem studiose scribere statui. At prius- 
quam ea quae dicere decrevi enarrem, ignis scin- 
tillam, quam ego Dei misericordia adjutus memoriz 
commendavi in quodam scrinio optimis margaritis 
imbuto, foris pauper, intus divitiis affluens reperi, 
ad Dei honorem et beati Ambrosii laudem, debita 
ductus reverentia edicam. Quae. omnía utinam Am- 


que. sacerdotibus passa sustinuit, qui dulcedine '*Bbrosiange ecclesie usque in finem ** consedentibus 


ordinis sanctz: Ambrosiana Ecclesie ab ipsis fue- 
rant cunabulis nutriti 17, quibus foret gioriosum pro 
sue Ecclesie utilitatibus mortem sustinere, pauca 
quis libris variis ac chartulis, plateis conculcatis 
reperi, et a viris virissimis et catholicis didici et 


sic essent chara ut sunt acceptabilia, sic dulcia ut 
sunt salutifera, sic amabilia ut sunt ex corde fra- 
terno manantia. Vale, pater! cum omnibus sanctis 
Ambrosiana Ecclesi:w dilectoribus gaudiis sempiter- 
nis perfrui feliciter valeas. 


INCIPIT LIBER PRIMUS 


l. Quandoquidem sapientes eximiique viri, multi 
peritia imbuti, acta temporum, mutationes rerum, 
gesta ducum, prelia regum, seditiones urbium, 
commotiones populorum, polite ad tutelam juvenum 


sociavit. Qui (32) nutu divino hoc a clementissimo 
imperatore totius orbis Valentiniano directus meruit 
audire : « Vade, age non ut judex sed ut episcopus. » 
Tanta enim gratia et tanta sua misericordia eum 


et custodiam senum tractantes reliquere, et ** in(1Dominus decoravit, ut inimicos patientissime con- 


posteris tutamen et multarum rerum solamen : decet 
nunc multo magis viros religiosos, spiritu divino re- 
pletos, suis sequacibus imo suis fratribus ad caute- 
lam animarum simulque corporum, quicquid aug- 
menti vel detrimenti prospexerint *, benigne inti- 
mare ac preclarissime dilucidare ; quatenus suorum 
sequaces lacum serpentum et * antrum aspidum, 


caveamque draconum silvasque leonum previdentes, 


benigne edocti cauteque muniti, et ab illis se valeant 
eripere, et alios monendo a morte liberare, memores 
Salomonis Sapientiz dicentis : « Propterea habebo 
per hanc immortalitatem, et memoriam :ternam ab 
bis qui post me venturi sunt. » (Sap. vir, 13.) Ob 
hanc causam ecclesiam sancti gloriosissimique con- 


verteret, et suis ovibus imo suis flliis rudimenta ca- 
tholicze fidei ut verus magister et doctor ecclesias ca- 
ritative amministraret. Qui primus, id est maximus, 
metropolitanam regens cathedram , ordinationes 
presbiterorum, diaconorum, subdiaconorum, cleri- 
corum, laicorum, senum, juvenum, militum, populo- 
rum, virginum sacrarum et innupte manentium, 
maritarum *, viduarum, orphanorum, peregrinorum, 
et hospitum lucidissime praordinavit ; et ordinando 
curiose quod sui ordinis religiositas exposcebat, 
facere curabat, ac faciendo alios mitissime edocebat, 
memor illius Evangelii dicentis : « Prius ccepit Jesus 
facere quam docere. » Erat enim sapientissimus in 
predicatione, disertus in judicio, cunctis fidelibus 


fessoris Ambrosii quam clare, lucide, atque ymnis, Ὁ mitissimus, omnibusque inüdelibus mitis, placidus, 


organis, symphoniis, melodiis per totum orbem ter- 
rarum emicuit, inquantum scientiola mea exprimere 
valuerit, prout comperi et in veritate didici, enu- 
cleare studebo. Igytur Ambrosius doctor, ut egregius 
pastor infulis prefulgens episcopalibus, Dei ecclesiam 
mirifice decoravit, et ut nobilis adletha lorica spiri- 
tualium virtutum adornavit, sibique desponsatam 


humilis atque serenus, providens dispensator, dans 
pabula fortibus, cibaria juvenibus, alimenta senibus, 
nutrimenta adolescentibus, memor apostoli dicentis : 
« Omníbus omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem 
(4 Cor. 1x, 19). » Enim (33) providerat Dominus ab 
ipsis cunabulis * sibi pastorem et eccleside su: bea- 
tum Ambrosium per favum mellis circa labia ejus 


VARLE LECTIONES. 


15 querentibus B. '* ita A** et Blanco teste A. injustum A*. B. 


Bl. ".enutriti B. '!* deest B. 35 et Bl. 
rum BÍ. ** ita Bl. cunalibus A* (ἢ) B. 


* fine Bi. 


!5 ifa B. deest A* A**. Blanc. 15 dulcedinis 


^ deest B. *! perspexerint B. “5 deest B. * marito- 


NOTE. 


(32) V. Paulini Vit. S. Ambr. 8. 


(33) V. Paulini V. Ambr. 3. 











821 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIBER I. 


823 


.distillantis, atque per Spiritum sanctum de se, quasi Α eximius, Ecclesiam Dei prout Deus per clementiam 


de eo noverat dictum : « De ore prudentis procedit 
. mel et lac, favus distillans labia ejus, dulcedo mellis 
est lingua ejus (Prov. xvi, 24; Cant. 1v, 11). » Qui 
Spiritu divino administrante, pro captu cujusquam 
et scientia atque φίδια docere studebat, sciens quod 
apostolus dicit: « Pascite gregem Dei, providentes 
non coacte, sed spontanee secundum Deum, neque 
turpis lucri gratiam sectantes, sed voluntarie, neque 
ut dominantes in cleris, sed formz facti gregis ex 
animo, ut, cum apparuerit princeps pastorum, per- 
' eipiatis immarcescibilem coronam (1 Petr. v, 2). » 
Et item apostoli Petri : « Ministrate in fide vestra 
virtutém, in virtuté autem scientiam, in scientia 
autem abstinentiam ; in abstinentia autem patien- 


Suam atque sanctum Spiritum ipsam sibi concessit 
et permisit, omnibus modis atque omni conamine, 
die ac nocte meditando, scribendo, legendo, predi- 
cando, exaltavit et mirifice decoratam ornavit. Miti- 
gata Arrianorum perfidia atque scismaticorum de- 
victa nequitia, quadam die ante natalem Domini, 
cum solus dictaret — sed non erat solus, cum quo 
erat Deus — ut bonus pastor ovile Dominicum ad 
Domini laudem animare et corroborare desiderans, 
cogitare ccpit quomodo vel qualiter sacerdotes, 
diacones, ceterosque ordines, cantus, missas, ve- 
speras, psalmos, et cetera divino cultu congrua atque 
convenientia preordinaret, sive primus cantus deno- 
taret, seu ante ordines et clericos ad officii gradus 


tiam, in patientia autem pietatem, in pietate autem B ordinaret. Visum est sibi et placuit ecclesiasticos 


amorem fraternitatis, in. agore autem fraternitatis 
charitatem 411 Petr. 1, 5). » In via Dei firmus, catho- 
lica fide firmior, boni propositi infatigabilis ; unde 
sapientissimus Salomon ait: « Esto firmus, fili, in 
via Dei et in virtute sensus tui et scientia, et prose- 
quatur te verbum pacis et justitite (Eccli. v, 12). » 
In tantum religionis honestissime et honoris ** 
Ecclesie Dei super omnes Italix civitates ordinando 
episcopos ramos extendebat, ut sapientia Salomonis 
sub alterna specie de illo sermocinaretur, dicens : 
« Ego quasi therebintus extendi ramos meos, et rami 
mei honoris et glorie (Eccli. xxiv, 22). » Et item 
ejusdem ad corroboraüdos et collaudandos fideles in 
persona Domini et Ecclesie insonuit hortando, di- 
ceus ?' ; 
odoris, et flores mei fructus honoris et honesta- 
lis. Ego pulchre dilectionis mater, et timoris et 
agnitionis et sancte spei (bid., 23). » Sed cum do- 
minus noster ac totius humani generis redemptor, 
rex et salvator noster Christus, omui humane crea- 
ture evangelium salutis mitissime per apostolos 
alque doctores Spiritu sancto amministrante denu- 
dasset, placuit sibi preclarissimum virum atque do- 
ctissimum Ambrosium divina scientia fultum docto- 
ribus illis, in tempore qui adherant, in ordinatione 
Ecclesi: sue et misteriis ejusdem, symphoniis, me- 
lodiis, ymnis, canticis spiritualibus (34) sublimare. 
Unde nutu divino est factum ut, sicut Johannes apo- 
stolus et. evangelistarum eximius inter ceteros disci- 


viros catholica fide imbutos Deo devote ordinare, 
et assidue secum habere, ac illorum conscilio Domini 
ministrante gratia cuncta disponere. Qui cunctas 
Sacras ac sanctas Scripturas et descriptiones patriar- 
charum, prophetarum supervidens, in quibus Deum 
et Salvatorem nostrum posteris omnibus ad salutem 
suam et proficuum aliorum in Christo credentibus 
prophetarum ?*; prae ceteros ** visum est sibi pa- 
triarcham ** David de incarnatione Domini per par- 
tum virginis, et de passione per Judam proditorem, 
et de resurrectione, et de apparitione post resurre- 
ctionem, et quomodo scanderet celos nubibus sus- 
cipientibus cum, videntibus discipulis, preclare ei 
lucidissime super cunctos prophetasse. Qui cum 


« Ego quasi vitis fructificavi suavitatem ἃ previderent per Spiritum sanctum sibi collatum *! 


Ecclesiam Dei ornatam fidelibus et Deo devotam in 
Christo humiliter summaque cum devotione creditu- 
ram ; prophetando in multis argumentis conflrmavit, 
et confirmando multis exemplis per sapientes et 
cantores, musicos atque doctores, quasi sponsam 
omnibus virtutibus adornatam Deo optulit. Unde 
beatus sanctusque doctor et magister** Ambrosius 
velut strenuus miles ad vexilla precedentium ducum 


.àc ad bella imminentia unanimiter hanelantium 


prospiciens, imitari David eximium prophetarum 
magistrum studuit, et ad ejus exemplar et imitatio- 
nem psalmos, cantus, symphonias, melodias, clericos, 
et omnia ecclesiastica officia, Deo opitulante et Spi- 
ritu sancto administrante, componere et praordinare 


pulos privilegium tenens, divino admonitus spiraculo D studuit. Cum enim Dominus omnipotens et Salvator 
meruit dicere : « In principio erat Verbum et Ver- noster Ecclesie sug catholice murum pararet ad- 
bum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; hoc erat versus inimicos suos, et turrem erigeret David pro 
in principio apud Deum (Joan. 1, 1);» sic beatus domo ecclesie suse atque murum Israel, ut ejus 
magister et doctor Ambrosius inter ceteros doctores sponsam ab infidelibus defenderet et gregem illi 


VARLE LECTIONES. 


* honores Bl. 57 h. ac d. B. Ego quasi — honestatis desunt A**. — ** ita corr. Belhm. prophetaru codd. 
" ila codd. ceteris Bl. patriarcha *! collatam Bí. ** b. s. ef e. m. desunt B. 


NOL£E. 


CD Hec per Ambrosium instituta esse, Paulinus stitutione quidquam produnt. Ci. Fumagalli Ant. 
C. 13 et Augustinus Conf. IX, 7 referunt, sed alia — Mediol. {Π, 101, seqq. ! 
occasione, neque de ordinum ecclesiasticorum con- | 


823 


LANDULF] MEDIOLANENSIS CLERICI 


824 


commissum a lupis rapacibus liberaret, qui, quandiu A anelat, ipsam sanctam Trinitatem et omnes sanctos 


vixit, prout Deus per clementiam suam concessit, 
ecclesi:g Dei ac populi sui et multarum civitatum 
curam gerens, de quacumque sibi per legatum iuti- 
mabatur prout nos in sacra ejus ystoria de eo 
-Seripta invenimus, ut bonus pastor sedule vigilabat, 
curiose cireuens gentes diversas, atque civitates, 
4yrampnos, reges, duces, omnes in Christo conver- 
tebat, et unicuique civitati et cunctis fidelibus pe- 
tentibus similiterque religiose quzerentibus episcopum 
ordinabat, οἱ ordinatum summa cum letitia conse- 
crabat. In tantum enim Ecclesia Dei in manibus ejus 
pullulabat, ut omnes infideles in unum adunarentur, 
et tacite supponentes digitum ori suo dicebant: 
« Vere digitus Dei facit hoc, et operatur in eo. » 


corde ei ore invocare non cesso, ut mihi quz scri- 
benda sunt scribam et quz tacenda sunt reticeam 
per Spiritum sanctum suum *' concedat. 

2. |gitur *^ sanctus Ambrosius scientia divina 
imbutus, Spiritu sancto repletus, omni clero om- 
nibusque catholicis fidelibus laicis indicto jeju- 
nio, ut Dominus ad honorem Ecclesie sus οἱ ad 
lacdem divini cultus corda suorum aperire dignare- 
tur, in quarto die quasi per quatuor Evaugelia, per 
clementiam Dei οἱ per revelationem Spiritus sancti 
septuaginta et duos sacerdotes, qui in primitiva 
Ecclesia episcopi vocabantur, ut B. Hieronymus 
doctor ín quodam suo libro asserit (35), ordinavit ; 
imitans verum magistrum et salvatorem Dominum 


Enim quamdiu vita ei comes fuit, laborans superp nostrum Jesum Christum. Sicut enim Dominus et 


multos fideles, ab aliquo gladium evaginante nusquam 
calupniatus est; unde dolens quod volebat esse ne- 
quivit, dieens in ymno * : « Nequimus esse mar- 
tyres, sed repperimus martyres. » Et ut in libro 
Paralipomenon legimus per David prophetam : 
« Non dimisit Deus quemquam calupniari eos, sed 
increpuit pro eis reges, dicens : Nolite tangere 
christos meos, et in prophetis meis nolite malignari 
(I Par. xvi, 22). » Et. iterum in praecordiis suís 
mutuo et tacite admirantes, Deum glorificabant in 
tantum, ut in illo quod scriptum est per sapieutis- 
simum Salomonem impleretur, dicens : « Narrate in 
gentibus gloriam ejus, et in cunctis populis mirabilia 
ejus, quia magnus Dominus et laudabilis nimis, et 
horribilis super omnes deos (Ib., 24). » Tum impletum 
est quod per eumdem dicitur : « Tonet mare et * 
plenitudo ejus?*; exultent agri et omnia quz iu eis 
sunt. Tunc laudabunt ligna saltus coram Domino, 
qui venit judicare terram (/b., 32.) » Et quando- 
quidem Dominus ac noster Salvator per clementiam 
et misericordiam suam in tantum magnificavit ct 
exaltavit et decoravit acta et mirabilia doctissimi et 
religiosissimi doctoris et confessoris Ambrosii, quan- 
tum multi codices eximii capere non possunt, et quan- 
tum multi strenui et sapientissimi viri atque scolarum 
magistri enarrare et enucleare milto sudore multo- 
que labore posteris minime quiverint **; Unde non 
decet me virum parva scientiola plenum in singulis 
ejus actibus immorari, cum mihi melius videtur, de 


redemptor noster post jncarnationem baptismumque 
quod in Jordane ter converso per Spiritum sanctum 
a Johanne precursore atque baptista, qui plu; quam 
propheta asseritur, accepit, elegit septuaginta el 
duos discipulos ad evangelizandum evangelium divi- 
num, ut in evangelio Luc:x evangelistz legitur et 
approbatum indubitanter tenetur. Unde bonus di- 
scipulus sapientem sequens magistrum, suos sacer- 
dotes, imo suos filios, et ut dixi, suos episcopos, in 
opus ** ministerii sacerdotalis elegit eos confirmans 
et collaudans hortatur, dicens : « Vos estis genus 
electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus 
acquisitionis. » In tantum enim illos actu et-moribus 
et humilitate, scientia et patientia et obedientia * 
et in cultu vestium el omnibus modis admonuit, ut 
si quis eos fortuitu in clero videret, non diceret fi- 
lios esse virorum, sed affirmaret socios angelorum. 
Est et alia causa cur tot et tantos sacerdotes luci- 
dissime ordinavit, qua me insequitur et quasi impa- 
tiens ad disserendum hortatur. Cum enim huma- 
num genus sermone uno prius unitum, per superbiam 
posunodum diffusum et dispersum esse legitur quasi 
per septuaginta et duas varietates linguarum, sicut 
in libris Genesis invenitur (xi, 1), dicente Moyse, 
cum quo Deus loquebatur sicut loqui solet amicus ad 
amicum : « Erat enim terra labii unius, et sermo 
eorumdem. Cumque venissent in terra Senaar, dixit 
alter ad alterum : Venite faciamus nobis nomen et 
civitatem et turrim excelsam, cujus culmen pertingat 








tantis patroni miraculis et de tantis strenuissimis Ὁ ad colum, et celebremus nobis nomen, antequam 
actibus omuino tacere quam parum dicere. At ut moriamur. Descendit autem Dominus, ut videret 
ad ea veniam ad quz mea intentio summoque studio civitatem et turrim, quam zdificabant filii Adam, 


VARLE LECTIONES. 


δὲ d, ymo B. ** deest Bl. ** deest Β. ** ita Bl. quievit codd. — " ita A**. Bl. tuum A*. B. ** Titslas : 
Expositio ordinum saucti Ambrosii, edita a sancte memorie Datio episcopo Mediolanensi. pre&mitiun! codd. 
Quod hic auctor varios ritus. varia clericorum genera ecclesi: Mediolanensis S. Ambrosio omnia attribuit, 
parcat lector homini uon satis erudito. At eorum antiquitatem omnino cognoscat supra Ambrosii ziatem. 
addil in margine in. B. Puricellus et Δ" .  misterii Bl. δὴ ita A**. A. actu e. in. actu et ἢ. s. et p. o. A*. 


| NOT&. 
(359) Epist. 82, ad Oceanum. Bi. 


825 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIBER I. 


826 


et dixit: Ecce unus est populus, et unum labium A rum diffusum et dispersum, pecudum more ober- 


omnibus. Venite igitur et descendamus et coníun- 
damus linguam eorum, ut non audiat unusquis- 
que vocem proximi sui! Atque ita divisit eos Do- 
minus ex illo loco in universas terras, et cessave- 
runt edificare civitatem et turrim pre nimia labio- 
rum confusione. Et ideo vocatum est nomen ejus 
Babel, id est confusio, quia ibi confusum est labium 
universe terra. » Unde propalatum est ut, quautum 
illorum intentio fuit prava et perversa apud Deum 
et angelos ejus, in tantum omni genti omnique po- 
pulo innotesceret, relinquens in posteris exemplum, 


tanquam diceret: « Vos quibus scientia animi cum. 


virtute corporis et ingenium operationis magis ab 
excelso Deo per bonitatem suam, quasi ymber super 


rans, sese invicem sine jure et siue foedere confidens 
et lanians, regeretur et ut ab hostium incursione 
muniretur, per septuaginta et duos reges a Deo per- 
missum et przeordinatum est. Quos cum sanctus 
Ambrosius per industriam summi Romaui imperii 
orbem terrarum regere vidisset, placuit sibi, ad il- 
lorum salutem et omnium populorum septuaginta et 
duos sacerdotes Deo confirmante ordinare (36), qua- 
tenus siugulum regem per singulum sacerdotem re- 
galem intime percuteret, et docendo fidem Christi 
in Deo confirmaret, et confirmando in cunctis bonis 
virtutibus corroboraret, ut ad bravium pervenien- 
tes, quandoque ** Deo permittente cum Christo in 
colis regnarent. | 


granum distillatum est, caute et sollicite providete Β 3. Quibus " bene compositis salubriterque ordi- 


vobismetipsis, ne quid nobis " per superbiam et 


Datis, quendam sacerdotem religiosum virum qui 


dementiam merito accidit, vobis in testimonium primicerius vocarelur proposuit; qui quasi coepi- 
contingat, ut quod nobis ** male dulcoratis non cre- scopus circa omnes in crimine laborantes potesta- . 
ditis, vobismetipsis multis suspiriis fatigati quando- tem a sancto Ambrosio magistro accepit, ut quod 
que credatis. » Etenim cum Adam a Deo in paradiso episcopus implere per se non posset, coepiscopus 
formatus, ad imaginem Dei flguratus, sicut novi- qui primicerius vocabatur, cirea illos implere cu- 
mus, Domino per Moysem dicente: « Eece Adam  riose studeret. Quin etiam locum in quo omnes con- 
factus est quasi unus ex nobis, » et omnibus quz in — venirent insignivit, quod presbyterium usque modo 
paradiso Dei erani sibi concessis, preter lignum a cunclis vocitatur ; ubi omnes sacerdotes urbani iu 
scienti? boni et mali, de quo preceperatei Dominus sexta feria vel Kal. convenientes, curiose in divinis 
ue comederet, dicens: In quacumque die comede- ministeriis singulos perscrutabantur *5, itaque reli- 
ritis, morte moriemini. » Qui si caute studioseque  giose circa divina ministeria, e; indesinenter sese 
ammonitionem et preceptum Dei atque benigne ad- exercebant. Quo in loco universis consedentibus, 
monentis tenuisset, ipse immortalis esset, et nos quod Deus episcopo inspirabat, docebat. Deinde " 
quasi Dei similes essemus. Unde vos studiose precor, C subepiscopus, qui coepiscopus * usque modo et *' 
ut " quod Adam per inobedientiam criminose deli- primicerius vocatur, secundum quod Deus admini- 
quit, et nos per nimiam superbiam confusi sumus  sirabat, illos amonebat, dicens: « Contra stultitiam 
et per omnium terrarum spatia dispersi, mutuo nos  ministrate sapientiam, contra lasciviam castitatem, 
ei merito, minime ob linguarum varietatem intelli- contra ebetudinem intellectum, contra prscipita- 
geutes, quod Deus ex summa dilectione humanatus, tionem conscilium, contra timorem forlitudinem, 
mortuus, suscitatus, vobis ad resuscitandum quod conira ignorantiam scientiam, contra duritiam pie- 
angeli in ccelis per superbiam amiserunt, benigne tatem, contra superbiam humilitatem ; de qua sa- 
coucessit, si solerte studioseque in fide permanen. piens quidam (37) dicit: « Qui sine humilitate vir- 
tes Domino opitulante steteritis, unde concessa cu- (tutes congregat, quasi ventum in pulverem ** por- 
stodiatis, et sanctam fidem custodientes bona opera at; » Et ut est illud: « Humilitas omnia vincit, et 
faciatis, ut ad perfectum flnem venientes quandoque ipsa a nemine superatur. » Przter ista instruebat 
in extremo examine ,udicii a dextera Dei positi cum illos habere dilectionem Dei et proximi. Quibus 
gaudio audire mereatis quod Dominus clementer completis, quod unicuique de propria causa expe- 
dixit * : « Venite benedicti Patris mci, percipite — diebat, salubriter tractabat. Ita tameu omnia flebant 
regnum, quod vobis paratum est a constitutione D inter ilios pacifice, οἱ honestate traclabantur et sine 
muudi (Math. xxv, 84). » Ob quam enim causam dolo et sine invidia, ut quod in Actibus apostolorum 
Sancius Ambrosius septuaginta et duos discipulos legitur, in illos implebatur, dicens: « Erat illis 
sacerdotes ordinare voluit, ut quot fuerunt varie- cor unum et anima una (Act. 1v, 32); » el quamvis 
lates gentium per dispersionem linguarum, tot es- facies illorum essent diverse, unum cor el anima 
sent sacerdotes ad salutem animarum nostrarum. erat una. Quibus egregie viventibus et religiose 
At cum humanum genus quondam per orbem terra- degentibus, omnia cooperabaniur in bonum, ut 
VARLE LECTIONES - 

*" ne quod vobis A. f. illis Hor. Blancus. '* vobis Bl. " et Bl. ** dicit Bl. * ila A**. Bl. lar. regge- 
retur aut ab A*. 1. ut r. 6. u.a. B.  " deest Β. ' De primicerio. Q. codd. * μα B. perscrutabatur rell. 

demum Jl. ** q.c. desunt Bl. "' deest B. '* q. in ventum pulverem ed Paris. 

NOTE. 

(36) Hos, decumanos dictos, sec. ix exeunte de- Milano 70 1, 295 ; Fumagalli Ant. Milan. lll, 340, 

mum institutos esse, probaverunt Giulini, Mem. di (37) Greg. 1, Expos. tertii ps. poenit., v. 3. 


827. 


- LANDULF] MEDIOLANENSIS CLERICI . 


Apostolus testatur "ἢ dicens: « Fratres, scimus, A Et: « Ceciderunt coram agno, habentes singuli c3- 


quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in 
bonum, hiis qui secundum propositum vocati sunt 
sancti (Rom. viri, 28) ; » attendentes illud cyrogra- 
phi: « Beati qui scrutantur testimonia ejus, in toto 
corde exquirunt eum (Psal. cxvur, 2). » At quam ** 
fuerunt erga ministerium et ordinem suum solliciti, 
nemo nisi Καὶ qui illo tempore fuerit, narrare quiverit, 
pertimentes illud quod dicitur δ : « Maledictus hono, 
qui opus Dei negligenter fecerit (Jer. xrvnus, 10). » 
Unde accidit ut, dum quidam dux Gothorum ex- 
tranee genti, nomine Ruilus, illos in festivitate 
sanctorum Nazarii et Celsi, et ad silentium polite 
ornatos et cum episcopo gradientes inopinate super- 
vidisset, non illos tantum sacerdotes, sed episcopos 


tharas et fialas aureas plenas odoramentorum, qus 
sunt orationes sanctorum, et cantant novum canti- 
cum dicentes: « Dignus es accipere gloriam et ho- 
Dorem, et aperire librum et signacula ejus, quoniam 
occisus es et redemisti nos, Domine in sanguine tuo 
ex omni tribu et lingua οἱ populo et natione, et fe- 
cisti nos Deo nostro regnum et sacerdotes, et regna- 
bunt super terram (Apoc. v. 8). » Est enim alia 
causa, quare viginti quatuor cardinales sacerdotes 
ordinavit : videlicet sicut naturalis dies viginti * 
quatuor horis solidatur, sic misterium ecclesiz: Am- 
brosiane per viginti quatuor cardinales aperiretur 
et regeretur ; de quo die sanctus Anibrosius in Exa- 
meron (r 10) ait: « Legem statuit, ut viginti qua- 


credidit et affirmavit, dicens: « Certe cum ego fereB tuor hore diurne atque nocturne diei tantum no- 


totum " orbem terrarum jussu Valentiniani impera- 
toris circumdeli et vidi, inquirens usum et mores 
ipsorum * maxime et religiosorum episcoporum , 
nunquam tanto stupore et tam ineffabili admira- 
tione obrigui. » Qui videns et admirans heic, parum 
subsistit; tandem abiit, secum mirans que viderat. 
Quibus odor sic facientibus misericordiz, pietatis et 
charitatis, castitatis, humilitatis, fraternitatis, scien- 
tie et omnium virtutum quasi odor suavissimus 
circa omnes gentes maxime ad vicinas urbes reflo- 
ruit; de quo Dominus ad Moysen dixit ; « Sume tibi 
aromata, stracten, et onigona, galbanem boni odo- 
ris, et thus lucidissimum, faciesque thimiama com- 
positum ope *" unguentarii, mixtum diligenter et 


mine diffiniamus, ut si diceret: « Viginti quatuor 
horarum mensuram unius diei tempus cst. » Quibus 


ordinatis archipresbiterum, a quo si quando in ali- 


quo officio deviarent, placide emendati suaviterque 
correcti bono animo bonaque voluntate degerent, 
preposuit *. Cujus nomen princeps presbyterorum 
Latine resonat ; archos enim Grece, princeps Latine 
dicitur. 

5. Per * jdem tempus beatus Ambrosius septem 
diaconos, et *' quasi per septiformem gratiam Spi- 
ritus sancti eis per Spiritum sanctum manus im- 
ponens benedixit et ordinavit, imitatus apostolos 
Domini *, qui post gratiam Spiritus sancti, quam 
in Yerusalem, qua Visio pacis dicitur, benigne ac- 


purum [Exod xxx,54). » Quos magister beatus οἱ ἃ ceperunt, in unum convenientes, septem diacones 


doctor * Ambrosius cottidie ammonebat cantando, 
dicens : « Diligamus nos invicem, quia charitas Deus 
est, et qui diligit fratrem suum, ex Deo natus est et 
videt Deum, et in hoc charitas Dei perfecta est; et 
qui facit voluntatem Dei, manet in zternum. » 

4. At ** cum beatus Ambrosius supradictos sacer- 
dotes Deo disponente ordinavit *, visum est sibi ce- 
teris cum fratribus, viginti quatuor sacerdotes, qui 
quasi cardinales essent, debere constitui. Quos Do- 
minus et Salvator noster per revelationem Spiritus 
sancti in Apocalypsi dicente Johanne confirmat: 
« Vidi, et ecce viginti quatuor seniores, qui proci- 
dent ante sedentem in throno, et adorabunt *' vi- 
ventem in secula seculorum, et mittent coronas 


per Spiritum sanctum ordinaverunt. Septem ideo 
consecravit, quia septem sunt dona Spiritus sancti 
a Deo super fideles catholicos * collata; vel ?* ut 
cottidie ante thronum Dei quasi septem lampades 
bona vita optimisque moribus atque doctrina alios Ἶ" 
accendentes preclarissime splenderent. Unde sanctus 
Johannes in Apocalypsi: « Septem lampades arden- 
tes procedunt ante thronum, qua sunt ?* spiritus 
Dei (Apoc. 1v, 5). » Quos previdens sanctus doctor 
Ambrosius religiose viginti quatuor subdiacones (38) 
ad honorem Dei et EcclesiS sua ordinando bene- 
dixit. Quibus catholicis ordinatis, omnibus magistros 
instituit, quorum unus archidiaconus, alius archi- 
subdiaconus vocaretur. 


suas ante thronum, dicentes: « Dignus es, DomineD 6. ldem 7* per tempus sanctus nomine Simpli- 


Deus noster, accipere gloriam et honorem et vir- 
tutem, quia tua creasti omnia, et propter. volun- 
tatem tuam erant et creata sunt (Apoc. iv, 10). » 


cianus archidiaconus, vir totius bonitatis, totiusque 
religionis, ac totius sanctitatis, et totius charitatis, 
totiusque pietatis, totiusque castitatis, gratiaque di- 


VARLE LECTIONES. 


"5 testavit B. '"* íta A. atque rell. "ila B. enim rell; 


* m. et e. d. desuut B. ut semper ín his. 
desunt A** Bl.) secundum Datium. adscribunt codd. 
4 proposuit 8. 


* Titulus in codd.: De septem diaconis. 
vii: qui p. gratiam paracliti in u. c. s. d. ordinaverunt. S. ergo c. etc. ** deest Β. '* vel deest B. 


" dicit Bl. "7 deest B. "ipsos B. **opere B. 


* De Cardinalibus Mediolanensis ecclesie viginti quatuor (v. q. 
*! ordinaverit Dl. 


4 adjorabant Bf. ** d. in. v. B 
* deest B. qui sequentia ita decurta- 
τ quo- 


9' deest B. 


tidie a. Bl. "* septem addit B. qui sequentia ita exhibet : S. Dei. Deinde XXIIII subd. ad ἢ. D. ordinavit, 
quibus omnibus mag. e(c.: "* TWulus in codd.: De s. Simplitiano. 


NOTE. 
(38) Ita etiam c. 13 et Galv. Flamma Manip. Florum 40. Sed postea septem fuerunt, ipso Land 11, p. S5, 
te. “ . . - . . . e. . . . 





HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIBER I. 


830 


vina repletus, qui Romam "* tendens per legatio- A idem sanctus Ambrosius super hanc.Ecclesiam dictae 


nem " beati Ambrosii et ejus ammonitus scientia, 
Ecclesiam Dei et beati Petri apostoli multis hwre- 
sibus scissam dispersam atque divisam ad unitatem 
catholice fidei revocavit; de qua Dominus dixerat 
ad Petrum : « Ego pro te rogabo, Petre, ne deficiat 
fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres 
tuos "* (Luc. xxii, 32). » Qui Del Evangelium per omnes 
regiones urbis Roms disseminans, velut bonus et 
Strenuus "'" agricola colligens fructum centesimum 
tricesünum et sexagesimum, multos ad Christum 
convertebat. Inter quos quidam philosophus vir sa- 
pientissimus, nomine Victorinus, divitiarum magna- 
rum credidit (39); quem Quirites Romani "5, ut di- 
gnus eral, pro patre et domino diligebant atque ti- 


verit et sancti Nazarii honorem versificavit, ore pro- 
prio audiendo cognosco : 
Condidil Ambrosius  iemplum, | Dominoque ] sacravit 
Nomine apostolico, munere, reliquiis. 2 
Forma crucis templum est, templum victoria Christi, . 
Sacra. triunphalis sigual imago locum. 
In capile est vite templi- Nasarius alme, 
Et sublime solum martiris exuviis. 
Crux ubi sacraium caput extulit orbe reflexo 
Hoc capul est templum, Nazarioque domus. 
Qui fovet elernam victor pietate quielem, 
Cruz cui palma fuil, cruz eliam sinus est. 
Terlia sed media mors impedit. edila cuncia (A1). 
7. Quo δ᾽ in tempore notarios ordinavit, qui aco- 


mebant. Quin etiam revelante Dei gratia reliquias B liti usque hodie vocantur, quibus magistrum przpo- 


beatorum apostolorum Petri et Pauli cum viris reli- 
giosis, qui cardinales vocabantur, et cum omnibus 
Romanis quos catholica fides devotos habebat, mi- 
rice summaque cum devotione condidit et ornavit. 
Revertens beatus Simplicianus ab urbe Roma ad 
beatum magistrum et reverendissimum Ambrosium, 
reliquiarum particulam "* apostolorum Petri et 
Pauli cmriose summaque devotione ei obtulit. Quo 
facto beatus Ambrosius summo gaudio summaque 
letitia omnium aliorum apostolorum reliquias ** stu- 
diose acquisivit. Quibus adquisitis, honestissimam 
basilicam ad modum crucis in Romana parte inter 
portam quam Romanam vocant, et arcum qui Ro- 
manus Triumphalis dicitur, honoriflce condidit, in 


suit *. EL lectores, ut invenit, confirmavit *, mul- 
ium laudans et eos magnificans. Et quandoquidem 
per multa tempora per multos episcopos noverat 
cum primicerio suo ordinatos, timuit aliquid dicere, 
et confortans eos in omnibus gratias agens bene- 
dixit **. Ut autem omnia essent perfecta, decem vi- 
ros religiosos ** quasi per decalogum legis super de- 
cem ordines " praeposuit : * in primis primicerium 
presbyterorum, in secundo archipresbyterum, in 
tertio archidiaconem, in quarto archisubdiaconem, in 
quinto notariorum magistrum * , in sexto primice- 
rium * lectorum ; in septimo puerorum magistrum, 
qui magister scolarum dicitur *'. In octavo hostia- 
riorum, qui custodes vocantur. in nono vero viro- 


qua omnium apostolorum reliquias summa cum dili- ἃ rum et mulierum Deo devotarum (42), qui cottidie 


gentia summoque studio, magnoque cursu episco- 
porum, clericorum, laicorum, mulierum, juventum 
et * senum urbium vicinarum apposuit, unde usque 
hodie basilica apostolorum vocatur (40). Et quid 


offerunt panem et vinum, Novum et Vetus Testamen- 
tum significantes ; hii enim *' ne populus vacuus vi- 
deatur, cottidie panem et vinum Deo offerunt. in de- 
cimo secuiarium virorum (43). His " omnibus 


VARLE LECTIONES. 


" Eodem tempore s. S. a. v. t. ac omnium virtutum divinaque r. gratia Romam B. ἴὸ t. jussu B. '* de 
qua — tuos desunt B. " ets. desunt Β. '* sequenlia B. ita decurtavit : R. velut patrem et dominum dili- 
gebant. Q. e. r. Deo r. a. P. e. P. c. cardinalibus et ». o. R. m. e. o. Deinde b. S. a R. beato Ambrosio 
reliquias Petri et P. apostolorum gratanter obtulit; quibus receptis b. A. ceterorum apostolorum reliquias 
aquisivit et pulcerrimam basilicam in m. c. i. R. p. i. p. que Romana vocatur et a. 4. R. t. d. ἢ. c. i. 4. o. 
ἃ. r. cum devotione magnoque concursu e. et urbium v. a. ἃ. ἃ. ἢ. b. a. v. et tales versus estant ad hujus 
fundationis memoriam. "* ἴα A*. reliquias particule A". Bi. *' deest A**. Βί. 5. deest Bl. '* Titulus in 
cod. : De notariis, lectoribus et X ferulis. imposuit Bl. **et c. Bl. " Et q. — benedixit desunt! B. 
" r. v. Bl. " homines Α"". Bl. * proposuit Bl. 9 deest Α". ** s. collaudavit et confirmavit p. BI. 
* ilg A**. B. deest A'. Hic A*. A**. inserunt : 8. De sacerdotibus — vocati sunt, que aperte loco suo mota 
sunl. B. sequentia multum in. brevius contraxit. Ἢ et Bl. * Sequentia B. ita exhibet : Hi omnes debite suos 
ordines observabant, et obedientiam prioribus et charitatem fratribus secundum doctrinam apostoli custo- 
diebant : o. p. v. in D. et i. 8. et p. c. s. i. Dilectio itaque erat illis s. s. 0. m. a. b. et reliqua secundum 
doctrinam apostoli in eadem epistola. — De decumanis. Videns postea B. Simplicianus septem predictorum 
ordinum labores augeri ex augumento Ecclesie Dei in manibus ejus; tres — suscipiebant, inde decumani 
quasi decimani a decimis dicuntur; vel quia totius metropolitane ecclesie regimen in officiis ordinaríos 
coadjuvabant, ideo decumani quasi decus majorum, id est ordinariorum seu cardinalium, sunt vocati. — 
De baculo cum corio. Omnibus sic ordinatis, polite — ostendendum officium aut dignitatem in m. c. d., 
Ut ἃ. s. s. in v. et b. c. et e. secundum prophetam : « Virga— sunt ». Ideoque p. p. monebat subditos 
per— me. Archipresbyter suos, dicens : « Non faciatis sculptile, nec similitudinem aliquam ydolorum. » 


NOTE. 


epigramma referunt deesse, Puricellus adnotavit. Ad- 

modum corruptus esse videtur. 
(42) S. scholz B. Ambrosii quam c. szc. 1x insti- 

tutam esse existimat Fumagalli, Ant. Mil. lil, 308. 
(43) I. e. vice comitem, v. 11, 36. 


(39) V. Augustini Conf. VIII, 2. 

(40) Translationem 10 Maii assignat Kal. Siton. 
in Mur. SS. 11», 1035. Eadem etiam eccl. S. Nazarii 
vocabatur 


(41) Hunc versum apud ceteros quotquot illud 


831 


: LANDULF] MEDIOLANENSIS CLERICI 


832 


completis, constitutis et ordinatis, devote suum A Domini Dei vestri in vanum (Ibid., 7). » Et eadem 


ordinem servabant et invicem omnes sese obe- 
diebant, de quibus dicit Apostolus : « Obedite 
prepositis vestris iu Domino, et illis subjacete 
(Hebr. xiu 17); » et item ** : « Per charitatem 
servite invicem (Gal. v, 13). » In quorum spe- 
cie Dominus discipulos suos ammonet, dicens : « In 
hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, 
si (Joan. xur, 35), » etc. Itaque « dilectio, » sicut dicit 
Apostolus, « erat illis sine simulatione, odientes 
malum, adherentes bono, caritatem fraternitatis 
invicem diligentes, honorem invicem przvenientes, 
sollicitudine non pigri, spiritu ferventes, Domino 
servientes, spe gaudentes, in tribulatione patientes, 
orationi instantes, necessitatibus sanctorum commu- 


precepta, quia majora sunt, majoribus commendata 
videntur ; cetera autem prout unicuique ordini con- 
venit, disposuit et ordinavit, scilicet ut quot fuerunt 
plage circa Pharaonem in Egipto ad mortem, tot 
essent remedia salutis in vita, in Veteri et in Novo 
Testamento. Unde factum est ut, si quis in aliquo 
oberrans peccaret, pef. unum decem emendaret. 
Quibus completis religiosissimeque ordinatis, anti- 
phonas, respousoria, psalmos et cetera qu: divino 
cultui erant apta, cum viris tantum supradictis mu- 
sica arte mirifice imbuti componere, docere et 
psallere satagunt ; quatenus secundum illud Davi- 
ticum psallerent dicens : « Canticum novum cantabo 
tibi, in psalterio decem cordarum psallam tibi (Psal. 


nicantes, hospitalitatem sectantes (Rom. xi, 9), ha- B χιιπ, 9). » Itaque Ecclesia Dei germinare et pullulare 


bentes autem donationes *' secundum gratiam qua 
data est illis differentes, secundum gratiam prophe- 
Liz, secundum rationem fidei, sive ministerium in 
ministrando, sive qui docet in doctrina, qui exce- 
datur * jn exhortando, qui tribuit in simplicitate, 
qui praeest in sollicitudine, qui miseretur in ilaritate 
(Ibid., 6). » 

8. " Cujus * laborem videns beatus postea Sim- 
plicianus quia Dominus Ecclesiam suam permultum 
pullulare crescere et habundare faciebat ** in ma- 
nibus ejus, tres viros cantu peritos adjunxit necnon 
28 sacerdotes, qui cum aliis 72 conjuncti faciunt 100, 
quapropter Deciesdeni vocantur. Inde est quod de- 
cumani vocantur, seu quia cum 24 cardinalibus 


inchoavit, et quasi lilium inter spinas, sic per omnes 
gentes odoris suavitatem dedit. Nam quam lucidis- 
sime et quam discrete cuncta per dispensationem 
Dei constituit et ordinavit, non est mei arbitrii 
edisserere, sed Dei, qui Cuncta nutrit et disponit, 
tribuere et ejus dono assignare. 

9. Eodem '*' tempore contigit ut. quidam sapiens, 
tamen Manicheorum errore í* seductus, nomine 
Augustinus, argumentis dialecticae armatus, et postea 
Dei fidelis et catholicus vivens episcopus, cum in 
ecclesia hyemali non orationis curiositate, neque 
secundum causam utilem videndi et audiendi Domini 
mysterii, sed reprehendendi gratia beatum Ambro- 
sium de incarnatione Domini ad populum 5 tra- 


hujus urbis officia implentes, postmodum ab omni-C ctantem et predicantem, oblitus sui et suorum 


bus decimas cunctorum suscipiebant, vel quia totius 
metropolitana regimen in cunctis officiis sedule de- 
gebant ecclesie, quamobrem decus majorum vocati 
sunt. His omnibus compositis et ordinatis secundum 
dignitatem quam a beato Ambrosio acceperat 0), 
polite induti ferulas superius et inferius ornatas co- 
rio ad ostendendum, cujus offltii vel dignitatis essent, 
in manibus cotidie deportabant, quatenus unusquis- 
que subditos suos in virga et in baculo corrige- 
ret et emendaret. De qua per Prophetam dicitur : 
« Virga tua et baculus tuus ipsa me, Domine, couso- 
lata sunt. (Psal. xxn, 4). » 1460 primicerius presby- 
terorum ammonet subditos sibi creditos per virgam 
Dei diceutes ad Moysen : « Non habebis Deos alie- 
nos coram me (Ezod. xx, 3). » In secundo archi- 
presbyter suos docebat dicens : « Non faciatis vobis 
sculptile neque omnem similitudinem quz est in 
colo et qux est in terra (Jbid., 4). » In tertio archi- 
diaconus suos docebat : « Non assumetis nomen 


omnium cogitationum, pallens et tremens omnibus 
qui aderant 35 videntibus obriguit. Quinetiam finita 
admonitione, quam ad populum beatus Ambrosius 
ministrabat, privatim ad eum Augustinus pervenit. 
At beatus Ambrosius cognita ''" ejus scientia, pa- 
tefaciaque ejus disciplina, quid in arte valeret, 
qualiterque in fide dissentiret catholica "* et per 
Spiritum sanctum cognoscens, qualiterque fidelis et 
catholicus futurus. esset, placidissime et multum 
caritative eum suscepit. Itaque laetabatur beatus 
Ambrosius super eum, sicut in Evangelio de quodam 
patre legitur, qui cadens super collum fllii sui quem 
perdiderat, et imponens anulum suum in digito ejus 
plorans deosculabatur eum, improperans alium 
fratrem zelo nimix insidixz ductum dixit : «Hic fra- 
ter mortuus fuerat et revixit, perierat et inventus 
est (Luc. xv, 32). » Et item sicut in alio. evangelio 
de pastore bono legitur, qui, relictis nonagiuta Do- 
vem in deserto, quarens invenit ovem quam per- 


VARLE LECTIONES. 


Archidiaconus suos : « Non assumetis nomen meum in vanum. » Cetera a., p. ἃ. o. conveniebat, disposuit ; 
ut quot f. p. conira Ph. in E. ad m. tot. e. r. s. ad vitam in v. et n. t. ; uude si quis semel peccabat, decies 
emendabat. Quibus religiosissime ordinatis — viris musica ame imbutis psalere sataguit secundum illud 
Davidicum : « Deus canticum — » Dei per ipsum refloruit ut lilium inter spinas, et p. 0. g. ὁ s. dedit ; at 
quam [ucidissime cuncta ordinaverit, non est mei arbitrii edisserere, sed Dei, qui ab eterno sole clarius 
cuncta cognovit. Κ᾽ deest Bl. " aut donantes Bl. ** excedit Bl. v. supra n. ἃ.. '* Titulus profigitur : 
De sacerdotibus decumanis et baculo cum corio. Ὁ ila A**, deest Α". "Ὁ acceperant? 3 Titulus : De 
S. Augustino. Et hoc capu cum sequentibus duobus cayitulis mullum decurtavit Β. "5 e. m. Bl. 98 invenisse 
ι. Bl. "erant 8Ι. 55 Cogitans ejus scientiam Bl. *''* c. d. Bl. 


833 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIBER 1. 


834 


diderat, οἱ imposita in humero suo, gaudet, el ve- A dosius beatissimus imperator et sequitur et probavit ; 


niens convocat amicos et vicinos suos, dicens : 
« Congratulamini mihi, quia inveni ovem meam quam 
perdideram (Luc., xv, 6). » Unde Dominus dicit : 
« Amen, amen dico vobis, quia majus gaudium in celo 
super uno peccatore penitentiam aEente, quam su- 
per nonaginta novem justis, qui non indigent poni- 
tentia (Jbid., 7). » et ut in alio loco legitur de mu- 
liere illa, qua letata est super drachmam quam 
perdiderat; et convocat amicas et vicinas suas, dicens: 
« Congratulamini mihi, quia inveni drachmam quam 
perdideram (Ibid., 9). » Tandem uutu divino non post 
multos dies, sicut multis videntibus et sibi consen- 
tientibus palam oberraverat "57, sic in fontibus qui 
beati Johannis ascribuntur '9, Deo opitulante a beato 


hanc fidem Galli& tenent, hanc Hispanim cum "5 
pia divini Spiritus confessione custodiunt. » Est 
enim in illis (46) ut nemo per aliquam occasio- 
nem turpis vitii incurrat, incontinentem se videns 
vel !!* fratrem suum, nisi circumveniat in negotio. 
Ob quam causam molitum in Ecclesia universali, 
αἴ sacerdotes aut virgines erant, aut caste cum 
uxoribus manebant : quatenus si Deus preordinas- 
set, ut si aliquis ad episcopatum annuente Deo ve- 
niret, vel virgo vel unius uxoris vir inveniretur. 
Unde dicit Apostolus : « Oportet episcopum inre- 
prehensibilem esse, uuius uxoris virum, sobrium, 
pudicum, ornatum hospitalem (1 Tim. ni, 2). » 

ll. Transactis ' annorum multis curriculis , 


Ambrosio, cunctis fidelibus hujus urbis adstantibus B vivente tamen beato Ambrosio, gravissima dissensio 


et videntibus, in nomine sancta et individux Trinita- 
tis baptizatus et confirmatus est. In quibus fontibus, 
prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis, Te Deum 
laudamus decantantes, cunctis qui aderant audien- 
tibus et videntibus simulque mirantibus, in posteris 
ediderunt quod ab universa Ecclesia catholica usque 
hodie tenetur et religiose decantatur. Et quasi di- 
lati multis divitiis οἱ insstimabilibus margaritis , 
mutuo £n Deum letantes, et cum gratiarum actione 
cibum sumentes lztati sunt, et gaudio magno gavisi 
in Deo confortati sunt. 

10 !^*, Interea preter illa, quibus !'^ clerum suum 
cotidie informabat, quzedam obnixe !!! et inviolabi- 
liter conservanda atque tenenda et super omnia cu- 
stodienda sacerdotibus tradidit ; scilicet ut quatuor 
principalia conscilia, in quibus Graeci et Latini et 
catholici fideliter concordant, tenerent (44), in qui- 
bus catholica fides integra et inviolata permanet. 
Quin etiam ab apostolis et aliis sanctis episcopis 
illa quatuor conscilia dicebat ita esse sancta et con- 
firmata, ut si quis in illis aliquid augeret vel dimi- 
nueret, anathematizatus et excommunicatus permane- 
ret. Itaque sicut quatuor evangelia sunt observanda 
et tenenda et credeuda, sic ista quatuor in omnibus 
conscilia. Quze conscilia quautum timori et quantum 
amori quanteque reverentiz: beato Ambrosio 1.5 
fuere, ipse super Nicenum conscilium in epistola 
ad clementissimum Valentiniamum augustum directa 
(45) ostendit, dicens: « Meritoque conscilium istud 
!? exorreo , sequens tractatum conscilii Nicsni , 
ἃ quo me nec mors nec gladius poterit separare. 
Quam fldem et 15 parens clementie tus Theo- 


inter sacerdotes monogamos et alios sub virginitate 
aut castitate degentes in synodo coram apostolico 
orta est. Quamobrem orta dissensio inter sacerdotes 
monogamos et alios caste simulantes se vivere, fere 
usque ad mortem et ruinam suorum et aliorum de- 
venerunt. Quod factum est apostolico imperante, et 
multis catholicis episcopis exhortantibus, in judicio 
beati patroni nostri Ambrosii a partibus ambabus 
datum est, affirmantes quicquid ipse diceret, tene- 
rent et firmum atque sanctum haberent. At beatus 
Ambrosius videns atque cognoscens sensus huma- 
nos, et sanctà conscilia, eL omnes pronos ad pecean- 
dum, maxime propter incontinentiam , sciens ali- 
quem neque virginitatem neque castitatem nisi a Deo 


C posse habere, os suum aperiens, quod in libro jam 


dictaverat de officiis, ait (1, 50) : « De monogamia 15 
sacerdotum quid loquar? Quin una tantum permitti- 
tur copula, et non repetita, et hzc lex est non 
iterare conjugium, » et !'* sic dicens stalim illos, 
qui peracta !'? castitate esse videbantur, condescen- 
sionem et. charitatem circa fratres suos minime ha- 
bentes, compescuit; de qua dicit Apostolus : « Si 
habuero tantam fidem, ut montes transferam, et sí 
tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem 
autem non habuero, nichil sum (4 Cor. xiu, 2). » Sed 
sese non videntes, et illud quod dicit Apostolus mi- 
nime intelligentes, dicens : « Tu quis es qui judicas 
alienum servum? suo domino stat, aut cadit ; stabit 
autem (Rom. xiv, 4). » Sed revocans ad amorem 
fraternitatis verbum apostolicum, introducens dixit : 
« Deus non vult coacta servilia ; et ita noli fratrem 
tuum contristari, neque prodere, pro quo Christus 


VARLE LECTIONES. 


!" oberraverant codd. obseraverant Bi. 


ad foutes, quae erat inter ecclesiam majorem et S. Theclz funditus eversa. A. in marg. 
mullum decurtavit. B. Titulus prafigitur : De observandis 4 consciliis. 
! iq A", rell. b. A. desunt A*.. 
11 Tilulus : De monogamis sacerdotibus a b. Ambrosio. (a. b. A. 
5 de castimonia autem 4. |. Quando ἃ. t. nec repetita p. c. Et in ipso ergo conjugio 
!' et est A*. 


nimode δέ. fori. obnixe W. 
ib. 118 et cum ib. 1,5 deest. Bl. 
desunt A**. Bl.) 
l. e. n. i. c. Ambros. Cf. infra [II, 24. 


9$ Fuit ergo B. Augustinus baptizatus in ecclesia S. Joannis 


109. et hoc caput 
111 om- 


119 in q. quot. c. s. i. Bl. 
i 1!'* otiam 


53 illud sc. Arimminense. Ambros. 


1? parata A". 


NOTE. 


(41) Αἱ eorum duo Ambrosio multum sunt poste- 


riora. 
(49) I, 21 ed. Paris. 


(46) Conciliis? Hzc me non intelligere fateor, et 
corrupta existimo. 





835 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


mortuus est (cf. v, 16). » Itaque Greci sacerdotes A scopatu, quod minus esse videbatur, Deo adjuvante 


Ambrosianam tenentes sententiam , usque hodie 
sancitum et pro lege sacra habent, ut quando in 
Sacerdotio unguntur, aut virginitatem exinde pro- 
mittunt, aut uxores in testimonio virorum bonorum 
sibi sociantur ; et si contingit quod uxor sua moria- 
tur, aut caste vivunt tenentes sacerdotium , aut 
sacerdotium amittunt, si se amplius alicui femine 
sociantur. Quorum Ecclesiam in quamplurimis offi- 
ciis beatus Ambrosius venerabiliter imitatus est. 
Quin etiam sacrificium eorum, scilicet fermentatum, 
cun nostro, scilicet azymorum , in celeberrimis fe- 
stivitatibus, maxime in resurrectione Domini ad 
coliaudandum et confirmandum atque roborandum, 
angelis administrantibus et sanctiflcantibus, benedi- 


implevit, et quod ordinatum invenit inviolabiliter 
tenuit et firmavit, ita ut nullus episcopus amplius 
augeret aliquid aut diminueret. 

12. Determinatis !!* ac definitis sancta Ambrosianz 
ecclesie ordinibus, datisque figuris rationalibus in 
quibus Deus per clementiam suam sancti Ambrosii 
suffragiis non immerite aperire posteris benigne con- 
cessit, nunc qualiter ipso adjuvante !? catechu- 
meni ecclesiam yemalem ingrediantur, secundum *** 
ordinem quem vidit cordeque cognovi, et a fide- 
libus comperi, fideliter edicam, quave causa regias 
ecclesi ejusdem occidentales non introeant, ac 
super sanctum crismon a subdiacono et hostiariis 
ut doceantur, introducantur, caritative intimabo. 


ceret, confirmaret et consecraret. Unde idem aitsan- Blgitur catechumeni , quibus jam Deus per suam 


ctus Ambrosius : « Stant angeli ad latus altaris, et 
sacrificant sacerdotes corpus et sanguinem Christi 
psallentes et dicentes : Gloria in excelsis Deo. » Sed 
Deus et Dominus noster, volens tantum et tam ma- 
gnificum episcopum velut emeritum militem multum 
in militia domini sui triumphantem et desudantem, 
multis premmiis multisque honoribus ineffabilique re- 
muneratione honorificare οἱ glorificare, de ergastulo 
carnis ad :ternam gloriam angelicis choris stipa- 
tus 155 exire precepit. Unde dicit Apostolus : « Quod 
oculus non vidit nec auris audivit nec in cor homi- 
nis ascendit, qua preparavit Deus diligentibus se 
Cor. u, 9). » Qui clerum sibi commissum et oves 
a Deo sibi creditas precibus et vocibus atque lamen- 


summam '* misericordiam, sale degustato sapien- 
tie, et naribus auriculis sputo sacerdotis delini- 
tis, nec non szculo et pompis ejus abrenunciatis, 
manuque sacerdotis ecclesiam — intrandi licentia 
quodammodo concessa est, subdiacono et hostiariis 
eos introducentibus, intrant ecclesiam a parte orien- 
tis. Unde ab oriente? Quoniam summa 139 Dei sa- 
pientia oriens ex alto illuminavit eos qui in tene- 
bris et in umbra mortis sedebant, propheta attestante, 
qui ait !!" : « Sedentibus in tenebris et umbra mor- 
tis, lux orta est eis (/s. 1x, 2). » Et item prophetarum 
eximius David !'ó : « Exortum est in tenebris lumen 
rectis corde (Ps. cxi, 4. » His omnibus ingredien- 
tibus, sacerdos et diaconus clauso cum evangelio, 


tis moriens Deo, in quo sunt omnes thesauri scien- ἃ ut. cognoscant '* sancti evangelii secreta indigni 


ti& absconditi, instanter commendabat. Insuper per 
Spiritum sanctum intelligens, multos pseudochristos 
et pseudoprophetas in vestimentis ovium venturos, 
Ecclesiam Dei et populos ejus per falsam doctrinam 
subversuros, de quibus Dominus per Evangelium di- 
Cit : « Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad 
vos in vestimentis ovium , intrinsecus autem sunt 
lupi rapaces (Matth. vu, 15). » Hoc prazvidens san- 
ctus et reverentissimus Ambrosius, clerum ac po- 
pulum Deum orans cotidie armabat dicens : « Libera 
nos ab hzreticis, ab Arrianis, a schismaticis, a bar- 
baris, quia tu solus Dominus, tu solus altissimus, 
Christe. » Quo exiente de corpore quantus dolor 
nobilium, et quantus gemitus clericorum, et quan- 


esse videre, et ne illi videant qui videre non debent, 
et audiant qui servare non possunt, et subdiaconus 
cum thuribulo incensi, ut in conspectu Dei per boni 
odoris operam quandoque appareant, seu diabolus 
per sancte fidei devotionem, qui eos per multa ia- 
vaserat tempora, inremeabiliter ipsos deserens fu- 
giat, et '!* cereo ardente, Spiritus sancli presentiam 
significans 1532, obviantur. Quo facto, €um ad san- 
ctum verismon (47) dueli sunt, studiose. ac religiose 
super eodem quid significat doceutur : « Vos, quos 
Deus ad imaginem et similitudinem suam ab initio 
omnia przvidens benigne creavit, hoc signum alpha 
et ho "* continens quid significat, corde et auribus 
animi cognoscentes percipite, itaque quod Α. o vide- 


ius planctus orphanorum, et quanta crebra mona- Ditis !**, primum et novissimum coeli et terre creatorem 


chorum, suspiria interfüere , mea lingua narrare, 
et meus calamus scribere non valet, et obsequium 
quantis ejus miraculis coruscavit, mihi enarrare non 
vacat. Sed ordinato beatissimo Simpliciano in epi- 


et omnium creaturarum auctorem credite; de quo quod 
Esayas propheta Spiritu sancto repletus dicat, audien- 
tes cognoscite : « Ante me non est formatus Deus, et 
post me non erit. Ego sum, cgo sum Dominus, et 


VARLE LECTIONES. 
^! stipatum Bl. 155 Tilulus : De crismon sancti Ambrosii secundum Datium episcopum Mediolanensem. A**. 


B. Bl. de c.s. a Datio ep. M. Α΄. '* i, a. desuni B. 


"5 Et prophetam D. B. 1 cognoscat B. '* cum B. 


135 deest B. 


15 deest B. 1535 deest Β. 137 p. sic dicente B. 
!! signiflcante Bl. !** omega Bl. '** ita B. deest rell. 


NOT. 


(47) De hoc signo v. Allegranza, Sacri Mon. p. 18, 


ubi hzc ejus datur effigies, a veteri lapide sumpta. 








831 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIBER 1. 


non est absque me Salvator ([sai. χα, lU;. Delevi A octo virgulas protendentes ad speram videtis, octo 


ut nubem iniquitates tuas, et quasi nebulum peccata 
tua (/sai. xiv, 22), Ego sum, ego sum ipse, qui 
deleo !* iniquitates tuas propter me, et peccatorum 
tuorum non recordabor (/sai. xim, 95). » Dei om- 
nipotentis designata notitia, qualiter ante sszcula 
et in szecula et post szecula fuit et est eL erit, quaque 
pietate verbum, cum quo ab initio ante ^ szcula 
omnia componens celos paravit, incarnari Spiritu 
sancto concipiente permiserit, et quomodo homo 
patus est ex virgine, suo sanguine pretioso huma- 
num genus redemit, ac vulneratus et sicut 125 ovis 
ad occisionem ductus sit, cognoscite. Cinerem '"', 
cujus pulvere crismon est totus signatus, Christus 
est dominus *^ qui carnem de virgine suscipiens, 


beatitudines fldelibus fore promíssas a Deo in ater- 
num cum Christo semper mansuras, sive !^ quia 
octo sunt hujus seculi et futuri quasi in spera die 
noctuque currente$ :etates, de quibus quidam sa- 
piens 5! : « Sex etenim sunt hujus szculi ctates, 
notissimis temporum distinct:e !'* articulis, in qui- 
bus pro Deo laboribus insistere, pro adipiscenda 
requie sempiterna ad tempus operari necesse est. 
Septima est «tas non in hac sed in alia '* vita 
quiescientium usque ad tempus resurrectionis ani- 
marum. Octava autem «tas ipsa est dies resurre- 
ctionis, sine ullo temporis fine beata. » Sed ubi sunt, 
istx: beatitudines, nisi in spera, hoc est Deo, qui 
non clauditur fine nec initiis augmentatur !** ? Quin 


cinis ut homo mortalis, Deus de Deo, lumen dep etiam speram illam rotundam, fine et initio carentem, 


lumine **, Spiritu sancto concipiente factus 49 est. 
Crucem autem, quam in cruce conspicitis, Christus 
est Deus dominus ac ! noster redemptor, qui nos 
crucis patibulo suo sanguine pretioso, quasi ovis 
ductus ad immolandum, immeritos redemit. Unde 
Ysaias propheta !* : « Sicut ovis ad occisionem 
ductus est, et quasi agnus coram tondente se sine 
voce, sic non aperuit os suum in humilitate (/sai. 
Li, T). » Item : « Vulneratus est propter iniquita- 
tes nostras, afflictus est propter scelera nostra (Ibid., 
9). » Passus autem pro nobis mortem ac multas 
injurias, ammonet nos, dicens cottidie : « Revertere 
ad me quoniam redimi !* te. Laudate, cceli, quoniam 
fecit Dominus misericordiam (Isai. xuiv, 22). » Cili- 


quam hzc omnia continentem videtis, est ipse qui "* 
in Apocalypsi loquitur ''*, dicens: « Ego sum alpha 
et ho 157, principium et finis (Apoc. 1, 8). » 

13. Crucis '*^ antiphona, qua mysterium Dei et 
sanct» Ambrosiane ecclesie praerogativa cottidie 
adornatur, allegoriam reverentissimam comprehen- 
dere et continere approbatur. Dum enim canticum 
quod Zacharias Johannis propheta ad Dei honorem 
prophetavit, cantatur, ac lectionibus perlectis, lecto- 
res suo cum magistro et hostiarii choro ordinibus 
majoribus dimisso tollunt de sacrario tres cruces 
argenteas, et summa cum reverentia foris ecclesia 
deportantes, tribus cereis unicuique superardenti- 
bus, sancti Spiritus presentiam significans !**, 


cium preterea !'* quod his figuris subesse conspici- C ecclesiz: regias ordinate intrant. Bene de secretario 


lis, peccatores vos esse conspicite et sterni regni 
gloriam primi parentis pravaricatione amisisse. 
Unde ad Deum vestra peccata plangeutes corpore et 
animo convertimini ; de!** quibus Dominus per pro- 
phetam : « Convertimini ad me in toto corde vestro, 
in jejunio et fletu et planctu (Joel n, 13), quia nolo 
mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ez. 
uxxxig, ll) » ltaque, fratres karissimi, imitemur 
ambitu '** in cinere et cilicio. cum propheta jejune- 
mus et ploremus ante Deum, quia multum miseri- 
cors est dimittere “7 peccata nostra. Cum autem ad 
sacri baptismatis sacramentum Deo annuente in 
proximo veneritis, catholice fidei documentis imbuti, 
gaudentes per bonorum operum perseverantiam 


cruces tolluntur, quia de secretis Dei nobis apparuit 
Christus, cujus cruce muniti, ab omni potestate 
zrea !* ipso protegente liberamur. Cruces de se- 
creto tolluntur, quia de secretis terrore gentilium 
populi crucem Christi bajulantes, Dei ecclesiz li- 
mina ut Christum sequantur devote intrant. Unde 
Domiuus per Evangelium intonat dicens : « Qui 
crucem Christi bajulaverit, salvus erit. » Tres ideo 
sunt cruces, ut omnes tres mundi partes, videlicet 
Asia et. Europa et Affrica !!!, cceli et terre Creato- 
rem cognoscentes, Verbum quoque sanctum '* de 
Virgine natum ac Spiritu sancto conceptum creden- 
tes, Unitatem in Trinitate, et Trinitatem in Unitate 
actualiter confiterentur. Qux omnia fidelissimi ca- 


beatitudinem :eternz gloriz credite acquisisse, quam D tholici, catholica fide a Deo imbuti '* Patres nostri 


olim prothoplausti Dei mandatum przvaricantes 
inconsulte amiserunt. Praeterea quod omnia signa 
hec e cinere facta conspicitis, vos esse mortales 
cognoscite '9, ac sperate in eum, qui vos redimere 
Suo sanguine pretioso !* digna:us est. Quod autem 


in concilio Niezno conütentes dixerunt : « Fides 
autem catholica hxc est, ut unus Deus in Trinitate 
et Trinitas in Unitate veneretur. » Intrantes autem 
lectores et hostiarii cum signis, inveniunt archi- 
episcopum extra chorum, archidiacono dextram et 


VARLE LECTIONES. 


"5 de celo B. 155 et ante Bl. 
"* deest Β. '** ]. d. 1. desunt B. 
Bl. “Ὁ propterea B. — '9 deest B. 
B. '* promissas cognoscite sive D. 
B. 5 altera Bl. ᾿Ἡ 
'" omega Bl. 
cantibus Bi. 
demmnt B. 


19 fllius Bl. 
1.6 habitu 2l. 


"5 homo natus ex v. suo sanguine nos r. et s. B. 


5! ita A**. B. de quibus reverendus sex A*. 
qui initiis non coartatur nec fine concluditur B. 

18. Téiulus : De crucis antiphona a Datio (secundum Datium Archiep. Med. D.). 
160 ab inferna p. B. 35 p. asia scilicet affrica et Europa Β. ''! deest B. 


37 cinis pj. 
'"! d. d.a. desunt B. ''* p. dicit Bi. " redemi 
"5 cognoscentes SD distal 
"5 quia Bl. 155 dees[ B. 
!** signifi- 
15 f. c. c. f. a. D. i. 


1 gimittens Bl. 


839 


LANDULF] MEDIOLANENSIS CLERICI 


840 


arehipresbytero laevam. regentibus, nec non ipsum A in Beati Immaculati tractatu (vu 235) : « Quz enim 


ut Moyseu verum !** sustentautes ; quatenus gralia 
sancti Evangelii, Novi ac Veteris Testamenti senten- 
tiis ac figuris, confirmaretur, sive dilectionis Dei 
et !5 proximi sancte Ecclesie quasi  columpnis 
sustentarelur et aleretur !€ humanis, ut ad ccelo- 
rum gaudia Deo annuente ascendere et volare mere- 
retur. Unde sanctus Prosper ait : « Qui caret istis 
geminis alis ! virtutum, non habet unde volet ad 
regna caelorum. » Quibus introgressis ac secundum 
ordinem ordinatis, cum Prophetia Deum laudaute 
cantant « In excelsis, » secundum quod dicit : 
« Laudate Dominum de colis, laudate eum in excel- 
sis (Psal. cx,vui, 1). Ipse enim dixit et facta sunt ; 
mandavit et universa creata sunt (/bid., 5). » 


bene tenemus, cantare consuevimus ; hymui nobis, 
canticum nobis, psalmi nobis justificationis '* sunt. 
Psallam 179. spiritu, psallam "* et mente. » Ut expel- 
leret et eliminaret oblivia a domo saucta sua, can- 
tores sibi fecit verus Salomon, qui toto spiritu 
conquirende cognitioni divinitatis iotenderent, nec 
psallentes deessent ecclesi: sus "', quorum cantu 
nequam spiritus fugaretur. Prophete quoque ut 
prophetarent, psallendi peritos videbant psallere, 
quod suavi invitata dulcedine spiritualiter "* gratia 
infunderetur. Et 175. in Evangelio legimus, in domo 
patris illius filium recuperantis percrepuisse sym- 
phoniam, qua epulantes delectabantur fideles ; per- 
fidus autem  impatienter audiebat. Dulcis igitur 


Exinde cardinales 24 et notarios multos a parte B cantilena, quz: non corpus effeminat, sed mentem 


orientis inveniunt, nec non ab altera parte occiden- 
tis diaconos 7 et subdiaconos 24 vultibus eorum ad 
orientem versis, secundum quoJ dictum est : « Ab 
occidente et oriente venient, et recumbent cum 
Abraam, Ysaac et Jacob (Matth. vi, 11) » Interea 
signis elevatis, sicut ordinis religio exposcit, anti- 
phona sexies extra chorum in corpore ecclesie 
magno clangore decantatur. Unde Ysaias propheta 
loquitur diceas : « Omnes habitatores urbis, qui mo- 
ramini in terra, cum elevatum fuerit signum in 
montibus, videbitis et clangorem tub» audietis 
(isai. xviu, 3). » Antiphona autem sexies decan- 
tata, ventum est ad chorum, ubi omnes ordines in 
communi semel ipsam vocibus altis atque sonoris 
cantant. Sic enim septies, universis in suum locum 
astantibus, ad Dei honorem ct gloriam decantata, 
septem dona sancti Spiritus clementer fidelibus esse 
donata ostendunt. At ut ea qua dixi et dico vera ap- 
pareant, sententiis sanctorum et gloriosissimi con- 
fessoris nostri Ambrosii confirmare et approbare 
satagui '*. Qui quibus modis quibusque de causis 
ymnos et cantus cantavit, audi non me, sed ipsum 


animumque confirmat. Ideoque canticum dicitur 
dum testamentum, quia remissionem peccatorum 
Dominique "75 justitias in Scripturis evangelicis suavi 
mentis exultatione concinunt. Ipse quoque Dominus 
non dedignatus est dicere : « Cantavimus vobis, et 
non saltastis (Luc. vu, 32). » Et Propheta : « Can- 
tabiles mihi erant justificationes tua (Psal. cxviir, 
54); » et item : « Psallam tibi Deus in cythara, 
Sanctus Israel 175, Gaudebunt labia mea, cum can- 
tavero tibi, et anima mea, quam redimisti 1:5 
(Psal. τχχ, 22). » Cantabat hzc lglus, tanquam his 
melioribus epulis  pasceretur. Denique cantavit 
Moyses, qui legem accepit. Cantavit autem Maria 
soror Aaron in tympanis et choris. Et ut populi in- 
tra se velut mare procellosis tempestatibus dissi- 
dentis animos mulceret, ait in libro Exameron (ni, 
Ὁ) : « Plerumque mari comparatur Ecclesia, quae 
primo ingredientis populi agmine totis vestibulis 
undas vomit, deinde in oratione totius plebis tan- 
quam undis refluentibus stridet, cum responsoriis 
psalmorum, canticis '" virorum, mulierum, virgi- 
num, parvulorum,consonus undarum fragor resultat.» 


INCIPIT LIBER SECUNDUS 


Jesu "* Christe splendor Patris, via, vita, veritas "79, 
Omnium Redemptor pie, cunctorum equi- 
[as 159, 
tua replet caritas. 
Spiritus paraclitus, 
semper individuus, 
sedens ut altissimus. 
Spiritu scientiz, 
magus eloquentiz, 


Universos qui te querunt, 
Deus Pater, Verbum Patris, 
Tres persone, unus Deus, 
Cuncta regeus et cohercens, 
Qui quos vis benigno reples 
Et elingues facis esse 


Tui guttam vivi fontis 
Benedictus et laudandus in sanctorum gloria, 

Quorum corpora truncata — redolent ut lilia, 

Cui debent summam laudem, angelorum agmina. 
Cum tu sis, Salvator, nostris'*! unica defensio, 

Jubilum qui prestitisti populo Judaico, 

Adsit mihi tua virtus nutrix'*! in perpetuo. 
De tantorum peccatorum venia te flagito, 

Quicquid juvenis peccando — egi in hoc szeculo, 


mihi quzso porrige. 


VARLE LECTIONES. 


!* vero Bl, "66 ac B. 
e. 8. B. d 

p. p. judebant p. ut s. i. d. spiritalis B. 
misti Bi 17 cantus ed Ambr. ᾿ 


166 sustentaretur et alerentur B. 


!' alas Β !* s. s. et specialiter beati A. 


1 justiflicationes Domini s. FSaHAmUs s. psallamus et m. Ambros. ''" psallamus Bl. 7: deest B. 
eest Bl. 
"* Rubrica : Oratio historiographi preclara (p. deest Bl.) ad Deum et 


"^ denique Bl. "8 s.l. desuà B. "8 rede- 


Trinitatem ejus, in qua quicunque legerit hujus libri intentionem et cleri totius Ambrosiani divortium 


comperiet, quo multi misere tractati sunt libri secundi. A* A**. et Bl. apud 
. riografi ad Dominum. B. ubi hec librum 1. claudunt, ut etiam apud. Blancum. 


codd. 


"' noster Bl. 83. an tutrix? W. 


quem l. s. deest. Oratio vsto- 
" via ver. et vita Bl. ita 


841 


Ut cum veneris tu judex 
Heu michi, qui tot annis 
Numquam bona perpetravi 
Flagrans intus, ardens foris 
Omues juvenes et cleri 15 
Quibus setas atque visus 
Verbis vanis atque jocis 


in tuo judicio. 
vixi in hoc szculo , 
conscíus in animo , 
ullo sine termino. 
vobis dico maxime, 
candet isto tempore : 
multum !* quzxso par- 
[cite. 
venit in argenteam !55, 
nostris misit ferream, 
nos invenit lutea, 
plebs antichristicola 
valde per hypocritam, 
arte diabolica. 
atque ejus clericos 
atque ejus populos 
per quosdam scismati- 
[cos. 
nobilis Ambrosius 
clericorum vocibus, 
cum suorum artibus. 
plus quam non est nu- 
[merus 1*5, 
cunctis cum virtutibus 
ultra quam commodius. 
optant pracipitia, 
habentes promiscua, 
quae est mala bestia. 
Barnabam apostolum, 
inclytum Ambrosium 


JEtas quondam deaureata 
Nuncque «rea infelix 
Atque modo malo nostro 

Hoc testatur, hoc cognoscit 
Longa peste jam seducta 
Qui permittit vera falsis 

Sedem nam Ambrosianam 
Comites duos majores 
Oberrantes nunc videmus 


Quos przvidens almus doctor 
Deum rogat et precatur 
Ut scismatici discedant 
Qui redundant et abundant 


Castitatem simulantes 

Rodunt clerum sacerdotes 
Et limphatici ut canes 

Cuncta justa et injusta 

Ira, odio imbuti, 
Rogo Deum, qui huc misit 

Postea et qui direxit 

Det michi suave loqui 

l. Inter multa hanelosa et procellosa malis homi- 
hibus perturbantibus tempora, in quibus omnes cor- 
poris mei sensus ob multarum sectarum varietates 
conturbantur et per diversa trahuntur, multum 
estuando in animo meo consiliatus sum, dissidium 
quod ecclesia Ambrosiana a falsis fratribus 155 et 
pseudoprophetis perpessa est, de quibus Dominus in 
evangelio dicit: « Attendite a falsis prophetis, qui 
veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus 
autem sunt lupi rapaces (Matth. vn, 15), » prout tn- 
geniolum meum narrare valet et edisserere ; memor 
quod ecclesiarum magister Ambrosius reverendis- 
simus pastor dixit 155. (48) : « Omnia cum consilio 
Ὁ facito, ne te poeniteat operis tui, » qualesque 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. —- LIB. 1]. 


842 


A dissessiones 15. οἱ quales perturbationes per ficta 


rudimenta a suis flliis sustinuit, quosque defectus 
habuerit ; non altis verbis philosophorum, sed plano 
stylo compositoque sermone labiorum, prout Deus 
per gloriosi confessoris atque palroni mei Am- 
brosii 153 concesserit, curiose narrare studebo. Non 
regum bella describere, non populorum commotiones 
aut urbium seditiones pandere, non verborum succis 
laborem impendere, non otiosis verbis vacare sata- 
gui, sciens quod Dominus per evangelium intonat 
dicens: « An nescitis, quod de omni verbo otioso 
reddituri estis rationem in die judicii? » (Matth. 
xi 36.) Propterea timore Domini praventus et ora- 
tionibus beati antistitis ! Ambrosii fretus, qu» ta- 
cenda sunt tacebo, et qua in corde scribere delibe- 


B ravi, ad tutelam animarum et corporum munitio- 


nem in posteris fideliter Deo opitulante edisseram. 
Non querens humanam gloriam hominum, non ter- 
renarum divitias rerum, non pompas aut ornamenta 
vestium, non domos, non servos, non ancillas, 
qua omnia imperatores et magistratus consulesque 
Romani olim pre ceteris !* dare consueverunt, 
sed tantum ad salutem posterorum, corporum et 
animarum illorum. Visis tantis signis tantisque 
virtutibus , et auditis tantis cladibus tantisque 
perturbationibus sibi provideant seseque  custo- 
diant, et mei divinis supplicationibus memores sint. 

2. Sancti !"* Honorati tempore archiepiscopi 
Mediolanensis, ac infelicissimo rege Lamberto Italic 
usurpato imperio imperante (49), clandestina pestis 


nostrorum dissidium 157. (; immensa super urbem Mediolanensem  durissime 


adorta est. Hec etenim “Ὁ civitas a magnificis 
imperatoribus, orbem universum suo imperio ac 
legibus suis sibi vindicantibus, honorata decenter 
et exaltata competenter refloruit; atque super ipsam 
Romam loci amenitate ac aeris salubritate ipsam 
diligentes, ultra omnes Itali: civitates eo tempore 
sublimantes, multis cum  ornatibus imperialibus 
auxerunt. At ut vere !" et indubitanter quod dico 
credas, audi, quod in verissimis annalibus et in 
descriptione situs Mediolani (50) repperi, qualiter 
augustales imperatores olim magisterio regali ipsam 
ornaverint, locantes (51) in ea more patrio eximium 
augustorum dignitati imperiale palatium, theatrum 
decentissimum, aumatium, thermas, que sunt calida 


VARLE LECTIONES 


153 ifa. B. clerici rell. *:** multa BI. 


55 argentea Bl. 


186 q. sit num. B. 155 Explicit liber primus. Inci- 


pit secundus. A**. B. Bl. Incipit prologus secundus libri secundi. Secundus ystoriographi fldelissimi omnia 


supradicta et ista locorum diversorum perscrutando libros reperientes. A*. 
dissensiones Bl. 
"* Titulus: De obsidione regis Lamberti super Mediolanum. A*'. Bl. Incipit de etc. A*. 


beatus Amb. dixit B. "Ὁ consiliis Bl.  '*! 


?* poetis B. 


Qualiter civitas Mediolan. per regem Lambertum dirupta est. B. '* ἴα B. et ejus A*. 


deest B. 


ees Bl. !" mem. q. 
*" per beati Amb. B. 


192 dees( B. 


A". Bi. 


NOTE. 


(48) Expos. Ps. CXVIII vir, 32. 

(49) Honoratus a. 568, archiep. fuit; Lamb. c. 
a. 896, urbem expugnavit, 405 a. 539 per Gothos 
destructa est. Omnia hec noster confundit. De qui- 
bus egregie disserentem adi comitem Giulini, Mem. 
Mil. Il, 45 sqq. 

(90) Eam L. A. Murat. edidit SS. I^ , ubi p. 204 
hzc leguntur: que ez priscis temporibus ut in. vera- 


PATROL, CXLVII. 


cissimis reperitur annalibus , altera. post. inclytam 
Romam magni imperii dignitate ac ditione potita est 
etc. 

(51) Auzerunt, l. in ea m. p. e. a. d. p. th. a. 
thermas, viridarium. 1. 1. Eadem infra repetit c. 15. 
De his :diflciis v. Fumagalli, Antich. Mill. 1, 137 


sqq. : 
2] 


843 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


844 


balnea, ubi reginz: imperatorum uxores urbem pro Ainito consilio, omnia quz diabolus per os rustii 


tempore incolentium :* semotim a masculis nitide 
mundabantur, et universe civitatis multitudo, cum 
tempus et utilitas exigebat, ad lavandum, viris a 
mulieribus sequestratis, sedule concurrebant. Deinde 
viridarium, quasi Paradisus Dei, diversis insitum 
arboribus amcenum. Nec non arenam lapidibus et 
magisteriis diversis ornatam, in qua totius Italie 
milites consedere et ab uno oratore audire et com- 
petenter intelligere possent. Quin eliam ipsam am- 
plillcantes civitatem , ultra quam Senones Calli 
hzedificaverant — qui et ipsi Romam preter capitolium 
ceperunt !!* — quot dies in anno, tot turres densis- 
simas opere grandi zdificarunt et compleverunt. 
Preterea super sex civitatis portas domicilia altissi- 


nequissimi locutus est, ordine Lambertus complevit. 
Ea tempestate cum cives obsidionem durissimam 
reintegrari vidissent, et angustiis diversis replet, 
consilium regis, quadraginta ducibus validissimis 
sacramentis civitatis integritatem et civium univer- 
sorum incolumitatem jurantibus audissent et pavide 
suscepissent, cordibus illorum rei veritatem augu- 
rantibus, et pravitatem cordis ejusdem Lamberti 
non intellexissent, pace et quiete avidi, regem Sa- 
raceno deteriorem cum suis ut cito intraret et exi- 
ret, ut ipse sacris evangeliis juraverat, malo omine 
susceperunt. Denique trina nocte post egressionem 
urbem Mediolani ingreditur, aliquibus proditoribus 
monia civitatis frangentibus juxta ecclesiam quz 


ma et rotunda, ac anteportale altissimum et trian-B modo dicitur sancti Andree ad murum ruptum; 


gulare opere decentissimo hedificantes, quz hostibus 
barbaricis quasi natura munita introitum contende- 
rent, agere satagerunt. Ob quas causas spissime 
ab eisdem postmodum augustis frequentari et incoli 
et honorari cepit, maxime quod esset ibi saluberrimi 
aeris aptissima temperies, locusque ad usus domesti- 
cos inrefragabiliter paratissimus. Hanc itaque civi- 
tatem perosissimam habens impiissimus Lambertus 
rex nefandissimus, maxime quia dux Ilduynus (92) 
ipsam regens civitatem sibi minime favebat, regibus 
cum tribus ac ducibus multis Francie, Sansoniz, 
Nurmandiz ac Teutonice, ac barbarorum multitudine 
innumerabili, per decem annos, multis ex suis duci- 
bus et militibus et peditibus sagittis ac variis tor- 


sicque ut rex juraverat, non per poríam civitatis 
sed per rupturam ingressus est, ut jusjurandum 
observare videretur. Quo facto Lambertus crudelis 
simus, flde ac Deo oblitus, gladiis evaginatis civium 
stragem immensam tam parvulorum quam senum, 
tam juvenum quam infantum, furiis plenus damo- 
niorum, inhumane dedit. Quin etiam civitatis pala- 
tia, turres, et ejus municipia, omniaque civium 
munimina, que ob civitatis munimentum Breno dux 
Gallorum ac Nerva ac Trajanus ac Maximianus 
crudelis et alii imperatores construxerapt, mal- 
leis ac manganis /53) destruebant. Eodem et san- 
ctus beatus tempore ** Ambrosius, videns cives 
et civitatem hostiliter devastari atque consumi, 


mentis emortuis, frustra obsedit. Sed cum jam per (C in nocte sancti Severi (54) et ipse apparens Lamberto 


39? multum cum suis incassum laborasset, et ab 
omni spe esset frustratus, ac regni opes incassum 
videns esse expensas: tristitia repletus immensa, 
iter quo abiret miser arripuit. lnterea quidam 
rusticus nequissimus, cum jam per tres dies iter 
cum suo exercitu abiisset, dolens ac regnum supera- 
tum et concultatum acclamans, scissis vestibus, 
quasi verus furiosus pervenit ad regem. Qui cum 
ad regem venisset, dedit consilium quatenus rex 
cum suis omnibus obsidionem destitutam validissimis 
assertionibus iteraret; ac interea pauci fidelissimi 
pactum cum civibus et duce Ilduyno, ut rex cum 
suis civitatem tantum intraret et exiret, et omnibus 
civibus illasis, triginta ex suis ducibus sanctis evan- 


dixit nefando: « O Dei et hominum inimice, Deum 
negatus ac morte dampnatoria dignus, injuste 
diruens civitatem et ejus munimina, quz ego ad Dei 
bonorem et christianorum incolentium utilitatem 
benedixi et consecravi! gentiliter populum inter- 
emisti, quem Deus suo sanguine pretioso in cruce 
pendens redemit. Noscas itaque nec te nec tuum 
heredem diu tenere imperium, ac morte turpissima 
uL canis morieris. Hoc audito, relicta civitate, se- 
cum quasi in exilium fllium Ilduini ducens Parmam 
tetendit, cujus nomen erat Azo (55), quem state 
juvenculum divino nutu adeo dilexit, ut sine puero 
nichil ageret rex Lambertus. Qui cum per tres annos 
in illis partibus moraretur, quadam die et ipse spa- 


geliis affirmantibus satageret; exinde civitatem D'tiare desiderasset, venatu juxta nemora ductus, 
introgressus, ut dominus civitatis et incolentium sparsis canibus ac intromissis nemoribus, et '" 
appareat, et, ut meriti sunt, ruptis foederibus suos venatores sagaci ingenio sylvestrem feram invenire 
exercere studeat ?!, ac se nuniquam urbis portas curarent, gravissimo occupatus somno, in gremio 
intraturum jurejurando sancivit. lgitur detestabili fllii llduyni ac servo ejus astante quievit (56). Quod 


VARLE LECTIONES 


!' dees| Bl. '? deest A**. p. m. tempus B. p. m. temporis Bl. **' ila codd. ** et 


19$ incolentes Bl. 
s. desunt B. *"* ut BI. 


NOTE. 


(52) Maginfredum comitem cum hoc confudit , 
cujus preeterea nullum inveni vestigium. 

(53) 1. e. tormentis. 

(54) Qui Kal. Febr. colitur. 


S) Hugonem vocat Liudp. 1, 12. Nescio an re- 
bellio Adalberti, quis tunc accidit, Azonis nomini 
ansam dederit. 

(56) Cf. Chr. Noval., p. 127. 


845 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB 1l. 


846 


ut vidit Azo Ilduyni fllius, confortatus a servo, omnia À 3. Igitur ** omnibus episcopis, qui ante admira- 


mala qua sibi et patri intulerat reminiscens, regem 
multis ambagibus excussis occidere statuit ; cumque 
ghdium non inveniret ad jugulandum, secus se 
spinam vidit acutissimam grandemque ; qua arrepta, 
velut canem, ut przedixerat beatus Ambrosius, ipsum 
tractare curavit, ac ipsum percussa mamilla cor- 
dialia protinus interemit (57). Cujus carnes terribiles 
vultures et corvi sinistri rostris avidissimis man- 
dentes sepelierunt ; et ** puer Azo equum ascendens 
regium, Mediolanum accelerat, ubi civitatem diruitam 
quam melius potuit reformavit, rege a silvestribus 
laniato. Quem cum sui milites per tres dies cireum- 
quaque vagantes, carnibus abrosis, ossibus tantum 
apparentibus invenerunt, et ejus omnia invenerunt 


bilem confessorem Ambrosium religiose et catholice 
episcopatum tenuerunt, ipsoque cum illis episcopis 
qui post eum vice discipulorum Domini subsecuti 
Sunt, ad coelorum regna cum Christo tripudiantibus, 
Fronto, in quo omnes thesauri maliti: ** et phare- 
tre nequitiarum et prava ingenia omnium rerum 
sunt, cathedram Ambrosianam indignus et imme- 
ritus ut fur et latro invasit. Qui ortus nobilibug 
parentibus, non in scientia Dei nec in cultibus 
divinis operam detit, sed in auro et argento locu- 
ples, monilibus dives, servis et ancillis valde 
habundans fuit. Αἱ quantum fuit omnium virtu- 
tum bonarum nudus et pauper, subsequens lec- 
tio demonstrabit. Plenus avaritia , qua neque 


vestimenta tabe et vermibus ac foetore sordidissima, B copia augetur neque inopia extinguitur, de qua 


tristes ac miseri sepulture non ut regem dederunt. 
Qua tempestate cum venissent in ltaliam dirissimi 
Longobardi, non parcentes juvenibus nec senibus ; 
qui et ipsi gentiles ingentiliter sese habentes, vene- 
runt Mediolanum. Hos previdens beatus archiepi- 
scopus Honoratus, sciens civitatem devastatam, nec 
non a peste vermium crudelissima, et hominibus 
innumerabilibus emortuis, et cives bellatores a cru- 
delissimo Lamberto fore gladio dilaceratos : omni 
ecclesi! thesauro arrepto tendens in Januam, ut a 
manibus Longobardorum eriperet, fideliter depor- 
tavit. Hic enim post aliquot dies capta civitate a 
Longobardis, quz muro et turribus devastata diu 
teneri non potuit, Dei misericordia et ejus patientia 


dicit apostolus : « Avaritia, qua est ydolorum ser- 
vitus (Coloss. 11, 5), » et Dominus in evangelio : 
« Cupidi et avari non iatrabunt in regnum Dei ; » 
insuper ambitiosus ultra quam credi potest. Quod 
V factum est, mortuo Honorato episcopo, tantum in 
nomine quantum ín officio honorandus. qui octavus 
decimus post bentum Ambrosium sedit, turba nobi- 
lium et populo immenso catholico religiose et ca- 
tholice episcopum in Deum quzerentibus et deside- 
rantibus cum universo clero : ecce subito fascinatis 
multis ** utrarumque partium, populi videlicet et 
nobilium, immensa perturbatio orta est. Igitur ele- 
ctione perturbata, Fronto, omnibus bonis nudatus 
multisque vestitus vitiis, spiritu maligno repletus, 


summam amicitiam regis et Longobardorum adepta C sciens se per catholicam electionem cleri et populi 


fuit, in tantum ut multis privilegiis multisque cere- 
moniis, quicquid archiepiscopatus haberet, ab omni 
gente et rege intacta et illasa permanerent. Unde 
postea Desiderius rex Longobardorum Dei miseri- 
cordia faclus christianus, inibi sancti Vincentii ec- 


episcopatum minime habere posse, cum immenso 
pondere auri et argenti, cum paucis etiam nobilibus, 
imperatoris curiv detestandae cursu rapido tetendit. 
Conscilio autem inito, preter illa quae manu dedit, 
ut episcopatum haberet, inszstimabilia pondera auri 


clesiam et monachorum cenobium pro anim: sus et argenti ducibus et comitibus et omnibus qui im- 
remedio multis ornando praediis et castellis hzedifl- —perialibus jussis quotidie deserviebant promisit. At 
cavit (58). Cujus actus gravissimos postea habens ímperator, cognita ejus nequitia et omnem Fron- 
Adrianus, qui et ipse pontifex Romanus. Carolo tonis intentionem previdens, auri avidus, non cu- 
Magno Pipini fllio, ut suas civitates a manibus Desi- rans qualiter aut quomodo se circa catholica officia 
derii erueret , virgas ' episcopales ad investiendos ecclesiastica haberet, accepto auri et argenti im- 
episcopos et anulos citra fas et licitum, ut clavum — menso pondere, tantum aliquantulum timidus, quan- 
clavo expelleret, primus dedit. Qui mihi autem non dam execrabilem investituram Mediolanensis epi- 
credit, legat Pontificale Romanorum seu gesta Lon-  scopatus ei attribuit, et accipiens ab eo fldelitatem, 
gobardorum, quoniam quz dixi fideliter tractata ibiD quemdam comitatum dedit ei *, sub quo se Fronto 
reperiet (569). At priusquam clandestinam pestem, ad simoniacam haeresim defenderet et imperator 
quz clerum totius Ambrosianz ecclesi: velut torvus | innocens esse hujus rei ascribitur *'?. Quo facto 
leo crudelissime invasit, dicam, οἱ a quo sedes beati magno tripudio exultans Fronto , stipatus multis 
Ambrosii per symoniacam hzresim contaminata et Longobardis, qui eo tempore curis militabant im- 
violata prius fuit, enucleare non desinam. peratoris?'5, quasi fur et latro venit Mediolanum. 


VARLE LECTIONES. 


** deest B. *** Ti(ulus : De Frontone a Constantino episcopo Mediolanensi. A*. De F. archiepiscopo 
simoniace ordinato. A*'. B. Bl. ** iia Bl. militie codd. *" Quo Bl.  ** ita B. deest rell. *** deest 
Hoc in dubium vocavit Giulini I, 80. 


Bl. 3.9 adscriberetur Bl. ?!! imperiali Bl. 
(60) Sc. Carolum ab Adriano vocatum esse, nam 


caetera ibi frustra quasieris. 


NOT &. 

(57) Hzc fabella orta esse videtur e nomine ville 

apa Lamberii, nunc Spilamberto, v. Giulini 1. 1. p. 
. Leibnitii Ann. Imp. 11, 175. 


847 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


848 


Qui primus videns episcopatum per arma justiti: et A crudeliter οἱ quam szvissime supra calicem aureum 


electionem catholicam, bona vita et fama et predi- 
catione bonisque moribus, castitate et jejuniis, 
obtinere non posse, nobiles et magnam partem plebis, 
sparsis muneribus magnis multisque promissionibus, 
omnes ad fidelitatem non intrans per hostium im- 
pegit, de quo Dominus per evangelium terribiliter 
et voce veridica et viva intonat, dicens: « Qui non 
intrat per hostium in ovile ovium, non est pastor 
ovium, sed est fur et latro (Joan. x, 1). » De quo 
beatus Ambrosius doctor et magister veritatis *'* 
subsequitur dicens : « O miser, quod dedisti aurum 
fuit, quod accepisti lepra *'* est. » Unde super Lu- 
cam (iv, 52) sanctus Ambrosius : « Inexplicabilis *'* 
est enim venditi culpa mysterii, et gratia a vindicta 


beati Ambrosii, quem ipse propriis manibus consa- 
craverat, aurum cujus: Theodosius imperator sancto 
Ambrosio*dederat, sese habuit?*, curiose audia- 
mus **!, 
Ausonic postquam ditio florentia frena 
Longobardorum excepit *** ecclesie, 
Hac senior fama primum per monia multa 
Frontonem sedis fulcra subisse boat. 
Promissum crebro premiiur persolvere , cumque. 
Nec dapibus reliquis jam quod haberet opem : 
Ambrosius calicem sancitum quem fecerat olim , 
Cesar catholicus Theodositis pariter ; 
Confilandum isdem perhibetur traderet igni, 
Proh dolor infausius turpiter ocubuil. 


*! oculis *!* transit ad posteros. » Item super Lu-B 4. Post'** multum vero tempus veniens post bea- 


cam (ix, 19) : « In ecclesia Dei consortium eos habere 
non posse, qui sancti Spiritus gratiam non dignen- 
tur*", Gratis enim accepistis, οἱ gratis date. Deni- 
que Symoni, qui sanctificandi munus pretio in se 
putavit posse conferre, respondit Petrus : Pecunia, 
inquit, tua tecum sit in perditionem. Quoniam !!* 
gratiam Dei putas te pecunia consequi posse, non 
est tibi pars nec sors in hac flde (Act. viu, 20). » 
Item de ecclesiis in eodem (x, 17) : « Deus enim 
* templum suum non mercatoris vult esse diver- 
sorium, sed domicilium sanctitatis, nec vendibili 
religionis officio , sed obsequio gratuito usum mini- 
sterii sacerdotalis informat. » Postremo Fronto per 
undecim vivens annos, omnia bona et mala, justa 


tum Agapitum (61) urbis Rome pontificem reveren- 
tissimus pastor et papa Gregorius, divino spiritu 
ammonitus , omnes 'Latinz lingux ecclesias per di- 
versa officia multum discrepantes vidit. Qui tantam 
Deo annuente ad unitatem Romane ecclesize praeter 
"* Ambrosianum misterium compescuit et revocavit, 
dicens : « O fratres et o venerandi patres, decens et 
competens ratio nobis esse ascribitur, Paulo apostolo 
per Spiritum sanctum dicente: « Unus Deus, una fides, 
unum baptismum (Eph. 1v, 5), » ita sit, unum mys- 
terium totius lingue esse debere Latinz. » Quo audito 
omnibus religiosis viris qui antestabant terrefactis, 
quorum noverat multos sanctos viros diversarum ter- 
rarum, pro “55. unicuique sicut Deus donaverat di- 


et injusta habens promiscua, omnes hujus sancta versa officia, sanctam Trinitatem et Unitatem con- 


Ambrosiane ecclesie fere intus et foris thesauros 
devastando et male expendendo consummavit. Qui 
quadam die cum turba suorum militum stipatus , 
ordinatis canibus et venatoribus, ad nemus quod 
Caminadella (60) usque hodie vocatur, ivisset, et 
inventam feram ad mortem curaret deducere ; ecce 
subito ira Dei et flagello preventus citissimo, in 
loco incurrens quod dicitur Puteus Averanus, eum 
palus absorbuit : et quasi Datan et Abiron iram Dei 
provocantibus, sic eum terre inundatio absorbuit. 
Igitur Frontone male mortuo pejusque sepulto, quod 
epitaphium ejus , quod ego postea transactis anno- 
rum multis curriculis ia lapide polito, pulvere cor- 
poris ejus absente inveni, dicat audiamus : et quam 


laudantia fldeliter et mirifice decantantes ordinasse. 
Tandem conlaudatum et confirmatum est. Sed de 
Ambrosiano mysterio videns esse factum divino ma- 
gisterio, timidus subsistit. 

5. Quo **in tempore (an. 593) Constantius epi- 
scopus catholicus catholiceque ordinatus, tertius a 
Frontone, diaconus sancte Romane ecclesiz (62), 
quem beatus Gregorius Dialogorum in diaconatu 
consecraverat, qui ad concilium, quod beatus Gre- 
gorius celebrabat, cum viris timoratis et episcopis 
suffraganeis sui et beati Ambrosii multis et magno 
exercitu strenuissimorum militum stipatus iverat (63). 
Quod factum, Spiritu sancto administrante, et Con- 
stantio archiepiscopo cum omnibus fidelibus clericis 


VARLE LECTIONES. 

** d. e. m. v. desunt Β. ** ita Bl. lepta codd. Quod accepit pecunia fuit et quod dedit lepra fuit, de epi- 
scopo ordines vendente dicitur in libro pastorali Ambrosio supposito, c. 5. W. 33" Inexpiabilis Ambros. 515 ita 
B. m. a lege v. À**. m. a. grege v. A*. m. et gratia a lege vindicata Bl. *'* celestis Ambr. *'" g. nundi- 
nentur Ambr. **i(g B. quam rel/. 3.5 noster Bl. **? habuerit Bl. ?*! Rubrica : Versus Frontonis episcopi, 
qui primus per malam electionem symoniacus sedem sancti Ambrosii invasit. A*. A**. Bl. Versus reperti 
ubi debuit esse sepulcrum Frontonis. B. *** excipit Bl. * Tétulus : Sermo Constanti archiepiscopi Me- 
diolani, qualiter beatus Gregorius de ordinando oíficio universali tractavit. B. tentavit A**. Bl. Ordinatio 
ministrorum omnium Latinorum composita et ordinata a S. Gregorio pontifice Romano. Constantinus epi- 
scopis, archiepiscopis ut in seculo videantur, hec scripsit. A*. ** propter Bl. ?* prout Bl. ** Tis- 
lus : De Constantio, cujus probitate ministerium Ambrosianum ab invidis tutum et defensum est. A**. Bl. 
Incipit de etc. A*. Qualiter laboribus Constantii archiepiscopi Ambrosianum offitium ab invidis protectum 


est. B. 
NOTE. 
(60) Adhuc superest nomeu loci extra Portam τῇ Imo Mediolanensis, v. Gregorii I, Ep. πὶ, 29. 
Tonsam, qui dicitur Nemus Caminadellad., PURICELL. Sed exsul tunc Genuz manebat; v. Fuma- 
(61) Post Pelagium 1f, a. 590. galli Ant. Mil. rr, 135. 


849 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. Π. 


850 


et laycis episcopis religiosis interpellantibus, partim A tissimus papa Gregorius in Dialogo descripsit, appa- 


timore Dei et beati Ambrosii, sciens eum in exer- 
citio divino multis ac magnis laboribus olim desu- 
dasse, partim propter caritatem et amorem Con- 
stantii episcopi dixit: « Ecclesia Ambrosiana in suo 
statu permaneat. » 

6. Non *" post multum tempus ordinem Ambro- 
sianum, quem Constantius apostolico multum con- 
laudaverat, a fidelibus suis repraesentari sibi pre- 
cepit. Quod factum est, nutu divino legatis ad eum 
revertentibus, quibus ipse imperaverat ut ordinem 
Ambrosiani mysterii circa tempus statutum sibi re- 
mota omni occasione reprzesentaretur. Sed cum in 
palatio de magnis negotiis cum cardinalibus omni- 
bus, qui de sancti Ambrosii mysterio in synodo ser- 


ret; et quam paternaliter ad clericos Ambrosianos, 
qui injuste a falsis fratribus eta malis et pessimis, *** 
laicis, propter electionem quam catholice et cano- 
nice fecerant, patiebantur, per luculentissimam epi- 
stolam eos adhortavit editam, que usque modo in 
registro ejusdem invenitur. Igitur Datius, quia epi- 
scopus et majoris dignitatis esse ascribitur, ut pater 
filios preecedat. De quo beatus Gregorius inter ce- 
tera miracula, συ cum Petro narravit, quoddam 
magnificum atque mirabile descripsit dicens (Jial. 
ΠῚ, 4): 

7. « Tempore ** Justiniani principis, cum Datius 
Mediolanensis urbis episcopus causa fldei exagi- 
tatus *** ad Constantinopolitanam urbem pergeret , 


mocinati fuerant, tractantem legati supervenissent : B Corinthii *** devenit. Qui dum largam domum ad 


ecce subito non modica lux refulsit; et omnibus 
preter apostolicum in terra nimio pavore prostratis, 
ignorantibus tantum 335 quid hoc esset, papa tan- 
tum *!* non modice mirabatur. Interea legati rever- 
tentes a beato Constantio urbis Mediolanensis epi- 
Scopo, salutato apostolico, librum ei dederunt. Qui 
gaudio magno repletus, librum aperiens, et curiose 
per omnia, qualiter beatus Ambrosius libros veteris 
testamenti et novi ad legendum ecclesi: sux dispo- 
suisset, et qualiter evangelia et Pauli epistolas atque 
prophetias et missarum solempnia et cetera divino 
cultui apta scribendo ordinasset, supervidit. Quo 
cognito, quasi de amenissimo prato multos flores 
lucidissime serie illius libri attrahens, Romano cul- 


hospitium ?** quazreret, quas illius comitatum totum 
ferre. potuisset, et vix inveniret, aspexit eminus 
domum congruentis magnitudinis, eamque sibi prz- 
parari ad hospitandum jussit. Cumque ejusdem loci 
incolze dicerent, in ea 57 manere non posse, quia mul- 
tis jam annis diabolus hanc inhabitaret, atque ideo 
vacua remansisset ; vír venerabilis Datius respondit 
dicens: « Imo ideo hospitari in domo eadem debe- 
mus, 8i hanc malignus spiritus invasit et ab ea ho- 
minum habitudinem *** repulit. » In ea sibi igitur **? 
parari precepit, securusque illa *^ antiqui hostis 
certamina toleraturus intravit. Itaque in tempesta 
noctis silentio, cum vir Dei quiesceret, antiquus 
hostis immensis vocibus magnisque clamoribus cepit 


Jui quasi bonam olivam atque fructiferam in oleastro C imitari rugitus leonum, balatus pecorum, rugitus **! 


inseruit, cum quibus usque hodie ecclesia Romana 
hymnis, orationibus, gloriosis canticis quasi sponsa 
ornata diversis ornatibus extat. Qux omnia beatus 
Gregorius, ut ostenderet quantz excellenti:te quan- 
teque dignitatis essent, videns atque cognoscens 
cuncta qua a beato Ambrosio columpna ecclesiaz 
ordinata erant, et ut petra super petram per Spiri- 
tum sanctum firmata essent, insignium *** dicens 
hymnum  Ambrosianum, responsorium Ambrosia- 
num, antiphonam Ambrosianam, invitatorium Am- 
brosianum, oratio Ambrosiana. Enim ubicumque 9? 
beatus Gregorius aliquid de suis ordinibus interse- 
rens ordinabat, semper nomen Ambrosianum quasi 
per quoddam sigillum administrabat, dicens Ambro- 
sianum. At quantum amori '!, quanteque reve- 
renti? ecclesia Ambrosiana majestati apostolice 
fuit, describendo quedam egregia et amicabilia, 
qua super beatum Datium archiepiscopum reveren- 


asinorum, sibilos serpentum, porcorum stridores et 
suricum. Cum *** repente Datius tot bestiarum voci- 
bus excitatus surrexit vehementer iratus, et ** 
contra antiquum hostem magnis ccpit vocibus cla- 
mare, dicens : « Bene tibi contigit miser. Tu es ille, 
qui dixisti: Ponam sedem meam ab aquilone 35), et 
ero similis Altissimo (sai xiv, 14). Ecce per super- 
biam tuam porcis et suricibus similis factus es; et 
qui indigne Deum imitari voluisti, ecce ut dignus es 
imitari bestias. » Ad quam vocem ejus, ut ita di- 
cam, dejectionem suam spiritus malignus erubuit. At 
non erubuit qui eandem domum, ad exhibenda mon- 
. Stra quz consueverat, ulterius non intravit? Sicque 
postmodum fidelium habitaculum facta est, quia 
dum ea unus veraciter fidelis ingressus est, ab ea 
protinus mendax spiritus atque infidelis abscessit. » 
8. Post *^ aliquod tempus, cum beatus Gregorius 
urbis Romz totiusque mundi pontifex, sedulo more 


VARLE LECTIONES. 


37 Titulus : De ordine libri Ambrosiani 


qualiter sanctus Gregorius ab eo instructus suum informavit mys- 


terium. A*. A** Bl. Qualiter b. G. Ambrosiano instructus officio suum ordinavit offitium B. *'* tamen BI. 


"* 5» insignivit? W. in signum d. hymnus Ambrosiana, r. A. antiphona Ambrosiana Bi. 
"3 Titulus : Quid de Datio archiepiscopo Mediolanensi beatus Gregorius 


*! amoris Á*. Bl. 4334. p. Bl. 


in Dialogo recitat. A**. B. Bl. De Datio a. M. a beato Gregorio ordinato A*. , 
omissis que solo verborum ordine discrepant. 13) exactus ed Par. *" Corinthum ib. ?'* hos- 
95 inhabitationem ib. 
! ruditus ib. 3.3 soricum. Tunc ib. ** i. c. a. ἢ. et m. B. ** ad Aquilonem ed. Par. 


nes adjecimus, 


pitandum ib. ἍΜ hunc add. ib. 


»? unicuique ΑΝ. 
Editionis Paris. varias lectio- 


39 ita B. deest rell. igitur s. ed. Par. — *^ illam ib. 


*5 Titulus : Qua- 


liter b. Gregorius Deusdedit in archiepiscopum confirmavit. A**. B. consecravit Bl. De Deusdedit archie- 


piscopo a b. Gregorio. A*. 


851 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


divina eloquia dictando exponeret: mortuo Constan- Α sciplinge, vel quam fuerit vigilans intuitione civitatis 


tio Mediolanensis urbis episcopo (an. 600', quem 
ego, ut ** supra, in libro qui in Januensi urbe in- 
ventus est repperi aliquantulumque commemoravi, 
catholicam electionem super Deusdedit a clero Am- 
brosiane ecclesi? factam esse audivit. Qux» non 
post multos dies, ut erat veritas, rei probavit even- 
tus. Venientes autem legati a clero Ambrosiano di- 
lecto sibi, qualiter Constantius de hac vita migrasset 
curiose panderunt; quin etiam quam catholice et 
quam canonice diaconem, qui Deusdedit vocatur, 
ad honorem episcopatus diligenter eligissent **, per 
omnia enarrarunt; preterea quanta incommoda 
cleri et sacerdotes a Lonzobardis et perfidis militi- 
bus et a plebis parte injuste patiebantur, quia vo- 


vestre, non habemus incognitum. Sed quoniam 
obeunte pastore sine proprio vos non decet esse, 
constanter ** omninoque grate suscepimus quod 
Deusdedit diaconem vestrum ad episcopatus officium 
vos unanimes elegisse Deo auctore signastis. Unde 
quia bonorum *** desideria nulla debet tarditas im- 
pedire, vota in eo vestra complere cum Dei gratia 
festinamus. Et quia predictus vir nobis non moribus 
sed solum specie tenus notus est, oportet ut, si ** 
quantum ín hac electione non solum vestram ultili- 
tatem, sed etiam causam Dei agi cognoscitis, tanto 
debeatis esse solliciti. Et * subtiliter requirentes 
ut nichil sit quod ex anteacta vita criminis per 


. Sacros possit canones obviare, aut si ad redden. 


luntati eorum, ob electionem quam ipsi inordinate B dam *'* disciplinam vel exhibendum regimen idoneus 


et incomfiosite super Agiulfum (64) fecerant, mi- 
nime consentiebant. Quo audito apostolicus de nece 
Constantii, quondam sui diaconi et nutricii fidelis- 
simi perplurimum doluit. Tandem de catholica ele- 
ctione partim lz;tabatur, et partim compassioni eo- 
rum evidenter condoluit. Interea legatos, ut erant 
tantz civitatis tantique cleri tantorumque ordinum, 
quos beatus apostolicus super omnes civitates animo 
et affectu et amore et reverentia beati Ambrosii di- 
ligebat, omnes benigne suscepit. Diligebat enim 
beatus Gregorius hanc ecclesiam et hos ordines, vi- 
dens per omnia a beato Ambrosio ordinatos et com- 
positos esse, ut pater filium et ut mater unicum na- 
tum. Diligebat non perfunctorie neque ulla sxculari 


reperitur, atque cunctorum in ejus, sicut scribitis, 
electione concordat *" assensus, gratia divinitatis 
suffragante cum presentium scriptorum auctoritate 
solempniter decrevimus *'* ordinari. Illud autem 
quod nobis "* ab Agilulfo indicastis scriptum, di- 
lectionem vestram non moveat. Nam nos in ho- 
mine *&9, qui non a catholicis, et maxime a Longo- 
bardis eligitur, nulla prebemus ratione consensum; 
nec, si alicujus presumptionis usurpatione factus '** 
fuerit, in locum vel ordinem illum sacerdotem '* 
suscepimus, quia vicarius sancti Ambrosii indignus 
evidenter ostenditur, si electus a talibus ordinatur. 
Nec enim est quod vos ex hac causa deterreat, ut 
aliquam vobis necessitatem incutiat, quia inde ** 


intentione, sed affectu bono sinceroque corde et ἃ possit alimenta sancto Ambrosio servientibus cleri- 


animo puro. Quid multa? Epistola, quam per legatos 
ad clerum Ambrosianum direxit, illos in electione 
quam super Deusdedit canonice fecerant constanter 
adhortans, usque hodie ostendit. At ut certius qui- 
cunque h:c legerit credere per omnia valuerit, ipsam 
epistolam in registro (xi, 4) ejusdem descriptam au- 
ribus curiosis sollicitoque intendat. 

9. « *^ Quantum *** nos de obitu fratris et coe- 
piscopi nostri Constantii maeror afficiat, paginali 
explere locutione non possumus, sed quam multa 
bona partes in illo ** homine perdiderunt, utinam 
vicine repentinam calamitatem sentiant *'. Nam 
quemadmodum sollicitus in ecclesiasticz regula di- 


cis ministrari, nichil in hostium locis et *** in Sici- 
lia et in aliis rei publice partibus Deo protegente 
consistit. Ut igitur in ordinando eo qui a vobis 
electus est nulla possit mora contingere, Pantaleo- 
nem notarium nostrum transmisimus, qui eum, ut 
moris est, adnitente consensus nostri auctoritate 
faciat consecrari. Cui etiam possessiundis **, quas 
Magnus quidam presbyter commissas habuerat, de 
aliis ecclesi: nostre utilitatis curam gerere, vel 
quid agere *** debeat, in presenti mandavimus. 
Vestra se ei dilectio in omnibus devota * ut del 
et ** studeat exhibere. » 

10 Karuli ** (65) primi "* tempore, cum idem 


VARLE LECTIONES. 


* deest B. **' elegissent Bl. 
ed. Par. ** p. illa in uno ἢ. ib. 
g. Greg. *" b. studiorum d. ib. 


nendam ib. 57 concordet ib. *** decernimus ib. 
dotis suscip. ib. 


votam ib. 355 υἱὶ 


** Rubrica : Epistola b. Gregorii ad clerum Mediolanensem. 
351: non s. Bl. repentina calamitate non s. Greg. 353 e. antistite, omnino 
** dees( B. ut quanto ed. Par. 
** vobis ib. 
38 unde possunt ib. unde etiam Bl. 
quas quondam M. ls c. ἢ. vel de a. e. n. utilitatibus i. 
ec 


*:* Quantus 


3 et si s. r. nihil est q. ei ex ἐδ. 9*(e- 
360 hominem ib. 15: factum ib. — *** sacer- 
** sed ib. 355 iia codd. e. quia de possessiunculis 

366 obere A**. Bl. q. aliud agere ed. Par. 55 de- 


et Bl. et ed. Par. **' Cap. 10—14. leguntur etiam in « novo Beroldo » reverendi capituli 


metropolitani Mediolanensis, exarato intra a. 1265—12060 per Johannem  Boffam, cujus lectiones varias nolari- 
mus omnes. Titulus ibi nullus inscriptus est, in A**. B. Bl. hic: Sermo b. Thome archiepiscopi Mediolani qua- 
liter officium Ambrosianum per b. Eugenium ab Adriano papa et Karulo imperatore evidentissimis miraculis 
defensum est. A*. habel : Incipit b. T. a. q. misterium A. sancti Ambrosii meritis per b. confessorem E. Deo 


opitulante, residente A. ac C. imperante protectum fuit et corroboratum summis et e. m. permansit. 


cundi Berr. 


179 ca. 


NOTE. 


(64) Nomen regis electo tribuere videtur. 


(65) De fabulosa hac relatione v. Fumagalli Ant. 


Mil. III. 141 SH De Eugenio etiam Giulini Mem. di 
Mil. I, 161 ; cf. 1X, 7. Frisi Mem. de Monza HI, 152. 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. 1]. 


854 


apud Romam imperii"* magnifice et inenarrabili A lacrimis velut aqua ab oculis decurrentibus in- 


militum exercitu stipatus frueretur, et pspa resideret 
Adrianus, synodus inmensa multis diversarum ter- 
rarum episcopis congregatis celebrata est, in qua 
cum de multis atque diversis tractassent negotiis, 
indiscrete erga mysterium Dei et beati doctoris et 
confessoris * Ambrosii sese intulerunt, parum aut 
nichil quantz reverenti: quantique amoris beatus 
Gregorius olim ecclesi: Ambrosianz per 375 affectum 
contulisset, reminiscentes; propterea quasi czcati et 
ementati **, et absque ullo judicio, quod "* incly- 
tum et per multa tempora firmum atque sancitum, 
quodammodo decolorare "* et obnubilare, et *"" plus 
dicam, omnino *'* delere aggressi sunt. Edoctus 
itaque Karolus imperator a quampluribus episcopis, 


num, justum, sanctum *"? eliminatur. 


quit *** : 

12. « O * miser, quid agam? mundus et ejus 
judex periit; orbis doctrina, cuncta hujus vite 
que vanitates sunt obfuscans, elabitur. Decus totius 
ecclaesi:e tam Latinze quam Graeca obnubilatur, bo- 
Columpna 
ecclesie, fundamentum fidei, assertor justicie, verbi 
Dei amator deprimitur. Doctor egregius omnium 
artium peritia imbutus disternitur, mysterium perit 
mysteriorum, de quo domnus et reverentissimus 
papa Gregorius aliquid sinistrum proferre timuit, de 
quo quanta et quam magna quasi lucidissimos flores 
beatus magister et doctor ** Gregorius curiose 
attrahens Romanoque mysterio interserens usque 


ut per totam linguam proficisceretur Latinam, et B hodie adjunxit. » Spiritu demum animoque resumpto, 


quicquid diversum in cantu et ministerio "* divino 
inveniret a Romano, totum deleret, et ad unitatem 
mysterii Romani uniret. Unde factum est, veniens 
imperator Mediolanum, devastata Papi quam ipse 
ira inextinguibili ob imperatorem Desiderium suum 
hzemulum oderat, quem milites Papi: contra Carlo- 
nis imperium viriliter armis et ingenio tutaverant, 
omnes libros Ambrosiano titulo sigillatos, quos vel 
pretio vel dono vel vi habere potuit, alios combu- 
rens, alios trans montes quasi in exilio secum detu- 
lit. Sed religiosi viri tales et tàntos libros videntes, 
religiose tenuerunt. At Deus qui omnia videt cuncta- 
que cognoscit, et cordium occulta investigare et 
aperire prenovit animos et intentionem cunctorum 


jussu papz et magna nobilium parte Romanorum 
cum plebis simul voluntate laudante, omnes epíisco- 
pos, archiepiscopos, abbates, quoscunque religiosos, 
laicos et clericos, quos concilio interfuisse cogno- 
vit, quamvis per tres dies recessissent a Roma, ad 
curiam summi pontificis revocavit. Quibus congre- 
gatis beatus Eugenius episcopus de mysterio Am- 
brosiano voce benigna, unde incomposite tractave- 
rant "5, multum conquestus est. Quo audito, ex- 
tranei clerici cognoscentes virum valde probum ju- 
stitieque amatorem, partim satis mirari ac verecun- 
dari ceperunt. Quid multa? Ab apostolico et uni- 
versis episcopis et a toto clero ab universoque 
populo Romano conclamatum et conlaudatum est 


previdens, quod *** ad laudem et honorem nominis C ut librum Ambrosianum et beati Gregorii librum 


sui per Spiritum sanctum sancto Ambrosio episcopo 
dictante *! ordinatum noverat, violari aut a malis 
dilacerari non passus est. 

1]. Proüciscens '* autem gloriose memori» Eu- 
genius transmontanus episcopus, amator et quasi 
pater Ambrosiani mysterii nec non et *** protector 
pater spiritualis Karlonis, causa concilii Romam, 
invenit apostolicum Adrianum, qui primus annulos 
et virgas ad investiendum episcopatus Karloni dona- 
vit, jam per tres dies celebrasse concilium. Qui stu- 
diose omnia, ut gesta erant, per ordinem inquirens, 
prout erat vir discretus, conscilio ac sapientia provi- 
dus, animo placidus, vultu serenus, doctrina et ver- 
bis affabilis, atque ut ejus dignitas exposcebat, 


ambos super beati Petri altare optime sigillatos, 
videlicet evidentissime apostolico ** sigillo signa- 
tos, viri religiosi supponerent ; quin etiam omnibus 
hostiis ecclesi:& apertissime sigillatis, indito jejunio 
per tres dies cuncti a minimo usque ad maximum 
devota jejunarent ; et slc Deo propitio, quemcunque 
apertum et reseratum invenirent, illum sumnia cum 
devotione et indubitanter tenerent ; et quemcunque 
immotum ac sigillatum reperissent, illum evidentis- 
sima dispensatione comburerent. Quod factum est**!, 
jejunio ab episcopis omnibus *** et universo clero et 
populo Romano celebrato, in tertia die tertiz feris 
illius hebdomade, in qua Ambrosiani « Misericordia 
Domini plena est terra » usque hodie devote can- 


ultra omnes benignus, quod dignum laude esse sibi D tant, in unum universis convenientibus ad invisum 


videbatur, competenter affirmabat : tandem qualiter 
aut quomodo super mysterium Ambrosianum sese 
synodus habuisset, quasi vi ab illis extorsit. Quod 
ubi Eugenius audivit, plurimum ** expavescens 
condoluit, et voce lacrimabili miserum se vocans, 


et inauditum miraculum, ecclesi: januz stante *** 
apostolico reserate et ultro apert: sunt. Quibus in- 
trogressis, ambos libros ut dimiserant sigillatos et 
omnino intactos invenerunt. Quo viso cunctis mi- 
rantibus valdeque obstupescentibus nimiumque con. 


VARLE LECTIONES. 


Ἧι imperium 2er. imperio magni&co. men. A Bl. dd 
ita Ber. decolare Cot 


πὸ emendati B. 375 deest Ber. 
'"5 deest Ber. — *! A. ordinante e. d. 
Romam adiit. addunt A**. B. Bl. 


O0. n. Ber. 
333 deest B. 


» perplurimum Ber. 


3? g. e. c. desunt B. 37 ita Ber. Bl. vel codd. 

(7 ut Ber. — *' deest Ber. 375 mysterio Bl. 
35. profitiens B. Inscriptionem Qualiter B. Eugenius 
3865. infit Ber Titulum 


adscribunt : S. Eugenii planctus super misterium Ambrosianum. Δ΄. Planctus b. E. de actis in synodo, 


rell. preter Beroldum. — *" i. et s. Ber. 
"! deest Ber. 353 ifa Ber. hominibus codd. 


35 m. e. d. 
- 99 astante Bl. 


desunt B. Bl. — *9 tractaverat Ber. — * ab a. Bl. 


856 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


gemescentibus, libri ligaturas per se** rumpentes, A beati Ambrosii favente, fideliter aperuit. His omni- 


sonum magnum atque terribilem *** audientibus uni- 
versis, dederunt, et sese digito Dei aperientes, ita 
ambo aperti sunt, ut aliquis unam illorum foliam 
non inveniret plus in unam partem quam in alte- 
ram. Itaque ingens gaudium omnes abruptis lacri- 
mis illico invasit. Interea libris ambobus visis, qua- 
liter aperti apparuerunt, omnes quasi una voce 
proclamabant dicentes : « Gregorianum et Ambro- 
sianum misterium ab universa ecclesia laudetur 
confirmetur simulque ex toto teneatur. » Dicebant 
enim : « Ut hac mysteria laudentur flrmiterque ab 
universis totius orbis episcopus teneantur, Dei omni- 
potentis et beati Petri apostoli cernitur esse volun- 
tas.» At quibusdam hoc verbum videbatur fore 


bus auditis quasi pater unico mortuo ** filio et 
postea Dei clementia resuscitato l:tati et secundum 
tristitiam qua repleti erant gavisi sunt. Tandem 
Eugenius cum habundariter illos ad Dei honorem in 
ministerio beati Ambrosii caritative cohortasset, et 
ab hac urbe discedere voluisset, per quindecim fere 
dies moratus, cleri et majores qui Mediolanum lacte 
Ambrosiono per ejus doctrinam illo in tempore nu- 
triebantur, quamvis perpauci, fldelissime Eugenium 
supplicare et exorare coeperunt quatenus ipse, si 
dignitati suz ac bonitati placeret, cum illis maneret. 
Quod ubi ille audivit, ineffabiliter beatum Ambro- 
sium et ejus ordines atque cantus diligens, benigne 
vultu placido atque*' sereno respondit : « Noscat 


bonum, quibusdam vero difficile atque durissimum. B caritas vestra **, fratres carissimi, amore et reve- 


Tandem domini papa et aliorum sapientium *** atque 
discretorum virorum collaudatum est ut sedes 
Ambrosiana, in quo mysterio ordinata et a beato 
Ambrosio exaltata est, illo solo contenta permaneat, 
nec non cetera pars orbis, quz lingue Latine voci- 
bus resonare *** videtur, omnibus alis praetermissis, 
Gregorianum studiose et curiose tenere studeat. His 
omnibus rebus factis, finitis et terminatis, Eugenius 
gaudio magno tripudians, quasi ad proprios filios 
tendens Mediolanum pervenit. De qua urbe paucis 
antea transactis diebus imperator jussu concilii quo 
Rome interfuit, omne mysterium Ambrosianum 
desuper faciem terre omnino delere desiderans, 
trucidatis multis clericis minorum et majorum ordi- 


rentia beati Ambrosii, ad cujus honorem jam antea 
aliquantulum desudavi, vestraque fíraternitas, me 
non tantum in hac ecclesia vobiscum manere, vo- 
biscum esse, vobiscum degere, sed etiam in carce- 
rem "*, sj opus aut temporis perturbatio crebre- 
scentibus "* malis exposceret, animo cupienti pro- 
perare *5, » Vivens postea vero beatus Eugenius 
episcopus per paucos dies, omnes vita, moribus, 
bonisque exemplis patientissime imbuebat. Demum 
plenus scientia et pietate, caritate et castitate cun- 
ctisque virtutibus, moriens natur: concessit. 

14. Multis δ temporibus transactis, cum beati 
Eugenii episcopi memoria sui nominis atque sepul- 
ture a cordibus universe gentis hujus urbis accole 


num, omnes Ambrosianos libros, tam in sententiis C elapsa fuisset, placuit Deo qui cuncta abscondita suis 
novi quam veteris testamenti quam in musica arte fidelibus revelat, et suos fideles ac milites ad hono- 
secundum Ambrosium descriptos, abrasit. Nichil rem sui nominis, qui quondam aut jejuniis aut ora- 
enim preter missale remansit, quod quidam bonus tionibus aut vigiliis aut ceteris armis virtutis trium- 
atque fidelis sacerdos absconsus in cavernis montium — phavere, usque hodie pandit, per quandam matro- 
per sex ebdomadas fideliter reservavit. Manualem ** nam malis multis atque paralisi multis dissolutam 
autem postea astante Eugenio episcopus fidelissimus, diebus, nomen episcopi et sepulture locum signis 
sapientes tam sacerdotum quam clericorum, qui multa  evidentissimis reserare. Enimvero nutu accedit *' 
memoriter tenebant, convenientes in unum, Deo opi- divino, cum in suo lecto more solito infirma languida 
tulante, ut antea integer fuit invenientes, in posteris atque omnibus membris dimissa, opibus multis et 
tradiderunt. magnis attenuatis, quas ut ab egritudine qua tene- 

13. Per'* idem tempus beatus Eugenius ab urbe batur liberaretur, per diversos expenderat medicos, 
Roma, cum jam Carlo Ambrosianz ecclesiz inflde- quiesceret, animo ex:stuanti, qualiter aut quomodo 
lis devastatis atque combustis reverentissimis multis cuncta sua fere bona cogitans quse inconsulte per- 
libris paululum discessisset, convocans dispersos et  didisset, illico omnem spem salutis suc in Deo, ultra 
laceratos clericos, ultra modum tristes ac miseros D ut sua esset voluntas, inflxit. Quz cum multa animi 
videns, permultum eis condolens, quantum valuit voluntate circa ecclesiastica per diversa et quam- 
eos cohortatus est. Qui cuncta, qualiter per omnia plurima officia ad Dei honorem cogitare iterum ite- 
de misterio Ambrosiano Romam apud summum rumque copisset, Dei subito ecce voluntate vir 
pontificem multis episcopis astantibus gesta fuis- reverentia dignus, vultu, habitu, qualitate veneran- 
sent, se per plurimum operante et Deo orationibus dus, capillis capitis jam canescentibus, virgam manu 


VARLE LECTIONES. 


** p. s. deest Ber.  *" ita Ber. terribile codd. — *** sapientum B. Bl. — *"' v. et verbis consonare Ber. 
** manuale Ber. Bl. 553 Titulus : Exortatio s. Eugenii. A*. Qualiter b. Eugenius clericos Mediolani dispersos 
colligens, reformavit officium. rell. deest Ber. —"" deest Ber.  *"! ac B. 853 deest B. 853 et in mortem 
vobiscum addit Ber. 45) crescentibus A*. c. m. desunt Ber. — *' ita Ber. exposcere a. c. preparare codd. 
** Titulus : De revelatione beati Eugenii episcopi Carlonis regis paternus. A*. Qualiter corpus beati 
Eugenii per ipsum sanctum mulieri revelatum est. rell. deest Ber. —'" accidit Ber. Bl. 





857 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. Il. 


868 


pastoralem tenens, episcopalibus vestimentis indu- A Eustorgii a latere 35 dextro, multis aromatibus 


tus "5, summa et infusa ** |uce perfusus ei apparuit, 
« Salve, » inquiens, « mater! orationes tuz et 319 
elimosinz tuz et lacrymz tux patientiaque tua ante 
Deum repr:esentat:e et ab eo exauditze sunt. Surge in 
mane tu et vir tuus cum duobus terrz fossoribus ?!!, et 
perge apud beatum Eustorgium, ubi corpus ejus 
quiescit, non longe a fonte in quo baptizati sunt 
martyres Protasius et Gervasius atque Secundus Dei 
adlethzs ?*; ubi inveniens locum aliquantulum hu- 
midiorem, quo effosso corpus meum invenies; inde 
quo elevato, in ecclesia beati Eustorgii collocari eum 
facias. » Quo audito mulier, ut erat sanitatis avida, 
auxilio corporis anxia nobilique ?!* prosapia orta, 
cupiens pedes sancti illius deosculari, lacrimis 


multisque orationibus, vigiliis, hymnis, psalmis, 
missarum solemniis multisque elimosinis honora- 
tus, in pretiosa archa marmorea mirifice con- 
ditus est. Hoc facto mulier, qua Deo annuente 
et beati Eugenii meritis et orationibus saluti pri- 
sting reddita est, adhuc in tanti viri exaltatione 
anhelans , ad honcrem ejusdem  decentissimam 
vulturam facere deliberavit. Propterea  conscilio 
suo a viro inito, aliquantulum illi quia vini pas 
rum aut frumenti ad tantum opus sibi cognosceret 
contradicenti, tandem omni spe in Deo fixa, murorum 
convocalis magistris, eorum quoque *'* servitoribus, 
opus diligenter aggressa est. Factum est autem 
bonitate divina prastante, opus summa cum diligen- 


effusis largissimis, exorare fortiter ccpit ut saltem B tia demum perfectum est, et omnia ejus vasa tam in 


vel nomen suum sibi notificaret. Eugenius cui beatus 


respondit dicens : « Meum nomen meumque corpus, - 


si curiose quzecunque dixi egeris, in sarcophago pro- 
cul dubio reperies, » et ita dicens et eani his omni- 
bus iuformans recessit. At mulier virum suum exci- 
tans, cuncta qua ipsa viderat et audiverat omnino 
ignorantem, omnia per ordinem ei enarrare curavit, 
asserens per semetipsam sanitate reintegrata , et 
locum in quo sancti corpus quiesceret scire, et 
cuncta facturam ire. Tandem maritus quasi incre- 
dulus, letus tamen quod conjunx afürmabat, 
summo diei crepusculo acceptis fossoribus , in 
omnibus a conjuge admonitus, perrexit ad lo- 
cum velociter. Interea mulier quam ,  mari- 
tus ** ut antea 
egram domum dimiserat, sciens per omnia illam 
nec se movere posse, fossoribus et ipse de loco 
titubantibus, sana et incolumis in medio eorum 
veloci cursu advenit. Quibus valde mirantibus, 
salute pristina illi a Deo collata per semetipsam 
fossorio terram scindens et illis quodammodo in- 
jurians, viris tamen religiosis quos ipsa advocave- 
rat adstantibus psalmosque studiose canentibus, ad 
corpus Deo annuente perventum est. Qui introspi- 
cientes, juxta caput, ut sanctus retulerat, laminam 
plumbeam, in qua nomen ejus et mortis tempus 
descripta erant, gratuiantes invenerunt, nec non 
corpus ejus ac vestes, ut in die quo missz sunt in 
monumento, invente sunt. Demum in lectica eum 
boni viri religiose imponentes, juxta archam beati 


frumento quam in vino, ut in operis inceptione 
erant plena, sic omnibus quam strenue magistris 
refocillatis, cum tota domo sua et familia, multisque 
pauperibus recreatis, quasi intacta fuissent inventa 
sunt. Quo peracto matrona nobilis, parum quod ege- 
rat cogitans, qualiter perpetuo festum beati Eugenii 
ymnis, orationibus crebrisque visitationibus cleri et 
populi honoraretur, ccpit cogitare perplurimum. 
Interea vir ejus cognita ejusdem voluntate, de qua 
sibi jam antea intimaverat, sciens illam permultum 
in Dei timoratam servitio, in omnibus in quibus suam 
noverat voluntatem, facultatem atque licentiam fide- 
liter ac devote tribuit. Illa vero viri sui domiuio im- 
perantis accepto, convocatis sacerdotibus humanis, 


consueverat infirmam atque C videlicet humanarum legum judicibus et viris multis 


nobilissimis, predia e quibus beati Eugenii festum 
honorifice annuatim cum omnibus ordinibus cele- 
braretur, disposuit et firmissime ordinavit. E quibus 
usque hodie et ?'" semper, Deo annuente et beato 
Eugenio pro ea atque universis Christo devotis inter- 
pellante, summa cum devotione celebratur. 
15. (Ann. 711.) Querimonia beati Benedicti archi- 
episcopi Mediolanensis 5" : « Summo (66) celorum 
conditori, terrarumque universarum factori, gen- 
tiumque cunctarum auctori, creaturarum universa- 
rum creatori, cceli terreque stabilimentum, angelorum 
et hominum ac fidei catholic: et sedis apostolice 
unicum monimentum , orphanorum et viduarum 
ecclesiarumque universarum solidum  stabilimen- 


Dtum, Patri et Filio ac Sancto Spiritui gratias refero 


, VARLE LECTIONES. 


95 ifa A*'*. A*. Bl. indumentis vestitus B. Ber. 
B. fossionibus A*. B. 
altare B. 


** adhelete A". athleta Ber. 
* ita B. eorum quorumve Ber. eorumque A*. Bl. Ὁ" 


1 310 . 81 4 ** Ber. 
» immensa, Ber. B een B. deest r2 εἶσ. 
nobilisque B. Ber. HÀ MS 
deest Ber. Mediolani in 


synodo, eo quia papa Constantinus ipsum archiepiscopum privaverat consecralione episcopt Papiensis 
contra antiquam consuetudinem A**. B. Bl. Q. b. Ben. a. Mediolanensis super Papiensis episcopi consecra- 
tone, quam sui antecessores usque ad sui tempus quiete ac caritative celebraverant, residente cathedre 
Romans Constantino pontiflce. Hic autem cum omnia summa cum dispensatione ecclesiarum tractare et 
definire negotia debuit, nihil ducens orbis totius per Dominum dominari, si consecratione Papiensis 
ecclesi: careret, inlicite et sine causa veritatis fastu injustitie sibi hunc usurpavit honorem. Et quam 
Sine rationis causa adquisivit, ecclesia inlicite spoliata, m. pontiflcale Romanorum si legeris, lector beni- 
gne, reperies. habet A*. . 
NOTAE. 


(66) Hanc orationem flctitiam esse probavit Cl. Pauli Historiam Eang., VI, 99, et Vitam Constantini 
Muratorius Anecd. vol. 1, p. 240. De re ipsa v. papse. 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


860 


immensas, pontificem quod talem sancte sedi apo- À derat universa , inferentes injurias alicui injuste 


stolice virum clementer eligere ac misericorditer 
ordinare sua ineffabili pietate disposuit. Unde 
chorus universus episcoporum, sacerdotum colle- 
gium sedule reminiscat generi humano benigne ac 
misericorditer providere, cum huic sancte sedi 
virum hujusmodi discretum, illustrem, orthodoxum, 
et praeesse et prz:eordinare summa cum pietate dispo- 
suit; qui operibus bonis, admonitionibus sanctis 
orbem sibi commissum confortare et errantes docere 
non desinit. » De quo Veritas ait: « Ego pro te regavi, 
Petre, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando 
conversus confirma fratres tuos (Luc. xxn, 32). » 
Quamobrem Dei et vestri, pater venerande, atque 
hujus sancti concilii coadjutus presentia et confor- 


condempnans, ac inlicite sufferentes a malis mise- 
ricordia, dextera, legisque cerimoniis defendendo, 
benigne sustentat. At iniquitatis judex, cuncta pretio 
subvertens negotia, qua legis sunt obscurat ac qua 
temporaliter arrident criminose exaltat; a quibus 
justitie amator se cotidie Dei protegente dextra 
custodit. Justiliam discamus itaque, unde Ysaias 
propheta Spiritu sancto repletus dicit : « Justitiam 
discite, qui habitatis terram (Isai. xxvi, 9). » Ve- 
nerande pater, potestatem culminis Romani ratio 
vincat divina. Unde beatus Ambrosius ait : « De- 
cet ut ratio vincat potestatem. » Judicium cau- 
sarum quserimonie nostre justum judicate ; unde 
Dominus per Zachariam loquitur, dicens : « Justum 


tatus clementia, ego Benedictus Mediolanensis ar- B judicium et pacificum judicate, et nolite retinere 
chiepiscopus causam nostre ecclesie , qus Dei malitiam fratris vestri in cordibus vestris (Zachar. 
dispositionibus et beati Barnabs apostoli doctrinis σαι, 16). » Et David : « De vultu tuo judicium meum 
ac miraculis refloruit, nuncque gloriosissimi con- prodeat, oculi mei videant wquitatem (Psal. xvi, 
fessoris Ambrosii ornata disciplinis , honoranda 2). » At ut nostre ecclesi: nostreque querimoniz 
virtutibus prefulget, cujus reverentia et caritate de- veritatem enucleatius ac verissime aperiam, de- 
bita vestro ductus conspectui et huic sancto conven- cem Romanorum pontificum privilegia , quas de 
tui me ex longo representare disposui, voce, qua consecratione Ticinensis ecclesie dico asserentia 
possum, longo confectus senio, pandere et reserare atque sub anathematis mucrone rigide ab universis 
curabo. Igitur cum Mediolanensis ecclesia, Dei et episcopis interdicentia, solita pietate cognoscite. 
beati Ambrosii factis *'* et virtutibus exaltata, ac Quia etiam nostra civitas qualiter ab ipsis primordiis 


multis episcopis per multa jam tempora anteceden- 
tia sublimata, nunc consecratione ecclesiz: Papiensis 
injuste expoliata, vobis humiliter ac devote conque- 
ritur : quz inter ceteros nostre ecclesix suffraga- 
neos beati Syri meritis primicerii privilegium nunc 
usque nostre cause indicium summo vigore tenuit, 
at nunc Romane sedis dignitatibus et majorum 
honoribus ambitiosa, sua et propria metropoli in- 
licite derelicta et injuste destituta , ut consecra- 
tionem furtive acciperet, Romanum adiit pontifi- 
cem. Quam nostra ecclesía per tempora jam multa, 
annorum longo curriculo antecedentia, a tempore 
beati Barnabz apostoli usque mei presentiam, qui 
per annos quadraginta sedem residere *^ mediola- 
nensem (67), atque inibi episcopum Gregorium 
humiliter consecravit, habuit, et caritative Deo opitu- 
lante tenuit. Nunc itaque vestra succurrente cle- 
mentia sanctisque collaudantibus canonibus, quod 
injuste nostra ecclesia amisit, adipisci valeat, fide- 
liter ac devote exoramus. Prosit nobis vestra sa- 
pientia, omnibus praeferenda disciplinis. Qui enim 
omnibus preest, omnibus prodesse debita paterni- 
tate condecet, nulli nocere neminique invidere, nulli 


inculta et exaltata cura diligenti majorum perman- 
sit per Romanos imperatores ac consules patricios 
ejusdem urbis accolas, cum orbis uno regeretur 
imperio, attente cognoscite. Quam (68) tamen, ut in 
situ descriplionis ejusdem comperi, annosam 9 
postmodum Romani reges et ** principes, expulsis 
Senonum populis, longe melius sublimantes opere 
mirifico ** auxerunt, locantes in ea more patrio 
eximium augustorum dignitati palatium  imperia- 
le 335, theatrum, aumatium, thermas, viridarium 
amenum *** floribus diversis et odoribus variis de- 
lectabile, arenam lapidibus et magisteriis admiran- 
dam, in qua Itali: cives universi consedere et ab 
uno oratore concionari possent competenter. Ob 
quam enim 335 causam sepissime ab eisdem post- 
modum augustis frequentari et ** incoli et honorari 
super cunctas Italie civitates adhorta est, maxime 
quod esset inibi saluberrimi aeris aptissima tempe- 
ries, locusque ad usus domesticos inrefragabiliter 
paratissimus. Exinde, pater venerande , sancta 
christianitate orbi apparente universo, sicut audivit 
illico Deo credidit, sancto Barnaba apostolo a Spiritu 
sancto inibi destinato et fidem orthodoxam fideliter 


ecclesie honorem ac dignitatis praerogativam usur- predicante; a quo enim nostra ecclesia ab ipsis 


pare, discretus et judex summa justitie lance pon- 


primordiis caput Italie per sedem metropolitanam 


VARLE LECTIONES. 


5^ ia A**. facetiis A*. B. sed hic ab alio corr. 


829 ἢ r. et desunt ib. 8380. m. desunt ib. 


desunt ib. 826 deest ib. 


** deest ap. Anon de situ Med. 
9 fr. coepit et i. eo quod ib. 


80 resideo Bl. 55 deest ap. Anon. de situ Med. 


825. amgnnum — competenter 


NOT &. 
(67) At. a. 681 demum electus est. Sed totus locus — pienses episcopos inveni. 


corruptus esse videtur, nec Gregorium inter Pa- 


(68) Murat. SS. I^, p. 204. 


861 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. Il. 


Dei dispensante clementia tenuit, et Deo largiente A nus cum se videret morti accelerare, ut in sanct 


in seternum tenebit. Quamobrem cathedra Medio- 
lanensis ab ipso apostolo exaltata decenter et su- 
blimata competenter, Dei dextra et beati Petri re- 
migio refloruit. Quod enim verissime reperimus in 
nostris annalibus, et ejus descriptione adventus et 
sancti Anatalon vita de discipulis Domini, unus 
discipulus fidelissimus fldelissime et certissime di- 
cens : « Qui ** post Romanam arcem famosissi- 
mam *** jam tunc habebatur civitas szepedicta Me- 
diolanum, quippe qux pari ditione sublimis, secunda 
post ipsam, ut prefatus sum, augustales occidui im- 
perii infulas tetendebat *€, » Itaque sanctus Dei 
dispensante clementia sanxit *' Barnabas apostolus, 
" ut Mediolanenses, quam imperatores noverat super 


Epiphanii vita (c. 4) (09) habetur, duxit sanctum 
Epiphanium Mediolanum , et dixit ad episcopum 
Protaxium et ordines quos inibi invenit : « Ecce 
filii, jam mea ** ztas mes vit?» cursum complevit. 
Commendo civitatem, commendo ecclesiam , com- 
mendo hunc, cujus labori et gratie debeo, quod 
usque ad hoc tempus vixi grandzvus ** et debilis ; 
cujus corporea felicitas ** et virtus anime imbecili- 
tatem meam portavit sine fastidio. » Item in eadem 
(c. 5) : « Ducitur beatus Epiphanius Mediolanum 
adhuc reluctans, et magna, si dimitteretur, munera 
promittens; qui, ut fleret, noluit spondere vel mi- 
nima. Consecratur autem "' a beato Protaxio sancti 
Ambrosii antecessore, catholice ecclesie propu- 


cunctas [1411 civitates sublimasse, ea ipse quam DB gnatore firmissimo, summa cum devotione ac cele- 


sanctis przedicationibus primitus fundaverat, princi- 
palis ecclesiastici culminis sedes, aliarumque in, ea 
provincia ecclesiarum metropolis perpetualiter ha- 
beatur. Cui *5 profecto urbi, ut in vita sancti Ana- 
talon, quem inibi consecraverat Yerosolimis proces- 
surus, inveni, tantum privilegii munus sanctus 
Anatalon a suo noverat magistro concessum, ut sicut 
inter reliquas Italicarum provinciarum urbes, earum 
duntaxat qua occidentalem usque ** marginem ab 
Italie sinu ** protenduntur, post Romanam arcem 
intenti sub solio ** eminentia **, atque auliculo- 
rum ?" conventu frequentissimo principales vide- 
bantur 5; ita ** ecclesiastice ditionis praerogativa 
post Romuleam sedem cunctas excelleret. In hunc 


britate cunctorum. » Preterea testimonium , pater 
venerande, cape certissimum, cui dubitare aut re- 
fragare periculosum et crimiínosum sancti patres 
decrevere, Legitur enim in vita sancti Ambrosii 
(c. 46' patroni nostri ac ecclesiarum  universa- 
rum ** tutoris : « Ordinato sacerdote ecclesix Ti- 
cinensis incidit in infirmitatem. » Cura est itaque 
pater venerande , sicut sanctus Fabianus papa suo 
in decreto (70) asserit « vestra sollicitudini adhi- 
benda, ut ea qua sunt ab apostolis eorumque suc- 
cessoribus ordinata ac sancti "* Spiritus gratia 
constituta, nec dissimulatione negligere nec aliqua 
presumptio valeat perturbare. » Sed sicut hoc quod 
rationis exigebat utilitas oportuit deflnire, ita quod 


modum et ipse prefatus antistes nil a suo institutore C definitum est non debet violari * Pater venerande, 


discrepans ** metropolitanam **' idem cathedram pro 
futuris temporibus Christi statuit esse fidelibus, 
quatenus affinium "* populorum antitistes, hoc est 
Veneti, Ligurie, mili», Retie, Alpiscotie, quot- 
quot fuerint in sancta matre ecclesia futuri, per has 
sepedictas provincias caput quoddam et decus in- 
signe post Romanum pontificem habere debebant ** 
Mediolanensis sedis praesulem metropolitanum. Ita- 
que ecclesia Mediolanensis, his et aliis muitis fulta 
et ornata remigiis, fere cum honoribus his omnibus 
usque ad mei tempus, Dei misericordia et beati 
Ambrosii meritis devote pervenit. Sed ut ex causis 
multís, e quibus nostre querimonix causa munitur 
decenter atque tuetur competenter, quorumdam 


sanctorum episcoporum Papiensium testimonium, D 


Crispini et Epiphani percipe. Sanctus enim Crispi- 


precipue vestre paternitatis reverentiam atque hu- 
jus sancti concilii caritatem vicariam caritative 
exoro ac obnixe, a parte Dei et sancti Ambrosli 
contendendo *'', ut nullus episcopus nostre eeclesie 
suffraganeum, maxime hupnc Papiensem , de quo 
hujus sancti concilii clementi: conqueror, retinere 
ac ordinare fraternitatis vestre: perturbator presu- 
mat. Quod si evenerit, accipientis et ordinantis ir- 
rita et vacua sit in perpetuum ordinatio. Unde san- 
ctus Systus papa suo in decreto (71) divinitus amo- 
nitus magisterio dicit : « Nulius episcopus presumat . 
alterius parrochianum retinere aut ordinare vel 
judicare absque ejus voluntate. Quia sicut irrita 
erit ejus ordinatio, et ** ita dijudicatio. Nam 
qui eum ordinare non potuit, nec judicare nul- 
latenus !* poterit. » Pater venerande, unaqueque 


VARLE LECTIONES. 
** quoniam ib. p. 206. quz Bl. 333. famosissima 1b. ** retentabat ib. ὅ3: Preter quod s. ut Mediola- 


uensis quam ipse fundaverat — habeatur. ib. *'* C. p. u. tantum p. a suo, etc., ib. p. 
8. ita correxit Bethm. idemque ap. Anon. legitur ; sumi codd. finibus BI. 
826 ita. B. et Anon. subsellio. em. A*. s. s. eminenti A'* BI. 81 populorum Bi. 

9? ita ut A*. 
B. aium A**. omnium Bl. 


rum Anon. ** principari videbatur Anon. 
9"! ifa Anon. animum A*. 


. 95 versus ib. 
935 3. nitentis structure e. Anon. 
auriculorum A**. aulico- 

*! metropolitani Amon. 
. 8. p. Anonimus hic deserit. 


disipans B. 
*3 debeant 


δ me ctas compellit ad transitum, jam originariam ad suum jus revocat terra particulam. Enn. ** et gr. 


Enn. 835 soliditas id. *" C. cum omni celebritate cunctorum íd. * universorum B. 


8. 8. instituta n. dissimulatio vulg. 
vulg. *'** ullatenus νι. 


9 ita B. itaque d. e. n. debere v. A*. Bi. *'! contendo BI. 


** ac instigante 
9" ita οἱ 


NOT.&. 


69) Auct. Ennodio. Acta SS. Jan. Il, p. 364. 
Ὁ) In ep. ad episc. orient. in coll. Isidori. 


— (71) Sixti II ep. ad. Hisp. in coll. Isidori. 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


804 


metropolis ac sedes *'* apostolica qua universis A mantes perturbabantur. Quid multa ? Deo annuente 


prepollet dignitatibus, suos terminos a sanctis 
patribus constitutos ordinative nunc usque tenet, de 
quibus papa Calistus suo in decreto (72) dicit : 
« Nemo alterius terminos presumptione illicita 
usurpet, unde Dominus loquitur dicens : Ne trans- 
grediaris terminos antiquos, quos posuerunt patres 
tui (Prov. xxii, 28). » Itaque unaquaeque ecclesia, 
qui sanctis fldem majoribus servare desiderat ac 
sanctorum decreta honorare contendit, nostra que- 
rimoniz fideliter et caritative, ut sibi ne similia pa- 
tiatur provideat. » 

16. Inter ** omnia grandia eximiaque acta, in qui- 
bus ecclesia Ambrosiana dilacerata a perfidis regibus 
et a sevissimis hostibus dirissime perpessa est, quod- 


et beato Ambrosio "* interpellante, ingressus sibi 
omnino prohibitus est. Tandem populi videns volun- 
tatem, aliquantulum se letum simulans et quasi 
parum hoc paucipendisset, tenens sub pectore vulnus 
plusquam quisquam esset ratus, ad palatium Am- 
brosianum haud longe ab ecclesia ejusdem hospi- 
tatus sedit. Ea tempestate Walpertus archiepisco- 
pus, cathedram regens Ambrosianam, vir indolis 
bone, juvenis tamen et ut tempus habebat militaris, 
satis attente conscilio et suorum militum armis 
insistens regi deserviebat. Erat namque regi episco- 
pus carus, conscilio venerandus, et in cunctis ne- 
gotiis imperialibus judex fidelissimus. Itaque cum 
de quacunque causa multis judicibus astantibus 


dam magnum et laude dignissimum scribere satagebo. B sententiam proferre curabat, cuncti *9 unanimiter 


Quod quando quomodoque factum sit aut a quo rege 
aut a quo archiepiscopo aut ob quam causam, inve- 
stigandum fore cognovi. Igitur regis Alberti tempore, 
cum idem summo imperii Romani culmine, sicut 
tanto decebat viro, magnifice frueretur, Francigena 
natus atque ex ipsis prosapie sue originem duxis- 
set, diviclis et superatis Gothorum populis, qui in 
Italie partibus ad devastandos fines et urbes et 
gentes confluxerant , nec non Ungaricis procul 
expulsis longeque remotis, quos gens Italiz ab illis 
valde olim attrita cognovit : rex Albertus cum stre. 
nuissimorum militum agmine magno stipatus, securus 
9! ber Italiz loca proficisceretur, tandem Mediolanum 
iter direxit, quam per multa noverat tempora post 
decessum Brenonis, 
urbes quas construxerat miriflce adornavit et ador- 
natam decentissime multis honoribus superexaltavit. 
et qui*" postea, prout erat in cunctis usibus hu- 
manis salutifera, ab universis imperatoribus Ro- 
manis exaltatam, maximeque ab Hadriano et Nerva 
ejus fllio atque honorabilissimo et decentissimo rege 


Trajano, nec non Maximiano rege crudelissimo, pa- 


latiis supra portas septem jussis imperialibus ma- 
gnifice elevatis, super cunctas Italie urbes quasi 
rose amonissim: floruisset 38, Qui cum Mediola- 
num venisset, palatium Maximiani, quod situm est 
infra monia urbis, vel Trajani juxta thermas sancti 
Georgii locatum , velociter praparari precepit, 
ignorans, ut ipse postea simulabat, quod nullus rex 


illico obtemperabant. Aliquantis autem transactis 
annis, cum Walpertus universi negotia regni, a 
rege fidelissimus probatus, curiose ac sedule di- 
spensaret, canes palatini nimia invidia quasi rane 
turgidi, clanculo imperatori Walpertum criminose 
accusarunt. Itaque rex falsa occasione accepta, su- 
per Walpertum et totam civitatem quasi leo arden- 
tibus oculis , mortem cruciatibus diversis intermi- 
nans, insanire ac fremere cepit. Quamobrem Wal- 
perius, regem virum vesanum et furiosum cogno- 
Scens, ipsum  inrationabiliter commotum , magis 
scientia animi, quam armorum viribus cade data 
inmensa demoliri regni *!, sub quoddam negotium 
simulans se pergere trans montes, Ottonem Theu- 


qui eam post omnes Italie C tonicum Theutoniz fere totius ducem, ut de regno 


se intomitteret, Romano fretus favore , suorum 
episcoporum ac militum Mediolanensium suffragiis 
aggressus est. Itaque ordinato conscilio, Otto super 
omnes gentes et thesauros Walperto et ejus consci- 
liis confidens, in paucis diebus, Walperto comi- 
tante, inenarrabili militum vallatus multitudine venit 
in Italiam. Dum haec acta fuissent, Walpertus con- 
vocatis episcopis, ducibus, marchionibus omnibusque 
Italie primatibus, de superbia Alberti, Mediolani 
honorifice suscepti 355, conquestus est. Igitur spreta 
Alberti ac suz gentis totius superbia, qui Italiam 
quasi ancillam dominabantur, Otto ab omnibus in 
regnum cum triumphis Mediolanum electus et su- 
blimatus est. Interea Walperto misteria divina cele- 


ἃ tempore beati Ambrosii, in cujus presidiis civitas D brante, multis episcopis circumstantibus, rex omnia 


Mediolanensis super omnes Itali: urbes ab ingressu 
imperatoris libertatem acquisivit, urbem hanc in- 
troisset. Quo audito cives aliquantulum suspecti, si 
aut hostium incursione aut civium perturbatione 
aut alio pravo ingenio hoc cogitasset, tacite ri- 


regalia, lanceam in qua clavus Domini habebatur, et 
ensem regalem, bipennem, balteum, clamidem im- 
perialem, omnesque regias vestes super altare beati 
Ambrosii deposuit. Perficientibus atque celebran- 
tibus clericis omnibusque Ambrosianis ordinibus 


VARLE LECTIONES. 


9" ita A*. B. a sede A**. Bl. ** Tilulus : 


Bi. 


Bl. susceptus A*. B. 


Incipit de Wa 


Walpertus archiepiscopus Albertum regem privavit regno. re 
5* floruisse Bi. *" pro ea addit B. ** cuncta B. 


erto piscopo et rege Alberto. A*. Qualiter 
al A**. Bl. secutus A*. B. 3517 quam 
δ: regnum "ruodam negotio Bl. "5 itg A**. 


NOTE. 


(72) Ep. ad Gall. ib. Hec in brevius contraxit. 


865 


gnanimus archiepiscopus omnibus regalibus indu- 
mentis cum manipulo subdiacone, corona superim- 
posita, astantibus beati Ambrosii suffraganeis uni- 
versis multisque ducibus atque marchionibus, de- 
centissime et mirifice Ottonem regem conlaudatum 
et per omnia confirmatum induit atque perunxit. 
Quo facto rex paucis commoratus diebus Mediolanum, 
consilio Walperti edoctus, cujus probitatem atque 
industriam ultra omnes et super omnes habebat sa- 
pientes, festinanter Albertum in cunctis '* przoce 
cupans negotiis, universis tantum episcopis ex om- 
nibus Italie civitatibus, nec non ducibus, marchioni- 
bus, capitaneis, valvassoribus, Ottonem Walperti 
amore comitantibus, cum innumerabili atque ineffa- 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. —- LIB. il. 
divinarum solempnitatum misteriis, Walpertus ma- ἃ 


806 


scretus,| 
Vultus habens angelorum, et est pater or- 
phanorum.) 
Te, Alberte, decet nemus, et Ottonem ma- 
net decus.) 
Pro infamia Walperti te decet alga *** regni ; 
Pro regina nunc latrina ** utere jam nunc 
marina ;] 
Pro regali sceptro nostro fruere jam navis 
rostro,] 
Utere vela marina, fruere jam Salonicha **', 
Ut defendas vitam istam, vestes querens et 
farinam.) 
l7. Interea ** dum dignitatem atque magnifi- 
centiam archiepiscoporum supradictorum recolens, 


bili peditum virorum fortium multitudine, Romam B et aliquam magnarum rerum partem, quas magni- 


quo tenderet, iter aggressus est. Tandem Walperto 
per tres dies regem Romam antecedente, ut ipsum 
coram omnium gentium multitudine coronaret, Deo 
adjuvante pervenit. At Albertus cognita regis Otto- 
nis fama et magnificentia, videns se omnino ei armis 
resistere non posse, et Walperti cognitis virtutibus, 
sero quod eum verecundaverat poenitens, perosus 
fere omnibus et celo et terra, ab universis gentibus 
destitutus, meritis exigentibus suis, in insula marina 
qua Corsica vocatur, tristis, miser, imbellis, inhers, 
infelix, occulte, amplius in regno non reversurus, et 
velut fur et latro velociter aufugit. Idem autem per 
tempus rex Otto devicto et effugato Alberto, tripu- 
diantibus universis Roma ab apostolico conclaman- 


fice in Deum et in seculum operati sunt intuendo 
descripsi, saltum ex improviso dando Landulfum 
exilivi, qui, iniquus velut scorpio, in extremis cauda 
torve venando percutiens, majores ecclesiastici or- 
dinis, videlicet archidiaconem,  archipresbyterum 
ceterosque majores, nec non primicerium presbyte- 
rorum, qui coepiscopus vocatur, ceterosque archi- 
presbyteros hujus urbis ecclesiarum decentissime 
per multa tempora ultra omnes hujus seculi cle- 
ricos sublimatos, quadam insania ductus incom. 
peasabiliter et indiscrete et injuste dehonestavit. 
Enim ut archiepiscopatum, quem ipse duris et malis 
artibus patris aquisierat, retineret, universos eccle- 
Siasticos honores atque dignitates, quas ordines 


tibus et collaudantibus universarum gentium populis. C supradicti per multa ad honorem ecclesiarum et 


Walperto tantum astante, coronatus est (an. 962, 
Febr. 2). Interea. omnium regnorum imperio sine 
gentium caede aut ullis sine bellorum periculis 
adepto, Walpertum astantibus universis rex Otto 
extollens, oppida multa regalia in Itali:e partibus 
commorantia decentissime ac honorifice ei donans 
exaltavit, magnificavit, honoriflcavit, οἱ pre omni- 
bus et in omnibus honoriflcando sublimavit. 
Cantilena ** super statum regis Alberti. 
Age, age jam, Alberte, ultra Decium superbe, 
Disce, miser et miselle, quid fuisti aut quid es 
Adest Otto rex nostrorum regens sceptrum 
populorum,] 
Cui debent summam laudem reges regum 
seculorum.] 
Ultra reges habens scire, supra fortes re- 
gens vires,] 
Quos nunc habet mundus iste, superpollet 
satis juste.) 
Manu fortis et jucondus, bellicosus et di- 


beati Ambrosii tempora rexerant atque tenuerant, 
feris et swvissimis laicis tradidit. At priusquam 
hujus rei gesta narrando percurram, in cujus regis 
tempore accidit, cujusque generis et cujus potestatis 
eta quo patre ortus, disserere óperam dabo. Igitur 
tempore Ottonis imperatoris Romani primi, Bonizo 
C3), a quo Landulfus nativitatis sux originem 
duxit, virtute ab imperatore accepta, totam hanc 
urbem velut dux (74) castrum procurando tene- 
bat. Erat enim bonorum militum et strenuissi- 
morum civium raritas inmensa, quos homines ** 
pestilentia vermium invisa et inaudita, qui sub 
pulvere parvissimi Jlatitantes *"'*, ut anguis te- 
terrimus eosque mordens fere consumpserat. Pro- 


D pterea vini sestarium per civitatem denarium unum, 


modium frumenti denarios quatuor, plaustrum 
unum lignorum denarium unum, verveces autem 
aut porcos ceteraque majora animalia ultra quam 
cuiquam modo credibile sit, tempore illo vende- 
bantur (75). Per idem tempus mortuo Gottofredo 


VARLE LECTIONES. 


865 i. c. desunt B. — * suavis addit A*. 


9*5 galgat A*. 


866 Jatina Bl. 857 Salonichina Bl.  ** Titulus: 


Expl. de Walperto. Inc. de Landulfo episcopo et Bonizone ejus patre. A*. De Landulfo de Carchano 


archiepiscopo Mediolanensi et Bonizone ejus genitore. rell. 


omnes. 5379 ]atentes B. 


*9 ifa. A*. οἱ primo B. ubi post correctum est 


NOTE. 


(73) Cf. Arn. I, 10. 
C, 


Cf. Andr. c. 16. Erat enim nobilis Herlem- 


baldus coram seculo quasi duz. 


(76) Porci, arietes et. magni boves dominum non 
reperiebant, imo gratis dabantwr. Flamma c. 132, 
Ct. Giulini II, 378. 


867 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


archiepiscopo (an 9791, Sept. 19). cujus nominis A quorum virtute archiepiscopatum teneret, expoliatis 


memoría perparum apud nos sonat, Bonizo Carca- 
niensi opido oriundus dignitatum avidissimus, suo 
filio Landulfo in pondere auri el argenti magno 
archiepiscopatum Mediolanensem contra omnium 
ordinum clericorum voluntatem adquisivit. Inte- 
rea Landulfus paucis commoratus annis, patre ejus 
male mortuo a quodam Tazonis vernula suo *'! 
in lecto, ad Ottonem imperatorem cursu veloci 
fugiens tetendit. Itaque cum ante regis presentiam 
venisset, et omnia bella quz pater ejus regia ob 
sui honorem imperii egerat, quam ejus fidelissimus 
miles fuisset, narravit; quin etiam multis lacrimis 
multisque promissis eum obtestans, ut ipse ad sui 
honorem ei imperii dignitatem et Bonizonis ductus 


injuste clericis ecclesiarum, per detestandam in- 
vestituram plebes illas dando sublimavit. Quin 
etiam propinquis quos in Carcanensi oppido habebat, 
de beati Ambrosii archiepiscopatus bonis, quibus 
ipse fruebatur indignus, quadraginta milia mo- 
dios terre fructuum, ut illos ultra omnes ditaret 
vicinos, per feudum dedit. 

18. (4n. 998.) Veniens *?' autem Arnulfus a 1na- 
gno Walperto quintus viriliter episcopatum regeus, 
mortuo tamen Ottone, quem Walpertus unxit in 
regem, regali curia Ottonis IIÍ regis, filius Ottonis 1}, 
decenter secundum tempus serviebat. Erat enim 
Otto Ottonis filius secundi a filio "* conjugali, mortua 
conjuge ex qua sibi filium masculum minime genuerat, 


caritate, quem ipse super omnes bonis actibus op-B alienus. Qui cum in castitate videns per humanam fra- 


timoque servitio probando amaverat, nec non ut 
superbiam tante civitatis compescendo humiliaret; 
Mediolanum armis atque gentium populis diversa- 
rum munilus, iu fortitudine magna et brachio ex- 
tento circeumveniret.. Quamobrem rex Otto II velut 
leo commotus, cum Landulfo ineffabili gentium 
barbararum et militum strenuissimorum gente stipa- 
tus veniens Mediolanum, totamque civitatem ma- 
chinis et diversis tormentis circumdans, omni ta- 
men sine bello consedit. Nocte denique eadem visio 
reverenda superveniens, Landulfum longo abore 
duroque itinere confectum verbis suavissimis omnia 
inferni tormenta merentibus illi ostendens, et quam 
suavia loca atque premia sempiterna illos qui Deum 


gilitatem persistere se non posse, gravissimum ducens 
fore crimen, regem ?'* aut adulteriis sordidari aut 
fornicationibus coinquinari : tandem Arnulfum, cum 
quo se de conjuge congrue consciliaretur, advocari 
precepit. Itaque Arnulfus cum ante imperatoris 
faciem advenisset, rex e solio surgens honorifice 
cum suscepit. Tandem conscilio accepto, ad impe- 
ratorem Constantinopolitanum, ut filiam suam ul- 
tra omnes virgines splendidissimam sibi conjugio 
*" sociaret, Arnulfum ineffabili thesauri argentique 
pondere honustum curialiter direxit. At Arnulfus 
omnibus affluens divitiis, cum in curiam Constanti- 
nopolitanam receptus tamen honorifice ab impera- 
Lore admirabilique militum ac clericorum exercitu 


timent et operibus bonis fideliter usque ad finem C stipatus venisset, per aliquos dies moratus, et cum 


perseverant et manent, ipsum perterruit. Propterea 
Landulfuüs divinis intrinsecus verbis exasperatus, 
Dei timore et beati Ambrosii reverentia tactus, 
videns pro sui tantum honore populum, quem ma- 
ture periturum audierat, civesque quadam pertina- 
cia sibimetipsis hostes factos, et fllios paulo antea 
sibi caros, nunc nequiter in gladiis coadunatos 
dirissimis in mortem saevissime paratos esse; co- 
gnoscens vidensque quod illis ira regis et gentium 
in spolia hostium in quorum *" gaudentium posset 
evenire, omnino obriguit. Itaque convocatis aliquan- 
tis ex urbe nobilibus, rege tamen primo ignorante, 


suis omnibus ex longo itenere ac labore fatigatis 
recreatus, equum imperialem, quem Otto impera- 
tor Romanus sibi ad hujus laboris solamen dona- 
verat, substrato pallio admirabili, ferris aureis et 
clavis argenteis pedum ungulis abrasis curiose ap- 
tari fecit. Igitur hujus rei fama per palatia regis 
incunctanter volante rem milites palatini inauditam 
audientes, universi coram imperatore more solito 
astantes, vehementer admirati sunt. Enim hoc Ar- 
nulfus ad honorem Romani imperii, excellentiz at- 
que magnificentiz regis Ottonis, totiusque Italiz fe- 
cerat. Tandem cum Arnulfus archiepiscopus 575 magno 


postea vero durissime consentiente, pollicens illis ducatu militum stipatus, quos pellibus martulinis aut 
omnes plebes omnesque dignitates atque xenodos . cibelinis, aut renonibus variis et hermelinis orpaverat, 
chia, que omnia majores ordinarii atque primice-'" quibus imperator mirifice eum imbuerat, ab impe- 
rius decumanorum, archipresbyteri et cimiliarchi ratore de fllia ejus esset securus, et ipse ante faciem 
hujus urbis ecclesiarum tenebant, jurejurando asse- ejus solus, astantibus multis episcopis et aliis sum- 
rens pactum usque detestabile pactatus est. Quod ma magnaeque dignitatis, quibus ante presentiam 
factum regem minime latuit; et quamvis multis ex . imperatoris sedere non licet, super cicotergitronum 


eausis in cives crudeliter maniaverat 375, tamen 
amicitia civitatis redintegrata per plurimum gavisus 
est. Hoc facto Landulfus civitatem introgresso, rex 
Otto omnibus salutatis in partibus Ligurie secessit. 
Quo in tempore Landulfus omnes milites majores, 


819 sederet, multis per interpretem rebus sermocina- 
tis, quod intus Arnulfus erat foris apparuit. Interea 
imperator Árnulfum, ut secum venatum quasi ad 
depellendas corporum gravitudines iret, precatus 
est. Arnulfus autem voce benigna, primo paululum 


VARLE LECTIONES. 


?'! Sua B. 
Landulfo archiepiscopo. Inc. de Arnulfo archiepiscop 
815. i(6 codd. consilio corr. Murat. 378 regis ΒΞ. ὃ 


?* ita A*. B. h. occisorum g. Bl. an iniquorum ἢ W. 
o. A*. De Arnulpho archiepiscopo et ejus gestis. 
s.inc. B. "538 dees , 


δι Tifulus : Expl. de 
rell. 


818 minaverat B. 


(B. — "* cicoigtronum A*. B. 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. Il. 


870 


tacitus inter se cogitans ordinem episcopalem, in À pater ejus. » (Joan. vri, 44). Cui aliquis catholica im- 


quibus exercere se debet, tandem dixit : Ego enim, 
vobis si placel, qua hora meas venaliones insequi so- 
litus sum, meis armis meisque militibus crastino die 
mediane ad vos veniens preparalus ero. At impera- 
tor, de quibus armis quibusque militibus Arnulfus 
dixisset, minime per interpretem ipso balbutiente 
intellexit. Veniens autem Arnulfus die statuta, 
episcopalibus indumentis ornatus cum stola, sine qua 
numquam foris aut in civitate ullis negotiis interve- 
nientibus aut perturbationibus esse solitus fuit, et 
crisma, honorabilissimisque clericorum ordinibus 
vallatus, quos secum tulerat, et tribus cum ducibus, 
honorandus pervenit ad imperatorem. Quo viso im- 
perator per multum inter se admirans, videns tan- 


butus fide fidem adhibere non debet. Itaque omnibus 
ambagibus omissis, ad portum salutis, velis dimissis 
accelerare festinemus. » Tandem cum in portu per 
tres dies sederet, ut res erat in veritate compertum 
est. Propterea cunctis graviter congemescentibus, 
magnis lamentis magnisque suspiriis Arnulfus et 
regis filia cum omnibus suis ad patriam domum re- 
means separati sunt. 

19. Rex *! autem Otto Ill cum Rome castrum 
Crescentii, quod ipse contra imperium suum erexe- 
rat opere mirifico constructum, per multos obse- 
disset annos, ad ultimum castrum et ipsum Cre- 
scentium ingenio, non armis neque corporis viribus 
cepit (an. 908, Apr. 29). Quin etiam ipsum Crescen- 


tum virum in Dei opere religiosum, sapientem, dis- B tium, nobili progenie ortum oculis turpiter evulsis, 


cretum atque benignum, aliquantulum quod de 
venatione dixerat verecundatus, per omnia laudans 
atque magnrificans ac grece sermocinando ipsum 
extollens subsistit. Quod factum Greci episcopi, 
archiepiscopi, sacerdotes perplurimum, quod *** eo 
in tempore curie insistebant, mirantes, erga Lati- 
nos tantam religionem minime fore credentes, per- 
multum beatum Ambrosium benedicentes dicebant : 
« Decens et competens ratio fuit, ut sicut nos beatus 
Ambrosius usque hodie divinis alit alimentis sacra- 
tissimisque amonitionibus vel suos fllios lacte et 
melle verbi divini informat, sic domnus Arnulfus, 
tanti viri tantique patroni successor, suis nos exem- 
plis modo colifizando informaret. Interea imperator 


ad ultimum omnibus membris detruncatis decapitari 
jussit. Post multum vero non tempus (an. 1002) rex 
Otto cum gravi vgritudine oppressus cruciaretur, et 
omnibus medicis, qui ejus curie atque preceptis 
sollicite serviebant, probatis, quorum medicins aut 
antidoti regi nichil profecerant, fere ab omni salutis 
spe privatus, tandem ei**'* a quodam cubiculario 
relatum est quod Stephania uxor Crescentii de hoc 
morbo ultra omnes discrete sentiret. Quam cum rex 
Sibi advocari przecepisset, cupiens eam bonis factis 
bonisque promissis a dolore sedare mariti, grandia 
dona auri et argenti illi repraesentari jussit. At Ste- 
phania caute aliquantulum de egritudine ejus scis- 
citans, durum habens sub pectore vulnus (77), mc- 


et Arnulfus cum paucis episcopis in unum conve- C dicinis Galeni aut Ypocratis sapientissimi quatinus 
nientes, ex secretis Lractaverunt consiliis. Moratus regem ab inviso morbo liberaret, intromittere se 
autem Arnulfus per tres fere menses apud impera- finxit. Igitur Stephania cum per duodecim dies 
torem, gratia regis adepta, serpentem «neum, regem multis unguentis multisque experimentis fo- 
quem Moyses in deserto divino imperio admonitus  visset, et sola aut cum ancilla intrandi aut exeundi 
comam fiis Israel exaltaverat, imperatori quasivit facultatem haberet, videns se jam tempus ad vindl- 
et habere meruit, et veniens in ecclesia sancti candum maritum praeparatum carpsisse, militibus 
Ambrosii ipsum exaltavit (70). De quo sanctus convocatis palatinis quasi magno cum conscilio omni- 
Ambrosius in Exameron: « Et ipse sicut serpens bus dixit: « O milites, si salutem queritis impe- 
exaltatus, devorat colubres AEgyptiorum. » Demum ratoris et ejus vitam vobis necessariam fore videtis, 
multis et magnis donis ex auro et gemmis dotatus, corium cervinum recens atque sanguinem cursu 
cum filia ejusdem, quam Romano imperatori tra- velocissimo mihi adducite. Est enim ad salutem regis 
deret in conjugio, letus et hilaris fere usque ad valde necessarium. Opere pretium est, ut rex huic 
portum Barianum pervenerat. Ecce enim ex im- cervino unguentis multis peruncto curiosissime in- 
proviso vox humana regia, quam imperator cum  volvatur. » Quod cum milites precepto imperatoris 
ineffabili pondere auri et argenti Arnulfo et sue D urgente nichil mali suspicantes celeriter implentes 
filie donaverat, dicens : Ottonem imperatorem Ro- corium duxissent, Stephania caule et occultissime 
manum mortuum esse (an. 1002. Jan. 23), insonuit. eum unguentis toxico infuso illico perunxit. Itaque 
At Arnulfus vocem hujusmodi audiens, aliquantulum rebus his omnibus preparatis, Stephania studiose 
expavescens, viriliter universos exhortans voce haec omnia se agere simulans, veniens ad regem, 
episcopali omnes intuens dixit: « O fratres, vox enim multis militibus astantibus ipsum omnino nudatum 
hec fantastica ut nos terrefaceret venit; vox est corio illo per multum constringens involvit. Quo 
illius, qui protoplaustos decepit, qui Redemptorem facto Stephania regi silentium imponens, diztaque 
nostrum olim bis terque temptavit; de quo ipsa Ve- ordinata qua rex aleretur, ad quendam ducem caris- 
ritas dixit (Joan. vu, 44) : « mendax est ab initio et simum se ire medendum simulavit. Et factum est, 
VARLE LECTIONES. 
5! Titulus : De morte Ottonis imperatoris. A*. addit : et Stephania. 
NOTE. 
(T7) Cf. Virg. ἔῃ. 1, 96; 1v, 67. 


35$ perplurimi qui Bi. *? deest B. 


(76) V. Giulini III, 9. 





871 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


872 


medicina quam ad regis esset vitam putabant, ad A rando precepit ut, leguminibus a ministris receptis, 


mortem inventa est. Qux» omnia cum Arnulfus vir 
per omnia curiosissimus seriatim et studiose inqui- 
reret, ut Romz gesta erant, cuncta in veritate com- 
peruit. Igitur diversarum multarumque rerum in 
auro et argento ac palliorum diversorum mobilibus 
honustus, visitatis apostolorum reliquiis multisque 
martyribus, quibus Roma usque hodie ornata et 
honoranda a multis frequentatur populis, nec non 
apostolico salutato, ab eademque urbe discedens, 
iter quo Mediolanum repedaret aggressus est. Interea 
Arduinus nobilis et marchio altus, locuples in auro, 
sed scientia parcus, armis prudens, ingenioque 
gnarus ***, paucis consentientibus Italie primatibus, 
Ottone jam mortuo quasi furtim in regem surrexerat. 


et octo fabarum modios elemosynariis studiose ac 
curiose omni die in mane representarent. Insuper 
autem omni mense circa Kalendas nummos multos 
ac novas vestes propriis manibus dabat. Et factum 
est omni 5:18 tempore vite, preter annos in quibus 
aut cum rege aut cum marchionibus aut cum ducibus 
aut cum gentibus extraneis vel cum populo diversis 
occupatus negotiis insistebat, summa cum devotione 
assidue Deo annuente adimpletum est. Interea cum 
domnus Heribertus archiepiscopatum nequiter ἃ 
multis ac varie dilaceratum virtute in magna recu- 
perando viriliter reintegrasset, omnibus sibi rebus 
prosperantibus, in cunctis negotiis episcopalibus 
provide ut bonus pastor oves restauruns, ac suo gre- 


Hoc audiens domnus Arnulfus, paucis commoratus B gi graviter scapulis imponens, strenue Deo vigilabat. 


diebus, sanctse» Marie ac sancti Ambrosii in auro et 
argento palliis et gemmis diversis honoratis ecclesiis, 
in Ronchalia cum omnibus Italie primatibus collo- 
quium staiuit. Ubi cum diverse de regni negotiis 
tractassent, Arduini spreto dominio, quod malis 
artibus usurpaverat, Henricum ** I. Teutonicum, 
scientia illustrem, armis fortissimum  militumque 
copiis abundantem ac divitiis affluentem elegit (78). 
Itaque Henricus 1. convocatus est", veniens in 
Jtaliam, fretus domni Arnulfi aminiculis, imperium 
Romanum hostibus fugatis viriliter rexit et tenuit 
(an. 1004). 

20. Veniens ** autem Heribertus Arnulfi successor 
secundi, viribus fortis atque fortiori insistens tem- 


pore, divina pollens scientia szcularique ingenio C 


astutus, ad universa restauranda quae archiepisco- 
patus quorumdam vitio inepte amiserat ecclesiastica 
sollicitus, infulis prefulgens episcopalibus, cathe- 
dre Ambrosiane sedibus viriliter resedit. In cujus 
tempore (an. 1018) fames non tamen *"' terribilis 
per viginti tenens Italiam annos, populos universos 
invadens graviter arripuit. AL contra beatus Ileri- 
bertus divina intrinsecus motus misericordia, videns 
pauperes egenosque tantos, orphanorum ac viduarum 
copiam immensam, convocari ad se quinque pístorie 
artis magistros precepit. Quibus convocatis pauca 
divina eloquia, ut illos in Dei servitio animaret 
aperuit; et illis mercede pactus divina ob jura im- 
peravit ut die omni ac nocte, quamdiu fames in 


Preterea summa Henrici I. ** imperatoris ductus 
amicitia, quem rex ipse supra omnes mortales in 
regno ac consciliis regi ministrandis fide regia subli- 
maverat, in Roncalia ob regni stabilimentum multis 
cum ducibus et episcopis tempore competenti collo- 
quium decenter construxit (79). 

2]. Ea ** tempestate Eusebius Papiensis episco- 
pus crucem tamquam metropolitanus ante portari 
faciens, copiosus et ab ipsa Copiosa oriundus, sum- 
mo superbie fastu elatus, Mediolanensis culmini 
presulatus cozquari anellans, serotinus colloquio 
venit. Ut autem hunc domnus Heribertus eminus 
vidit, tactus dolore cordis intrinsecus, diu inter se 
tacite suspirans, demum mirantibus universis clara 
voce in medio infit: « Summe Deus sterne, qui 
omnia tua disponis sapientia, qui regibus et prin- 
cipibus legem, ut sui essent juris contenti, sanxisti, 
nec non archiepiscopis metropolitanis ac episcopis 
subordinatis, ut suis legibus spiritualibus a sanctis 
patribus editis et parochis sedule contenti perma- 
nerent, benigne ut medicus accuratissimus pr«esi- 
gnasti : homines isti, qui nimio iniquitatis zelo decus 
et honorem sanctse Ambrosianz metropolitanz eccle- 
siv€ obfuscare conantur, obliti legis paternz» ac ma- 
jorum reverentia, unde procedunt? Enim qui con- 
dam sancto et reverentissimo Benedicto antecessori 
nostro de Papiensis episcopatus consecratione in sy- 
nodo Romana ** conquerenti injuste causaverit, 
animum ducis ingerens, non patris affectum reti- 


Italie partibus maneret, omni alio labore intermisso, D nens, sine lege pastoris inlicite suo ad consecran- 
operi curialiter insisterent, quatinus mixture panes dum domicilio usurpative attraxit, nec civitatem 
et cereris octo milia per diem unamquamque sumo dilexit Papiam, unam et caritativam obedientiam 
in mane suis consignarent ministris. Quin etiam nostris antecessoribus habentem, cujus ecclesiam 
cocos representari ad se domesticos faciens impe- de filia sibi ancillam colligavit *!, nec sancti Am- 
VARLE LECTIONES 

w* ignarus Bl.  ** Alter cod. (i. e. A.) Conradum Bl.  ** c. e. desunt B. Alter cod. — Conradus 
qui altero nomine Cyno c. Bi.  "* Tiiulus : Expl. de Arnulfo arch. Incipit de Heriberto archiepiscopo, 
Α΄". De gestis domini Heriberti archiepiscopi Mediolanensis MXVII. rell. —?*"' tantum Bj.  ** alter cod. 
E e. À.) Cononis. Bl. — ** Titulus : De episcopo Papiensi et archiepiscopo Heriberto. A*. Qualiter episcopus 
apiensis reprehensionibus Heriberti crucem quam premiserat refutavit. rell. — * romano B. 33: s. fecit 
ἃ. C. 


B. 
NOTAE. 
ΤΩ Hoc falsum esse demonstravit Giulini III, 23. scopus erat Rainaldus; Eusebii nulla preterea mentio 
(79) Et hoc colloquium et sequens narratio fictilia — exstat. 
visa sunt comiti Giulini III, 160. Papi» tunc epi- 


873 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. --- LIB. II. 


874 


brosii sedem, ut' sancti predecessores apostolici, À postremo vero ab alio vita, qua est pretiosior auro, 


patrio dilexit affectu. Unde dolores magni et dupli- 
cati cordi inherent meo, sanctam devotionem beati 
Juventii et Crispini nec non et reverentissimi Epi- 
fanii sedule cognoscens, quam in nostra ecclesia 
devote ut matrem sustentantes impenderunt. Qui, 
cum nostra ecclesia, imperatorum et tyrannorum 
sevitia olim pastore viduata, Dei adjutorio quan- 
doque sustentata floruisset, ipsam benignis ammo- 
nitionibus et  consecrationibus refoverunt, hujus 
sanctze ecclesi: primiceriatum et omnium nostrorum 
episcoporum providentiw praerogativam habentes, 
presertim quanti amoris quant:zque diligentia sancto 
confessori nostro fuit Ambrosio, qui, quamvis cor- 
poris molestia gravaretur, inibi sacerdotem in epi- 


ense regio capite abscisso auferebatur. Interea quidam 
transmontanus ante imperatoris presentiam, summa 
multitudine circumstante, de curte Lenci super He- 
ribertum archiepiscopum conquestus est. Hoc audito 
Heribertus hac indignatione turbatus neque respon- 
dere neque defendere sese paravit. Tandem e solio 
consurgens, hujuscemodi verbis, ut rex spatium per 
induciam daret, qu:esivit. Unde multis conlatranti- 
bus et regem in iram provocantibus, super Heriber- 
tum nimio odio zelati sunt. Itaque ubi hoc imperator 
cognovit, ira et malorum verbis commotus, oblitus 
quod cum Heriberto fedus fodaverat, ferali ira re- 
pletus, archiepiscopo ut lamentanti legem faceret 
imperavit. Quo recusante, rex ipse e solio consur- 


scopo manu propria ordinare curavit. » Quo audito, B gens regio, ut Heribertus capereretur precepit. At 


animis omnium circumstantium magis ac magis 
exardescentibus, qui multa seva ac aspera prelia 
ob beati Ambrosii amorem, cade data immensa ac 
a Deo data vietoria sustinuerant, crux quam Euxe- 
bius sibi anteferri fastu superbie prsemittebat, ab 
ipso summa humilitate ac devotione debita coram 
omni multitudine refutata est; qus usque hodie, 
plurimum crystalli habens, in sanct: Maria secre- 
tario in testimonio posterorum decenter custoditur. 


milites, quant: dignitatis quantzeque magnificentia 
Heribertus esset cognoscentes, timentes manus in 
illum mittere, paulum sustiterunt. Demum Heriber- 
tus regem ad pristinam amicitiam, qualiter in re- 
gno ipse eum adjuvaverat et strenue fecerat viribus 
omnibus, altis revocans verbis frustra laboravit. 
Venientes autem canes palatini et scvissimi Teuto- 
nici, qui nesciunt quid sit inter dexteram et sini- 
stram (80), et jumenta multa, Heribertum detinue- 


22. Per ** idem tempus (1037) cum Conradus runt. Hoc facto omnis regis οἱ legis vigor "*, 
imperator Papis, circumstante exercitu, imperia- judicibus et ducibus omnibusque episcopis atque 
libus prefulgens dignitatibus consedisset, universis marchionibus per diversa quadam ira commotis ac 
qui ecclesiarum beneficia invaserant, aut qui homi-  perstrepentibus ***, dissolutus est. Quo detento, fama 
cidia injuste commiserant, aut orphanorum aut vi- ad concives ac filios suos Deoque adoptivos citissime 
duarum predia devastando contriverant, et omnibus Ü pervenit. Propterea hujus urbis nobiles sine mora 
qui injuste a perfidis hominibus per aliquam causam per omnes Itali: partes currentes, multos episcopos, 


cruciabantur, ut sui imperii vigor exigebat, secun- 
dum legem facere humanam et judicare decrevit. 
Itaque conspiciens multos in Italie partibus circum- 
spersos sine lege, sine fcedere, omni dimisso ti- 
more inhumaniter invicem offendere, ut omhes 
a malo in bonum revocaret, quatinus qui sine 
lege omnia habentes promiscua inlicite sese exer- 
cuerant, per legem districte judicarentur, edicto 
per diversas ltali& provincias volante hujus rei 
causa diem statuit. Quo audito orphani multi 
vidueque multe, quamplurimi duces multique 
episcopi, velut aqua in sentina, Papia ante impe- 
ratoris aspectum unusquisque de propria conquerens 
injuría confluxere. In quo loco, prout erat offensionis 
causa, alii restituebatur pro facti emendatione 
optimi auri libra aut argenti marcha, et alii, sicut 
rei causa habebat, indicabatur ** secundum legem 
» ; quin etiam aliis secundum legis precepta ma- 
nus truncabantur, aliis oculi funditus eruebantur, 


duces, civitates sollicitando, consilium mirabile inie- 
runt. Interea omnes Mediolanensium concives, ma- 
jores setate ac minores, sacerdotes, clerici ac 
matrone nobiles et sanctimoniales, omnibus orna- 
mentis adjectis, cinere et cilicio induti, corpora 
sanctorum jejuniis et orationibus, litaniis et crebris 
vigiliis Deum supplicando visttabant. Et cum longa- 
jejunia *" fere usque ad noctem ducerent, coctum 
quod comedere debebant, pauperibus summa cum 
reverentia tribuebant, quod, velut flliis mortuis 
omnique substantia habitantium viribus iniquorum 
abrasa, tristi vultu et merenti animo consistebant. 
At sacerdotes et monachi intimis suspiriis magnisque 
lamentis singulos per dies letanias studiose celebrau- 
tes nudis pedibus, multis et magnis mysteriis sup- 
plicantes Dominum et beatum Ambrosium et omnes 
sanctos exorantes, incessanter fatigabantur. Sed , 
Deus, qui cuncta scrutatur occulta, cuncta antequam 
fiant aperta cognoscit, videns omnes Heriberti fideles 


VARLE LECTIONES. 


? Tifulus: De Conrado imperatore durissimo, et d. Heriberto archiep 
9? judicabantur B. —*** |. 4. e. a. s. desunt BI. 


archiepiscopus ab imperatore Papie capitur. re. 
A* jugum B. jugus Bj. 335 comoti p. B. '' deest B. 


iscopo. A*. Qualiter Ileribertus 


NOTJE 
(80) Proverbialis locutio, qua etiam III, 12 utitur, et Arnulfus ITI, 17. 


PATROL. CXLVII. 


875 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


876 


concives, populos vicinos atque longinquos ad libe- A tum clanculo in lecto quiescentem excitate, et velil 


randum et vindicandum ipsum Heribertum usque ad 
mortem obstinatissimos, et ad cedem immensam 
super Conradumac suos sattellites animis et armis prze- 
paratos, ante tempus ad bellum statutum, sine bello 
et gentium utriusque partis sirage Heribertum con- 
silio abbatisse Sancti Sixti, quam ipse consecrave- 
rat, a manibus iniquorum liberavit. Cum enim He- 
ribertus a Cunrado viro invido et odioso ** detentus 
fuisset, non tamen constrictus, ut alii dampnati 
solent, sed curialiter a Teutonicis munitus juxta 
flumen quod Trebia vocatur, non longe a Placentia, 
Dei dispensatione atque ducatu venisset, papilioni- 
bus et ceteris ornamentis consedentibus per aliquot 
dies moratus quievit. Interea Heribertus Teutonico- 
rum gulositatem et animos vino deditos videns at- 
que ** cognoscens, unum de fidelissimis domesticis 
tollens, quod secum habebat, ad abbatissam Sancti 
Sixti, cujus monasterium infra civitatem Placentiz 
situm est, studiose in omnibus quz volebat edoctum 
direxit. Qui ubi omnia seriatim, qui Heriberto in- 
juste evenerant, abbatisse commemorasset, et con- 
silium quo fuerat doctus ei apperuisset : ut. erat et 
100 consiliatrix provida, accuratissime et tacite inter 
se rimari cepit quo ingenio quove conscilio Heri- 
bertum a Teutonicorum manibus eripere et liberare 
posset. Itaque abbatissa, videns Teutonicos vino ni- 
mio inebriari solitos etiam post coenam in nucleolis 
et majoribus nucibus optimo vino interjocare, ul 
ratio fere gentis ', et indiscrete et inconsulte de- 


nolit ipsum accipite, et equos a me deforis a castris 
preparatos ipsum stipantes superascendile, et navi 
praeparata ad Eridani portum accuratissime omni 
depulso timore ipsum deducite. » 

23. Hoc *"* audito Heriberti domesticus, tacito 
sub pectore rimans et hujus rei eventum Dei manu 
commendans, ut erat edoctus omnes alios familia- 
res fidelissimos accuratissime in his omnibus priva- 
tim animando edocuit. Factum est autem Dei 
dispensatione et ejus misericordia opitulante, omnia 
illa, ut predixerat abbatissa Deoque consecrata, 
sine cede seriatim evenerunt. Igitur Heriberti do- 
mestici cum multis donis multisque promissis in 
Teutonicorum amicitiam devenissent, et illis multos 


Bac diversos apparatus et vina diversarum specie- 


rum odore et herbarum virtutibus redolentia in 
primo sero przparassent, ipsos in istis ultropeos 
delectantes, largissime inter cetera vina diversa pro- 
pinantes, ultra modum inebriati sunt. Et cum jam ni- 
mia temulenti ebrietate in potatione fere usque ad no- 
ctem mediam persisterent, et unusquisque suo 
compari ut magis ac magis biberet operam daret, 
aureis et argenteis sifüs (81) superjocantibus, nunc 
oculis torvis voceque terribili invicem . minaren- 
tur, et modo vultu lacrimabili lacrimis largissime 
decurrentbus turgidi et a vino "* inebriati, quid 
agerent omnino ignorantes, et singula membra sua 
non servarent officia, huc et illuc sese prosternerent : 
Heriberti domestici hac cuncta videntes, gaudio 


lectari : hoc modo fallere eos desiderans, viginti C gavisi immenso, illos singulos in stratis bene or- 
onera carnium diversarum et decem plaustra diver- natis velut mortuos portantes collocaverunt. Interea 
sorum vinorum cum multis frugibus ac diversis ad  soporatis et bene facinatis "* Teutonicis, in quorum 
Heribertum magnifice misit, et sola accipiens illum — custodia Heribertus erat, fidelissimi ejus cum jam 
secrete fidelissimum, quem sibi Heribertus miserat, tempus ad negotium statutum prosperis accelerare 
tacite ac sapienter amonendo instruxit quatinus in successibus vidissent, et Teutonici ebrietate nimia 
primo sero, quo apparatus Heriberto archiepiscopo vini diversi perfusi, membris fere mortuis et omnino 
reprzsentati fuissent, omnibus viribus operam darent ebetati iuhoneste quiescerent et terribiliter sterte- 
ut Teutonici nimia czna turgidi, illis studiose nuces rent, sinceri et sui domini salute anxii secretissime 
atque nucleolos frangentes, in quibus delectari ut  Heribertum excitantes, ipsum renuentem, sine cal- 
largius bibant soliti sunt, funditus inebriarentur, ceamentis, nemine illorum sentiente, ab illis eum 
quin etiam omnes Heriberti domestici permultum  abraserunt, et equos superascendentes clanculo 
sese bibere ac manducare simulantes, puri et a vino ad portum citissime pervenerunt. Jam enim navim 
sinceri permanerent ; demum sic facientes, et usque  conscenderant; ecce Teutonici terribili garritu vo- 
ad gallorum tertium et quartum cantum eos stu- cibusque dissonantibus nimio vini ardore bachantes, 
diose et caute inebriando perducerent. « At cum jam Dsua non lingua frendentes cursitabant, ac velut 
nimia vini ebrietate temulenti Teutonici ac deebriati torva animalia latratu ssvissimo huc illucque dis- 
huc atque illuc vina ad semetipsos fundentes quid  currentia, nimio dolore vel sui percussionne vel 
agant omnino ignorantes, el tandem fatigati vino  venatorum ingenio sagitta emissa vel catulorum 
atque labore militize, sese in locis solitis prosternentes | amissione, quos paterno et materno amore jam an- 
quieverint, tum cum suis clericis omnibus, dimissis tea diligebant, pervolabant facibus multis ac magnis 
mobilibus equis atque mulabus, domnum Heriber- accensis, ac multorum ignium et palearum varieta- 


VARLE LECTIONES. 


&* ab imperatore B. Bl. 5 v.a. desunt B. "59 doctus B. — ' ita conjecit V. D. Grotefend. utro fere gs 
codd. mos , g. Bl. "5 Titulus : De liberatione d. Heriberti archiepiscopi Mediol. A*. Qualiter Heribertus 
archiepiscopus a captivitate liberatus est. rell. '** a. v. desuni Β. ** ia. i. e. fascinatis À. B. saginatis Bl. 


NOTE. 
(81) Id est scyphis. 


871 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. 1]. 


878 


tibus discurrentes ululatum terribilem Heribertum A przeliantes, primo aliquantulum cives terruerunt, 


quaerentes dabant. Demum Deo opitulante sine czde, 
Teutonicis frustratis et inaniter laborantibus, ac 
clericorum et civium precibus adjutus suorum, He- 
riberrlus summo cum gaudio miroque honore magna- 
que reverentia ipso die a "5 clero et a populo uni- 
verso receptus Mediolanum repedavit. Qui omnibus 
salutatis, animarumque ferculis recreatus "9, Deo 
el beato Ambrosio gratias agens immensas, civibus 
tripudiantibus universis, suis elimosynis, ut vidimus, 
adjutus et liberatus, viriliter resedit et feliciter. 
24. Factum " est autem, cum hujus rei eventus 
ad Conradum imperatorem, qualiter aut quomodo 
actum fuisset, seriatim divulgaretur, virum cogno- 
scens probum, conscilio militum strenuissimorum 


et cominus lanceas, sagittas ceteraque preliís con- 
grua emittentes, incaute ex nostris multos feriebant, 
Αἱ nostri, ut erant edocti, portis et seriis "9 et ante- 
portis turribus valde munitis, quod anteportale 
vocatur consitum ante portas et triangulare, hosti- 
bus introitum claudens, et turribus muratis trecen- 
tum decem (84), αι in circuitu urbis ita dense 
erant, ut omnes δ" qui eas custodiebant, ut vicini 
supersedentes “15 confabularentur , valde munitis, 
primo juxta archum triumphalem, quem "5 Heri- 
bertus papilione superimposito et viris fortibus su- 
perimpositis mirifice armis, munitionibus, tormen- 
tis muniverat, exercitui hostium viriliter przelian- 
tes obviati sunt. Et videntes tantam gentium multi- 


et peditum fortium, dominum auri et argenti copio- D tudinem atque armorum inauditum audientes fra- 


sissimum, corde tactus humano omnia qus ei intu- 
lerat mala corde tenus reminiscens, vultu pallenti 
obriguit. Tandem ut (Liyrampnidem, quam ipse 
circa pectus versabat, crudeliter exerceret, tota 
cum civitate Heribertum in vinculis redigi cupiens 
et ejus fautores, omnibus eorum flliis atque rerum 
substantiis militibus suis in prada donatis, obsi- 
dione statuta obnixe firmando decrevit. Igitur con- 
vocatis regibus quatuor (82), et coadunatis ducibus 
et marchionibus comitibus nec non episcopis om- 
nibus, quos aut blanditiis aut terroribus illo in 
tempore habere poterat, et peditum multitudine 
ineffabili, ad Heribertum  obsidendum totamque 
ejus civitatem, minansque fame, ferro et igne inex- 


gorem, ultra herbarum multitudinem eos extiman- 
tes, in primo ictu belli, cum hostes manu ad ma- 
num cursitarent, summo impetu tela emittentes 
aliquantulum sustiterunt. Interea nostri, cum eos 
paulatim qui in armis armorumque ictibus aut 
belli ingenio valerent cognovissent, lanceis et ensi- 
bus, jaculis atque sagittis ceterisque bellorum orna- 
mentis velut misera animalia eos ubique dispersos 
trucidabant. Cum autem eminus veniebant, unus- 
quisque prout diversarum terrarum erat provinciis 
voces dissonas emittendo, summo impetu in nostros 
tela emittendo, irruebat. Ob hoc enim nostri ali- 
quantulum subsistentes , omnia telorum genera 
quae possunt emitti, ab inimicis detorta recipie- 


tinguibili circumvenire, pervenit. Quod dum ad hoc C bant. Itaque inimicorum telis callide exceptis, viri- 


peragendum negotium, a quo retrahi "* eum nemo 
poterat, circumfuso atque circumsparso exercitu 
Mediolanum pervenissej, juxta fluvium quod Vita- 
bilis (83) vocatur, quod "* quondam omnes ultra- 
marinas divitias cum flumine Lambro ab urbe 
usque in Padum sociatum nobis ut mater quotidie 
representabat, ubi non longe ab urbe castris et 
tentoriis inflxis, fatigatus consedit. Unde per ali- 
quot dies suum inibi recreans exercitum, ordina- 
lisque signis atque legionum ducibus, in tertia die 
ut civitatem funditus demoliretur, omnes milites ac 
universorum peditum catervas ad preliandum per 
unamquamque portam civitatis velut feras dimisit. 
Quibus dimissis, alius imperatoris amore, alius 


liter sua arma regentes milites ac pedites, ut a 
magistris belli erant edocti, certatim ut erant ordi- 
nati suum locum custodientes, competenter et caute 
certabant. Nemo sine conscilio in hoste feriendo 
irruebat; nemo suum terminum sine gravi hostium 
concursione aut vulnere deserebat; nemo hostem, 
etiamsi opportunum ad feriendum conspiceret, solus 
ex suis exiliens percutere audebat. At ubi bellum in 
aliquam gravescebat partem, et pondus ejusdem su- 
pereminebat, non omnes, sed legio ad quam qui super 
turrim astabat signum faciebat, ordinatis signis sta- 
tim subveniebant. Propterea adunati valdeque con- 
stricli hostes obnixe jam secure irrumpentes, alius 
ensem regens, alius lanceam manu tenens, Teuto- 


timore ejusdem, alius muneribus et donis atque D nicos et ceteros hostes feraliter percutiebant, alius 
promissis, alius spe prede, alius civitatis opibus sagittis ceterisque tormentis ipsos percutiendo atque 
illectus, e quibus ipse suas animaverat gentes, alius minuendo perterrefaciebat, alius ferreis uncinis 
ira odio civitatis imbutus, prout natura gentis hostes quos ad se trahere poterat, trucidabat. 
sue exigebat, sonitu terribili inauditoque garritu Demum sic facientes, multis inimicorum ferro tru- 


VARLE LECTIONES. 


"9 ac B. "** recreatis B. *" Tilulus: De obsidione Mediolani a rege Conrado cum aliis quatuor facta 
regibus. A*. Qualiter civitas Mediolanensis a Conrado imperatore ob fugam Heriberti obsidione concluditur. 


rel. | "*a quo eum nemo retrahere p. B. “ἢ qui B.  *'* ita Bl. sedis codd. — *'! homines B.  "* conse- 
dentes B. *'* quod D. 
NOTE. 
2 Etiam supra tres reges Lamberto comites — 311. Fumagalli, Vicende di Milano, p. 297. 
tribuit. (84) Imo vix centum ; v. Giulini III, 301. 


(83) La Vecchiabia, de qua v. Giulini III, 305 . 


879 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


880 


cidatis, per aliquot dies equites cum equitibus, pedi- A veniret, scutis ambabus partibus ordinatis, incolu- 


tes cum peditibus preliati sunt. At milites, quo- 
rum virtute atque animi scientia et corporis ingenio 
bella gerebantur, clanculo militibus audacissimis 
atque fortissimis centenis dimissis, ut hostes a 
quacumque parte possent invadere, modo a lvo 
latere modo a dextero, modo in prima fronte modo 
retro, maxime cum bello laborabant, certantes 
quamplures occidendo, spoliis omnino dimissis, 
cursu rapido equorum lora revertentes, regis exer- 
citum undique conturbabant. 

25. Factum *'* est autem cum *'* Eriprandus vice- 
comes (85), miles milenarius e δ regali prosapia 
oriundus, ingenio animi et corporis viribus ipsi 
regi praferendus, quasi gigas nostrorum exercitum 
multis strenuissimis militibus stipatus 
protegens, fortuitu, ut militibus in bello evenire 
Solet, cuidam superbissimo Teutonico, imperato- 
ris nepoti, Baiguerius nomine et ex ipsis natus, 
cum supervidendum hostium catervas cum paucis 
adiret, obviavit; qui, fidens viribus atque nimiz 
multitudini, se prius non gustaturum panem neque 
bibiturum vinum juraverat terribilibus verbis affir- 
mans, quam ipsa sua lancea manuque propria civi- 
tatis fores ac ejus seras ferreas feriret. Quibus 
visis atque cognitis, et animis velut leones commo- 
tis, ardentibusque oculis frendentibusque equis, 
quos ad bella decenter ut milites strenuissimi 
instruxerant , lanceis extensis immanem dantes 
fragorem concurrerunt. Sed cum sese mutuo mili- 


mis quasi volando sese dejecit. At rex Conradus ab 
omni spe frustratus, cum jam multos milites stre- 
nuissimos ac pedites innumerabiles contra votum ami- 
sisset, se frustra per quindecim dies laborasse con- 
spiciens, dolore gravi dolori adjuncto, Dei ira mul- 
tis grandinibus tam sursum quam deorsum trucida- 
tus, Papia tendens *'5, graviter urbi minando aufugit. 
Terrore Dei ac ire desuper percussi, atque gladiis 
Mediolanensium potiti *?, ambarum plagarum fla- 
gellis demoliti, nemine persequente tanta angustia 
confusi fugiebant, quod multi milites multique 
pedites equorum pedibus attriti, morti sine homi- 
num adjutorio incurrerent ; inter quos Ugo marchio 
Transpadanus (86), qui multis cum militibus ad 


undique B destruendam urbem in adjutorio Conradi concurse- 


rat, ab equo cadens, quem ex nimia gentium den- 
sitate nemo adjuvare potuit, ungulis equorum attri- 
lus et ipse morti datus est. Factum est autem, cum 
rex per aliquot Papix dies sedisset, idem nimia ira 
imbutus, nescio quo ingenio Coriopicta (87) venisset 
(an 1037, Mai. 29), omnia habens promiscua, divina 
videlicet et humana, in tantum ut suorum equis 
ecclesias implere permitteret. In quo loco ira 
divina percussus, et nurus sua, multis mortuis, 
fulmine defuncta est (88). Et idem tristis, omnibus 
elementis perosus, nurum suam *"* balsamo perun- 
ctam secum deferens Teutonicam tetendit; ubi 
paucos moratus dies, gravi wgritudine detentus 
mortuus est (an. 1039, Jun. 4). 


tes gravissimeque percuterent, fractis lanceis, equi ἃ 26. Post "' multum vero non tempus cives suo- 


et scuta velut tonitrua perstrepentes sonum teter- 
rimum dederunt ; et ensibus ferire obliti, fere invi- 
cem unusquisque per nasale cassidis alterutrum 
tenuerant. Sic enim equitibus in unam concurren- 
tibus partem, dominos suos deducebant. Interea 
Eriprandus pro patria pugnans, pro qua mori desi- 
derabat, pro sua ac gente triumphans, ense sub 
mentone posito, truncata lorica decapitavit super- 
bum, David similis qui Uliam olim viriliter detrun- 
cavit. Quo mortuo, pedites urbani eum rapientes 
truncatum, at dedecus imperatoris visceribus ex- 
tractis, super arcum triumphalem ipsa viscera in 
propatulo expandentes miserunt. De quo quidam 
ex nostris, primo cum regis exercitus innumerabi- 


rum victoria potiti inimicorum, ut genus agere 
solet humanum, hostibus hostes, amicis amici fide- 
lissimi mala pro malis et bona pro bonis reddentes, 
curiose effecti sunt. Quin etiam pacem cum Mhomi- 
nibus habentes, cum jam inimici undique deficerent, 
gladios in semetipsos ferentes, hostes sibimetipsis 
effecti sunt. Enim hujus causa belli duces, qui 
hanc urbem animi scientia, corporis virtute regere 
ac tutare solebant, per quandam negligentiam amisso 
dominio, fuerunt quondam ; qui, prout eorum digni- 
tas atque nobilitas exigebat, per tempora in pala- 
tiis juxta ecclesiam sancti Protaxii (89) morantes, 
quicquid honestum erat, civitati curiose procurabant, 
et quod incaute fractum, studiose ac sapienter con- 


lis more locustarum terram *" cooperiens circum- D solidabant, et quod injuste actum in aliquo, conti- 
VARLE LECTIONES. 


*!* Titulus : De Eriprando vicecomite et de Bai 
Conradi nepotem detruncavit rell. "'* deest B. 


erio rege. A*. Qualiter Eriprandus vicecomes Baiguerium 
!5 deest B. 


VÀ" dees( B. *'* ifa B. tenens A*. Papiam ten- 


dens Bl. *' petiti B. δ deest Β, **' Titulus: Explicit de Cononis obsidione. Incipil de capitaneis obsi- 
dione facta super populum libertatem parentum antiquorum vindicantem. A*. De civili discordia, quz fuit 
inter capitaneos et valvassores ex parte una, et populum Mediolanensem ex altera. rell. 


NOILE. 


(85) Dignitas jam tunc hzreditaria qua in familia 
nomen transiit, ut Giulinio videtur, Ill, 314. Filius 
Friprandi fuit Otto vicecomes, v. Giul. IV, 203. 

(80) Hunc Anselmi fllium fuisse de Monteferrato 
arbitratur Muletti, Saluzzo 1, p. 341. 

(87) Corbetta, cujus in obsidione hoc accidisse 
narrat Wippo, a Mediol. 12 mill. abest, b a Buffa- 


lora. In campo jurta Mediolanum habent Anu. 
Hild. et v. Kal. Junii Conradus leges dedit im obsi- 
dione Mediolani. 

(88) Obiit 1038, Jul. 18. 

(89) Dictam ad monachos; v. Fumagalli, Vicende 
di Milano, p. 270; Giulini 1, 308 de curte ducis. 





881 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. 1]. 


882 


nuo per aliquam causam emendare et satisfacere Α salutem quam ullis beneficiis, studio bellorum et 


inuriantem procurabant. Praesidium erant orpha- 
nis, adjutorium tribulatis, viduis subsidium, parvu- 
lis nutrimentum, lex erant injustis, justitia perfidis, 
timorque latronibus. Omnes enim mercatores et 
rustici, aratores et bebulci, secure propria negotia 
agentes victitabant, singula sua curantes; ecclesia- 
rum et clericorum honoribus solliciti, prosperanti- 
bus universis, in pace vivebant. Non erat dignitas 
neque parentum munitio, que ** aliquem adversus 
allerum injuste agentem emendare, aut secundum 
ducum imperium renitentem defendere ac liberare 
curaret. Enim, preter tempora in quibus regum 
bellis aut. inimicorum catervis longe lateque disper- 
sis strenuissime ac decenter insistebant, pacem et 


ingeniis animorum curiose diu noctuque exar- 
descens, paupertate fortis, pro acquirenda libertate 
fortissimus, divitiis anxius, sed studiosior libertate, 
jaculis ac tormentis variis diversisque munitioni- 
bus omnique ingenio, quo sese a civibus hostes 
jam facti mortales liberare possent, operam dabant 
curialiter. Erat enim ductor atque illorum protector 
Lanzo nobilis et capitaneus altus, cujus conscilio 
animi atque corporis exercitationibus cuncta rege- 
bantur negotia. Capitanei vero circa urbem ante- 
vardis ordinatis, civitatem ab uno miliario diu no- 
etuque curiose vallantes, non ut cives sed ut hostes 
exercebantur. Quibus Marciani et Seprienses auxi- 
lia praestantes, sex oppida in circuitu civitatis con- 


gaudium humiliter ac devote fruebantur. At post- B struxerunt, et per tres annos omni die multis confe- 


quam, nescio quibus de malis causis jam tantum 
percrebrescentibus, honorificentiam atque suarum 
dignitatum magniflcentiam duces novitiis ** capita- 
neis paulatim dederunt, maximis nudati hono- 
ribus, antiquorum et suorum parentum .reve- 
rentiam obliti, in honoribus, cunctis annulati sunt. 
Itaque universus populus reverentiam, et debitum 
quod ** ducibus impendere solebant, paucis capi- 
taneis, qui ** duces sublimaverant, exigebant ; ma- 
jora tamen civitatis ducibus manu et consciliis ad- 
huc regentibus, capitanei valvassores, ut securius 
nova dona tenerent, subelegerunt. Interea populus 
suorum malorum per diversos ac varios dominos 
mala videns crevisse, durius habens dominium suo- 


cli bellis, innumerabiles occubuerunt. Quo in tem- 
pore si quem, ut in bello fleri solet, capere poterant, 
aut ipsum hostiliter interficiebant, aut in carcere 
obtrusus obscuro ponisque attritus diversis, omne 
quod habere aut per se aut per amicos poterant, ab 
illo durissime extorquebant. Similiter et populus, 
si per aliquos bellorum eventus aut aliquo animi 
ingenio, corporis tamen virtute cooperante, de 
majoribus aliquos capere posset, quali populum 
powna trucidabant capitanei, tali poena pauloque 
graviori decentissime illos honoriflicabant. Itaque 
his et aliis rebus capitanei animati, non erat dies, 
in quo tempore ipsi, ut dixi, aut valvassores urbem 
non invaderent. Sed juxta murum ante urbis por- 


rum civium quam ducum quondam suorum, ten- C tas, quie per se quasi per naturam defendebant, 
tando eventus bellorum varios, ab illorum dominio  balistas aut diversorum generum machinam timen- 
sese defendere ac liberare disposuit. Igitur Heri- tes, quin "* ipsos formidantes cives serpentibus 
berto adhuc cathedram regente Ambrosianam, quem — Ethiopie duriores, accedere non audebant. Ea tem- 
fortia ac grandia acta superborum principum et ip-  pestate, si aliqui de populo tirones, jam facti for- 
sius regis supradicti animi ingenio et militum suo- tissimi, animis fervidi ac ira ferventissimi, mori 
rum fortitudine viriliter correpsisse cognovimus, ᾿ aut occidere minime recusantes, ipsos fortuitu inse- 
bella gravissima in urbe, populo adversus majores querentur, aut ut hostes gravissime feriebant, aut ΄ 
pro libertate acquirenda preliante, quam olim pa- semetipsos defendentes in loca tutissima sese reci- 
rentes ejus ob nimiam hominum raritatem amise- piebant. Jam enim civitas aliquot transactis tem- 
rant, crudelissime adorta sunt. Propterea factum poribus fame, qux ferro durior est, fere erat con- 
est ut, in quacumque urbis regione capitanei et- sumpta, in tantum ut pane vinoque omnino careret, 
valvassores populum superabant, inhumaniter 9* nisi quantum infra civitatis ambitum aratores pote- 
ipsum trucidabant. At populus, ut solet, sine mise- rant metere et vinitores poterant cultura diligenti 
ricordia iratus, magis mori diligens quam vivere in- laborare; caro autem et pisces furtivi, homines 
honeste, ac dulcius judicans mortem videre quam Dyero | macilentos, prelio leves, animoque fortes, 
vitam summo cum dedecore ducere longam, ubi- belloque ardentissimi. Si intus eam videres, turri- 
cumque ipsos armis et jaculis diversis vincebat, bus atque palatiis desertis jam minantibus ruinam, 
velut serpentes aut dracones crudelissimos per om- Babyloniam potius diceres desertam quam Medio- 
nia mortificabat. Demum capitanei et valvassores lanum, quondam regum sedes nobilium. Multis pro- 
sese in urbe videntes populo resistere minime posse, pterea et civibus clanculo fugatis, turres et civitatis 
existimans * populum fame et ferro multisque ne- murum, portas et anteportale et cetera civitatis mu- 
cessitatibus per nimiam obsidionem devincere ac  nimenta, hominum exercitu mirifice ornata, studiose 
Superare posse et antiquis redigi servitiis, urbem — diu noctuque custodiebantur. 
secrete ac. unanimiter exierunt. Quo facto populus Idem per tempus Lanzo, ingenio providus, cor- 
videns vitam in manibus fore, magis armis sperans poris virtute laudandus, negotiis militaribus curio- 
VARLE LECTIONES 

^" quem codd. Bl. 55 í(a A*. noviciter B. '"* quem B. '*' quos Βὶ.. 

** quasi Bl. 


€! immaniter B. 53 extimans B. 





883 


. LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


PR| 


sissimus, in angustiis pervigii, de hostium victoria A universis civibus suis mihi facere iisdem assertio- 


sollicitus, cum jam sibi a nullo ex civibus subveniri 
posse demum comperisset, ac ultra capitaneis et 
valvassoribus non posse resistere, mori paratus 
quam civitatem ac populum quamvis multitudine 
parvulum tamen fidei su: creditum hostibus tradere 
eriminose : Dei et beati Ambrosii fretus suffragiis, 
conscilio tamen paucorum edoctus, cum Alberio, 
unus 9? de valvassoribus, qui socius cum ipso in 
passionibus semper permansit, ad Henricum impe- 
ratorem, qui noviter, contra tamen Hleriberti vo- 
luntatem, surrexerat, sperans se ejus imperiis pas 
cem cum populo habere, auro et argento honustus 
curialiter tetendit. Qui cum in regis curia, ut nobi- 
lis ac de magna civitate oriundus, aliquantis cum 


nibus promiserit, universa quicquid de his negotiis 
poposcit, sub mei imperii pena circa tempus sta- 
tutum implere non desinam, et omnes civium ini- 
micos in ejus et suorum voluntate committens, omni 
excusatione remota, fideliter tradam, et vindictam 
quamcumque in eis exercere voluerint, a me noa 
recusabitur, et quibus pacem exercebant, per 
omnia paciflcus ero, et adversus quos bella commo 
vebunt, gladius meus conteret eos. » Cum ha 
Lanzo audisset, et plus quam sperasset in menie 
sua cognovisset, ut erat vir magni ingenii magnaque 
astuti:, alacri animo promptoque corde, sperats 
magna multaque δ᾽ facta ex his consciliis facile 
adipisci, fide data atque accepta, temporibus ordi 


militibus venisset, multis et magnis muneribus viris p natis consensit. Demum salutationibus datis el a rt- 


palatinis circeumsparsis studiose, honorabiliter sus- 
ceptus est. Interea a rege Lanzo perpauca de Heri- 
berti prosperitatibus interrogatus, perplurimum vero 
de urbis negotiis sciscitatus, in his compatiens, 
aliquantulum consederunt. De quo enim Heribertus, 
quia Heinricus de Conradi progenie originem duxe- 
rat, quem memorando supra meis retexui descri- 
ptionibus, a regno contra quod ejus voluntatem sibi 
sumpserat, omnino dissentiens, ut alium Roma cum 
]talia regem haberet, sollicite operam dabat. Qua- 
propter Henricus ultra omnes ipsum ad sui imperii 
dignitatem sibi infestari pari assertionibus * com- 
periens, eum cum omnibus suis militibus suspectum 
habebat. Et ut ad urbis negotia redeam, qus ali- 


ge vale dicto, letus quam citius potuit Mediolanum 
repedavit. Quo adventante, cum jam hujus rei fam 
ad populi aures pervenisset, lztitia immensa et gat- 
dium inextimabile cepit. Cum autem Lanzo Medio- 
lanum venisset, concives honore decentissimo et laudi- 
bus immensis ipsum gratulanter susceperunt. Eoden 
die salutatione regis populo astanti universo dau, 
et in paucis Lanzo multa comprehendens, domo sua 
quasi regia ab amicis et famulis receptus est. Inte- 
rea Lanzo paucis commoratus diebus, ut vit cot- 
scilio discretus, animo providus et conscilio astutus, 
cottidianis exeréitationibus accuratissimus, univer 
quz ipse egit, quanti foret periculi sue parti adver- 
sariorum, animo extuanti revolvens trutinavit. lt 


quantis passa est temporibus transactis, atque omis- ( que primo aliquantulum sese penitens anteacta fe- 


sis multis perturbationibus , breviter Heriberti 
voluntatem, qualiter nec fuit cum populo nec vo- 
luntatem majorum juvit, edicam. Igitur Heribertus 
cum animos capitaneorum ultra modum in primis 
luxuria, avaritia, ceterisque malis artibus irrevoca- 
biliter effrenes vidisset, et predicationibus multis, 
ut decebat tanto viro, ipsos ut in patriis legibus 
permanerent, cottidie idem egisset, nec minis nec 
blanditiis adversus populum animari potuit. Qui Dei 
amore vinctus et beati Ambrosii lacte cum populo 
nutritus, a magnis tamen parentibus altus, nec 
' militibus qui urbem cottidie turbabant auxiliabatur, 
nec civibus obsessis nocere studebat ; et sic nec uni 
parti nocebat, nec alteri subvenire curabat. At rex 


cisse, secretissime convocatis aliquantis nobilibus 
universa quz? cum imperatore ob populi tutelam δ 
pacis stabilimentum egerit , seriatim ποιοῦν 
denudare sataguit; quinetiam quid augmenli ved 
quid detrimenti ipsi et uxores et fllii ac ipsorum 
res a Teutonicis, gens, sine conscilio sine mist 
cordia, passuri essent, ut quam citissime ad p4&5 
unitatem cum populo omnibus antiquorum remo 
negotiis venirent, ob quz ipsi usque modo pugnis? 
hostiliter a populo exigebant, ostendisset, el dun 
ac aspera illis interserens verbis, quasi fatigiiS 
consedit. Cum autem hzc omnia pars illa nobilium 
curiosissime universa perscrutando, ut gesta foret! 
a Lanzone comperisset, animis per plurima diu dis 


Henricus cum sibi ltaliam ob patris perfidiam infe- D tractis diversa, tandem ut salubrius illis Lan 


Sstatam multis cognovisset assertionibus, nec uni- 
versa ejusdem [1411 sibi adversantia per Lanzo- 
nem ac urbe Mediolanensium suis posse imperiis 
reintegrari, per interpretem dixit : « Quod si Lanzo 
fide ac evangeliis jure mihi jurando firmaverit 
quatenus infra civitatem Mediolanensium quatuor 
milia equites mei juris sine malo ac pravo ingenio 
ad mei honorem recipiens immiserit, et illos usque 
ad mei adventum, in quantum potuerit, de omnibus 
imperii mei adjuvaverit inimicis, et fldelitatem ab 


daret conscilium postularunt. Igitur Lamzo, ompibis 
previsis consiliis ac bellorum determinatis pena 
lis, conscilium dedit ut civitatem, quam ipsi 2p 
gnaverant, pacif]ce introgressi, qui pacis ee 
cogitarent, quz» zediflcationes suorum et Italie totis 
forent, securius tractarent. De homicidis vem X 
rebus perditis, quz in talibus solent evenire des" 
diis, ab utraque parte, quasi lance quadam uos 
trutinans, judicavit fore tacendum. Quid la! 
Multis demum probatis consiliis, cum uxoribus e 


VARLE LECTIONES. 


** deest B. 520 assertione Bi. 


*! multa magnaque B. 





885 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. 1]. 


886 


fllis omnique substantia, reseratis tameu civitatis A simo dixisset, quibusdam magna ac terribilia vide- 


portis, vultibus illorum nimia verecundia in terra 
demissis, homicidiis et opprobriis paulo antea invi- 
cem cum populo condonatis, urbem introierunt. 

27. Ea "* tempestate cum domnus *** Heribertus 
omnes fere jam visitasset civitatum beati Ambrosii 
suffraganeos, quorum gratia ltaliam circuiverat, 
illos in omnibus bonis adhortans, Taurinum bono- 
rum agmine clerícorum ac militum copia strenuis- 
simorum vallatus devenit. Ubi cum per aliquot dies 
sedisset, cohortatus episcopum (90) et clerum civi- 
tatis, populum totius urbis, propheticis et aposto- 
licis ammonitionibus, ut tanto decebat viro, quan- 
dam heresim inauditam, qua nuper in castello 
supra locum qui Monsfortis vocatur convenerat, 


bantur. Interea domnus "* Heribertus ejus astutiam 
et ingenium agnoscens pravum, de singulis verbis 
qua ipse predixerat, qualiter aut quomodo sentiret 
ac socii ejus, evidenter aperire precepit, et maxime 
qualiter de Patre et Filio et Spiritu sancto senti- 
rent ; et ** przterea "57 de singulis przecepit aperire. 
Quo audito Girardus lztabundus inflt : « Quod dixi 
Patrem, Deus est swternus, qui omnia ut ab initio, 
et in quo omnia consistunt. Quod dixi Filium, ani- 
mus est hominis a Deo dilectus. Quod dixi Spiritum 
sanctum, divinarum scientiarum intellectus, a quo 
cuncta discrete reguntur. » Ad hec lHeribertus re- 
spondit : « Amice, de Christo Jesu domino nostro, 
qui natus est de Maria virgine, verbum Patris, quid 


audivit (91). Quod cum Heribertus audivisset, illico B dicis? » Respondit : « Jesum Christum quem dicis, 


jussit ex ipso castro hominem illius hzxresis, ut ve- 
rius rem ipsam cognosceret, sibi repraesentari. Qui 
cum ante ejus vultum venisset , promptissimum 
gerens ad passionem animum, lztus si vitam sup- 
pliciis gravissimis finiret, vultu alacri ad omnia 
respondere paratus astitit. At Heribertus cum ipsum 
tanta constantia paratum vidisset, seriatim ac stu- 
diose vitam et mores ac illorum fidem sciscitari 
copit. Igitur licentia data ac silentio imperato, di- 
cens Girardus adorsus est: « Deo omnipotenti Patri 
et Filio et Spiritui sancto gratias refero immensas, 
quod tam studiose me inquirere satagitis. Εἰ qui 
vos ab initio in lumbis Ad: cognovit, annuat ut sibi 
vivatis sibique moriamini, et cum ipso per szculo- 


est animus sensualiter natus ex Maria virgine, vi- 
delicet natus est ex sancta scriptura. Spiritus sanctus 
sanetarum scripturarum cum devotione intellectus. » 
Heribertus : « Conjuges quare accipitis nisi ad 80- 
bolem procreandam, unde humanum genus nasce- 
retur ? » Respondit : « Si universum genus humanum 
sese conjungeret, ut corruptionem non sentiret, sic- 
ut apes sine coitu genus gignerelur humanum. » 
Heribertus : « Peccatorum nostrorum absolutio in 
quo est? in apostolico, aut in episcopo, aut in sa- 
cerdote aliquo ? » Respondit: « Pontificem habemus 
non illum Romanum, sed alium, qui cottidie per 
orbem terrarum fratres nostros visitat dispersos ; et 
quando Deus illum nobis ministrat, tunc peccato- 


rum szcula regnantes gloriemini. Vitam meam et (irum nostrorum venia summa cum devotione donatur. » 


meorum fratrum fidem, qualicunque animo ea sci- 
scitetis **, vobis edicam. Virginitatem prx ceteris 
laudamus ; uxores habentes, qui virgo est virgini- 
tatem conservat, qui autem corruptus, data a nostro 
majori licentia castitatem perpetuam conservare 
liceat. INemo nostrum uxore carnaliter utitur, sed 
quasi matrem aut sororem diligens tenet. Carnibus 
numquam vescimur; jejunia continua et orationes 
indesinenter fundimus ; semper die ac nocte nostri 
majores vicissim orant, quatenus hora oratione 
vacua non pretereat. Omnem nostram possessionem 
cum omnibus hominibus communem habemus. Nemo 
Bostrum sine tormentis vitam finit, ut zterna tor- 
menta evadere possimus. Patrem et Filium et Spi- 


lleribertus : « Vita vestra quomodo in tormentis 
finit?» Respondit : « Si nos per tormenta a malis 
hominibus nobis ingesta deficimus, gaudemus; sí 
autem aliquando nos ad mortem natura perducit, 
proximus noster, antequam animam damus, quo- 
modo. interficit nos. » Cum hzc omnia Heriber- 
tus auribus intentis audivisset, tacite mirans, ceteris 
autem sua capita nutantibus : si in fidem catholicam, 
quam Romana ecclesia tenet, et baptismum, et vere 
Filium Dei, qui natus est ex Maria virgine secundum 
carnem crederet, et illud esse verum corpus et verum 
sanguinem , quem sacerdos catholicus quamvis 
peccator per verbum Dei sanctiflcat, cum sciscitatus 
est. Respondit : « Preter nostrum pontificem non 


ritum sanctum credimus et confitemur. Ab illis Dest alius pontifex, quamvis sine tonsura capitis sit, 


vero , qui potestatem habent ligandi et solvendi, 
ligari ac solvi credimus. Vetus ac Novum Testamen- 
tum ac sanctos canones cottidie legentes tenemus. » 
Cumque hzc et multa alia Girardus ingenio acutis- 


nec misterium. » Quo audito, ut fama illorum erat, 
rei veritas apparuit. Et mittens Heribertus quamplu- 
rimos milites ad illum Montemfortem, omnes quos 
invenire potuit, cepit; inter quos comitissam castri 


VARLE LECTIONES. 
"* Titulus : De hereticis de Monteforti, calidis argumentis alios seducentes. A*. De Girardo heretico cum 


sotiis de Monteforti hereticis. rell. '"** deest B. 


*9* scisitatis B. 55 deest B. "3 deest B. 


V postea B. 


NOTE. 
"m 10011 — 1039 Landuifus sedit, cui successit 64; Terraneo, ll, c. 18, qui a. 1034 hzc accidisse 


ido. 
81) Cf. Rod. Glabr., 1V, 2; Anselm. Leod., 62 — 


existimat. 





887 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


888 


illius in hac heresi sentientem cepit **. Quos cum A riebant, ac si semper in vasis tutissimis ea servas- 


Mediolanum duxisset, et per multos dies et per suos 
sacerdotes in lide catholica eos reintegrari deside- 
rans laborasset, timens ne genus ]talie hujus hz- 
resi contaminaretur, perplurimum dolebat. At ipsi 
nefandissimi et a qua orbis parte in Italia fuissent 
eventi inscii, quasi boni sacerdotes cottidie tamen 
privatim rusticis, qui in hac urbe eos videndi causa 
convenerant, falsa rudimenta a scripturis divinis 
detorta seminabant. Quod cum civitatis hujus ma- 
jores laici comperissent, rogo mirabili accenso, 
cruce Domini ab altera parte erecta, Heriberto no- 
lente illis omnibus eductis lex talis est data ut, si 
vellent, omni perfidia abjecta crucem adorarent, et 
fidem quam universus orbis- tenet conflterentur, 


sent. Quibus visis seminibus omninoque ebetati 
ineffabiliter mirabantur. lgitur clerus et populus 
universus, matrone et paupercule mulieres de Dei 
misericordia confidentes, orationibus, vigiliis ac 
jejuniis necnon elimosynis Deum et sanctos ejus 
cottidie et indesinenter supplicantes humiliter exo- 
rabant. Quibus per plurimos dies fatigatis, Deus, qui 
non patitur suos temptari ultra quam possunt ferre, 
clementi: suce misericordia pietatis affectum "'**, 
ut pater clementissimus, mitissime aperire ac pan- 
dere curavit. Cum enim quadragesimale jejunium 
termino concurrente suo finis "5, palmis ac olivis 
traditis fidelibus, accelerasset, et sacri baptismi 
fontes secundum beati Ambrosii ordinationem, quam 


salvi essent; sin autem, vivi flammarum globos Dipse Spiritu sancto amministrante ordinaverat, san- 


arsuri intrarent. Et factum est ut aliqui, ad crucem 


Domini venientes et ipsam confitentes fldem catho- 
licam, salvi facti sunt; et multi manibus ante vul- 


tus missis inter flammas exilierunt, et misere mo- 
rientes in miseros cineres redacti sunt. 


28. Tempore ** quo hac agebantur supradicta, 


ctiüicati fuissent, Dei misericordia patenter reserata, 
imbrem copiosissimam nubes primo leniter stillas 
subtilissimas mittentes effuderunt. Quo viso quove 
facto, summo tripudio universi letantes ac diem 
sacratissimum summa cum devotione celebrantes 
Deoque gratias immensas referentes letati sunt, 


miraculum memoria dignissimum , nostrisque quod  gaudioque gavisi tripudiati sunt demum clementia 


terris apparuit adhuc Heriberto corpore vitaque 


degente, οἱ maxime quocirca hanc urbem Dei vir- 


tute nactum est, ac ejus operante misericordia ver- 


satum est, calamo competenti edicam. Transactis 
enim annorum curriculis 25, in quibus famis pesti- 


Dei ad " messem, quantam ullo in tempore summz 
fertilitatis collecta minime est. 

20. Cum δ rex autem dominus noster celorum 
terrarumque creator Christus Jesus, qui omnia 
exaltat humilia omnesque superbos deprimit, diu ac 


lentia fere terram universam attenuando gentes tempora per multa Mediolanensium civitatem beati 


notas et ignotas invaserat, et Heribertus archiepi- 


scopus venerandus, prout supra dixi *6, in veritate C 


comperiens ab introitu sui honoris divina miseri- 
cordia edoctus, elimosynas cottidie largiretur im- 
mensas, ut sui cursus finem Dei clementia appro- 
baret, omnibus fidelibus et infidelibus diligenter 
ostendere curavit. Venientes autem aratores et be- 
bulci cum ** terrarum sulcos diligenti cura solito 
more superassent, et sulculi cultoribus suis sinum 
ad debitum recipiendum per semina aperuissent, 
ut ** largius ac habundantius aratores semina se- 
rerent, quodammodo temporis amoenitate ipsos ad- 
hortante, magnis exercitiis magnisque laboribus in 
iis operam dederunt. ltaque seminatiís seminibus 
fugatisque a colo nubibus, cultores de die in diem 
serta "5 rura manicantes circuibant. Interea "Ὁ 
tantum a ventis siccata, nec colorum imbribus 
madida nec in iemalibus frigoribus desuper fusis 
pruinis astricta , sed  pulverulenta quasi JEgy- 
ptiaca et infructuosa jacebat. Jam enim iemps trans- 
ierat, et agrorum cultores digitis semina fusoque 
pulvere discoperientes, ipsa sana et integra repe- 


Ambrosii meritis super omnes Italie civitates cle- 
ricis militibus strenuissimis multisque sapientibus 
atque ** hedificiis imperialibus elevasset : in morte 
preclarissimi sacerdotis atque archiepiscopi Heri- 
berti, cum quo omnes ecclesie Ambrosiane ac cle- 
ricorum ejusdem honores abierunt, malorum civium 
meritis exigentibus, ipsam compescere et compri- 
mere disposuit. Quod cum *" assidue congruen- 
tissimis successibus maximeque cultibus divinis 
religiosorum sacerdotum ac sapientissimorum ordi- 
nariorum copia in divinis perflorescente scripturis, 
ecclesiam pras caeteris Ambrosianam elevasset ac 
sublimasset ecclesiis, ipsos ordines, quos beatus 
Ambrosius ad Dei honorem ordinando instruxerat, 
meritis populi qui tunc aderat et futurus erat, in 
morte Heriberti quasi ad nichilum demolitus est. In 
tantum enim Dominus civitatem ipsam meritis tanti 
viri sublimaverat, ut, si dux aut marchio Italis to- 
tius injuste aliquid adversus alium sive de minori- 
bus sive de majoribus ageret, et nimia eum superas- 
set vi "' virtute, virga pastoralis ab Heriberto 
missa atque in loco sive in manso fixa fuisset, unde 


VARLE LECTIONES. 


95 ifa B. I. 


4. 6. 6. l. 1. h. ἢ. s. c. A*. et Bl post duxisset demum exhibent ita : et prz ceteris com. c. i. i. 


h.h.s. '** Tiulus: De famis periculo, quod per aunos 25 Italiam moleste invasit, et d. Heriberti arche- 
piscopi elimosinis. A*. De miraculo fertilitatis d. Heriberti archiepiscopi tempore famis, quz per annos 25 
duravit. rell. "9 a. v. p. s. d. desunt B. 5 deest B. Bl. "* et ut Bl. '"* sata Bl. "* et terra Bl. ** m. 
et p affectu A*. Bl. "''* deest A*. fini Bl. '" Dedit Bl. "55 Titulus in codicibus : De reverentia, quam omnis 
Italia d. Heriberto sedule (ae devote addit. A".) impendebant. "' deest B. "55 dum B. Qui d. Bl. 55 vi 
deesl A**. s. vi vir virtute A". B. vi aut virt. Bi. 


889 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. Il. 


' 8900- 


orta dissensio erat, ab injuriato humilibus "55 preci- A motus, primo omnino ignorans qua de causa ista 


bus requisita concordia, continuo non adquiesceret 
superbus, nec ullam vim alteri inferre, donec res 
ipsa legaliter discussa fuisset, minime audebat. 

30. Cujus "5 in tempore lex "* sancta atque man- 
datum novum et bonum e colo, ut sancti viri asse- 
ruerunt, omnibus christianis tam fidelibus quam 
infidelibus data est, dicens quatenus omnes homi- 
nes secure ab hora prima Jovis usque ad primam 
horam diei Lune, cujuscunque culpe forent, sua 
negotia agentes permanerent; et quicumque hanc 
legem offenderet, videlicet treguam Dei, quz mise- 
ricordia domini nostri Jesu Christi terris noviter 
apparuit, procul dubio in exilio dampnatus per aliqua 
tempora ponam patiatur-corpoream. At qui ean- 


insolito advenirent, quod amplius non viderat, ar- 
repto malleolo nimia ira commotus universas in 
unum constringens laminas ** ignem misit in ipsum. 
At Deus cum jam beati Ambrosii meritis furtum per 
sacrilegos actum pandere curaret, et ultra illorum 
perfidiam non patiens, super magistrum et super 
sacrilegos laminze sonum grande ferentes et terri- 
biliter salientes apertissima Dei ira ipsos in vultibus 
misere combusserunt. Qus visio omnes qui ad hzc 
videnda jam antea convenerant, aurificis domestici 
ac vicini ejusdem, ut erant laminz: venerandz testi- 
ficantes, sacrilegos ipsos dentibus stridentes voce 
grandi vocitabant. Itaque convocatis aliquantis hu- 
jus urbis nobilibus, carcere obscuro, ubi damnati 


dem servaverit, ab omnium peccatorum vinculis Dei p solebant concludi, poenis attriti diversis durisque 


misericordia absolvatur. 

3l..Cum '* enim dominus ac noster redemptor 
atque salvator omnium Christus Jesus per multa 
jam tempora antecedentia beati Ambrosii omnes ec- 
clesiasticas ordinationes, quas ipse cultui divino ad 
Dei honorem opere decentissimo , prout cuicunque 
rei competebat, ornaverat prediis "*, atque mira- 
culis suze majestatis dextra exaltaverat, quasi hzc 
omnia oblivioni jam tradita fuissent, in baculis glo- 
riosis summi antistitis Ambrosii per summum mi- 
raculum tamen tempore beati Heriberti archiepi- 
scopi declarare curavit, necnon in quanta: reveren- 
tie quanteque diligenti universis fldelibus, qui 
modo sunt et qui futuri sunt, Ambrosianicos actus 


vinculis colligati redacti sunt. Quin etiam induciis 
usque mane "5 illorum vitze donatis, aut illis quo- 
modo adinvenissent ratione apertissima conflteren- 
tur, aut lignis altissimis suspensi durissime puniren- 
tur. Enim hoc sacrilegium nec a custodibus secre- 
tarii factum esse erat compertum, nec civibus ullis 
reseratum. Quid multa? Sacrilegi, procul dubio co- 
gnoscentes sese morti subito incursuros, si quod 
Deus paulatim fidelibus beati meritis Ambrosii rese- 
rabat, ipsi omnino denegarent : paucis convocatis 
sacerdotibus, fide pro salute illorum accepta, uni- 
versa qualiter ipsi egissent seriatim illis aperuerunt ; 
quin etiam locum ipsum, in quo per semetipsos li- 
gna "6 eorumdem baculorum immiserunt, verbis 


omnes forent, inaudito et inviso miraculo humiliter C apertissimis narraverunt. Hoc audito sacerdotes ni- 


propalare curavit. Evenit itaque quod baculi sancti 
Ambrosii, cum quibus tamen juncta virga pastorali 
ponitentiales et ipse in ecclesia Dei trahere, quam- 
diu in hac vita vixit, solebat, furtim per latrocinium 
casu sublati sunt. Quibus a sacrilegis fractis, argento 
et auro, e quibus baculi erant circumdati honore et 
reverentia beati Ambrosii decoratis, sacrilegi ligna 
eorum nudata in quodam turpissimo secessu, ut am- 
plius minime invenirentur clanculo immiserunt, 
auri vero et argenti lamas cuidam aurifice artis 
magistro, simulantes haec a quibusdam Allobrogis 
emisse, ut semotim delinquarent, auriflcis mercede 
apretiata, contulerunt. Igitur fornace jam accensa 
"' et sacrilegis superastantibus, aurifex auri lami- 


mia reverentia commoti fere angustiati sunt. Interea 
quidam animo cupienti clericus cursu velocissimo 
ad locum teterrimum et a sacrilegis predictum, ut 
ligna videret, non ut inde ipsa traheret, cucurrit ; 
qui intro aspiciens, ligna ipsa rupta ac pendentia 
vidit, ut nec a coeno sordidabantur nec ab ulla parte 
tangebantur. Cum autem hoc in veritate, quod cle- 
ricus invenerat, sacerdotes invenissent, convocato 
populo universo continuo hzc omnia seriatim notifi- 
caverunt. Itaque populus omnesque clerici Deo et 
beato Ambrosio gratias referentes immensas, 005, 
guoscentes hec ut erant facta per ordinem, lztati 
sunt. Et baculis usui pristino reintegratis, auro ar- 
gentoque circumdatis, ruptura quam maligni fece- 


nas 9 super candescentes carbones manu tenens mi- D rant non apparente, in Deum gavisi sunt. 


sit. Quibus missis maleque aquisitis carbonibus su- 
perimpositis, continuo imperio Dei fornace urgente, 
ab igne prosilierunt. Quas magister ac sacrilegi col- 
ligens, in fornace easdem super carbones curialiter 
misit. Demum ignis, voluntate divina operante, ipsas 
gravius laminas "5 emisit. Tandem magister com- 


32. (An. 1045.) Revolutis *' annorum multis cur- 
riculis, in quibus domnus Heribertus cathedr: Am- 
brosiane decentissime ac pro tempore in cunctis 
ecrlesiasticis officiis strenuus ut operator floruerat- 
summa pars nobilium majorum militum, qua usque 
ad illud tempus ecclesi: ac clericorum tutamen 


VARLE LECTIONES. 


*53* humilis B. 


9 Titulus : Incipit de tregua Dei excerptum, 
quod Hierosolymis apparuit. A**. Bl. De quodam. B. 
codicibus : De miraculo (mirabili A*.) baculorum sancti Ambrosii. 


od Jerosolimis apparuit: A De quodam, 
. 8. Dl. uulus. in 


ΜῈ} quidem s. B. quedam "PEL 
i. a. desunt B. 


*"* prodigiis Bl. 


"* Jamas B. const. "53 deest Β. * ligni Β. "5: Tifulus: De morte domini Heriberti archiepiscopi Mediola- 


nensis (Med. deest B.) MXLV. 





891 LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 892 
wit, ad se vocari precepit. Qui hsec beneficia ec- A. 33. Post "55 cujus obitum cum solaris annus fere 


clesiarum ac beati Ambrosii episcopatum commen- 
dans, pro quibus multotiens viriliter pugnaverant, 
quam magnifice eos adhortabatur et dicebat, si pro 
beneflciis ecclesiarum a perfidis liberandis morti 
opprimerentur, tantum illis valere, quantum mors 
sanctorum illis valuit. Demum cum jam sui corporis 
cursus temporanez fini accelerare vidisset, multis 
prediis multisque castellis primicerio suisque omni- 
bus sacerdotibus decumanis ceterisque ordinariis 
majoribus et minoribus dedisset, multisque mona- 
steriis pro universorum christianorum animabus 
maximeque pro Ambrosiana ecclesic defensoribus 
ac dilectoribus nec non et sua ordinatis, aliquam- 
diu tamen zgrotus quievit. Interea convocatis sacer- 
dotibus ac diaconibus, summa cum devotione om- 
nium peccatorum poenitentia accepta atque confes- 
sione coram omnibus facta atque absolutione a sa- 
cerdotibus per impositionem manuum Spiritu.sancto 
cooperante donata, sanctam eucharistiam humiliter 
ac devote suscepit. Hoc facto latis sacerdotibus et 
levitis ceterisque qui aderant exitum beatz» anime 
psalmis venerabilíssimis expectantibus, ut Deo ejus 
animam et angelis commendarent, mortem tempo- 
raneam, non :zternam, fretus Dei et beati Ambrosii 
subsidiis expectabat. Dum hsec agebantur, Ubertus 
qui et cancellarius ejusdem erat, oculis lacrimosis 
crebrisque suspiriis omnia que domnus Heribertus 
sibi fecerat bona reminiscens, graviter tristabatur. 
Quem cum Heribertus voce qua poterat, per omnia 
ob qu: ploraret inquireret, ille respondens : « O ve- 
nerande pater, Italie honor, orphanorum pater, 
clericorum tutamen, sacerdotum ornamentum, vi- 
duarum, pauperum et mercatorum protector, usque 
modo ecclesie totius Ambrosianz tam longe quam 
prope, tam in divinis quam in humanis virilis de- 
fensor, quo pergis? Cui, pater, qui tibi coszquari 
poterit, dimittis nos? » Ad hec verba nisu quo po- 
terat Heribertus respondens dixit : « Frater caris- 
sime, si me umquam dilexisti, noli contristari ; ego 
enim ad pedes beati Ambrosii mei et vestri patris 
- securus pergo. » Migravit autem '** beatus et do- 
minus Heribertus ad Dominum 17. Kalendas Fe- 
bruarii 1045, et sepultus est ad Sanctum Dionyxium, 
cujus monasterium et ecclesiam ipse ad Dei hono- 
rem et beati Dionyxii exaltans magnificavit el mul- 
tis prediis multisque honoribus eam ditando et ho- 
norando sublimavit. 


decem menses generi humano more solito ammi- 
nistrasset (Sept.), οἱ domnus Heribertus cura dili- 
genti humatus fuisset, et aureus solis Christi *** axis 
estate se jam vertente calore amísso suo cursu so- 
lito recedisset **, servata lege temporis, in quo 
omnium hominum corpora anima amissa ultra mo- 
dum putrescere humani generis fragilitate solent : 
monachi quos ipse inibi ordinando consecraverat, 
quadam ira commoti, maxime quia bona qux: dom- 
nus Heribertus ecclesi: sancti Dionixii et illis dona- 
verat, a perfidis sine jure et sine lege invadebantur, 
discooperientes ipsum archiepiscopum Heribertum, 
ut illi quasi sese lamentarentur summo lapide quo 
claudebatur eruderato civium visibus ad spectan- 
dum dederunt. Erat enim beatus Heribertus tantis 
revolutis diebus post obitum ejusdem vultu candido, 
oculis paululum apertis, qui ante omnia membra 
solent mortuis marcesci hominibus; manus ejus ita 
virgam pastoralem, quam vivus ipse erexerat, tene- 
bat, quasi anima ejus adhuc esset in corpore ; stola 
vero et omnia episcopalia, e quibus ut tanto decebat 
viro indutus erat, ita sana et nitida fulgebant, quasi 
in capside tutissima permansissent. lgitur hujus rei 
fama per urbem volante, universi cives nimia ira 
commoti, quasi fulminibus multis atteri ac gran- 
dinibus multis devastari sese viderent, cursu velo- 
cissimo ad sancti Dionixii monasterium concurren- 
tes, monachos omnes quos invenire potuerunt, sine 
ulla interrogatione, ut populus solet sine misericor- 
dia motus, verberibus multis ac manu dilaceratos 
fere usque ad mortem trucidarunt. In altero vero 
die miro honore cleri et populi, omnibus perditis 
restauratis ac invasoribus in populo universo refu- 
tantibus, quasi noviter migrasset ad Dominum, in 
eodem loco circa Kalendas Octobris conditus est, et 
ferro et plumbo a quatuor partibus ejus sarcofago 
colligato, usque ad diem Domini in pace Deo opitu- 
lante quiescet ***. 

34. Cum "57 omnia ad suum vadunt interitum, ac 
dilapsa suum non iterant "9 cursum, sseculi fine 
cuncta ad occasum volvente, et summis diu stare 
negatum fuisset, summa et divina universa celestia 
et humana regente prescientia : clerus Ambrosianus 
fere ipsa cum ecclesia, qux per multa tempora cle- 
ricorum suorum conatibus, ymnis ac symphoniis 
curiose ante Deum cottidie consonantibus magnifice 
steterat, nec non militum et populi virtutibus inter 


VARLE LECTIONES. 
^! enim B. ubi alia manus 8. XV. in. margine hec posuit: Ante sepulcrum Heriberti in facie parietis in 
lapide tales sunt versus: « Hic—ipsa. » Vide Arn. II, 20. "5. Titulus: Qualiter monaci Heriberti sepul- 
erum reserantes, post X menses ipsum sic splendidum invenerunt, ut cum migraret existeret B. ut eum 
viventem existimarent A**. Bl. De eo quod monachi sancti post multos dies reserati sunt corpus beati 


Heriberti. A*. ** ! codd. "8 recesisset B. "66 in B. eadem illa manus s. XV. addit in margine : Hoc sepul- 


crum Heriberti ictu fulminis eversum est die 23 Augusti anno 1403 et reseratum. Quod videntes monaci, 
ejus reliquias in altare majus transtulerunt. Sicque in illo sepulcro jacuit annis 358. Postea vero dominica 
prima Septembris anni 1403 domnus Matheus Canchanensis primicerius et ordinarius de mandato d. Petri 
archiepiscopi illius ossa iterato in illum tumulum transtulit. "*' Titulus : Incipit de ordinibus sanctse Medio- 
lanensis ecclesie, tam in Deo quam in seculo, tam in studiis divinis quam humanis, tam in clericis nu- 
triendis quam in parvulis et orphanis alendis, tam sacerdotum virgulis et anulis, quam laicorum omnium 
admonitionibus A*. A**. Bl. De ordinibus Mediol. eccl. in studiis divinis et humanis in nutriendis clericis, 
parvulis, orfanis alendis, ac sacerdotibus imbuendis. B. “ἢ ifa B. intrant A*. Bj. 


893 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. 1I. 


894 


ceteras virtutes longe lateque floruerat, in recessu A tur, humanam ac fragilem naturam sciens restringi 


beati Heriberti quasi pastore destitutus, civium ma- 
lorum meritis tam clericorum quam laicorum szvis- 
simis dissidiis intervenientibus, fere ad nichilum 
redactus esse perspicitur, in tantum et in tam parvo 
tempore ita anichilatus est, ut, si ipse sanctus Am- 
brosius modo superveniret corpore, nec clerum uec 
civitatem ipsam testaretur fore, in qua cum adhuc 
viveret episcopatum rexisset. At cum reminiscor e 
quanta magnitudine quantisque honoribus clerum 
ipsum negligentia sui cecidisse , e quibus beati 
Ambrosii ecclesia lucidissime ac diu perfloruit, la- 
crvmis modo perfusis velut fllius de sua matre et 
mortua deplorans, cujus auxilio cujusque sustenta- 
culis ceterisque nutrimentis alitus fuerat , mul- 


non posse nisi Dei misericordia adjutus, continuo in 
testimonio bonorum virorum secundum legem hu- 
manam, licentia a pontiflce accepta, uxor tamen 
virgo illi desponsabatur; unde apostolus : « Qui se non 
continet, nubat (1 Cor. vi1,9). » Et unusquisque excepta 
causa fornicationis suam uxorem habebat; qua ac- 
cepta non minus venerabatur et amabatur, quam si 
sine uxore idem degeret; quoniam qui sine uxore 
vitam in sacerdotio agere videbantur, viris uxoratis 
ordinis utriusque, ne ab illis inhoneste circumve- 
nirentur, semper suspecti erant. Usus enim eeclesiz 
totius tam Latine quam Grecs per tempora multa 
sic se habebat: sacerdos, qui unius uxoris vir inve- 
niebatur ac sue domui ac famili: bene profuisse a 


tisque singultis pectus conquassantibus meum, quz D fidelibus compertus fuisset, ad episcopatum summa 
meis evenere temporibus, non per omnia sed per cum devotione multis fidelibus laudantibus promo- 
aliquas particulas posteris, ut se a talibus custodiant vebatur. Quicumque enim ex clero concubinarius 
eloquar. inveniebatur, cujuscumque ordinis foret, ultra non 

35. Sed '"* priusquam "? ea in quibus animus  promovebatur ; judicantes gravissimum peccatum 
intendit dicam, paucas ordinationes qux usque ad esse, de quo dicit apostolus : « Qui adhzret mere- 
exitum domni Heriberti mire constitutze fuerunt ac  trici, unum corpus efficitur (I Cor. vi, 16). » Qui 
nitide permanserunt edicam; sed numquid secundum — autem nec atate nec scientia nec bonis moribus pol- 
quod pre ceteris eminens valebat, posteris fidelibus — lebant, ut studiose a magistris quee necessaria erant 
narrando ac scribendo quivero ostendere ? Minime  discerent, benigne adhortabantur, quatenus ad hoc 
certe, nam ut omnia non omittam, ab ecclesiarum — officium recipiendum quandoque Deo volente veni- 
rectoribus ac magistris, qui ipsos et populum in rent, meliusque informati apparerent. In choro vero 
dilectione Dei et proximi rexerant, et qualiter in archidiaconus et archipresbyter, unus ab una chori 
divino officio studiose insistebant,-et subditos ut cu- — parte alter ab altera, chorum ipsum regentes reli- 
rialiter cultibus divinis die ac nocte operam darent giose, ut psalmos, ymnos, cantus ceteraque divini 
admonebant et adhortabantur, enucleatius pandere C cultus oflicia ordines ceteri psallerent, curialiter die 
et aperire curabo. Igitur ecclesi: beatze Marie, quz ac nocte insistebant. At si eorum unus inhoneste 


hujus archiepiscopatus secundum Domini caput exti- 
tit et Deo annuente semper existet, que Hyemalis 
usque hodie vocatur, ut beatus Ambrosius ordina- 
verat, archiepiscopatu *! vita et nomine venerandus 
Wibertus prxerat, qui cantu ac scientia Ambrosiana 
funditus doctus, necnon divinarum literarum peritia 
praeditus, cottidie ferulam superius et inferius corio 
ornatam manu propria tenens, omnes cura vigilan- 


aut cantaret, aut legeret, aut staret, aut mussitando 
in choro alterutrum verbosaret : aut sese continuo 
a vitio in quo peccabat emendabat, aut extracta 
interula in secretario virgis ab archidiacono vellet 
nollet emendabatur "5. Non erat enim homo qui 
ipsum de ejus manibus eripere auderet, quamvis ille 
qui scopabatur aut de marchionibus aut de comiti- 
bus aut de capitaneis natus fuisset. ltaque officia 


ecclesiastica in omnibus timore ac reverentia horum 
religiose ac curialiter die ac nocte celebrabantur. 


tissima custodiebat. Quem ordines omnes tam majo- 
res quam minores clerici ex debito ut patrem timen- 
tes et ut fratrem amantes venerabantur. Cottidie Nullus enim sine candida toga chorum intrare au- 
enim regebat et emendabat officia ecclesiastica, et, debat, nullus sine caputio birri capite velato intrare 
si opus erat, puerorum ordinem aut per se aut per. chorum audebat, nullus horum inhoneste gradiens 
magistros viros corripiebat. Intentus maxime circa δ intrare audebat, nullus balbutiens lingua de ali- 
ipsos quos ad sacros ordines recipiebat, tam de quo ofücio sese intromittebat, nullus clericus in- 
urbanis quam de plebibus, adjuncto tantum primi-  dumentis diversis vestiebatur, nullus laicalem ha- 
cerio studiose singulos siscitantes, si cantu, lectione bitum aut in birro aut in vestibus aut in cal- 
ac aliis bonis moribus ornati fuissent, necnon si es-  ceamenfis sumere audebat. Quid multa? Omnes ita 
sent sine crimine, si unius uxoris viri, aut virgines, vivebant in domibus propriis, quasi in alienis, 
aut si in virginitate permanere possent, aut cum circa divina ofticia solliciti, circa usus ecclesiz 
uxore degere valerent. Si autem in virginitate uxo- et suorum accuratissimi. In tantum enim in 
rem aliquis non habens permanere non posse fatere- clericali habitu longa seculi vetustate ac usitatione, 


VARLE LECTIONES. 


^9 Titulus: De ordinationibus. 579 Et postquam B. 
manus correxit archidiaconatui ; v. infra III, 21. 
ἃ. a. Y. ἢ, desunt. 


* ia codd. sed bene in A. Dlunco teste recentior 
v! peccabant, emendabantur A*. ubi em. a. e. i. i. S. v. 


895 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI. 


896 


multis transactis temporibus, vultu, habitu, incessu A obstetricibus ordinatis pueriliter alebantur. At sa- 


erant nutriti, ut si aliquem chori Ambrosiani totius 
in Burgundia 152 aut in Teutonica aut in Francia 
literarum studiis deditum invenires, etiamsi non 
ultra vidisses, de hujus ecclesie usibus aliquantulum 
notus sine mora hujus esse ecclesiz affirmares. In 
eadem denique ecclesia ferula decem, unaqueque 
suum et proprium ordinem erga subditos die ac 
nocte custodientes, a magistris studiose regebantur ; 


quarum dua extra chorum manentes, a magistro 


beati Ambrosii scole et a vicecomite, laicus laicos 
et ipse regens, tenebantur. Sacerdotes 24 ordinis 
majoris, diacones 7, subdiacones totidem, notarii 
multi, lectores ecclesi: pondus portantes docti 
cantu, lectione, psalterio 18 **. Przter horum ordi- 


nes 12 sacerdotes decumani, videlicet ordinibus de B supradicti 


decumanis viri boni testimonii bonzeque fam. Hii 
officium prastabant in yemali ecclesia, et hec in 
estate agentes, quae necessaria erant "* populo ma- 
nicanti (92). Custodes 16 boni viri ac in omnibus 
ecclesiasticis officiis curialiter eruditi. [ἢ scola san- 
cti Ambrosii decem viri clerici, tamen cum ipsis 
mulieres jam senescentes, vestibus corporis et capi- 
tis ornamento mutata totidem, panem et vinum pro 
populo universo cottidie offerentes. Hii omnes cot- 
tidie Dei servitio et beatz Marix ac urbis universe 
persistentes, suum officium per singulos dies Deo 
et populo desideranti persolvebant. Scole vero, ubi 
cantus magistri ad docendos pueros cottidie conve- 
niebant, in atrio ante ipsius ecclesi& regias dus 


cerdotibus universis hanc urbem incolentibus ma- 
gister praeerat, qui primicerius et coepiscopus 
vocatur, cui urbis totius ac plebarum omnium sa- 
cerdotes humiliter ac devote obediebant; quibus 
ipse, quamvis de popufo natus, tamen Deo et homi- 
nibus carus, pro tempore in loco qui presbyterium 
vocatur congregatis, diving legis ac fidei catholicae 
mandata curiose docendo pandebat. Qui etiam sub- 
ditorum meritis exigentibus, saepe prout Deus illi 
administrabat, Dei dilectionem et proximi carita- 
tem, sine qua nemo placebit Deo, ceteraque arma 
justitie, quibus armati stare possent ac adversariis 
resistere valerent, aperiebant. Przter enim cetera 
sacerdotalia officia, quibus curialiter decem prelati 
insistebant, sacerdotes omnes urbani 
virgam cottidie preter quadragesimam devote in 
manibus deportabant, que rotunda atque levigata 
honore decentissimo rectitudinis et apicem irrepre- 
hensibiliter tenebat, et ab omni macula polita, in- 
ferius lamina circumdata, clavum acutum stringens, 
vim regiminis ipsis sacerdotibus ostendebat, quate- 
nus virge illius rotunditas, rotundam et congluti- 
natam caritatem ac perfectam mutuo Ambrosiani 
sacerdotes haberent, administrabat. Quicquid enim 
sanum est et rotundum, scissuram non habens, per- 
fectum est, de qua divina scriptura clamat : « Deus 
non habitat in scissuris montium ; et caritas qux 
multitudinem peccatorum cooperit, una et perfecta 
est, de qua dicit apostolus : « Caritas patiens est, 


erant, qua ab archiepiscopo, cum opus erat, mer- C benigna est, non quaerit qua sua sunt, non z:imula- 


cede data nummorum, scolares a magistris emen- 
dabantur"* secundum quod Ezechiel propheta 
dicens affirmat : « Extra portam interiorem gazophila- 
cia cantorum (Ezech. x1, 44). » In atrio interiori, quod 
erat a latere portz respicientis ad aquilonem, phi- 
losophorum vero scole diversarum artium peritiam 
habentium, ubi urbani et extranei clerici philoso- 
phie doctrinis studiose imbuebantur, erant dus, 
in quibus ut clerici qui exercitiis tradebantur cu- 
riose docerentur, longa temporum ordinatione ar- 
chiepiscoporum antecedentium, stipendiis a came- 
rariis illius archiepiscopi, qui tunc in tempore erat, 


tur, non agit perperam, non inflatur, non ambitiosa 
non cogitat malum, non irritatur, non gaudet super 
iniquitate, congaudet autem veritati, omnia suffert, 
omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet, caritas 
nunquam excidet (/ Cor. xiu, 4); » de qua dicit 
Gregorius (93) : « Qui sine caritate virtutes congre- 
gat, quasi ventum .in pulverem portat. » Caritas 
quam Deus erga humanum genus habuit antiqui pa- 
rentis peccato emersum "77, ipsum hominem factum 
in cruce levavit; et caritas qui in cruce Deum le- 
vaverat, ipsa homicidis Judzis indulgentiam semi- 
nabat, dicens : « Ignosce illis pater, qui nesciunt 





annuatim earum magistris honorifice donatis, ipse quid faciant (Luc xxur, 34). » Ac eadem sanctum 
praesul multoties adveniens, seculi sollicitudines a — Stephanum caritas amaverat "*. Per hanc enim 
quibus gravabatur, a se depellebat, ac magistros ac D caritatem invicem serviebant, de qua dicit Apostolus: 
scolares in studiis adhortans, in palatiis sese demum « Per caritatem invicem servite (Gal. v, 13). » Unde 
recipiebat Ambrosianicis. Preterea senodochia, e Veritas ipsa : « In hoc cognoscent omnes quia mei 
quibus alia suscipiebant clericos peregrinos, alia estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem 
mulieres tantum pauperes,et peregrinas, alia infan- (Joan. xur, 35). » Clavum in virga deferebant acu- 
tulos qui ante ecclesie januas a parentibus qui eos tum, ut peccatores et sceleratos verbi Dei disciplina 
nutrire ac fovere minime valebant nimia paupertate sedule ac devote stimularent. Unde sapiens Salomon 
attenuati, mittebantur, et mercede ac stipendiis loquitur dicens : « Verba sapientis quasi stimuli, et 


VARLE LECTIONES. 
wm gorbundia B. "75 ἴα Blanco teste A. el Beroldus, Murat Ant. IV, p. 8601 XXVIII. rell. 
desunt. B. "* m. enim dabantur B. *'" i.e.immersum. "?*an. animaverat? W. 
NOTAE. 


(92! Ordinarii enim per zstatem in eccl. Sancte (93) V. supra 1, 3. 
Tecle officio fungebantur. 


*5 qua et erant 


897 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. 1I. 


808 


sicut clavi in altum defixi (Eccle. xii, 11). » Recta A quamplurimi notarii diversis ita splendebant orna- 


erat virga, quoniam sub episcopum populum Dei 
regebant. Recta erat, quia scripturarum rectitudi- 
nem tenere debebant. Recta erat, quia fidei catho- 
lice. regulam per rectitudinem bons operationis ac 
perseverantiw tenebant. Recta erat, quia senes 
sustentabantur per sustentamentum bone pr:edica- 
tionis, juvenes refovebantur per correctionem disci- 
pline. Recta erat virga, quia subtus acuto ferro 
terram scindens, corda dura a peccatorum mole 
gravata ad poenitentiam revocans stimulabat; de 
quibus stimulis dicitur per Salomonem : « Verba 
sapientis quasi stimuli, et sicut clavi in altum defixi. » 
Recta virga erat illa, quam ad similitudinem virgz 
illius nostri sacerdotes in manibus deferebant, de 


tibus, quasi angelorum chori multis cum Dei virtu- 
tibus hominis formam habentes apparerent. At layci 
omnes unum dominum, laicum tamen, habentes, 
qui baculum ferulz& uni, unus qui decem regebat 
sacerdotes, ita venerabantur, quasi Dii essent aper- 
tissimi; de quibus propheta: « Ego dixi, Dii estis 
et filii Excelsi omnes (Psal. τχχχι, 6). » De quibus 
ordines universi tam clerici quam laici, cum opus 
erat, emendabantur. Et cum negotium alicujus rei 
exigente aliqua gravescente molestia, vel ut juvenum 
vel majorum vitia resecarentur, universi ordines 
Dei amore virgis aut sacris amonitionibus devote 
emendati invicem consolabantur ; de quibus virgis et 
baculis propheta dicens clamat: Virga tua et 


qua Dominus suis discipulis ait: « Nolite ferre au- B baculus tuus ipsa me, Domine, consolata sunt. » 


rum nec argentum aut in zona zs, nisi virgam tan- 
tum *? (Malih. x, 9). » Recta virga erat, que tim- 
pum virgz illius gestabat, quae olim virgas /£gy- 
ptiorum magorum, Pharaone astante rege durissimo, 
devoravit. Quoniam sicut Moysis virga digito Dei 
operante magorum illorum fantasticas virgas ani- 
chilavit, ita nostrorum sacerdotum virga gentilium 
idola annullavit, et eas illico aurium audito christi- 
colas fidelissimos ad deum convertendo effecit ; de 
quibus David manu fortis in Domini persona dixit : 
« Populus quem non cognovi, servivit mihi, obau- 
ditu auris obedivit mihi (Psal. xvu, 45). » Beata 
et recta virga nostrorum sacerdotum, cujus similis 
in mundo, in cantu, in ornatu, ceterisque cultibus 


30. Interea ** omnes urbani sacerdotes in mani- 
bus dexteris anulos cotidie deferebant, quatenus 
ecclesi: sponsos sese ostenderent, et divinarum 
literarum peritiam habentes, sincere fidei signacu- 
lum et expressio veritatis omnibus fidelibus reli- 
giose apparerent. Unde 8. beatus magister et doctor 
Ambrosius in tractatu (VII, 231, 8 232) quem ipse 
super Lucam scripsit, dixit: « Anulus quid est 
aliud, nisi sincere fldei signaculum et expressio 
veritatis. Qui autem anulum habet, et Patrem habet 
et Filium et Spiritum sanctum, quod significat 
Deum "*, cujus imago Christus, et dedit pignus 
Spiritus 5 in cordibus nostris, ut sciamus anuli *** 
istius, qui in manu est datus "", signaculum, quo 


divinis minime habetur, qua illius virge timpum C cordis interiora factorumque nostrorum mysteria ** 


tenebat, qua, olim populo Israelitico petram Oreb 
percutiens aquas fluentissimas venis  largissimis 
manantibus propinavit. Recta virga illius sequens 
imaginem, quz» quondam populo Ebraico, cum jam 
saluti 888, Pharaone et exercitu insequente, jam 
jamque desperasset, per Moysem spiritu Dei ope- 
rante mari ter percusso ter aperuit, et Pharaone cum 
ejus **^ exercitu, undis animi *! clausis, mari sub- 
merso, viam salutis ignea columpna antecedente 
aperuit. Unde et recte prophetarum eximius David 
dixit: « Virga enim tua recta est, virga regni tui 
(Psal. xuv, 7) ; » et item: « Virga tua et baculus 
tuus ipsa me Domine consolata sunt (Psal. xxi, 4). » 
Si enim eos in sanctorum natalibus maxime ad 


signantur. Igitur '"* signati sumus, sicut et le- 
gimus: GCredentes in quod ** signati estis Spi- 
ritu sancto. » Cetera vero clericalia ornamenta 
nec non et calceamenta ab omnibus laicorum 
ornatibus evidentissimis argumentis erant diversa. 
Et auream mediocritatem retinentes, vicinis cari et 
civibus universis dilectissimi, in cunctis prospera- 
bantur negotiis et in omnibus obediebantur disci- 
plinis. Dei enim amore ac antiquorum parentum 
remediis in urbe hujus non erat, qui omni anno se- 
cundum posse suum non reciperet sua in domo 
summa cum devotione ad reflciendum duos sacer- 
dotes, aut quatuor, aut duodecim, aut plures, atten- 
dentes illud evangelicum : « Qui vos recipit, me 


psallentium, quod apud Romanos vocatur proces- D recipit, et qui me recipit, recipit eum qui me misit 
Sio, supervenires, vestibus nitidos, honestate ac (Matth. x, 40). » Et ut prophet: mercedem accipe- 
devotione laudabiles, magis diceres episcopos quam rent, magna cum humilitate et caritate ipsos reci- 
sacerdotes urbanos. Ordinarii vero archiepiscopum  piebant (94). Itaque his et aliis misericordiarum 
antecedentes, diacones subdiacones, sacerdotes et multarum elimosynis , si quid offensionis laicis 


VARLE LECTIONES 


"? neque v. vulg. — "jam B.  "' utrimque Bi. 453 Titulus: De anulo. '* ut B. cui m. e. d. desunt. 
"^ quia signavit nos Deus ed. Par. '* spiritum ib. 459 hoc a. ἐδ. '5' m. datur esse s. ib. ministeria ib. 
** Ergo ib. '** C. inquit s. ib. 


NOTE. 
munus offero. Ceterum de moribus sacerdotum 


(94) Hoc confirmat Nazarius quidam in Andree V. 
Arialdi c. 6 de sacerdotibus dicens: Quos ego in 
domum meam ad benedicendum eam voco, juxia 
meum posse reficio, οἱ post hec manus deosculans 


longe diversam Andres Vallumbr. apponere libet 
relationem c. 3. Erat enim iunc ordo ecclesiasticus 
in. dot erroribus seductus, υἱ ex illo viv quispiam 


899 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


900 


inherebaf, et sacerdotibus illos moribus bonis im- A aliam cognosceret. Et prius, quod incredibile vi- 


buentibus solvebatur : Caritas que multitudinem 
peccatorum cooperit , universos omnibus bonis 
affluentes ut mater tuebatur. Preterea «tas sine 
bellorum — incursionibus gentium vicinarum aut 
hostium extraneorum motionibus, in viris aut mu- 
lieribus perfecta integra atque jocunda erat. Et 
quamvis per paucula tempora antecedentia otio va- 
cabant, libidini aut variis cupiditatibus minime in- 
Sistebant. Tanta enim circa virorum et mulierum 
praecordia erat constantia, ut nemo nisi suam uxorem 


detur, triginta annorum viri et mulieres erant, 
quam sese negotiis conjugalibus traderent ; unde 
homines ac feminz integri, fortes atque perfecti, si 
invenirent hominem duorum pedum aut trium, 
hunc non hominem, sed monstrum judicabant. 
AKtas integra sana ac opibus universis habundans; 
tempus habile, pacificum, jocundum , amenum, 
caritativum atque salubre nobis in omnibus genti- 
bus, quorum in nostris finibus resonabat. 


EXPLICIT LIBER SECUNDUS '"?! 


INCIPIT LIBER TERTIUS ** 


l. Quandoquidem multa mei animi desiderium B digito autem suo nolunt ea movere ; solvendos li- 


per diversa trahere conantur, et multis mei animi 
vel ordinis quassatus tribulationibus, quas ipse 
injuste a malis christianis, si fas est dicere, perpes- 
sus sum, ad ea quz? ego jam meis tabulis cardinali- 
bus ad posterorum tutelam denotata esse recolo, 
ceteris prz:etermissis qux occurrunt causis, inces- 
santer redire curabo. Sed quoniam ecclesiastici 
ordinis multos quodam fastidio nequissimz pigritic 
tediatos cognosco, qui in posteris multa sacrarum 
scripturarum rudimenta ostendendo tradere potuis- 
sent, quibus sese a pseudosacerdotibus defendere 
ac liberare potuissent, minime operam dederunt. 
Qui dum falsas predicationes per simulatam casti- 
tatem ac flcta jejunia, caritatem habere sese omnino 


gant, ligandos solvunt, et predicatione subtili vi- 
duarum in quadam plurima bona diripiunt ; de qui- 
bus beatus Ambrosius in sermonibus dicit: « Nihil 
interest apud Deum, utrum vi an circumventiobi- 
bus quis res alienas occupet, dum quoquo pacto 
teneat alienum. » “Εἰ item propheta: « Veh vobis, 
qui decimatis mentam et ciminum et anetum 
(Matth. xx, 23), et percutitis pugno impie. » Hí sunt 
enim, Veritate attestante, qui provocant iram Dei, 
de quibus sanctus Gregorius: « Deteriores sunt qui 
provocant iram Dei, quam qui merentur ; » a quibus 
civitas Ambrosiana multa per tempora libera, modo 
malorum civium meritis obsessa, divinarum litera- 
rum ac scientiarum multarum margaritis velut por- 


simulantes, donis, privatis divitiis, in domibus vi-C cis projectis, contaminata et maculata est. Ecclesia 


duarum aut in angulis platearum predicantes, gla- 
dios acute subministrant acutissimos; de quibus 
prophetarum eximius *': « Ut sagittent in obscuro 
rectos corde (Psal. x, 2); dentes eorum arma et 
sagittz, linguz eorum machzra acuta (Psal. v1, 5); » 
de quibus Dominus: « Attendite a falsis prophetis, 
qui veniunt ad vos in vestimentis ovium (Maith. 
vir, 15). » Alligant onera gravia et importabilia, 


enim Ambrosiana Domino annuente sapientibus 
sacerdotibus, levitis ac subdiaconibus, super ceteras 
Asie abundabat ecclesias; unde in proverbium 
dictum est: « Mediolanum in clericis, Papia in de- 
liciis, Roma in :deficiis, Ravenna in ecclesiis. » Sed 
multotiens advenire solet ut quanto sapientiores 
sunt multis, tanto suis exercitiis posteris minus pro- 
videntes, hanc miseram vitam quasi indocti et im- 


VARLE LECTIONES. 


*'! jn rebus secundis secundus addit A*. '"* in quo omnium malorum fomentum, iniquitatum diversarum 
argumentum regina discordia, omni dimisso amore omnique spreto timore inter clericos et ecclesiasticos, 
inter laicos et laicos, levitas et levitas, senes et senes, sacerdotes et sacerdotes, episcopos et episcopos, 
sedem Romanam duobus tenentibus pontificibus, apertissime ministravit. addit A*. In quo de discordia cle- 
ricorum tractatur, que ex pradicationibus Arialdi ac Landulfl est exorta ad instantiam Anselmi, qui postea 
fuit papa Alexander II. addunt A**. B. '** de q. propheta B. 


NOT &. 


existerel qui in suo loco veraciter reperiri posset. D ubi luec iniquitas tanto erat. copiosior, quanto urbibus 
Nam alii cum canibus et accipitribus huc illucque — ceteris ipsa est populosior, α Deo procul dubio pra- 
pervaganies, suum  venalioni lubrice famulatum tra- — fatus missus est. Arialdus. Quem deinde ita loquen- 
deban; αἰδὲ vero labernarii et nequam villici, alii tem inducit:  Vesíri sacerdotes qui effici possua 
impii usurarii exislebant : cuncti fere cum publicis ditiores in lerrenis rebus, excelsiores in cdificandis 


uxoribus sive scortis suam ignominiose ducebant υἱ- 
tam, omnesque que sua erant, non qug Christi que- 
rebant. Nam quod sine gemitu dici vel audiri nec po- 
test nec debet, universi sic sub simoniaca heresi tene- 
bantur implicili, quatenus a minimo — usque ad 
mazimum nullus ordo vel gradus haberi posset, misi 
sic emerelur quomodo emitur pecus. Et quod esi me- 
quius , nemo (unc qui (anie perversilali resisteret 
apparebat, sed, cum lupi essent rapaces, veri putaban- 
tur esse pastores. — c. 4. Ad quorum nimirum per- 
versitatem detegendam et corrigendam, Mediolanum, 


turribus οἱ domibus, superbiores in honoribus , in 
mollibus delicalisque vestibus pulchriores, ipsi pa- 
tantur beatiores. En ipsi, ut cernilis, sicul laici palm 
uxores ducunt, stuprum quemadmodum  scelesti laici 
sequuntur, atque ad nefandum hoc opus patrandum 
(anto sunt validiores, quanto a terreno labore minus 
oppressi. Eodem modo in Eccl. Lucensi omnia bene- 
ficia veniisse, Alexander Il attestatur epist 35. 
Mediolanensibus hoc jam Paschalis I exprobraverat, 
Mansi XIV, p. 378. 


901 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. Ill. 


902 


beciles per silentium misere transcurrunt, et qui À tandem consederunt. Quibus imperator respondens, 


vigilando, laborando et scribendo aliis prodesse 
potuerunt, ut animabus suis quandoque sitientibus 
aquam prepararent vivam, minime satagerunt; de 
qua caritate et misericordie aqua Dominus ad Sa- 
maritanam loquitur dicens: « Qui biberit aquam 
quam ego do, flet in eo fons aqu: salientis in vitam 
eternam (Joann. 1v, 14). » Sed ego homo quamvis 
tantillus, angustiis et tribulationibus lassatus, fretus 
ut credo posterorum meorum meritis, qui hzc vi- 
dentes cognoscent me ad suarum dignitatum labo- 
rasse honorem, ad inceptum festinare aggrediar ***. 

2. Igitur * prafinitis ac determinatis archiepi- 
scoporum nostrorum causis, quas ego multo sudore 
multoque labore antiques sciscitando annos, veri- 


inter cetera aliquantulum dubitans, videns viros sa- 
pientes, discretos atque affabiles doctrinisque affluen- , 
tes, inter se tacite Guidonis et horum causam diu ri- 

mari visus est. Tandem voce propria Guidonem retro 
post omnes ibidem astantem ante vocavit ; quo vo- 
cato, universos percunctari ccpit, si archiepiscopum 
vellent? Qui tertio dixerunt : « Petimus, volumus, 
desideramus.» Ad hzc imperator : « Si ex toto corde 
petitis, vultis, desideratis, Guidonem accipite. » 
Hoc audito clerici ac laici omnes minime in primis 
hec audire cogitantes, vultibus pallidis voceque 
submissa renuerunt. Quo audito imperator ipsos 
sciscitari capit dicens : « Quod festum hodie cele- 
bratis? » Responderunt : « Sancti Materni. » « Quis 


tatem tamen amantes, curiose repperi, ac civitatum B fuit iste Maternus? » Responderunt : « Primicerius 


Itali: totius librorum paginas rimando fere scrutatus 
sum, et prout -potui multa in brevi comprehendens, 
meis cartulis subscripsi ; nunc ad historiarum seriem 
redeam, quam legis peritus aliquis, prout fuit et in 
veritate comperi enarrare. 

3. (2.) Aliquantis ** diebus post preclarissimi 
Heriberti decessum transactis, civium universorum 
collectào adunata est. Ob quam causam civitas coadu- 
nata siit, mihi narrare opere pretium est. Civibus 
V enim convenientibus in unum tam clericis quam 
laicis, longas solventes orationes in populo, quate- 
nus de acquirendo et eligendo archiepiscopo consu- 
lerentur, quapropter quatuor majoris ordinis viros 
sapientes optimd vitz bonaque fame elegerunt, 


quibus electis, universe civitatis ordines ipsos ad C 


imperatorem Henricum, qui noviter surrexerat no- 
viterque populum ipsum a majorum manibus libera- 
verat, summa cum diligentia direxerunt; et hiis 
imperatori repraesentatis, ipse discrete provideret 
consciliis rimatis, quatenus unum de istis quatuor 
archiepiscopum laudando, anulo et virga pastorali 
confirmaret, quem confirmatum cives majores et 
minores indubitanter tenerent. Factum est autem, 
Wido imperatoris fretus aminiculo, qui et ipse con- 
scilium arcanum domni Heriberti criminose impe- 
ratori denudaverat, ipsos cum paucis subsecutus est. 
Cum enim in curia regali electi diacones Widonem 
vidissent, taciti intrinsecus ob pactum quod ipse 
cum imperatore fecerat, singulo de se desperante, 


nostrorum lectorum. » « Cujus prosapis fuit ? » 
Responderunt : « Cujuscumque  prosapies *"* sit, 
suscepimus eum. » « [ta, si cujuscumque sit susce- 
pistis, οἱ Maternus vester fuit archiepiscopus, hunc 
Guidonem probum vir suscipite. » Igitur finitis ac 
preordinatis consciliis quz imperator partim private 
partim publice cum Guidone curiose egerat, in omni- 
bus ipsum magniflcatum ac per omnia sublimatum 
direxit Mediolanum. Cum autem Guido venisset Me- 
diolanum, cujus fama negotii paulo ante urbem 
supervolaverat, usu antiquo ac imperiis imperatoris 
urgentibus, honorifice ac devote ** susceptus est. 
Qui per viginti Ambrosianum  archiepiscopatum 
pacifice regens annos, prout tempus exigebat, omnia 
clericalia ac szcularia offlcia curialiter ac devote, 
ut suus antecessor, custodire et magniflcare sata- 
guit. Qni circa secularia colloquia secretisque in 
consiliis astutus, circa proferenda verba vero fa- 
cundus, in divinis autem perparum eruditus. Interea 
ordinarii omnes, quos ipse multis beneficiis mul- ' 
tisque honoribus a dolore animi et a corporis indi- 
gnatione, quibus antea in curia regali famose im- 
buti fuerant, sedare ac mitigare minime potuit, ut 
desidium super ipsum obnixe exerceretur, verbis 
inhonestis cottidie, tamen populi timore secrete, 
detrahebant. In tantum enim illorum animi ira, 
odio, ambitioneque detestabili erant imbuti, tabe- 
scentesque serviebant, ut quadam die cum ad ce- 
lebranda divina mysteria mirifice ornati, prout 


hujus eventus rimati sunt. Quid multa? Ventus est D gradus uniuscujusque postulabat, cum ipso Guidone 


dies statutus (an. 1045, Jul. 18), in quo imperator 
archiepiscopum suis cum omnibus primatibus lau- 
dando confirmaret. ltaque ordinarii et capitanei 
ceterique per jussum civitatis qui cum ipsis iverant, 
cum ante imperatoris presentiam astitissent, et ne- 
gotiis verbis loculentissimis, ut natura dabat, multis 
episcopis et primatibus astantibus, ornate denotas- 
sent, freti majorum suorum dignitatibus et consciliis, 


ante beatze Marie altare seriatim venissent, malo 
suorum omine et posterorum tam majorum quam 
minorum, cum suorum veniam peccaminum a Deo 
summis cum lacrymis exigi debebant, Dei iram 
provocarunt. Omnes enim relicto solum archiepi- 
scopo quasi demones sanctis sparsis thimatibus 
fugientes, populo spectante et mirante universo, 
durisque subsannationibus stridentes evanuerunt. 


VARLE LECTIONES. 
** ita, correxit Bl. h, i. ad quem f. a. A* A**. ἢ. ad quem f. a. B. "5 Tifulus: Recapitulatio. Hic titulus 


deest A**. Bl. qui sequens caput secundum dicunt et sic deinceps. 
*' quibus B. "55 deest Β. "59. a. d. deest B. 


piscopi. 


V6 Titulus: De electione Guidonis archie- 


903 


Quo facto, pluribus perfusis lacrimis, prout potuit 
Guido mysterii solempnia celebravit. O zelum ne- 
quissimum ! O invidia crudelissima ! O ira scelera- 
tissima! An ignorabatis Luciferum ipsum, quem 
Deus super omnes angelos scientia, claritate cee- 
risque dignitatibus sublimaverat , nimia invidia 
honoris Dei irrecupabiliter cecidisse? Saltem vel 
beati Ambrosii (reverentia, cujus cathedram quam- 
vis indignum ipse regebat, et episcoporum reverentia 
ac ordinum vestrorum et ecclesie totius orbis, 
animique vestri intentionem propalare timuissetis. 
Vestris enim peccatis exigentibus, dum  putastis 
illum vituperare, cum ipso non post multum tem- 
pus sine misericordia cadentes redarguemini. Ver- 
berastis illum verbis et subsannationibus multis, 
et vos popularibus ftagellis verberabimini innume- 
rabilibus. Vos tabescente invidia voluistis ante 
Deum vestra confiteri peccata, at Deus ipse, qui 
vobis non parcet, vestra reserabit flagitia. Reliqui- 
stis vestrum archiepiscopum ad altare Dei solum, 
ut apertius eum malis artibus opprimeretis; et Deus 
ante theatrum, populo astante crudeli, male aptatos 
pessimeque tractatos vos frustra nomen Domini 
invocantes relinquet. 


4, (3.) Ea "5 tempestate (an .1050, Apr.) dom- 
nus δ᾽ Guido Romse apud Romanum pontificem 
Leonem, ipsoque Leone conscilium multis cum 
episcopis regente, qui antea Papie synodum cle- 
menter celebraverant, accusatus est. Qui cum ma- 
gniüce, multis sapientibus clericis ac strenuissimis 
militibus honoratus **, accusationes quasi plumbo 
ipso in conscilio multis ac diversis rationibus op- 
pugnasset "*, et cuncta canonibus aliisque argu- 
mentis inimicorum callidas superasset iusidias : 
* ecce subito suis altercantibus domesticis et archie- 
piscopi Ravennatis, asserentes quod Ravennas 
archiepiscopus a dextro latere apostolici super 
Mediolanensem sedere semper deberet, bellum gra- 
vissimum ortum est. Quo peracto, Deo annuente 
ecclesia Ambrosiana per Guidonem sedem ipsam 
viriliter devicit, et religiose hodie et semper tenebit. 
Et miles quidam Anselmus nomine, dum graviter 
in honore Dei et beati Ambrosii bello in illo manu 
in dextera vulneratus fuisset, ita ut aperte amitteret 


ipsam altera die omnino incolumis beati Ambrosii y p. m 


meritis apparuit. 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


904 


Ade Badagio ** (05), quem Guido ipse in sacerdotio 
paulo ante consecraverat, omnes ordines tam majo- 
rum quam minorum sacerdotum ob quandam obe- 
dientiam cunctorum ordinum, communis quamvis 
parentum et sui usurpare quaerebat, multisque 
preliis inhoneste sollicitabat (06). Itaque ut Guido 
his malis finem imponeret, trans montes ad re- 
gem ducens Anselmum , ut ipse hujus causa 
negotii discrete judicaret, tetendit. Tandem ri- 
matis negotiis multis, conscilio sane a Guidone 
accepto, ut civitas tota pacem haberet diuturnam, 
lite ab Anselmo jurejurando dimissa, imperator 
episcopatum Lucensem ei attribuit (97). Erat enim 
Anselmus in sermone potens, divitiis affluens, qui 
et ipse sancta Dei evangelia circa tempora conve- 

Bnientia polite populo reserando predicabat. Factum 
est autem, cum Anselmus Lucense frueretur episco- 
patu, Guido septem diacónes ad opus ministerii Dei 
et predicationis ejus per omnia sapientes bonique 
testimonii consecrando elegit. Et singulo per singu- 
lam dominicam de adventu lucidissime pradicante, 
hujus "* rei fama ad Lucensem Anselmum volitavit. 
Quod ipse audiens ineffabiliter indignatus seseque 
quasi leo perstringens, intusque extuans, ira atque 
odio ductus est, et quasi ursa in cavea ruminans 
verba non intelligibilia fundebat. Propterea nimio 
commotus ardore secretisime cum paucis sue 
urbis clericis in die (98) quo sancti Joannis sen- 
tentia « In principio erat Verbum, et Verbum erat 
apud Deum, et Deus erat Verbum, » hoc populo 

Cclericisque omnibus exponendum tractabatur, in 
ecclesia yemali, quasi sub occulto facie ad faciem 
ipsi predicatori sese ostendens advenit. Eo in die 
Ambrosius Biffus, quasi biffarius, biffarius quasi 
bina colloquia Greca et Latina fando ipsius evan- 
gelii sententias secundum doctores sanctos, maxime 
secundum beati Ambrosii disciplinam — mirifice 
tractando, Greca Latine exponendo, tamquam non 
ut homo tractabat, sed quasi angelus nuntiabat. 
Hoc Anselmus vultu pallidus, ira lividus, labiis tre- 
mulus, animum iterum iterumque revoivens, omnia 
tamen audita adnichilans, suis receptus clericis, 
domum nativam omnibus .hujus urbis clericis de 
eo omnino ignorantibus repedavit. At clerici qui 
cum ipso venerant, ignorantes ejus voluntatem, 

et beatum Ambrosium collaudantes super 

hiis que audierant, mirabiliter admirati sunt, et 


5. (4) Qua ** tempestate (an. 1057) Anselmus nunquam tam plenarie de deitate et humanitate 


VARLE LECTIONES. 


500 Titulus: De altercatione sedis Ambrosianz et Ravennatis. A". De a A. ecclesie et R. in curia Romana. 
B. Bl. De ecclesia Ambrosiana et Ravennati in audientia Romana. A**. 59! deest B. ἢ. a. 4. p. i. i. c. 
m. desunt ΑΚ". 553 opitulasset A*. '* Titulum addunt : Initium discidii Mediolanensis ecclesie quo uni- 
versus Latini orbis ordo ecclesiasticus dilaceratus ab ypocritis et conculcatus a laicis, margaritis precio- 
sissimis litterarum sanctarum, illicite sine spe oppressus est. A*. Qualiter Anselmus de Badagio ex ordinario 
ecclesi» Mediolani factus episcopus Lucanus, sollicitat Landulfum et Arialdum, ut uxores a sacerdotibus 
separandas predicarent. A*^. B. Bl. 806 Ans. Badaglensis B. *** hujusmodi B. 

Baggio, juxta Mediol. ad occidentem. 


v 
96) Similes de ejus fratrumque violentia quet- 


apud Giul. III, 538. 
) a. 1057. 
relas profert Ardericus abbas S. Victoris in epist. 


98) d. 25 Dec. 





905 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. Ill. 


906 


aliquem humanum locutum fuisse multis assertio- A ac inflammati arderent, primo aperuit, postea vero 


nibus testati sunt. Ad hzc verba Anselmus magnam 
gerens sub pectore trabem, quasi leo nimia ira 
commotus, balbutiens verbo, ut "" natura donabat, 
dixit : « Certe nisi feminas haberent omnes hujus 
urbes sacerdotes et levitz, in przdicatione et in 
aliis bonis moribus satis congrue valerent (09). Cum 
clerici sui multis rationibus multisque exemplis 
resisterent , maxime ut se ipse quid fuit aut quid 
fieri posset, et videndo recognosceret, annuntia- 
rent : fatigatus ira ac aliis malis artibus, in jejuniis 
usque ad vesperas lectulo jacens et minime dor- 
miens, quievit. Qua tempestate chorum '** gloriosz 
virginis Mariz clericus quidam, nomine Landulfus, 
de magna prosapia oriundus, curialiter die ac nocte 


multis incestis sermonibus animavit, quatenus omnes 
sacerdotes suís jussibus suisque consiliis ab uxoribus 
summo cum dedecore separarentur Μ΄. Quo audito 
Arialdus et Landulfus lztabundi conscilio rimato, 
non tandum omnino a Deo donato, sed a malignan- 
tium iniquitatum fonte derivato, non Dei amore, sed 
invidia et odio onerato, non misericordia, sed ira et 
ambitione et vésania detestabili suffulto, ut postea 
apparuit et visum est in aperto, sub jurejurando 
constricti mutuo firmaverunt, quatenus sacerdotes 
omnes et levitas a die illa et deinceps uxorem habere 
non paterentur, et sollicite ac manifeste, nec vitam 
nec mortem timentes, et omnium sacerdotum acta 
qua usque ad id tempus egerant, quanti periculi 


frequentans, unus de notariis degebat, qui ambi- Bsunt quanteque iniquitatis, populo ac civibus uni- 


tionis gladio perfossus, et maxime super archiepi- 
scopatum, ad quem cotidie patenter ut canis ane- 
labat, indesinenter ordines universos sollicitabat, 
et omnes majores et minores clericos, quia sibi ut 
animus ejus anhelanti desiderio cupiebat , minime 
favebant, cotidie suspectos atque perosos "* habens 
verbis ac factis turpissimis indecenter insequebatur. 
Itaque lingua ejus modo dulcem, modo amaram aquam 
turpissimis verbis discurrentibus perfundens, nunc 
clanculo nuncque aperte omnes detrahens, quasi 
adamas ipsorum corda induraverat. Preterea alium 
forensem clericum, levitam tantum, quem ipse 
Guído sibi consecraverat, Aríaldus nomine, ortus 
in loco Cuzago prope Canturium (100), artis li- 


versis oberrare panderetur. Conscilio autem inito, 
Anselmus omnia suffragia, e quibus ipsos adjuvare 
et sustentare posset, jurejurando illis pollicitus est. 
Et mane facto, insalutato archiepiscopo, quem ipse 
Guido in sacerdotio consecraverat, occulte ut serpens 
ab urbe recessit. His ita adunatis ac firmatis con- 
sciliis, Landulfus in urbe manens, omnes scolares 
quos habere poterat, in jurejurando quod ipse facerat 
constringens , modo privatim modo publice circum- 
veniebat. Arialdus vero suos quos regebat scolares 
in eodem juramento constringens, apud Varl-: 
sium (103) morabatur. Qux omnia Guidonem archi- 
episcopum minime latuerunt. Vultu enim placido 
cotidie demensissimas calliditates illorum subridens 


berg magister (101), ut magis ac magis animi C parvipendebat. O Deus, qui cuncta vides occulta 


sui voluntatem erga ordines omnes indiscrete 
exardescentem exerceret , sibi associavit. Hic 
enim  Arialdus cujusdam superbie zelo gra- 
vatus, qui paulo ante de quodam scelere nefan- 
dissimo  aecusatus et convietus ante Guidonem, 
astantibus sacerdotibus hujus urbis multis, et partim 
quia urbani sacerdotes forenses togatos urbem in- 
trare minime consentiebant, οἱ ecclesias civiles illis 
habere nisi per tonsuram (102) non permittebant, 
per omnia occasionem querebat qualiter omnes 
sacerdotes ab uxoribus, populi virtutem sollicitando, 
removeret. Qui mala pro bonis reddens *'^, non di- 
vino sed spiritu agebatur humano. Igitur cum horum 
animos ac voluntates quibusdam experimentis An- 


cordium, scrutaris universa statera justa, qui ccelum 
et terram clausa manu tenes atque metiris, et mare 
et abissum verbo disponis, cui devote cunctz obe- 
initium habuerunt, quam intentionem ? SI enim bona 
intentione bonaque voluntate hoc Dei placitum in- 
choassent, qui est adjutor operis esset protector 
laboris, cum Deus non vult coacta servitia, apo- 
stolo "5 attestante. Cur isti obliti Dei evangelia, 
conjurationem detestabilem terribilibus juramentis 
in populo sub obtentu placiti Dei, quod postea pata- 


liam vocatum est, exercebant? An Deus suorum 


meritis a cordibus illorum abraserat evangelicum 
preceptum, quod usque hodie clamat dicens : « Qui 


selmus vidisset satisque cognovisset, in tempestse D non jurat, non perjurat; noli *"'^ jurare omnino 
noetis silentio secrete ad se convocari precepit. neque per ccelum neque per terram neque per ca- 
Quibus advocatis, aliquantulum. iilis congratulans,  pillum capitis tui, quia nec potes facere unum album 
quorumdam clericorum superbiam ac mala acta, e aut nigrum ? (Matth. v, 34.) » An ignorabatis docto- 
quibus sese reminisci poterat, ut ipsos inflammaret, ris doctrinam dicentis: « Qui non loquitur, non 


VARLE LECTIONES. 


δ᾽ et B. '* iu A*. horum A* B. "* et perfosses ΑΚ". "9 reddentes A** e£ A*. qui et habet ageban 
5$! separentur B. “2 ifa B. isti vitam A*. A**. 95 ila correzit ; a populo codd. 5. üblite A*. gebantur. 


NOTAE. 


(99) Anselmus papa factus ep. 1 Mediolanensibus (100) Nunc Cantu. 
scripsit : Speramus... quia mostri ministerii tem- 101) De studiis ejus agit Andreas 1, 6. ᾿ 
pore δαποία clericorum castitas. exaltabitur. εἰ in- 102) Se non di semplice chericaio vertit Giu- 
lusuria cum caleris haresibus confun- — lini IV, 16. 
detur. (103) Varese, a Como ad occidentem. 


PATROL. CXLVII. 99 


907 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


98 


mentitur; sed de omni verbo otioso reddituri estis À conculcent eas pedibus suis, et conversi disrumpant 


rationem ? (Matth. xu, 36.) » Quod si "'* ita est, de 
quantis malis juramentis ac malis verbis reddituri 
estis rationem ! Si odio aliquo fecistis, frustra labo- 
ratis, de quo per evangelium Dominus dicit: « Tu 
habes trabem in oculo tuo, et vis ejicere festucam 
de oculo fratris tui? Ypocrita, ejice primum trabem 
de oculo tuo, et tunc videbis ejicere festucam de oculo 
fratris tui (Matth. vi, 4). » Si ira vos operosos 
fecit, videte quid dominus pastor et magister noster 
Ambrosius *!* sanctus in libro de Joseph dicat (c. 13): 


« ]ra s:pe etiam innocentes in crimen adducit, quia. 


dum justo amplius irascimur et volumus alienum 
coercere peccatum, graviora peccata committimus. » 
1deo apostolus ait: « Non vos ipsos judicantes 


vos (Matth. vui, 6). » Karissimi, videte quid Apo- 
stolus clamat, dicens « Si invicem  mordetis, ab 
invicem consumemini (Gal. v, 15); et quid de te 
doctor Gregorius dicat: « Expedit nobis muli 
qui inhonesta et incongrua videntur pati, et mulio 
melius, ne dissidium aut scandalum in ecclesia Di 
inconsulte oriatur. » Unde Dominus in Evangelio : 
« Ve illi, per quem scandalum venit (Matth. xvm, 7; » 
Et apostolus : « Tu quis es, qui judicas alienum ser 
vum? suo domino stat aut cadit; stabit autem 
(Rom. xiv, 4) ; » et item: « Noli scandalizare fr- 
trem tuum, pro quo Christus mortuus est (/bid., 19..: 
Unde Veritas in evangelio: « Quicumque scandz 
lizaverit unum de pusillis istis, expedit ui mol 


karissimi, sed date locum ire (fom. xi. 19), » et B asinaria suspendatur in collo ejus, et demergatur in 


Dominus per evangelium : « Qui irascitur fratri suo, 
reus erit judicio (Matth. v, 22). » Unde Apostolus, 
« [τὰ enim viri justitiam Dei non operatur (Zac. 1, 20). » 

6. (5.) Interea δ Arialdus cum apud Varisium 
moraretur, quadam die ex incorrupto, et quasi 
furiosum cupiens seminare granum, quod male ven- 
tilando mondaveràt, ecclesie gradum ascenden.:, 
per omnia sacerdotes diffamando, ut ab uxoribus 
male separarentur, plebem verbis iurpissimis rusti- 
canorum commovendo obnixe operam dabat (104). 
Quod ut rustici ac sacerdotes auribus attonitis au- 
dierunt, hzc minime in matutinis credentes, ultra 
modum de his qux ab Arialdo dicebantur mirantes 
abstupuerunt, maxime affirmantes quod nemo casti- 


profundum maris (Matth. xviu, 6). » Vel tangat vos 
Augustinus, sententiis humanis dicens per semel- 
ipsum (serm. Dom. in monte, 2, 61): » Neque ià 
reprehendamus qua manifesta sunt, ut desperemus 
sanitatem ; et vitabimus judicium, de quo nunc di- 
citur : Nolite judicare, ne judicetur de vobis. In quo 
enim judicio judicaveritis, judicabitur de vobis, εἰ 
in qua mensura mensi fuerit is, in ea remetietur vobis 
(Luc. νι, 38). » Preterea quid beatus Ambrosius dicat 
super Lucam, curialiter ac devote audiendo perspi 
cite: « Nisi tu prius interiora tua vacua feceris ab 
omni labe peccati, ne dissensiones contentionesque 
ex affectu tuo prodeant, non potes aliis ferre me- 
dicinam. A te *'* igitur pacem incipe, ut cum fueris 


tatem habere potest, nisi ei a Deo datum sit, dicente C ipse pacificus, pacem aliis feras. Quomodo enim 


Apostolo: « Quoniam datum bonum est, et omne 
donum perfectum de c«lo sursum est, descendens a 
Patre (Jac. 1, 17). » Itaque coetu coadunato cunctorum 
ad Guidonem archiepiscopum, ut omnià seriatim 
que Arialdus noviter disseminaverat nuntiarent , 
unanimiter clerici et laici concurrerunt. Quamobrem 
Guido, advocatis Arialdo et Landulfo, ne usum anti- 
quum bonosque ecclesia mores tam Ambrosiane 
quam totius linguze Latine, tam Latine quam 
Greca totius, criminose turbam sollicitando indis- 
cretam conturbarent, prout potuit privatim et 
curiose corrigendo amonuit; quin etiam multa alia 
mala multasque dissensiones ac crimina diversa ex 
his posse oriri, verbis illis reserando ac notificando 
aperuit. Quibus inter cetera quadam verba evan- 
gelic& doctrine benigne dicens aperuit : 

7. (0.) « Nolite "* dare sanctum canibus, nec 
mittatis margaritas vestras aute porcos, ne forte 


potes aliorum corda mundare, nisi tuum ante mun- 
daveris? Tu habes trabem in oculo, et vis ejicere 
festucam de oculo fratris tui ? Ypocrita, ejice primum 
trabem de oculo tuo, et tunc videbis festucam ejicere 
de oculo fratris tui (Luc. vi, 42). ltem August 
nus (l. I, c. 63): « Facile hii reprehendunt, qui 
magis amant vituperare et damnare, quam emendare 
atque corrigere. (c. 64).) Quod vitium est superbiz 
vel invidie ; et ideo pie cauteque vigilandum est, ul 
cum aliquem reprehendere vel objurgare necessilas 
coegit, primo cogitemus, utrum tale sit vitium quod 
numquam habuerimus, vel quo jam caruimus. Etsinumr 
quam habuerimus, cogitemus et nos homines esse & 
habere potuisse ; si vero hàbuimus et modo non babe- 
mus, tangat memoriam communis infirmitas, ut ἰδῶ 
reprehensionem aut objurgationem non odium, sed 
misericordia precedat. Si autem cogitantes nosme- 
ipsos inveniemus in eo esse vitio, in quo est ille 


VARLE LECTIONES. 


55 deest B. Quod si i. e. d. q 


. In. i. ἃ. m. v. r. e, r. desunt A*. A**.— 516. quid beatus Amb. Β. *'' Tüsiui. 


Incipit de Arialdo et Landulpho. A*. Qualiter Arialdus coepit suum propositum przedicationibus reserare. 


A**. B. 


rent et dissidiis, quibus populum adversus sacerdotes omnesque 
patrum exemplis sedati removerentur. A*. Qualiter Guido archi 
tos ut ab inceptis predicationibus desisterent, frustra exhortatus est.B. adhortatus est. A**. BW. 


Ambr. AÀn i. codd. Ante Bl. 


"5 Titulus : Exortatio archiepiscopi Widonis adversus A. et L. ut a vanis altercationibus quiesct- 


ordines sollicitabant, multisque sanctorus 


episcopus Arialdum et Landulfum coe 


NOT.E 
(104) Ibi eum concionandi initium fecisse, testatur ruditos cognoscis : ceterum si doctor haberi vis ct 
Syrus presb. aD. Puricellum p. 120. Quo auctore  dibilis, vade et in urbe hec loqui noli timere. 


responderunt illi: Nobis ideo hec loqueris quia inre- 


909 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. —- LIB. III. 


910 


quem reprehendere parabamus, non reprebenda-A cum beati Nazarii martyris translatio a civibus 


mus nec objugemus, sed tantum congemiscamus, 
et non illum ad obtemperandum nobis, sed ad pa- 
riter conandum invitemus. » Unde « factus, apo- 
stolus, sum Judzis quasi Judzeus, ut Judzos lucri- 
facerem (I Cor. 1x, 20). » Et item: « Factus sum 
infirmis infrmus, ut infirmos lucrifacerem ; omnibus 
omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem (Ibid., 22). » 
Vos dicitis quia sacerdotes impossibile est non 
adulterare et sacrificare, et verum dicitis. Sed 
nostri sacerdotes, Deo gratias, usque hodie nec sunt 
nec nominati sunt adulteri, sed curiose observant 
apostolicum przceptum, ut sint unius mulieris viri. 
Unde beatus Ambrosius super Abraham dicit (1, 7) : 
« Nulli licet scire mulierem preter uxorem; ideo 


universis utriusque sexus cereis magnis multisque **9 
ardentibus devote celebraretur (106) et omnes sexus 
promiscui ad id officium celebrandum humiliter ac 
devote convenissent, et Landulfus et Arialdus, jus- 
jJurandum quod fecerant memores, cum per plateas 
ac urbis regiones sacerdotes ob conjugium aliquan- 
tulum diffamassent, quasi rans palustres turgidi, 
commixtim apud Sanctum Celsum convenissent , 
verbis vanissimis cum clericis quasi sues cum cani- 
bus altercabantur. In qua translatione cum sanctus 
Ambrosius adviveret, quid dicimus "* sancto sacer- 
dote Ambrosio imperante super strepentes ranas 
egerit, sanctum testem Augustinum affirmantem 
lector intellige: « Cum plurima ranarum murmura 


conjugii ** tibi datum est jus, ne in laqueum incidas B auribus religiosz plebis obstreperent, sacerdos prz- 


iniquitatis et eum aliena muliere delinquas. Vinctus 
es uxori (ΙΧ, 84), noli quzrere solutionem : unde (105) 
Salomon : A Deo, inquit, preparabitur viro uxor. » 
Si enim in aliquid, ut humana fragilitas habet, de- 
linquunt przter capitalia, per veram confessionem 
sua confitentes peccata a Deo justificantur. Unde 
magister noster Ambrosius δ in epistola Theodosii 
imperatoris clementer dixit: « Qui se accusat cum 
peccaverit, justus est, non ille qui se laudaverit. » 
item beatus Ambrosius *** in Beati Immaculati tra- 
ctatus (1v, 11): « Qui se accusat, etsi peccator est, 
justus esse incipit, quia nec sibi parcit, et Dei justi- 
tiam confitetur, quem putat latere nihil posse; 
ideoque Scriptura ait: Justus in exordio sermonis 


cepit, ut tacerent et deferrent orationi sacre reve- 
rentiam. Tunc subito circumfusus strepitus quievit, 
et usque hodie paludes silent, ita ut vix aut umquam 
aliquam ranarum, maxime illo in tempore, crepi- 
tantem invenisses. » 

9. (8.) Interea *" quidam ecce sacerdos, quasi sa- 
gitta ab areu volans, dentibus stridens, oculos ut 
animal volvens, videns Aríaldum et Landulfum no- 
vellis male duleoratis, quibus civitatem fere jam 
totam imbuerant, ad Arialdum ipse prosiliens injicere 
sese manibus comminabatur. Cum autem ipsum 
Arialdum verbis nimia ira tremulis sciscitando inter- 
rogasset, si illa vera fuissent qux paulo ante jam 
civitate percrebrescente audierat, et idem ipsum 


accusator est sui. » Preterea, fratres karissimi, quanta C tam indiscrete et inconsulte per civitatem ac pla- 


mala quanteque dissensiones nefandissima quan- 
taque homicidia quantaque adulteria ex his possint 
verbis oriri, percipite. 

8 (7.) Nam "* enim illorum animi his οἱ aliis 
verbis dulcorati, omnia qus illis possent evenire 
prospera et adversa, anímo trutinantes molificaban- 
tur. Et ecce quidam nequissimus, cujus spiritus in 
naribus erat, verba turpissima adversus hos profe- 
rens, ore vesano animos quos Guido prout poterat 
mitigaverat, nimia ira commovit. Itaque nimia in- 
dignatione commoti, unanimiter ante ipsum Guido- 
nem ex his nimium dolentem consurgentes, verbis 
terribilibus afürmaverunt, dicentes, de his numquam 
tacituros ***, donec spiritus esset in eis et lingua 
faucibus teneretur. Quibus prophetizantibus, inscii 


teas de sacerdotibus locutum ac male diffamatum 
esset, quasi insanus contra vesanum síne mora ca- 
put movens respondit : « Quod dixi dico, quod dico 
affirmo, quod affirmo ratione competenti approbare 
curabo. » Hoc audito sacerdos nimia indignatione 
commotus, manu dexira elevata ipsum graviter 
alapizando "* alloquitur : « Tu solus in mundo uní- 
verso per detestabilem ypocrisim audes vitam sacer- 
dotum diffamare. Numquid tu solus per execrabilem 
pataliam et quamplurima sacramenta prava ac de- 
testabilia populi flammam, qua impetu ut mare 
versatur, super nos accendis? Numquid tu melior 
Abraham et Isaac et Jacob, Salomon, prophetarum 
eximiusque David? Numquid tu melior apostolo 
Paulo, qui a Deo electionis vas est appellatus? An 


quid de se dicerent, insalutato archiepiscopo pala- tu solus justior es multis Patribus sanctis et vene- 
tium Ambrosianum cursu veloci, quasi fera crudelis randis, quorum vita ac moribus bonis Ecclesia pri- 
mortali sagitta percussa, exierunt. Ea tempestate mitiva refloruit et Deo annuente semper florebit ? 


VARLE LECTIONES. 


s» ita B. ez corr,. conjugi A*. 55 unde beatus Amb. B. ''* b. A. desunt B. 55. Titulus: Finis ser- 
monibus Widonis ad L. et À. quibus verba dissidii prevaluere concordie. A*. Qualiter Landulfus et Arial- 
dus verbis Guidonis non consenserunt. rell. "^ n.sese t. B. '* m. et multis B. "5 quod didicimus 
Bi *" Titulus : De indignatione sacerdotis adversus Arialdum. A*. De ind. sac. a cum colapho. A**. De 
indignatione cujusdam sacerdotis reprehendentis Arialdum cum colapho. B. Bl. '* alpizando codd. 


NOLE. 
(105) Hsec verba in Ambrosii Opp. non sequuntur, sed Landulfus ea eodem modo c. 23 subjungit. 
(100) 


D. 10. Mai. 


911 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


912 


Numquid tu solus multa sanctorum consilia parvi- À nem quz ab ore hominis inhoneste proferri potesl 


pendens anichilare curabis? Numquid tu solus in 
ecclesia Ambrosiana dissidium per falsam castitatem 
tuam, qua olim in palatio Ambrosiano Guidone 
astante probata est, criminose, seminabis? Si tibi 
Deus operum bonorum perfectionem coelitus ami- 
nistrasset, nos modo private, ac si opus foret quan- 
doque publice, sic publice ut in presbyterio nostro, 
emendando bonis verbis bonisque exemplis humili- 
ter ac devote corrigeres ; unde Apostolus : « Si frater 
tuus peccaverit, corripe eum inter te et ipsum so- 
lum (Maith. xvi, 15). » Potuit enim Christus dominus 
mundum uno verbo suisque imperiis subjugare ; sed 
ut nos per patientiam et humilitatem regnum, quod 
superbus amisit, consequeremur in colis, karitative 


ridenti populo emittebat. De cujus ore Deus illo in 
tempore verba divina exire non permisit, nisi duos 
versiculos ab eo, ut mihi videtur, satis dissonantes, 
dicens: « Qui mihi ministrat, me sequatur: me 
sequimini, si non vultis offendere. » Que verba do- 
minus noster Jesus Christus discipulos suos omnes- 
que fideles ad humilitatem servandam karitatemque 
cum omnibus habendam insinuans et dicens aperuit: 
« Qui mihi ministrat, me sequitur, et ubi ego sum 
illic *' erit et minister meus (Johan. xri, 26). » Hanc 
ipse postea cum traderetur, auriculam amputant 
ostendit dicens: « An putas quia non possum roga- 
re Patrem meum, et exhibebit mihi modo plus quam 
duodecim legiones angelorum ? » qua voce quove 


dicens in terris amonuit : « Quod tibi non vis, alteri B praecepto suos armavit apostolos, et armatos ab 


ue feceris. » Quin et ipsos crucifigentes, ut Dathan et 
Abiron, potuit vivos submergi. Dic mihi, cujus san- 
ctorum viam aggrederis? Enim ut verum dicam, 
numquam justum inveni qui per periculosa sacra- 
menta ac pessimam diffamationem malos ad Deum 
invitos converteret, cum mali magis soleant fleri 
duriores quam mitiores, et soleant magis pcenis 
crudeliores fleri quam mitigari. Unde Apostolus: 
« Deus non vult coacta servitia. » Et item Paulus : « Tu 
quis es, qui judicas alienum servum? Suo domino 
Stat aut cadit, stabit autem (Rom. xiv, 4). » His et 
aliis dictis sacerdos Anselmus qu:srens ipsum a tali 
revocare cogitatu, velut ignis fornacem ac ira leonem 
inrevocabiliter exagitavit. Igitur cum hujus rei fama 
ad Landulfum volitasset, et ut magis ac magis, quod 
in obscuro dixerunt, super tectum divulgaretur, 
martyris veneratione relicta, cui omnes devote 
convenerant, ac antiquorum veneratione omissa , 
arrepto manibus Arialdo, furiose ac pessime vocife- 
rando cum paucis ad theatrum (107) pervenit. ltaque 
missis per civitatis vicos et plateas cartulis homi- 
Dibus "?, perstrepentibus tintinnabulis multis et 
magnis, ac garrulantibus feminis, quatenus omnes 
tam juvenes quam senes, tam sapientes quam insi- 
pientes, tam probi quam improvidi unanimiter con- 
venientes, quz «diflcationis ac anima salutis forent, 
auribus audirent attentis, satagebant. Itaque civibus 
convocatis universis. Arialdus quasi ardens totus 
pulpitum ascendens commune, oculis ut leo flammi- 
vomis, nimiaque ira commotus, multa de sacerdoti- 
bus exprimens detestabilia, quasi amnis nimia 
inundatione turgidus, lapides, sylvas, homines ac 
pecora volvens emittebat quasi munus "* ac durus 
parasitus sub obtentu religionis omnem turpitudi- 


universorum dzmonum jaculis tutavit, et. tutatos in 
eternum coronavit. Qua voce Laurentius sanctus 
munitus, tyranni iniquissimi saeva tormenta οἱ ignium 
superavit globos, et ipsum crudelissimum tyrannum 
ac semiustum, Dei iram merentem vicit. Qua voce 
sanctus Nazarius et Celsus, angelorum Dei freti 
aminiculis, procellosi maris planitiem ut aridam 
terram intrepidi calcare meruerunt. Quam vocem 
virgines et martyres sanctique omnes devote sum- 
mam et veram religionem sequentes, in aeternum et 
cum Christo remunerari meruerunt. 

10. (9.) Cum ** autem Arialdus verbis turpissi- 
mis sacerdotes in populo pessime ac criminose diffa- 
mando, orationi turpissimze finem imposuisset, et 


Ceamdem Landulphus stylo, prout erat facundus, 


graviori reiterasset : in ea qua turpissimi in populo 
pandere ac divulgare verecundarentur, populum 
quasi leones ac ferocissimas tygres preda et calido 
sanguine anxie "adversus sacerdotes sollicitantes 
commovebant. Horum disseminatis verbis  pesti- 
lenter, subito multi, quibus alienum zs durissime 
exigebatur, quosque foris et intus dura paupertas 
trucidabat, quamcumque occasionem querentes, 
unde miseros filios et uxores sepissime verberatas 
recreare ac sustentare possent, immenso plausu 
ipsos laudabant; alii vero simplices et idiotz sua 
pectora verberantes, quasi Petri et Pauli eorum 
verba habebant (108). Quid multa? omnes concives 
fascinati , quasi maris seva tempestas ac aestualia 


D fulmina, qui multos imparatos opprimere et moru- 


ficare solent, civitatem percurrentes ul ursa catulis 
amissis, et turpissime velut famelici canes latrantes, 
sacerdotum domos primo spoliando cursitabant ; 
postea vero summo cum dedecore mulierum divor- 


VARLE LECTIONES. 


819 omnibus A*. o. ἢ. Bl. "* unus Bl. "illuc B. 


"^ Titulus : Quid Landulphus et Arialdus oratione 


ad populum profecerunt. B. Δί. De ora fusatione L. et A. ad populum A*. A**. asine B. 
NOTAE. 


(107) Hoc vocabulo nihil aliud indicari quam fo- 
rum ecclesie metropolitanae adjacens, populi con- 
cionibus adaptatum, Fumagalli demonstravit, Ant. 
Mil. I, 164 seqq. De signis quibus populus convoca- 
batur, ita loquitur Petrus Damiani opusc, D: Tin- 


linnabula perstrepunt, pregrandis crea tube que 


ilic est, tola civitas clang oribus intonatur. 


(108) Ut Nazarius ille monetarius qui Arialdo do- 


mum suam commodavit. Andreas c. 6. 





918 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. Ill. 


914 


tium, síne lege, sine jure, sine episcopo, non Deum A esses, ab apostolico aut ab aliquo religioso viro 


sed pecuniam illorum amantes, gladiis et fustibus 
faciebant. Interea sacerdotes imbelles hxc omnia 
inmane ** ignorantes, animos et oculos in colum 
levantes, ut pecudes lupis subjacebant. At nobiles 
urbis, quorum virtute sacerdotes paulo ante tueban- 
tur, nimia ira et indignatione commoti , alii urbem 
exiebant, alii ut procellose calamitati finem impo- 
nerent, tempus expectabant. Interea ex populo mul- 
ti, licentia a jam dictis accepta, omnibus omissis 
negotiis quibus misera hujus mundi vita alitur cor- 
pusque vestitur, fllii ac uxores foventur, magis rapi- 
nam quam Deum amantes, sacerdotum domibus sine 
misericordia spoliatis, ut magis ac magis his et aliis 
factis Dei iram mererentur, verbis ac verberibus 
turpissimis ipsos et illorum familias insequebantur. 
Exinde cum urbanos sacerdotes lupi meridiani jam 
jamque attrivissent, οἱ opes quas male acquisive- 
rant consummassent, rabiem suam extendere cu- 
pientes urbem exierunt. Qui studiose ab Arialdo 


prius multis cum jejuniis debuísses consciliari, quam 
hujusmodi negotium tam magnum et tam pericu- 
losum cum viris inliteratis inchoasse ; et quod cum 
humilitate et patientia bonisque amonitionibus debe- 
bas docere, hoc cum lanceis, fustibus, ut asseritis, 
laicis super sacerdotes currentibus administrasti. An 
ignorabas Dei evangelium dicentis: « Qui vos tan- 
git, me tangit? » et David prophetarum eximius 
per Spiritum sanctum ipsum Saulem a Deo dampna- 
tum cognoscens, ut nos informaret, dixit : « Non 
licet mittere manum in Christum Deum (7 Reg. xxv1, 
11). » Enim nisi fueris Dei adjutus misericordia, 
dignus es lapidi alligari et in profundum maris de- 
mergi, quoniam "" glorisissimam ac preclarissi- 
mam Dei ecclesiam , in qua beatus Ambrosius mul- 
tum laborando desudavit, inconsulte scandalizasti ! 
Cujus desidium crudeliter disseminatum et ante no- 
viter natum, ut video, universum mundum citisseme 
laicis adversus sacerdotes studiose inhiantibus in- 


amoniti et sub obtentu religionis quasi canesad apros  vadet. Vera Dei ecclesia, ne desidium aut scandalum 
venandum illecti, villas, castella municipia circum- oriatur, multa per tempora sanctis imbuta alimoniis, 
euntes, simili modo pauloque durius sacerdotes om- . quamplurima sustinere ac pati consuevit. Hoc desi- 
nes, quos invenire poterant, pessime, non Deum sed dium est illud, unde puerorum numerus infinitus 
pecuniam quarentes, tractabant. sine baptismate diversis attritus mortibus crudeliter 

11. (10.) Itaque "* pars nobilium ac de populo  necabitur; hec illa est occasio, ob quam multi 
muiti, videntes sacerdotes indiscrete lacerari, mi- juvenes, dum naturam suam exercere non possunt, 
sericordia moti praeliis multis eos muniebant. Dum contra naturam incurrentes delinquunt, et debitum 
hec agebantur, temporibus transactis aliquanti&, quod uxori si haberent ^ dumimpenderenon possunt, 
Arialdus adjunctis sibi Landulfo et Oldeprando.(109), (in alterius inhiant uxorem. Saltem beatus Ambro- 
quos ante in initio hujus rei sibi sociaverat, ut ma- '^sius te tangat, qui cum eum quzdam mulier tangere 
gis ac magis quasi per apostolicam licentiam in hiis conaretur, ore episcopali dixit (c. 11) : « Etsi ego 
se et suos exerceret actibus, Romam ad apostolicum tanto sacerdotio indignus sum, non licet te mittere 
Stephanum, qui tunc noviter in tempore degens manum in Christum Deum. » Velint nolint , fustibus 
surrexerat (110), occulte tetendit. Qui cum ante ac plagis diversis castiflcas eos, imo incestos animo 
faciem apostolici representatus fuisset , et per ordi- et corpore patenter reddis , cum Apostolus dicat : 
nem quicquid Mediolani egisset, qualiterque summo « Deus non vult coacta servitia. » Et si tu cum tuis 
cum dedecore sacerdotes ab uxoribus separasset, justus, castus, pudicus, sanctus et bonus Dei mise- 
multis astantibus clericis laicis et cardinalibus noti- ricordia esses, aspice quid veritatis magister disci- 
ficare curavit; sed non sicut voluit, tunc acceptus pulis dicat : « Et si perfecerit omnia, dicite quod 
est. Hoc audito, omnes qui aderant, universum genus  * inutiles servi sitis (Luc. xvir , 10) : » tu autem 
sacerdotum tam Latinum quam Grecum una lege sacerdotes Dei, quos mundus totus usque modo 
videntes constringi, et castitatem neminem habere bonos et caros, justos et fideles tenens, eis devote 
posse nísi ei datum sit desuper, vehementer ut in cunctis obediebat, quamvis tanto sacerdotio in- 
Romani admirati sunt. Quorum unus cardinalibus no- ,, digni , criminosis et seditiosis omnibus, qui nesciunt 
mine Dionysius, qui in pueritia in ecclesiam Ambro- " quid sit inter dexteram et sinistram, criminose tra- 
sianam fuerat nutritus, cognoscens omnes ordines didisti. His enim verbis omnium sacerdotum vitam 
Ambrosianos, qualiter devote ac sine perturbationibus et ecclesiarum cunctarum mores longasque eorum 
per multa tempora vixerant, per multa sanctorum consuetudines crudelissimis Christianis quasi canibus 
Patrum exempla currens, coram àpostolico Arialdum — limfaticis ad rodendum sub obtentu castz religionis 
et omnes qui cum eo venerant redarguens dicebat : dedisti. Quod enim juste ac devote summaque cum 

12. (11.) « Cum ** hujus inauditz patalie placi- humilitate tractare emendarique pietas divina exi- 
tum cogitasti commovere, qualiscumque intentionis gebat optimis moribus bonisque exemplis, hoc fusti- 

VARLE LECTIONES. | 

"in mare A**. declinare ez coni. Bl. '" Titulus: Quid Landulfo Romae evenit, cum ibidem (ibi R.) 
sacerdotes diffamasset. '** Titulus : Oratio Dionisii cardinalis adversus Arialdum coram papa Stephano. 
"" qm. B. quantum A*. A**. ** haberet B. quia B. 

NOTE. 


(109) Hildebrandum card. dicit, v. infra c. 15. (110) Sedit a. 1067. Aug. 3. — 1098. Mart. 29. 


915 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


916 


bus, lanceis ensibusque populi insensati pertractan- A mittere margaritas ante porcos, ne forte conversi 


dum, imo conculcandum commisisti. Potuit namque 
dominus noster Jesus humani generis redemptor 
ut nos imperio su: majestatis totius mundi incredulos 
Christianos facere perfectos, et omnes crucifigentes 
se uno in momento viros in infernum demergi; at 
ut nos summa cum patientia hostem antiquum, ser- 
pentem crudelissimum , humani generis inimicum 
superare et prosternere possimus, Veritas dicens 
benigne admonuit : « In patientia vestra possidebitis 
animas vestras (Luc, xx1, 19). » Scio enim et vere 
scio; verba vestra bona et rationabilia videntur et 
laude digna; sed quia zelo Dei non incepistis, ab 
omni munere a Deo privemini. Decet namque, 
opnes ecclesiasticas dignitates, omnes honores, 


disrumpant et conculcent eas pedibus suis (Matth. 
vit, 6). » Ad ultimum ipsum Guidonem archiepisco- 
pum, in primo hec omnia parvipendentem , qui 
ipsum Anselmum in sacerdotio consecraverat, Symo- 
niacum vocantes et omnia ejus detestantes obfusca- 
runt. Quid multa? tantam enim ruinam et dissidium 
atque discordiam pessimam seminarunt, quantam 
olim Naburzadan princeps militi:&: in populo Israeli- 
tico immisit, οἱ quantam videns Aman, qui in ligno 
quod Mardocheo paraverat dampnatus pependit, et 
quantam Absalon David patri suo injuste commovit. 

14. (13.) Transactis "* autem fere jam septem 
annis, in quibus partibus utriusque nunc prospera 
nuncque adversa duris beliorum exercitiis occurre- 


quales ab aliquo reprehendi non possunt; sacerdotes B rant, Arialdus et Landulfus extuantibus animis 
vero per omnia bonos. Sed dicit Deus cuidam sese tacite rimari coperunt, quem de capitaneis aut de 


interroganti : « Quid me dicis bonum ? nemo bonus 
nisi solus Deus (Luc. xvm, 19). » 
13. (12.) Cum *'* autem hzc et multa alia Arialdo 


valvassoribus super hujusmodi negotia ad opus belli- 
cum super sacerdotes preponere possent, quatenus 
ejus conscilio ac gladio tuti libere predicarent, 


suisque sociis diceret Dionysius, et multis clericis  curialiterque "* docerent, implere satagerent. Cum 
verbis inhonestis subsannaretur, apostolicus silen- haec agebantur, ecce Herlembaldus frater Landuifi, 
tium manu imperavit. Interea idem apostolicus per- ex magna prosapia capitaneorum oriundus, miles 
pauca loquens, ita in medium sc habuit, quod nec ut natura dabat strenuissimus, barbam uti usus anti- 
cardinalem laudavit nec Arialdum dampnavit. Quo quus exigebat quasi purpuream gerens, tenui 
audito, Arialdus a gloria quam Roma habere spe- vultu, oculis aquilinis, pectore leoníno, animo 
rabat omnino frustratus, cognoscens animos astan- admirabili, circa orationes in populo solvendas cau- 


tium omnium ecclesi? Mediolanensis compatientes, 
tremens et pallidus quasi mortuus obriguit. Tandem 
apostolicus multis ac diversis consciliis rimatis, 


tus, rigidus in bello ut Casar, in angustis mius 
nimisque apparens, sublimis corde , corpore 
subtili et ::quali, membris et cruribus decentissi- 


adjuncto post aliquot dies Anselmo Lucensi episcopo, C mis, tibiis ac pedibus subtiiissimis, pernoctare do- 


quem supra memoravi, ut tante cladi finem impo- 
neret eL sacerdotes a perfidis liberarentur omnibus, 


etus ob hostes, et conscilio providus multum in quo 
natura niliti:& nichil offendebatur, noviter ab Jero- 


et quod ipse Arialdus inchoavit corroboraretur, ut  solimis perosos habens majores redierat (111), ubi 
δ. quodammodo ecclesia Mediolanensis suis jussibus cum juvenili ztate floresceret, et more solito sibi 
obtemperaret, Arialdum, Anselmum Lucensem epi- uxorem desponsasset, et ipsam in veritate cum cle- 
scopum, et lldeprandum jam archidiaconem factum rico quodam jocasse certis indiciis comperisset, 
ecclesie Romane, uno animo consentientes Medio- nuptiis omnino omissis tacite aufugit. Hic et Lan- 
lanum direxit. Quorum unus supradictz irz lividus, ἀμ! et alii fratres ex illicito conjugio, υἱ comperi 
alter nimia indignatione altitudinis Mediolanensis jn veritate, nati sunt; quorum parentes Heribertus 
ecclesi: commotus, zelo zelabant nequissimo. Qui archiepiscopus permultum laborans gladio verbi 
cum Mediolanum attigissent, secus omnia tractarunt — Dei separare non potuit. Hunc 5" Arialdus et Lan- 
quam apostolicus eis denotasset. Ea tempestate ci- dulfus frater ejusdem cum visitandi gratia noctu 
vium diverse turm:, alie sacerdotum pietate, qui -circumvenissent, datis osculis, talibus adorsi sunt 
male ab Arialdo et ejus parte tractabantur, cotidie verbis : « O Herlembalde in omnibus venerande, 
ut hostes sese necantes przliabantur. Itaque Ansel- D pro tuo reditu nos Deum collaudantes gratias ei re- 
mus et lldeprandus populi furorem timentes, clan- ferimus immensas. Sicut "* enim Deus te in terra 
culo vocatis civibus quos habere poterant, quan- et in mari multis quassalis procellis nobis conservare 
tum lingue eorum exprimere valuerunt, sine mise- οἱ reddere sua benignitate disposuit, vitiisque modo 
ricordia, sine caritate, callide frementes ediderunt: sseculi miles fuisti, sic decens et competens ratio 
« Non attenditis Dei evangelium dicentis : « Nolite est, ut exinde Dei et catholice ecclesizw miles eff- 


VARLE LECTIONES. 


^^ Titulus : Stephanus papa Mediolanum legatos miitit. Ν᾽ et ut B. '* Titulus: Incipit de Herlembaldo- 
A". Qualiter Arialdus et Landulfus sibi associant militem Herlembaldum. A**. B. Bl. '"* p. et curialiterque 
B. "^ Eidem Bl. "'* Sic Bl. el Anon. in V. Arialdi c. 10. 


NOTE. 
qu Nuper Jerosolyma reversus volebat tunc seculum relinquere et 86 tradere. vite monastice. Andr. 


917 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. Ill. 


918 


claris strenuissimus, et quod nos usque mode perfi- A incitativas eum adhortaretur, super hoc finem im- 


cere non potuimus, tua dextra adjuti implere ac 
perficere valeamus. Esto quasi Mathatias vel filii ejus 
qui pro templo Dei et populi ejus libertate mortui 
sunt, et vitam habentes zternam in Christo sunt 
feliciter coronati. Liberemus Ecclesiam Dei, multis 
temporibus obsessam et ad uxoratis sacerdotibus 
detentam, tu lege gladii, et nos Dei. Conserva prz- 
mium quod in visitatione sepulcri Dei habere me- 
ruisti. Liberasti "* sepulcrum Dei, libera igitur Ec- 
clesiam ejus. » Quibus hzc et multa alia dicentibus, 
Herlembaldus alta trahens suspiria, citissime pros- 
pera citiusque adversa animo videns qus sibi eve- 
nire possent, quasi fatigatus consedit. Qui diu tacens, 
de omnibus quse in urbe super sacerdotes fecerant; 


posuit. Quo audito apostolicus, per plurimum hzc 
intra se admirans, videns quam sit grave periculum 
civilia bella adhortari, circa hoc negotium per tres 
dies consciliandi inducias dedit. Interea Arialdus, 
festinans ad Oldeprandum cancellarium et archidia- 
conem ex monacho factum cucurrit, qui residens in 
palatio, militiam Romanam quasi imperator regebat. 
Hunc aggrediens Arialdus, omnia alta et magnifica 
acta Mediolanensium, archiepiscoporum et sacer- 
dotum contumaciam adversus pontificem Romanum 
longo ex tempore nactam, quatenus ipsum magis 
ac magis animaret, patefecit. Hoc audito, sopitis il- 
lico omnibus aliis negotiis quibus implicitus erat, 
dixit se apostolicum ad omnia quas poscebat adhor- 


et qualiter populi majores et minores duris cottidie p tari. Quid multa? Alexandro et Oldeprando in uno 


preliis sollicitabantur, dubitans omnino talibus com- 
misceri actionibus, respondere renuebat. Tandem 
multis circumventionibus, ut Romam pergeret et 
conscilio apostolici consentiret, impetraverunt (112). 
Quo in tempore, mortuo Stephano quem supra 
commemoravi, divino flagello, qui vix per novem 
menses sede apostolica potitus est, omnibusque 
successionibus, Anselmus Lucensis episcopus sedem 
apostolicam papa jam factus regebat (113). Cujus 
factum quomodoque "* fidem adquisivit Romanis 
oculis perscrutantibus abyssum omittam. Itaque 
Arialdus domi Landulfo dimisso, congruo tempore 
Romam tendens ac secum Herlembaldum ducens 
1114), Anselmo qui altero nomine vocatus est Alexan- 


consentientibus, vocato Herlembaldo et Arialdo, 
astantibus multis, vexillum manu quoddam tenens, 
ac ipsum prout poterat benedicens, sub quandam 
obedientiam et inauditam ei attribuit. O pater, ubi 
eras? czdisti filios scorpionibus ! Hoc facto Arial- 
dus quasi leo confidens et in omnibus congratulans, 
hospitio receptus est; et veniens Mediolanum, om- 
nia αι Rome fecerat, suis collectis operuit. Cum 
autem in urbe Herlembaldus et Arialdus venissent, 
paulo plus in solito sacerdotes sub uxoria occasione 
in cunctis actibus et verbis laicorum perplurimis 
illis adjunctis vituperabant. Cumque illis omnia 
prosperabantur in manibus, magis ac magis accen- 
debantur. Si enim casu sacerdotem invenirent mi- 


der, cum ipso sese representavit. Quibus cognitis C nisterium divinum celebrantem, qui suis non ob- 


Alexander super eorum colla ruens permultum lz- 
tatus, et convocans illos in iuteriori camera, secrete 
de civitalis statu et negotiis ecclesiasticis scíisitatus 
est. Αἱ Arialdus videns apostolicum ad omnia que- 
cumque exigeret paratum, maxime quod ** conscilio 
ejus anteacta faciebat, inter cetera dixit : 

15. (14.) « Pater "* venerande, Creatori omnium 
gratias refero immensas, quod te in tanto honoris 
culmine per suam misericordiam sublimare et exal- 
tare disposuit. Nunc itaque meus animus multis 
attenuatus angustiis cognoscit, quod dilectio tua 
olim mihi amicabiliter promittebat. Ut omnia enim 
omittam, tus paternitatis clementiam suppliciter 
et obnixe exoro, ut hunc militem Herlembaldum, 


temperasset monitis, illico quasi facti vesani a 
sacris multis objurgationibus retrahebant altaribus. 
Interea Herlembaldus ut **' placiti initium habuit, 
secrete die ac nocte juvenes civitatis ordinis utrius- 
que populi et nobilium fortissimos duci ad se fa-- 
ciebat ; quos complectens, in singulorum colla ruens, 
ad jusjurandum quod antea Arialdus et Landulfus 
fecerant, ut patalie placitum tenerent, multis do- 
nis multisque promissis studiose alliciens impinge- 
gebat. At illos quos nec donis nec promissis nec ullis 
adulationibus sibi adjungere poterat, aut minis aut 
blanditiis illorum filios de fontibus trahens sacris sibi 
adsociabat. Dum hec agebantur, Herlembaldus 
Landulfus et Arialdus theatrum et inopinate prosi- 


virum bello probum consicilioque strenuissimum, D lientes, turpiter de sacerdotibus coram omni populo 


in omnibus confirmatum et cohortatum et a Dei 
parte, beati Petri 9^ et vestri munitum, mihi attri- 
buas defensorem, et vexillum victoriw accipiat, ut 
securius militans nos possit defendere et tuos olim 
rebelles humiliare. » Et dum per plurimas orationes 


concionati sunt. Itaque animis universorum scisci- 
talis, sacerdotes quos uxoratos invenire poterant, 
juvenum freti juramentis ac multitudine vulgi con- 
ducta, quorum voces et facta vile pretium movebat, 
turpiter tractari permittebant. 


VARLE LECTIONES. 


^^ visitasti. Anon ib. 


9!" quoque A*. quoque A**. Bi. 


*"5 quia B. ἢ Titulum addunt: Oratio Arialdi 


ad Alexandrum papam natione Mediolanensem, ut Herlembaldum vexilliferum ecclesie faceret. B. Bl. 
Verba Arialdi ab apostolicum Alex., ut vexillum Herlembaldo belli daret adhortans. A*. A**. ubi adhor- 
t B. 


NOTLXE. 


tantis "* b. P. desunt B. "' et B 


(112) Hoc teste Andrea verum est; sed Landul- 
fum tunc jam mortuum fuisse et Andreas et Arnulfus 
attestantur. 


(113) 1061. Spt. 30 — 1073. Apr. 21. 
f 114) And. Herlembaldum solum Romam perrexisse 
refert. 





919 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


16. (15.) Ea ** tempestate Guido archiepiscopus, A Vercellensis episcopus, vir discretus et in cunctis 


quem supra commemoravi, Mediolanensis ecclesie 
summo cum dedecore cathedram regebat. Qui dum 
imprimis clandestinam tempestatem — sacerdotum, 
culmine sui honoris fretus, parvipendens adjuvare 
eos distulit, postmodum proximo in tempore consa- 
cerdotum omissis adminiculis, nec illis subvenire 
potuit, Bec se adjuvare sataguit. Nam Herlembaldus 
Landulfus et Arialdus, cum sacerdotum omnia 
fuissent prout vellent negotia, verborum sagittis 
omnino extensis, per Simoniacam Guidonem quasi 
episcopi in synodo damnabant. Quapropter Guido 
convocatis suffraganeis, quos habere potuit, ut scan- 
dalum populi Herlembaldi Landulfi et  Arialdi 
adorsum sibi devitaret, Novariam ex concessione 


sapientissimus divinis, virgam in manibus tenens 
pastoralem, sese et coronam episcoporum elevans 
ac in facie Guidonis intuens, lacrimis ab ejus oculis 
crebre manantibus dixit : . 

17. (16.) « Pater "* amande et o Guido reverende 
elo rector Ambrosiana ecclesie super quamplures 
venerande et o chorus Mediolanensis super omnes 
choros lingue Latine omnibus instructus divinis ! 
quamvis malorum clericorum ac civium tuorum 
falsa justitia modo submersus sis, qui tantis jam 
annis inter omnes floruisti, recordamini quod Veri. 
tas per evangelium cottidie clamat : « Beati eritis 
cum vos oderint homines; et cum separaverint vos 
et exprobaverint et ejecerint nomen vestrum tam- 


Alexandri apostolici, quem ipse Guido in sacerdotio B quam malum propter Filium homínis, gaudete et 


consecraverat, synodum celebravit immensam (115). 


exultate, ecce enim merces vestra copiosa "" est in 


Ubi cum toto clero suo de tantis malis tantisque colis (Luc. vi, 22). » Et iterum : « Vestri capilli 
desidiis, qui super se et super clerum suum inopi- capitis omnes numerati sunt. Nolite timere, multis 
nate et incompensabiliter supervenerant, humiliter passeribus meliores estis vos (Matth. x, 30). » Sicut 
conquestus est, et qualiter hiis malis finem impo- ín prosperis ordini nostro non datur gloriari, sic in 
nerént, precatus "9 est. Interea omnes episcopi adversis non expedit conturbari. Unde sapiens ma- 
rogabant sacerdoles Mediolanenses, ut cum ipsis gister dicens ait: « Nec prospera te elevent, nec 
summo cum honore quoad juvaret "*, spretis omni- adversa conturbent. » O fratres et o patres karis-- 
bus civibus Mediolanensis civitatis, magniflce vive- ' simi, decet nos omnium fidelium animas, quibuscum- 
rent. Qui renuerunt, malentes domui su: supplicium que scismatum causis deviat»e sint, multo sudore 
quam foris gaudium. Quibus fere per quindecim multoque labore ad sancte Ecclesi; revocare gre- 
dies commorantibus, ut erant mutuo consciliati, mium, el revocate, cum ipsis in Deo gaudere. Sin 
honorifice ad Aríaldum Herlembaldum et Laudulfum autem ipsas ullo modo revocare non possumus, et 
legatos miserunt, quatenus ipsi si vellent, cum  quarunt nos subtili occasione submergere ac omni- 
paucis sine impetu, sine furore, sine belli incursione, C modo suffocare injuste conantur, habemus Veritatis 
sine allercationibus malis synodo convenirent, et evangelium cottidie nos admonentis, dicens : « Si 
justitiam quam przliis sevisque contentionibus vin- vos persecuti fuerint in unam civitatem, fugite in 
dicare cernuntur, humiliter ac devote declararent, aliam (Jbid., 23). » In veritate, o patres karissimi, 
et que dampnandum, cum justitia prescribe- comperimus Veritatem ipsam in evangelio dicentem : 
rent "^. Hoc audito, Herlembaldus Arialdus et Lan-  « Non est propheta sine honore, nisi in patria sua el 
dulfus subridentes, omnino illis interesse episcopis in cognatione sua (Matth. xi, 57). » Multi enim 
respondentes renuerunt. At suffraganei omnes co- civium vestrorum vitio ypocritarum detestabilium, 
gnoscentes Herlembaldi Arialdi et Landulfl volunta- de quibus dicit Dominus « Ve vobis, ypocritze, qui 
tem, in ultimo die celebrato conscilio, videntes seducitis animas innocentium, » seducti quzrunt, 
ingentia mala super metropolitanum Guidonem sicut Christum quondam Judei, vos mordere ca- 
ejusque sacerdotes de die in diem ingravescere, numque more lacerare ; sed cum Dominus in prorxi- 
dampnantes ipsos eorumque fautores flagello divino, mos vos igne sui Spiritus sancti vindicabit, et emor- 
quousque ad emendationem dignam humiliter ac tuos quasi canes jacentes per plateas videbitis, el 
devote venirent, operam dederunt dicentes : « Fal- superstites illorum mala, quz in vobis injuste tule- 
ces canonum et enses sedis apostolicz intorte super rint, recordabantur, gementes dicite illis, sicut 
subditos rebelles et non obedientes przlatis, a parte Christus quondam filiabus Jerusalem : « Filie Sion, 
Dei et beati Petri apostoli et etiam beati Ambrosii, nolite flere super me, sed super vos flete et super 
donec ad emendationem venerint dignam, sint super filios vestros (Luc. xxi, 98). » Cum autem multo- 
eos eorumque fautores. » Quo in tempore Leo (116) rum regum et ducum usque ad id tempus ex animo 
VARLE LECTIONES. 


"^ Titulus: Incipit conscilii actus quos Wido apud Novariam multis cum suffraganeis celebravit. A'. 
Qualiter Guido archiepiscopus, Navariam concilium provinciale m. c. s. c. rell. *"* pertractatum Ai. 
τ $a conjecit. V. Cl. Grotefrend. coadjuvarent codd. 55) perscriberent B. "ἢ Tifsiws: Sermo Leonis epi- 
scopi Vercellensis ad synodum provincialem. "51 multa B. 


NOTE. 
(115) De concilio que Arialdus et Landulfus ex- pora a nostro quam maxime conturbari jam vidi- 


communicati sunt, a. 1067 vel 1068. in agro Nova- mus. 
riensi habito v. Arn. III, 13. Alterum ejusmodi (116) Leo jamdudum mortuus erat. Gregorius tunc 
Vercelli t. - 


habitum esse, minime verisimile videtur, et tem- 


921 


: HISTORIA MEDIOLANENSIS. —- LIB. III. 


922 


et ex libris antiquorum voluminum recolligi, ex qui- A illis laqueus quem ignorant, et captio quam occulta- 


bus injuste Mediolanensem ecclesiam lacte Ambro- 
sianico fonte commovere et conturbare quaesierunt, 
et qualiter postea Dei dextra infamati et ad nichi- 
lum redacti sint : spero Dei misericordia adjuti vos 
citissime liberari. Εἰ si Deus nostris peccatis nostris- 
que malis meritis, illis in nobis omnes detestandas 
intentiones implere ac perficere permiserit, hoc ad 
illorum perniciem tam corporum quam animarum 
procul dubio a Deo esse concessum credite. Si enim 
de fide catholica aut de Simoniaca hzresi aut de 
ecclesiasticis negotiis quiete tractare ac inquirendo 
disputare vellent, huic sancto concilio interessent, 
et nos aut rationibus illorum negotiis canonice de- 
terminatis quiete consentiremus, aut apertis sen- 


verunt apprehendet eos, et in laqueum incident 
ipsum (Psal. xxxiv, 8). » Quibus dictis idem se re- 
vertens ad sacerdotes, quasi primum hsc verba 
inchoasset, dixit : « Patres, et o fratres karissimi, 
quamvis per multa mala et multis temporibus com- 
moti et conturbati sitis, decet tamen vos, prout éxpe- 
dit, quod Veritas clamat reminisci: « In patientia 
vestra possidebitis animas vestras (Luc. xxi, 19). » 
Et item : « Nolite timere eos qui corpus occidunt, 
animam autem non possunt occidere (Matth. x, 28).» 
Inter cetera beati Ambrosii omnium linguarum con- 
fessorum conscilium, quod in Vercellensi epistola 
(1, 49, 63) loquitur, audite cordibusque percipite : 
« Non sit in vobis desidia, non sit pravum os lingua 


tentiis per canonum rectitudinem, quz» mentiri non Bamarior. Nolite in consilio vanitatis sedere; scri- 


possunt, ipsos nos convinceremus. Sed quia vili 
occasione vos et substantiam vestram ac perniciose 
invadere quaerunt, ideo verbis pessimis vos et ordi- 
nes vestros modo velut canes limfatici feraliter dila- 
cerantes, huic nostro concilio humiliter ac devote, 
ut decet, interesse verbis turpissimis renuerunt. 
Ecce, o Patres, tempus adest, unde beatus Ambro- 
sius in libro Pastorali dolebat (117), cum dicit : 
« Dolemus "* contra priorum monita Patrum inole- 
visse vota perniciosissima posteriorum. Nam quanto 
frequentius illi noxia vetuerunt, tanto studiosius isti 
perpetrare vetita non quiescent. » Ecce enim Yere- 
mias cum dicit: « Inventi sunt in populo meo impii 
insidiantes quasi aucupes, laqueos ponentes et pedi- 


ptum est enim : Non sedi in consilio vanitatis 
(Psal. xxv, 4). Nolite audire detrahentes proximis 
(Psal. c, 5), ne dicatur unicuique vestrum : Sedens 
adversus fratrem tuum detrahebas (Psal. xuix, 20). » 
Item idem super Beati Immaculati (viri, 35) : « Cogl- 
tet quis, quemadmodum pedem suum dirigat, manum 
suam adserat, ne impetu indignationis impulsus, 
cum repellere injuriam cogitat, ipse alteri jactum 
notabilis czedis inlidat "9. » Et « si longe est a pec- 
catoribus salus, tamen nemo desperet, quia multo 
misericordie Domini. Miserebor, inquit, cui misertus 
ero. » Fratres karissimi, in quod beatus Ambrosius 
dicit, credimus quod dixit et quod locutus est per 
Spiritum sanctum. Item in Beati Immaculati : « Qui 


cas ad capiendos viros, sicut decipula plena dolo "hic se aurum putat, habet plumbum, et qui putat se 
(Jer. v, 26). Ecce ego dabo in populum istum rui- granum tritici, habet stipulam, qu:e possit comburi.» 
Das, et ruent in eis patres filiis simul, vicinus et Sed hic multi sibi aurum habere videntur. Non illis 
proximus peribunt (Jer. vi, 21). » ltem Ezechiel invideo. At ut nos hujus sermonis finem imponamus, 
propheta : « Egressa est contritio, floruit virga, ger- dicam cum beato Ambrosio, quod idem de vobis 
minavit superbia, iniquitas surrexerunt "* in virga dixit: « Det vobis Dominus fidei ignorare naufragia, 
impietatis (Ezech. vui, 10). » Unde sicut Esaias lo- habere pace profundam, et si aliquid sit quod 
cutus est super Jerusalem, sic ego super Mediola- graves nobis s:culi hujus excitet fluctus, evigilantem 
num per eumdem Esaiam dico: « Quomodo facta pro nobis habere gubernatorem dominum Jesum, 
est meretrix civitas fidelis plena judicii? Justicia qui verbo imperat et tempestates mitigat, tranquilli- 
habitavit in eo, nunc autem homicide ; argentum tatem maris refundat, » Jesus Christus dominus 
tuum versum est in scoriam, vinum tuum mixtum noster qui vivit et regnat cum Deo Patre in unitate 
est aqua (Isa. v, 21). » Itaque tantis ecclesi: hono- Spiritus sancti Deus per infinita secula seculorum. » 
ribus ac dignitatibus attenuatis condolens, sicut 18. (17.) Cum **' autem hzc acta fuissent, et Guido 
Hieremias dicens plorabo : « Quis dabis capiti meo. omnibus salutatis episcopis urbem repedasset, ecce 
aquam et oculis meis fontem lacrymarum, et plo- Dperlembaldus Arialdus et Landulfus suis cum omni- 
rabo die ac nocte. Unusquisque se a proximo suo bus nimia indignatione supradicti concilii commoti, 
custodiat, et in omni fratri suo non habeat fiduciam, maxime quia sub canonibus conscriptos sese esse 
quia omnis frater supplantans supplantabit, et omnis audierant, irrationabiliter quasi fere inflammati 
amicus fraudolenter incedit (Jer. 1x, 1). » Quorum sunt. Itaque quadam Dominica populi turba maxima 
finem David prospexit, cum dicit : « insidiatur ut freti, ac magna multitudine conducta et aliquantu- 
rapiat inopem, rapere pauperem dum attrahit eum  ]um parte nobilium bello cottidiano obtusa, totiusque 
in laqueo suo, humiliabit et inclinabit se, et cum civitatis percrebescentibus tintinnabulis, cum ali- 
armis suis cadet in mortem (Psal. 1x, 9). » Veniet quantulis clericis et sacerdotibus et presbytero Leo- 


VARLE LECTIONES. 


" volemus B. '* surrexit vulg. '* inlibat codd. "'' Titulus in codicibus: Qualiter domni Guidonis 
vestes a civibus tanquam a canibus scissse sunt. 


NOTE. 
(117) hunc locum frustra ibi quasivi. 





923 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


024 


prando, fomentum maximum rei, qui se illis novi- A actibus vesanum, obstinatione gravissimum, ut non 


ter inseruerat, animum leonis non hominis gerens, 
quem Guido in sacerdotio consecraverat, furiose 
theatrum oculis et manibus minantibus intrarunt. 
Qui diu per plurimas et longas oratione concionan- 
les, ut magis ac magis vulgus contra Guidonem ac- 
cenderetur, curialiter operam dabant. Quid multa ἢ 
Guido nimia populi violentia, et ipse Herlembaldus 
inhoneste ipsum clamante Guidonem, quod ruinam 
super eum minabat, cujusque vulgi animi ut folia a 
vento movebantur, sese periculo trahens theatrum 
intravit. Et facto silentio, ut Guido jussu ac impul- 
sione Herlembaldi, qui oculis et manibus ac barba 
ut tyrampnus dura minabat, aut excommunicationem 
quam fecerat dediceret, aut archiepiscopatum irre- 


plus in occasione contrariorum civium curarent, 
quam si Saraceni aut gentiles comprobati fuissent. 
At ut ego multas et varias orationes diversas mul- 
taque bella civilia, que Syll: aut Marii vel Catiline 
temporibus sufflcerent, csdesque quamplurimas 
omittam, que omnia scribere per longum duxi, 
modo perscribens in paucis multa comprehendam. 
Igitur Guido ad ultimum omnes cives partim ob tu- 
telam sui, aut (118) hostilem paupertatem in majo- 
rum expulsione et sacerdotum substantiis expelle- 
rent, cotidie concurrere videns, et conjurationes 
non tam private sed publice die noctuque fleri : ne 
civitas sui occasione multis cum homicidiis crimi- 
nose opprimeretur, tacite cum paucis dixit : « Enim 


meabiliter dimitteret, continuo multi ex populo irra- B anime mee saluti expedit, ut parvo loco contentus 


tionabiliter accensi quasi fer: super eum insurrexe- 
runt; qui etiam diversis in partibus vestimenta ejus 
quasi cane$ limfatici scindentes, nudum fere usque 
ad ultimum dimiserunt. Hoc facto omnes quasi fu- 
riosi et dementati, ut erant, theatrum exeuntes, di- 
versi diversa sentientes, manibus et ore immundis 
per civitatis "* plateas perstrepentes quasi sues 
grunniebant. At cum hujuscemodi negotii fama per 
urbem citissime volasset, et nobilium majores haec 
omnía in veritate comperissent, curie Ambrosiane 
ad Guidonem, mori quasi parati ut de tanto dede- 
core cum vindicarent, unanimiter convenerunt. Inter 
quos Guido Landrianensis, vir magni conscilii sum- 
meque dignitatis, ignominiz Guidonis et nobilium 


in pace Deo annuente moriar, quam plenus divitiis 
et honoribus fultus, tantis civibus insidiantibus, 
quandoque moriens in infernum cum impiis demer- 
gar. Itaque solo contentus Vergulio (119), ut alius 
archiepiscopus honoribus et divitiis fruatur, inces- 
santer operam dabo. » Quo in tempore quidam 
erat Gottofredus de majorum ordine, sapiens ac 
probus sacerdos, ex nobili et magna prosapia oriun- 
dus, qui et ipse populum temporibus constitutis divi- 
narum Seripturarum alimoniis paulo ante imbuebat. 
Hunc Guido ad se multis astantibus nobilibus vo- 
cari precepit, et ignorautibus universis, archiepi- 
scopatum ei anulo et virga commendavit, affirmans 
sese ullo modo de eo amplius non intromissu- 


perplurimum compatiens, verbis luculentissimis et C rum (120). Quod factum Herlembaldum et Arialdum 


lacrymis ejus ab oculis decurrentibus , multis- 
que lacrymantibus, universos ad bellum duris 
simum animavit, quatenus aut "* continuo Gui- 
donem, cui fidelitatem  juraverant, defenderent 
et superbiam Herlembaldi et suorum ceterorum 
gladiis virililer compescerent, aut cum filiis et 
uxoribus sine mora citissime cum ipso urbem exi- 
rent. Jam enim perparum Herlembaldo resistere 
majores poterant. Nam aliquantis sacerdotibus, si 
fas est dicere, sub quadam flcta castitate degentibus 
ut quibusdam videbatur, populum cotidie inci- 
tantibus, et Herlembaldo et Landulfo nec non Leo- 
prando ** quasi ad hostes parati universi cotidie 
unanimiter permanebant. Interea namque vulgus 55 


minime latuit. Itaque Herlembaldus nimia indigna- 
lione commotus, quoniam super hoc negotium, ut 
sibi soli episcopatum refutaret, permultum ipse la- 
boraverat, sub quadam occasione custodiz intro- 
mittens se de omnibus villis, castellis, munitionibus 
et redditibus archiepiscopatus, quasi dux fugatis 
hostibus omnia hec adversus Gottofredum terribi- 
libus juramentis, ut nec unum *"** haberet, vellent 
nollent, firmaverat. Quin etiam ei in montibus et 
vallibus resistere et obviare gente admirabile sat- 
aguit. Dum hec agebantur (an. 1073), Gotofredus 
summo cum honore magnaque gloria Novarie multis 
cum suffraganeis consecratus est (121). 

19. (18.) Ea "" tempestate Alexander dum Am- 





accenderant actibus vanum, voluntate lubricum , D brosianos sacerdotes quodam zelo iniquo diffamare 


VARLE LECTIONES. 


?* civitatibus B. "* autem A'"*. δ᾽ Hic Leoprandus fuit presbyter S. Pauli in Compito. B. in marg. 
minio scripta habet. *** vulgum A*. A**. et primo B. sed hic correxit; accenderat A*. A**. Bl. "ullum 
Α΄", et nec ullum AV. 551 Titulum inscribit A* : Incipit de dissidio Roms facto super apostolicum Alexan- 
drum, qui dum sacerdotes Ambroianos opprimere per quosdam scismaticos disposuit, quos ut filios 
quoncam fovebat, rerum dispensante auctore, per eosdem cognitis capitulis, quibus ipsos imbuebat, diffa- 
matus ac criminose detractatus, sua in sede permansit. Rell. ita: Qualiter papa Alexander quosdam cle- 
ricos exaltans, ut alios deprimeret, a suis Rome diffamatus est injuste, sicque sua permansit in sede B. 
in marg. minio scr. : Hic Gotofredus per Alexandrum papam privatur, quia intrusus, unde in cathalogo ar- 
chiepiscoporum non est scriptus. 


NOTE. 


(119 l. e. partim ut. 


ES Post a. 1067 ; v. Arn. ΠῚ, 22. 
119) Arn. III, 25. 


(121) v. Arn. IV, 3. 


925 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. III. 


926 


et opprimere injuste disposuit, illi quos ipse sub A beato Petro apostolo, jurejurando de eo tanta ca- 


quandam obedientiam super eosdem sacerdotes mul- 
tis cum capitulis animando velud porcos immiserat, 
illi insidias fama turpissima pervolante in proximo 
paraverunt. Unde sapiens Salomon sapientia sibi a 
Deo collata dicit: « Qui aliis foveam parat, ipse 
incidit in eam (Prov. xxvi, 27). » Venientes namque 
quidam suburbani, diversis ac variis dogmatibus 
irretiti, et Arialdus ipse, et ipse quem animo pre 
omnibus diligebat, et aliquantis cum laicis qui Gi- 
rardi de Monteforti sententiis fere consentiebant , 
quos ipse paulo ut filios complexus deosculabatur, 
ad numerum fere viginti, cum viderent sese suis 
machinationibus suisque latratibus aliquid medio- 
lani egisse, tanquam pro nichilo habentes, Romam 


thedra ipsi collegerunt, ut quod verum erat aperuit, 
et quod falsun; obmutui. Et sic falsa religio illorum 
opilata, sub obscuro, ne diversis cruciatibus attere- 
réntur, Urbem exierunt. Mihi qui autem hsc nar- 
ravit, unus fuit ex illis, qui illo tempore nimia 
superstitione ac vanissima religione ut filii Sczvae 
vallatus, huic tanto facto et inconsulto cum aliis 
cathedris (122) et ipse interfuisse verbis terribili- 
bus Midi 

20. (19.) Cum '" interea Mediolanum Arialdus 
venisset, universa ecclesiasticorum virorum videns 
ofücia quadam amentissima ac dementissima cru- 
delitate a malis jam doctus Christianis vel a porcis 
comnosis conculcari οἱ Arianorum argumentis san- 


ut apostolicum temptarent omninoque deprimerent, B ctas depravari Scripturas et ut canes sevissime di- 


adierunt. Qui cum in palatio Lateranense conve- 
nissent, verbis apertissimis male diffamare Alexan- 
drum coeperunt, dicentes ipsum sedem apostolicam 
invasisse, et quasi fur et latro non per hostium sed 
per culmen intrasset, « et quod dono Dei habere 
debuit, hoc per detestabilem Simoniam adquisivit ; 
unde nullum divinum mysterium celebrare potest. 
Itaque nos si populus Romanus voluerit, judicium 
quodcumque voluerit vel exegerit, ut apertum et 
manifestum, quod de eo asserimus, sine mora ap- 
pareat, facere paratissimi sumus. » Igitur multi Ro- 
mani probi sapientes atque discreti haec audientes, 
qui cum essent in Italia, et Mediolanum ob regni 
negotia convenissent, et clandestinam pestem, quam 


lacerari, et ipsum sui facti peeniteret, dolens quid 
ageret secum rimari quasi cum alio cepit. ltaque 
cum sacerdotum omnium totiusque civitatis solitis 
moribus, quasi hominis unius conventum cum pri- 
micerio eorum, dum in presbyterio locus reveren- 
dus ex propriis et comunibus negotiis die statuto 
adunari comperisset, privatim uno tantum clerico 
stipatus cum Domini cruce venit in medium. Cum- 
que diu intra se cogitans tacitus moraretur, lacry- 
mis largissime decurrentibus, talibus tandem verbis 
adorsus est: « O conventus et o patres, multa pro 
ipsa summa reverenda solita pietate vestri sacer- 
dotii mihi parcite, inmerito et omnibus facinoribus 
quibus misera fragilitas humana offendit irretito » 


ipse per hujusmodi homines ibidem immiserat, cum C nunc debita sceleratoria mihi condonate misero. 


multo sanguine exercitatam comperissent, agebant: 
Enim justa dignaque res est, ut ille qui suos porcis 
atque serpentibus commisit filios, ab illis versa vice 
diffamatus dampnetur, et dum illos per hujusmodi 
homines opprimere disposuit, ab illis dilaceratus 
atque distractus, qui una in patria secum nali et 
aliti sunt, Simoniacus vocetur et convinciatur. Quis 
*8 guis capitulis suisque exhortationibus imbuti 
digne ipsa in caput vertunt, ac ecclesiarum sacer- 
dotibus et episcopis, nullum tenentes episcopum, 
ut porci, quod Veritas dicit, appareat, conversi 
disrumpant universos. » Interea dum hzc fama Romse 
urbis regiones supervolasset, ecce Oldeprandus Ro- 
maniz ecclesie archidiaconus, qui et ipse Alexandro 


Ego sum, qui sancta canibus virorum sanguine 
summa aviditate anelantibus contra sanctum evan- 
gelium agens, nec me nec ordinem attendens in- 
discrete dedi. Quin etiam ego sum, qui contra fas 
et licitum vos et vestra diffamando nequiter odiosis 
viris ac terre bestiis inconsulte tradidi. Proinde 
video per visum, meis et populi peccatis exigen- 
tibus, sancti Ambrosii ordinem ac ejusdem ecclesia 
culmen eonculcari et cominus demoliri. Cognosco 
preterea et in veritate comperio parvulorum multo- 
rum necem sine baptismate, quod est peccatum cru- 
delissimum et ultra modum gravissimum  feraliter 
incurrentium, quiu etiam sub obtentu false reli- 
gionis adulteria innumerabilia ac fornicationes 805 


emulus insidiabatur et omnibus negotiis ipse pra- D domiticas multas ac diversas. Inter cetera video 


ter sedis apostolice dominium ** dominabatur , 
clanculo ad se vocari hos omnes precepit; et diu 
per omnia illorum causam sciscitans, aliquantulum 
conscius facti Alexandri, illos super hujusmodi ne- 
gotium incitavit. Quid multa? Ut autem venerunt 
ad diem, quo judicium absente tamen apostolico 
per ferrum calidissimum ageretur, annuente Deo et 


quamplures, sensibus depravatis ac Ariano dogmate 
seductis sanctam depravantes Scripturam, jam non 
qui sacerdotem, non episcopum, non summum pon- 
tificem Romanorum, ad ultimum non ullam ecclesiam 
confitentur. Quamobrem mihi veniam date, et pro 
pace ecclesie humiliter exorate. Ego Deo annuente 
exinde ut scismatici suis cum argumentis discendant, 


VARLE LECTIONES. 


4 jjque Bl. '"* düm B. 579 terribilissimis A*. 


9! Tiiulus: De Arialdi confessione, cum spiritu in 


naribus apparuit ira subtus verbis velocissimis, A*. Qualiter Arialdus in presbyterio se errasse lacrimando 
NOT. E 


confessus est. rell. 


(122) Fortasse idem quod Chateri c. 29; cf. c. 31. 


9027 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


ei vos in pace diuturna et caritate solita feliciter A omnibus suis expoliatum bonis distrahebant. O Deus ! 


vivatis, operam omni dabo conamine. » Cumque hís 
Arialdus verbis finem imposuisset, et universos 
mala preterita memorando inflammasset, omnibus 
contacentibus et nichil respondentibus, quasi gra- 
vissimis verberibus fuisset attritus, minans et 
tStuans et insalutatus recessit. Ea tempestate cum 
Anselmus vice comes Romam orationis causa devote 
suis cum militibus properasset, et ipse ab aposto- 
lico Alexandro de statu urbis ac ordinis ecclesia- 
stici sciscitatus esset, respondit: « Enim a tempore 
quo patalia nostra in civitate insonuit, universa di- 
vina et humana, bellis intestinis, civibus inter se 
durissime przliantibus, et sacerdotibus falsis oc- 
casionibus criminose vituperatis ultra modum, ut 


imperatores gentilium de Deo vero omnino ignari 
non talem legem suis sacerdotibus edideruut. Sed 
novum placitum nova dedit precepta, quz Julius 
Casar vel Nero aut Maximinus, si adhuc viverent 
animo et corpore, numquam laudarent. Qui etiam 
Herlembaldus, cum domum non haberet tam am- 
plam, ut suos recipere posset, domum palatinam 
magnam cum curte admirabilique viridario et dele- 
ctabili, quz» ante ecclesiam sancti Victqris 40 mar- 
tyrum morabatur, ut suos reciperet consentientes, 
ut etiam equos et mulas foveret, criminose invasit. 

22. (21.) Interea "* aliquantis transactis diebus , 
jubente tamen ipso Herlembaldo, convenerunt in 
secretario utriusque partis ordinis tantum ecclesia- 


jam ulla non sit res ordini nostre ecclesie promi- B stici natura et scientia majores, quatenus super hoc 


&cua, conculcata sunt. » Cui domnus Alexander, ma- 
tris reverentia tactus alta et longa trahens suspiria 
ait: « Convertit Deus eorum cor, ut odirent popu- 
lum suum, et dolum facerent in servos ejus. Ana- 
thema maranatha sit damnatus, qui placitum illud 
mihi inchoare fecit. » Hoc dicto vox quadam sine 
persona respondit : « Fiat, Fiat, Fiat. » 

21. (20.) Cum "* hzc acta fuissent, Herlembaldo 
de his omnibus ignorante, quasi hostis ab urbe ex- 
pulsis capitaneis, populi parte maxima per nimium 
cum ipso preliante, omnem iram omnemque furo- 
rem supra sacerdotes, ut antea numquam est audi- 
tum, furiose convertit. Etenim ut Dei mereretur 
íram, cujus ira tarda est et cito propitiatio, multa 


negotium capitulis et sententiis alterutrum rimaren- 
tur, et quecumque pars ratione convinceretur, alteri 
subjacens obediret. Ab una parte Guibertus archi- 
diaconus utriusque lingue magister, et Ambrosius 
Biffus qui et diaconus, et Ardericus qui et diaconus, 
cujus vox velut sonitus aquarum multarum; de de- 
cumanis autem Andreas sacerdos, in divinis et hu- 
manis Grecis et Latinis sermonibus virilis seu "ἢ 
decorus. Ab altera vero parte Arialdus et Landui- 
fus et Aginulfus, qui de partibus diversis urbis no- 
vis pedibus convenerant. Quibus consedentibus, ut 
rationibus et utilitatibus quiete disputarent, majori- 
bus fandi facultas data est. Hii autem cum diu per 
apostoli Pauli et canonum altercarentur, Arialdus 


non fanda super sacerdotes adversus mulieres, et C et Landulfus proclamare coeperunt dicentes: « Ve- 
super mulieres adversus sacerdotes exercuit. Cum tera transierunt, et facta sunt omnia nova (4I Cor. 
autem nummos aut aurum, e quibus cottidie suos x, 17). Quod olim in primativa ecclesia a patribus 
retinebat justos, non haberet, statim quasi im perator sanctis concessum est, modo indubitanter prohibe- 
legem super sacerdotes per triginta mittebat viros, tur. Tantum beatus magister et doctor "'* Ambro- 
dicens : « Si sacerdos aut levita cum duodecim testi- sius, cujus ordinem tenemus, vos dampnet aut aflir- 
bus verbis evangelicis jurare posset, quod a diebus met. » Tunc Guibertus archidiaconus facto silentio 
quibus consecrationem accepit, cum femina nou infit: 

concubuerit, liber permaneat; sin autem, ab ommi Incipit "" sermo Guiberti adversus Arialdum οἱ Lan- 
Substantia quam habet privetur. Alii vero 578 intra dul[um. 

urbem et foris palatini canes, fibula dimissa et acu 23 (22.) « Sanctam Trinitatem et Unitatem Del ac 
ceterisque negotiis e quibus vita illorum redimeba- Domini nostri Jesu Christi, fratres karissimi, nunc 
tur, decoloratis dentibus, necnon asinarii, quorum — corde et animo invocantes deprecemur ut ipso auxi- 
vita turpissimis trullis asinorum cottidie fulciebatur, liante, omnibus remotis indignationibus ac ira, quz 
quibus Patalia vitam malis artibus ministrabat, mu- justos etiam criminosos facit, quz hediflcationibus 
lierum ornamenta clanculo in nocte per fenestras D tam animarum quam corporum, pandere cum pace 
in domidus sacerdotum ipsis ignorantibus immitte- οἱ caritate possimus, de qua sapiens doctor (123) 
bant. Quo facto, cum stridore magnaque ruina ipso- dixit: « Qui sine karitate virtutes congregat, quasi 
rum fores prorumpentes magnis latratibus insilie- ventum in pulverem portat. » Unde Apostolus : « Si 
bant, et accipientes 4185 immiserant, verbis terri- distribuero facultates omnes meas in cibos paupe- 
bilissimis afflrmantes mulierem condormisse, sacer- rum, et tradidero corpus meum ita ut ardeam, kari- 
dotem nemine defendente ipsum  distractum ab tatem autem non habeam, factus sum velut 388 sonans 


VARLE LECTIONES. 

t Titulus : De furore Herlembaldi super sacerdotes. "" Et alii B. 5) Titulus : Inc. de conflictu par- 
tium uirarumque, rege imperante Herlembaldo. A*. De disputatione utriusque partis ex testimonio sacra- 
Fum scripturarum. rell. *"" sivo Β, 56 m. et d. desuw. Β. '"" deest. B. 

NOTE. 

(123) Gregorius, v. supra 1, 3. 


929 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. ill. 


930 


aut cimbalum tinniens (J. Cor. xui, 3). Iram enim A vir, 1). » Fratres karissimi, scimus quoniam epi- 


viri dilectio Dei non operatur (Jac. 1, 20). » De qua 
beatus Ambrosius in tractatu super Joseph clemen- 
ter dicit (c. 13) : « Ira sepe innocentes in crimen 
adducit, quia dum justo amplius irascimur et volu- 
mus alienum coercere peccatum, graviora peccata 
committimus. » Ideo Apostolus ait : « Non vosmeti- 
psos judicantes, karissimi, sed date locum ire (Rom. 
xü, 19). » Quod enim, fratres karissimi, omnes 
sententias prater Ambrosianas ab hoc negotio modo 
removistis, nobis placet multumque laudamus, quo- 
niam omnes discipuli illius tenent ac laudant sen- 
tentias magistri, quem pre ceteris sapientiorem et 
valentiorem disputando et rimando cognoverunt. 
Igitur Ambrosius doctor ut egregius et ecclesiarum 


scopis sacerdotibus et levitis prophetizare et evan- 
geliorum secreta fidelibus et infidelibus humiliter ac 
devote nuntiare a Deo datum sit ; sed vobis nescio 
a quo propheta sive a quo evangelio instructi sitis, 
cum lanceis et fustibus illos ad quorum pedes sem- 
per stetistis, male diffamando quasi imperatores 
criminose judicatis, de quibus beatus Ambrosius in 
libro Paradisi loquitur : « Sciebat enim Deus te esse 
fragilem, sciebat judicare non posse. Ideo dixit quasi 
fragilioribus, nolite judicare, ut non judicemini. Ergo 
7? quia sicut te infirmum esse ad judicandum scie- 
bat, voluitque obedientem esse mandato, dicens, 
nolite judicare ; unde Paulus apostolus : Tu quis es, 
qui judicas alienum servum; suo domino stat, aut 


nunc et semper magister veniens resedeat et collo- B cadit, stabit autem (Rom. xiv, 4). » Item quod ipse 


quatur vobiscum, et quod in Exameron (v, 7) dicit, 
audientes intelligamus, ait enim : « Spectent singuli 
fldelium pulcra animarum monilia, et delectentur 
maturitate prudentis, splendore fidei, confessionis 
decore, justiti& pulchritudine, ubertate misericor- 
die, ut dicatur tibi : Uxor tua sicut vitis habundans 
in lateribus domus tue. Nolite qusrere alienum 
thorum, nolite aliene copule insidiarl. Grave est 
adulterium, nature injuria est. Duos primum Deus 
fecit, Adam et Evam, hoc est virum et uxorem de 
viro, hoc est de costa Ade, et jussit ambos esse in 
uno corpore et in uno spiritu. Quid unum separas 
corpus, unum dividis spiritum ? » Item super Abra- 
ham (1, 7) : « Nulli licet scire mulierem prater uxo- 


de improbe judicantibus in aliquem dicat, audi in 
Beati Immaculati tractatu consilium (xx, 26) : « Er- 
ranti enim facilius datur venia, quam improbe in al- 
terum judicauti. Necesse est enim, eam formam in 
te redire judicii, quam in alium ipse decernendam 
putaveris. » Sed unusquisque karitatis ignem in 
Deo et in proximo summa cum humilitate et devo- 
tione, ut frater hediflcetur, habere se studeat. De 
quo caritatis igne quid et Ambrosius super Beati 
Immaculati tractatu dicat, audiamus et corde intelli- 
gamus : « Qui hic habuerit caritatis ignem, illic 
ignem gladii timere non poterit ; » et item : « Si nihil 
argenti in me inventum fuerit, heu me in ultima 
inferni detrudas aut ut stipula totus exuras. Sed si 


rem, conjugii tibi datum est jus, ne in laqueum in- C quid in me inventum fu^rit auri aut argenti, non per 
cidas et cum aliena muliere delinquas : vinctus es ΠΙ608 actus, sed per misericordiam et gratiam Chri- 
uxori, noli quaere solutionem. Unde Salomon (ix, sti, per mysterium sacerdotii dicam fortasse ego : 
84): A Deo viro preparabitur uxor. « Forsitan co- Etenim qui sperant in te, non confundentur. Nemo 
gitatis quod de laicis tantum dicat, de quibus non Sibi adrogat, nemo de meritis, nemo de potestate se 
est dubium habere conjugem ? Omnes tamen laici et Jactet, sed omnes in dominum Jesum: omnes ante 
clerici, quicumque sunt filii Ecclesie, sacerdotes ejus tribunal stabimus : de illo veniam, de illo indul- 
sunt. Audite qualiter super Lucam adversus sacer- gentiam postulabo. Qus enim spes alia peccatori- 
dotes sanctus dicat Ambrosius, cum de David (v, bus, et qui se aurum putat, habet plumbum, et qui 
33) : « Quomodo autem ille observator legis atque 86 putat granum tritici, habet stipulam, qua possit 
defensor panes et ipse manducavit, et dedit his qui comburi. Sed hic multi sibi aurum videntur habere ; 
erant secum, quos non licebat edere nisi tantum- — non illis invideo. » Item in eodem : « Et si castus et 
modo sacerdotibus, nisi ut per illam demonstraret δὶ sobrius sis, cave ne sis negligens. Majorem Chri- 
figuram sacerdotalem cibum transire ad usus popu- sto facit injuriam, qui advenientem repellit. » Pro- 
lorum, sive quia omnes vitam sacerdotalem debemus — pterea, fratres, gloriosissimi confessoris nostri Am- 
imitari, sive quia omnes filii Ecclesie sacerdotes "brosii sententiam auribus interioribus graviter per- 
sunt. Ungimur enim in sacerdotium sanctum, offe- cipite, cui refragari a Catholico periculosum et ab 
rentes nosmetipsos Deo hostias spirituales. » Quin injusto criminosum indubitanter esse adscribitur. 
etiam percipite quid in sermonibus dicat : « Nemo Ait enim in libro de conflictu vitiorum : « Quod in 
potest mutare naturam, nisi qui dominus est nature. exordio generis humani masculum et feminam Do-- 
Gravius est enim religionis adulterium quam cor- minum procreasse profiteris, ut mutuis se amplexibus 
poris. » Unde super Lucam : « Disce persons vitium misceri debeant, omnino verissime dicis; sed nu- 
esse, non sexus. Sexus enim sanctus est. » Preter bendi licentia quibusdam tribuitur, hoc est qui vir- 
ista apostolum vas electionis audite : « Bonum est ginitatem, castimoniam, vel vidualitatem nequa 
homini mulierem non tangere; propter fornicatio- quam professi suut ; quibusdam autem non tribuitur, 
nem autem unusquisque suam uxorem babeat (/ Cor. idestqui virgines vel continentes esse decreverunt. » 


VARLE LECTIONES. 
9" i(q A". Bl. Ego A*. B. 





93] 


LANDULFI*MEDIOLANENSIS CLERICI 


Jtem, fratres dilectissimi, quid sanctus Ambrosius À agunt, non sufferentes invicem neque studentes ser- 


dicat curiose attendite. Ait enim in libro de fuga 
seculi (c. 3) : « Lex hominum os potuit obstruere, 
non potuit mentem mutare, » et in septimo libro 
idem super Lucam (vui, 7) : « Ab initio autem Dei 
lex est. Quz est lex Dei ? Relinquet homo patrem et 
matrem, et adherebit uxori sus, et erunt duo ín 
carne una. Ergo qui dimittit uxorem, carnem suam 
scindit, dividit corpus (c. 4). Noli uxorem dimittere, 
ne Deum copulz tuz diffitearis autorem. Audi quid 
dixit Deus : Qui dimittit uxorem, facit eam moechari, 
etenim cui non licet vivente viro mutare conjugium, 
potest obrepere libido peccandi. Itaque qui autor 
erroris est, etiam reus est culpa. Quam periculo-- 
sum, si fragilem adolescentule statem errori offe- 


vare unitatem spiritus in vinculo pacis. caritatem 
utique non habendo, etiam cum illis omnibus, quz 
nichil eis prosunt, ad zternam salutem pervenire 
non possunt. Idolatras enim in populo Dei gladius 
interemit, scismaticos autem terrx hiatus absorbuit. 
Sed quia negotium nobis eminet nunc magnum, 
unde modo tractare cum summa humilitate convenit, 
a talibus nunc nos subtrahentes quiescamus. Igitur 
nunc nostris occurrat memoriis, quod doctor gen— 
tium et veritatis magister Paulus apostolus, tuba 
salutaris, intonat, dicens : « Qui se non continet, nu- 
bat, melius enim est nubere quam uri (1 Cor. vn. 
9). » Et item : « Volo autem omnes homines esse 
sicut et me ipsum, sed unusquisque proprium donum 


ras! Quam impium, si ejus destituas senectutem B habet ex Deo, alius quidem sic, alius vero non sic. 


cujus defloraveris juventutem ! Qui hominibus obse- 
queris, Deum verere. Audi legem Domini (c. 5), cui 
obsecuntur etiam qui leges ferunt : Quos Deus con- 
junxit, homo non separet (c. 6). Sed non solum hoc 
819 celeste preceptum, sed quoddam etiam opus Dei 
solvitur. » Αἱ quid sanctus Crisantus in sua passio- 
ne, ubi mentiri non potuit, dicat, percipite. Ait 
enim : « Errant qui castitatem se pulant perfectam 
suis nisibus obtinere ; nisi enim tuo, Domine, inbre 
flamma fuerint corporales extinctz, non potest ani- 
mus pervenire quo pergit. Libido est bestia maligna, 
qua in sylva hujus seculi ad devorandas animas per 
carnem et diabolum incitatur. Qui ejus mortem eva- 
serit, tibi Deo gratias refert, quia tuum est quod 
evasit. » 

Explicit "^ sermo  Wiberti archidiaconi ; incipit. Am- 
brosii, Grecis et Latinis eloquiis. eruditus, qui el 
24. (23.) « Deus qui fons est bonitatis, perfectio 

castitatis, magister caritatis, amator verw virgini- 

tatis omniumque virtutum auctor, sit nobis hoc in 
negotio veritatis tutor, adjutor humilitatis, adver-- 
sariorum — defensor, vere virtutis augmentum, 
sermonum justorum minister, et sincersm caritatis 
semper incrementumr; quam caritatem Paulus apo- 
stolus super omnes virtutes laudando, ut jam scitis, 
magnificavit; de qua sanctus Augustinus omnium 
sententiarum peritia fultus in libro de unico '*' ba- 
ptismo perscripsit (124) dicens : « Videant quam 
multa et quam magna nichil prosint, si unum quod 
defuerit ; et videant quod sit ipsum unum ; nec me 
in homine audiant, sed Apostolum : Sí linguis homi- 
num loquar et angelorum, caritatem non habeam, 
nichil sum. » Si igitur aliqua ingruente persecutione 
tradant ad flammas nobiscum corpus suum pro fide 
quam pariter confitentur, tamen quia separati hzc 


Dico autem non nuptis et viduis : Bonum est illis, 
si sic permanserint sicut et ego. Quod si non continent, 
nubant, melius est enim nubere, quam uri (Ibid., 7). » 
Item ad Romanos : « Scimus autem, quia lex spiritualis 
est, ego autem carnalis sum sub peccato venunda- 
tus. Quid enim operor, non intelligo. Non enim 
quod volo hoc ago, sed quod odi illud facio. Si 
autem quod nolo illud facio, consentio legi, quoniam 
bona est (Rom., vri, 14). » Nam, fratres karissimi, 
timens perplurimum corde et animo expavesco, tot 
et tantos scientia et operatione preclarissimos sa- 
cerdotes feraliter a perfidis Christianis sub quadam 
et inaudita occasione trucidatos animadvertens, 
dolens modo tempus comperio nostris oculis accele- 


Crasse, de quo animus apostoli Spiritu et scientia 


Dei perfulgens multa presagia prefatus est dicens : 
« [n novissimis tempo-íbus discedent quidam a fide, 
attendentes spiritibus erroris, et doctrinis daemo- 
niorum in ypocrisi loquentium mendacium, caute- 
riatam habentium suam conscientiam, prohibentium 
nubere, abstinere a cibis quos Deus creavit ad 
percipiendum cum gratiarum actione fidelibus et iis 
qui cognoverunt veritatem (/ Tim. 1v, 1). » Utinam, 
fratres dilectissimi, hoc placitum cum curiate et 
humilitate ac discretione initium in Deo haberet ! 
Hoc si enim fuisset, utique medium bonum ac finem 
qui est pietatis et caritatis initium et finis, Deus 
certis inditiis sine tantis plagis ac angustiis, e qui- 
bus nunc ordo noster Ecclesie totius Ambrosianz 
in primis urgetur, clementer approbaret ; de quibus 
beatus Ambrosius in sermonibus conqueritur dicens : 
« Tantis enim malis hzc vita misera est repleta, ut 
comparatione ejus mors remedium putatur, non 
pena. » Sed quia malitia et malivolentia, ira et 
od o ac avaritia, quz neque copia augeri, neque 
inopia minui potest, ipsam exercentes incompen- 


VARLE LECTIONES. 


9 hic vulg. Totus locus hic admodum breviatus est. 


*9 Sermo Ambrosii Biffi in Latinis litteris et Gre- 


cis eruditi ; ideo Biffarius dictus es. A*'*. B. Bl. '"'' unico de A", A**. 
NOTAE. 


124) Frustra ibi quesivi. 


933 


sabiliter ut appareret repleti sunt, ut bonis initiis, A est ; 


sic melioribus finibus carebit, de qua malignitatis 
iniquitate doctor et beatus Ambrosius in opistola 
Vercellensi, quid dicat, audiamus (c. 45) : « Mali- 
gnitas plus nocet quam malitia, quia malignitas 
nec puram simplicitatem habet, nec apertam mali- 
tiam, sed absconditam  malivolentiam. » At ut ad 
ea, quibus animus meus intendit, veniam, quibus 
loricis quibusque armis, quove scuto a talibus, 
quamvis írustra, muniri ** et defendere possim, 
studiose cum omnibus Arialdus et Landulfus non 
me, sed apostolum nostrum Ambrosium sanctum, 
quod in Vercellensi epistola dicat, audiant et intel- 
ligant (c. 62) : « Virtutum autem magister aposto- 
lus est, qui cum patientia redarguendos docet et 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. —- LIB. III. 


934 


quod culpe est igitur, in bapti&mate laxatur ; 
quod legis est, in conjugio solvitur "", » Item Hie- 
ronymus : « Sacerdotem querit Ecclesia, aut de 
virginitatem sanctum, aut de monogamia ornatum. » 
Laudo enim, fratres karissimi, quod fratres Arialdus 
et Landulphus jam populis seminarunt, et conquz- 
ri "^ ἃ desiderio omnium fidelium maxime sacerdo- 
tum et levitarum castitatem; sed « quis esse potest 
continens, nisi Deus det? » ut ait Augustinus in libro 
contra Paulinum et Eutropium * (c. 11). « Caritas 
Dei, ut idem in eodem ait, quz multitudinem pecca- 
torum cooperit **, diffunditur in cordibus nostris 
non per nos ipsos, sed per Spiritum sanctum, qui 
datus est nobis. » Et item in eodem (c. 34) : « Cum 
rex justus sederit in throno sus majestatis, quis 


*"5 contradicentes, qui unius uxoris virum preci-pgloriabitur castum se habete cor, aut quis gloria- 


piat esse, non quod exortem excludat conjugii, nam 
hoc supra legem precepti est, sed ut conjugali 
castimonia fruet ** ablutionis 5 suc gratia 5, Nulla 
enim culpa conjugii, sed lex ***. Ideo Apostolus legem 
posuit, dicens : Si quis sine crimine est unius uxoris 
vir. Ergo qui sine crimine esi unius uxoris vir, tenea- 
tur ad legem sacerdotii supradicti "'; qui autem 
intraverit ** conjugium, culpam quidem non habet 
coinquinati, sed przrogativa exuitur sacerdotil. » 
Item in eadem epistola (c. 39) : « Bonus medicus 
qui et fortibus subtilitatem * virtutis conservare 
cupiat, et infirmis salubritatem dare, aliis dat con- 
silium, aliis demonstrat remedium, dicens : Qui in- 
firmus est, olera manducet, accipiat uxorem ; qui 


bitur mundum se esse & peccato? Tunc ergo per 
ejus misericordiam justi ab hiis liberati δ’ plene 
perfecteque mundati, fulgebunt in regno Patris sui 
sicut sol, et cum ** plene atque perfecte erit eccle- 
sia non habens maculam neque rugam. » Multa enim 
percurrens in Scripturis sanctis dixisse memini ; 
sed hanc optionem damus vobis, quamvis injuste, 
quoniam non decet nisi solis episcopis hoc facere 
quod facitis, ut licentiam totius civitatis omnium- 
que plebium plane perscrutando habeatis; quatenus 
trutinatis facinoribus, homicidiis parvulorum sine 
baptismate necem feraliter et innocenter incurren- 
tibus, perjuriis ob mulierum amorem et sui defen- 
sionem, nec non adulteriis ac variis fornicationibus 


validus est, fortiorem virtutis cibum expectat'"'^;(1tam juvenum quam virginum sacrarum, ac usibus 


meritoque adjunxit : Nam qui statuit in corde suo 
firmus, non habens necessitatem, potestatem  au- 
tem habens sue voluntatis; et hic ' judicavit in 
corde suo servare virginitatem suam, bene facit 
9". et qui non jungit, melius facit, » et Dominus per 
prophetam : « Sacerdotes mei nubant semel. » Item 
per prophetam : « Sacerdos virginem ducat uxorem, 
similiter et levita (Levit. xxi, 13). » At ut jam ego 
his verbis finem imponam, quid beatus Ambrosius 
Scribens in libro de officiis dicat, audite (1, 50) : 
« De monogamia sacerdotii "* quid loquar, quando 
una tantum permittitur copula et non repetita. In 
ipso ergo conjugio lex est, non iterare conjugium, 
nec secundam conjugii sortiri conjunctionem ; quod 


quibus tota Christianitas per orbem universum usque 
modo diffusa feliciter Deum et hominem diligens 
fruitur, in judicio vestrarum animarum, ut possumus, 
committimus, ut sacerdotes, quos bigamos aut tri- 
gamos aut concubinarios inveneritis, aut. deponan- 
tur aut dividantur. Illos aulem quos secundum usus 
ecclesi: totius unius uxoris viros inveneritis, ne 
veniant in pejus dimittite : tantum strenue providete, 
ne jugum quod nostri majores olim ferre non po- 
tuerunt, calorem nature humane quam sit ad pec- 
candum proclivis cognoscentes, ordini nostro into- 
lerabiliter superponatis , memores evangeliorum 
Domini, qui cum videret suos discipulos a Phari- 
seis legaliter redargui dicentes : « Discipuli tui fa- 


** plerisque mirum videtur. Cum etiam ante bapti- Ὁ ciunt, quod non licet eis facere sabbatis (Matth. xit, 


smum iterata conjugia dilatione 5 muneris et or- 
dinationis prerogativam impedimenta generentur, 
cum etiam delicta obesse non soleant, si lavacri 
remissa tuerint sacramento, sed intelligere debemus, 
quia baptismus culpam remittere "* potest, lex 
aboleri non potest. In conjugio non culpa, sed lex 


2), vellere spicas et manducare ; » Jesus autem de- 
fendens eos, ut pastor bonus ait eis : « Non legistis 
quid fecerit David quando esurivit, et qui cum eo 
erant? aut non legistis in lege quod sabbatis sacer- 
dotes in templo sabbatum violant, et sine crimine 
sunt? » Naturas leonum quivis homo humiliare 


VARLE LECTIONES. 


95* ifa correzi : muniti A*. A"*. B. munitis me d. Bl. 
** Hic nosler senlentias aliquot. omisit. 
vulg: 9! hoc ὁ. "* Igitur et qui matrimonio ungit virginem suam, bene 
facit vel librarius vel Land. omisit. "* De castimonia autem 6. 
iterati conjugii ad electionem m. ἐδ "* baptismo culpa dimit ib. 
a 


δ᾽ absolutionis A** Jl. 
*9 stabilitatem vulg. "* expetat 


tropium et Paulum vulg. “5 q. m. p. c. desunt ib. 


atiam 


"5 doceat c. vulg. 35 vr tam s 
eravi 


"suscipiendi vulg 


p. m. v. cur vulg. 
9 non s. ib. "* queri B. δ Eu- 
ni ib, ** sol Tunc p. ib. 


935 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


936 


potest, hominis Deus, non homo mutare potest. Apaucis in Christo coronari, quam eum multis in 


Unde Scriptura sacra: « Nemo potest mutare na- 

turam, nisi qui eam fecit. » 

Eaplicit "* oralio Ambrosii Biffi qui etiam  Biffari, 
adversus Arialdum et Landulfum. Incipit A i et 
Landulfi adversus Wibertum εἰ Ambrosium. 

25. (24.) « O patres et o fratres, ordine et digni- 
fate ac gente prx ceteris Itali: totius primatibus 
in omnibus, si vigorem ordini nostri in quantum 
ralio nostra exigit custodisse curavissetis, prefe- 
rendi! nos tamquam a talibus qux jam audivimus 
fastiditi, perplurimum congratulamur, quod tam 
sapienter atque discrete usque modo sermocinastis 
nobiscum. Bona est caritas, quz legis et propheta- 
rum est plenitudo; bona est caritas, qus proto- 
plaustos per multa tempora suis peccatis exigenti- 
bus dampnatos a faucibus inferni clementer detra- 
Xit; beata est charitas, quze per summam Deitatis 
clementiam humanatam nos a poena primis hominis 
liberare misericorditer sataguit, et liberando secum 
in culpa nostri seculi in s&eternum gaudere conces- 
sit, qua discipulos suos dicens armavit : « Beati 
misericordes, quoniam ipsi possidebunt terram 
(Matth. v, 7); » et item : « In hoc cognoscent omnes, 
quia mei discipuli estis, si dilectionem habueritis 
ad invicem (Joan. xiu, 35) ; » de qua dixit Aposto- 
lus : « Dilectio sine simulatione, odientes malum, 
adhaerentes bono (Hom. xm, 9). » Ago ** et autem, 
karissimi, nemo qui viderit fratrem errantem aliqua 
negligentia aut nature infirmitate per quandam 


tenebris collocari. Non omnia possumus omnes, 
quía non aequaliter valemus, de quibus Apostolus : 
« Aliis datur sermo scientiz, aliis sermo sapientis, 
aliis discretio spiritus, aliis genera linguarum, aliis 
interpretatio sermonum (1 Cor. xu, 8), unicuique 
sicut divisit Deus mensuram fidei (Rom. xu, 3) ; » 
sed unusquisque nostrum, gratias Deo, ita scientia 
divinis et humanis superpollet, ut vize verze tramitem 
sive devium aut tortuosum sacris in Scripturis longo 
exercitio exercitatus cognoscere et se a principio 
liberare non valet, unde propheta : « Parate viam 
Domino, rectas facite semitas ejus (Jsai. xr, 3). » 
Declinate, fratres, a viis vestris, perspicite quod Scri- 
ptura clamat, dicens: « Ve homini gradienti duabus 
viis ; » veniat sensibus vestris, fratres, quod prophe- 
tarum eximius clamat : « Viam veritatis elegi, judi- 
cia tua, Domine, non sum oblitus (Psal. cxvm, 30). » 
Et item : « Viam mandatorum tuorum cucurri, cum 
dilatares cor meum (Ibid., 32). » Demus Deo hono- 
rem, et ipsum in corpore nostro portemus, mortif- 
catis nobís ipsis in cunctis actibus sseculi, per quem 
mundo *", ut ait Apostolus, crucifixus est, et ego 
mundo (Gal. v1, 14), qui cunctos legitime gloria et 
honore triumphantes inenarrabili in perpetuo coro- 
nat, animo et corpore eum diligamus, et primum 
pietate fraternitatis et sincere caritatis amemus. 
Unde sanctus Augustinus in libro quem ad Hierony- 
mum presbyterum facit (125), curialiter de pietate 
tractans dicit (c. 11) : « Quid autem pietas nisi Dei 


conjugis conjunctionem, occasione palliata non C eultus? et unde colitur nisi ex ** caritate! Caritas 
corripuerit ** eum, jam non secundum caritatem, igitur de corde puro et conscientia bona et fide non 
imo secundum injustissimam pietatem ambulat, et ficta, magna et vera virtus "ἢ, quia ipea est et finis 
merito secundum quod ait Apostolus, de pernice ** praecepti. — Sicut mors animam evellit *'* a sensibus 
judicabitur, vel de negligentía condemnabitur. Qui carnis, sic caritas a concupiscentiis carnalibus. — 
autem in dubiis rebus consuluit, ut nos hodie vide- δὶ ergo illa plena et perfecta erit, nihil ex vitio 
mus, decet esse vacuum ab fira, ab odio, ac mise- remanebit. » Testatus est, karissimi, domnus Gui- 
ricordia. Nam ira, ut sapiens magister ait, sspe bertus apostolum dixisse : « Vinctus es uxori, noli 
impedit animum, ne possit cernere verum. De odio querere solutionem (/ Cor. vit, 27), » et ita est. Sed 
quid aliud dicam, quam quod evangelium dicens iliud quod sequitur quare non dicit? videlicet « so- 
clamat : « Qui. habet trabem in oculo suo, non |lutus es ab uxore, noli querere uxorem. » Protulisti 
potest ejicere festucam de oculo fratris sui; » at sententiam Apostoli dicentis : « Unusquisque suam 
qui misericordiam ita exercet, ut justitiam funditus uxorem habeat: » ego autem dico « quibus licet. » 
obliviscatur, jam non secundum caritatem ambulat; Preterea illud apostolicum animarum et corporum 
unde Augustinus : « Si frater tuus vulnus habet in consilium audite : « Fratres, debitores sumus non 
corpore, quod velit occultare, dum timet secari, D carni, ut secundum carnem vivamus; si enim se- 


nonne crudeliter a te sileretur, si misericordia 
motus taceres, et misericorditer judicaretur : » Et 
Apostolus : « Si videris fratrem tuum errantem, et 
non corripueris eum, de negligentia judicaberis, vel 
condempnaberis. » Vos dicitis, fratres: « Pauci sunt 
casti animo et corpore, et paucissimi sacerdotes 
virgines ; » sed magis volo atque desidero cum 


cundum carnem vixeritis, moriemini, si enim *' 
spiritu facta carnis mortiflcaveritis, vivetis (Rom. 
8, 12). » Dixisti quod de Vercellensi epistola placuit, 
sed illud quod sequitur, quare non protulisti, dicens 
in eadem (c. 62) : « Nec interim *'* ut filios in ss- 
cerdotio creare apostolica mutetur ** anctoritate; 
habentem enim filios δ᾽, non facientem, nec con- 


VARLE LECTIONES. 
** Oratio Ar. et L. adv. Guib. et Amb. | probantium ex testimonio sacre Scripturge, sacerdotes non 


uxorandos. A**. B. Bi. “5 ila i. e. aio A". 


LB. "* an pernice W. '" mihi mundus νοΐ. 
ep en iterum vulg. “5 invitetur ib. ΝΟΥΣ dixit f. ib. 


(125) Epist, 167. arising. 


. B. B. Dico ego a. k. homo Bl. 


corripuerint A*. A". 


** deesi, vuig. δ. v. est vulg. “5 avellit svig. 


937 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. 1Π. 


938 


jugium iterare. » Idem Apostolus: « Nemo militans A nostrum pacifice ac caste degentes regebamus. Vitu- 


Deo implicet se negotiis szecularibus, ut ei serviat, 
qui se probavit (11 Tim. τι, 4). » Item ad Timo- 
theum : « Te ipsum castum custodi (/ Tim. v, 22). » 
Mirum ac valde terribile est, ut sacerdos aut levita 
serviens operi conjugali hostias Deo offerre possit, 
cum angelus Dei sacerdos dictus sit: « Labia sacer- 
dotis custodiunt scientiam, et legem requirunt ex 
ore ejus, quia angelus Domini exercituum est (Ma- 
lach. u, T. » Ma quid *'* sancti canones dicant 
scitis, maxime cum dícit in quodam loco: « Sa- 
cerdotes qui duxerunt uxorem, deponantur. » Prz- 
terea sacra Scriptura clamans dicit : « Fornicato- 
res et adulteros judicabit Deus (Hebr. xm, 4. » 
Oportet enim sacerdotem mundum  nitidumque 


perando nos grave bellum civile nunc excitasti ; 
preterea audi Apostolum dicentem : « Deus non vult 
coacta servitia. » Et item: Tu quis es, qui judicas 
alienum servum? suo domino stat aut cadit, stabit 
autem (Rom. xiv, 4). » Video enim, quod nemo te: 
et ipsos quos super non solitis illexisti sermonibus, 
a talibus revocare poterit. Sed terrere te debent 
bella civilia, homicidia, sacramenta ac perjuria 
inenarrabilia, parvulorum multitudinem multorum 
necem sine baptismate incurrentium, quorum mem- 
bra et qualia ** et quanta hoc in anno in cisterna 
theatrali cum mundata a clocariis ** inventa sunt, 
paucis tamen condolentibus, ante tuos oculos habens. 
Et si mihi de natura humana non credis, maxime 


indesinenter semper esse; si autem ulla mulieris vei B non credis de ordine nostro, qui dum magis con- 


sui tabe coinquinatus fuerit, holocausta offerre Deo 
non potest. Olim enim multa multis quadam injusta 
occasione , periculose tamen, concessa videntur. 
Nunc autem agere vos omnes expedit, ut via regia 
gradiamur, non declinantes a dexteris nec a sinis- 
tris. Video vos quasi armatos multis conscriptura- 
rum scientiis astare; sed scuta vestra in cucurbita- 
rum folia vertentur, et gladii vestri in plumbum 
frigidum convertentur. » 

Explicit ** oratio Arialdi e. Landulfi ; incipit Andree 
sacerdolis decumani adversus Arialdum et Lam. 
dulfum. 

26. (25) « Fratres, et utinam íratres karissimi, 
caritatem et misericordiam, quas nunc et multotiens 


stringitur, amplius inlicitis accenditur: vel tibi, 
quod olim fuisti vel cras esse poteris, crede. Vetando 
unam et propriam uxorem, centum fornicatrices 
ac adulteria multa concedis. Preterea vitium dete- 
stabile, ob quod quidam ex tuis simulantes sese 
caste vivere, uxoribus falsa religione dimissis, vitio 
imbuti detestabili , in theatro turpiter tracti et 
in fronte ** decocti sunt, te amice tangendo de- 
terreat. Item intulisti domno Guiberto : « Solutus es 
ab uxore, noli quzrere uxorem, » sed illud quod se- 
quitur, quare non dixisti? imo apostolo dicente ; 
« Si autem acceperis, uxorem, non peccasti, et si 
nupserit virgo, non peccavit. « Dixisti : « Ut ait 
Apostolus, debitores sumus non carni. » Ita est ; non 


vestris doctrinis inseruistis, ut ore denotastis, sic C enim ita carni servimus, ut spiritu et corpore tem- 
bonorum actuum exemplo confirmavissetis. Multa pore congruo Deo serviamus ἢ Ob quam causam audi 
de caritate tui sermonis exordio habuisti, sed de beatum Ambrosium (126) ; ait enim in libro De bono 
quo fonte manaverint, verborum tuorum finis aperte conjugali (c. 25) : « Continentia non corporis, sed 
denudavit: si enim ex caritate inchoavisses , in animi virtus est; virtus autem animi aliquando in 
caritate, quz Deus est, finivisses. Unde in ventum opere manifestatur, aliquando in habitu latet. (C. 
tendis, cum in vento superbis graderis. Dixisti : 26.) Et justificata est sapientia a filiis suis, qui vident 
« Qui misericordiam ira exercet, funditus justitiam — continenti: virtutem in habitu animi semper esse 
obliviscitur *", jam non secundum caritatem ambu- debere; in opere autem pro rerum ac temporum 
lat. » Verum est ; sed qui hoc facit, et taliter circa 2^opportunitate manifestari. » Diffamasti nos et ordi- 
peccatores se habet, fidelis non est, nec dignus nem nostrum Rome et civibus nostris male dulco- 
Christianus vocari. Tamen prospice, quod Dominus ratis, ut tuam scientiam vel loquacitatem ostenderes, 


ait: « Misericordiam volo, non sacrificium (Matth. 
Ix, 13) ; » et iterum : « Miserebor cui misertus ero, 
et clemens ero in quo mihi placuero (Exod. xxxi, 
19). » Quod nos cum caritate, cum humilitate, cum 
patientia, cum benignitate, cum discretione, qua est 


sed unde fructum bonum habere tu credis, ibi se- 
minarium bonorum fructuum habere non poteris, 
beato Ambrosio super Beati Immaculati tractatu 
attestante, qui ait (u, 25) : « Periculum est non so- 
lum dicere falsa, sed etiam vera, si quis ea insinuet 


mater virtutum, docere et admonere et suadere quibus non oportet. Quod vitium quadripartitum est, 
multa per tempora debuisti, nunc quasi dampnativos vel adulationis vel avariti: vel jactantiwe vel loqua- 
ac criminosos plagis sevissimis simulque eum tuis citatis incautz,, quia dum adulari vult aliquis ei, cui 
cathedris, lingua tamen incooperta, criminose casti- loquitur, effundit mysterium. Nonnulli etiam studio 
gas. Cujus exemplo hzc omnia in nobis et iu populo lucri, mercedem perditionis secuntur, ut tegenda 
agis ? Enim et nos multis cum temporibus et ordinem silentio vendant loquendo : alii, ut plura nosse vi- 
VARLE LECTIONES. 
*5 ila A**. Bl. qui Αἴ. B. qui habet qui s. c. d. s. Madicant scitis maxime c. d. *'* Sermo Andres s. d. 


ἃ. Ar. eL L. A**. B. Bi. *" misericordia i. c. injustitiam f. o. B. *'* ifa cor. Bethm. m. equalia A*. A'*. 
B. m. aqualia Bl. *'* i. e. cloacariis *** fonte A*. A**. 


NOTE. 
(127) Imo Augustinum. 


ParRoL. CXLVII. 30 


939 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


940 


deantur et scientiam suam jactent, aperiunt quod A ut nos a laqueis mortis, quibus vita ista urgetur, 


celare deberent, οἱ **! dum sine judicio locuntur, 
verbum emittunt quod revocare non possunt, » de 
quibus Dominus: « Vos estis qui justificatis vos 
ipsos coram hominibus. Deus autem novit corda 
vestra (Luc. xvi, 15) ; » qui enim perdiderit divina, 
posteritatem animse sux seminariumque meritorum 
habere non poterit. O amice, si tibi a Deo fuerit 
commissum, ut omnia perficeres, Veritate attestante, 
deberes dicere. « Servus inutilis sum: » si autem 
Apostolum imitaris, deberes sentire cum eo dicens 
(Rom. xv, 1) : « Debemus nos firmiores imbecillitatem 
infürmorum sustinere, et non nobis placere. Unus- 
quisque nostrum proximo suo placeat in bonum ad 
hedificationem. « Preterea intellige, quid sanctus 


liberati essemus, incurrimus minima, ut majora de- 
vitaremus. Multos enim laqueos, ut ait psalmista, in 
via hac superbi absconderunt (Psal. cxxxix, 6). 
Et qui sunt isti' laquei? audi sanctum Ambrosium 
super Lucam : « Oculus enim meretricis est laqueus 
peccatoris, laqueus in pecunia, laqueus in religione, 
laqueus in studio castitatis. » Separasti nos ab uxo- 
ribus nostris, tu qui es Apostolo justior, sanctior 
prophetis, mundior patriarchis, non justitia, non 
caritate, imo lanceis et ensibus durissimisque inju- 
riis, quas legaliter ab initio christianitatis nostri 
antecessores, sibi et nobis vim propter vitium natu- 
Τῷ facientes, tradiderunt. Unde si tibi et tnis placet. 
audi quid sanctus Ambrosius super Lucam dicit (vm, 


dicat Gregorius (Homil. in. Evang. vit, 4): « Supe- B 4): « Quam periculosum est, si fragilem adolescen- 


riores invicem, maxime eos, qui nobis contenti ** 
"non sunt, proximos vestros attendite, quia et quos 
agere aliqua prava conspicitis, quz in eis laLeant 
bona nescitis; magnus ergo unusquisque esse stu- 
deat, sed tamen aliquo modo se *** esse nesciat, ne 
dum sibi magnitudinem arroganter tribuit, amittat. 
Hinc enim de Saule superbiente per prophetam di- 
citur : Cum tu te parvulum conspiceres, ego te pre 
cateris magnum feci **; quia vero tu te magnum 
conspicis, a me parvulus sstimaris. » Si enim per 
fragilitatem carnis, ut tibi videtur, peccamus, ha- 
bemus beati Ambrosii consolationem ; ait enim in 
libro De δου] fuga (c. 11): « Si per fragilitatem 
carnis et mundi illecebras ita mentem nostram for- 


tule vel adolescentis "* :tatem errori peccandi 
criminose offeras! Audi legem Domini, cul obsecun- 
tur etiam qui leges ferunt (c. b) : Quos Deus con- 
junxit, homo non separet. Ab initio autem Dei lex 
est. Qus **! est lex Dei (c. 7)? « Propter hoc relinquet 
homo patrem et matrem, et adherebit uxori suz, et 
erunt duo in carne una (Gen. 1, 24) ; ergo qui dividit 
622 uxorem, carnem suam scindit, legem dividit, se- 
parat corpus 5*5, et facit eos maechari. « Virginitas, ut 
ait beatus Ambrosius, suaderi potest, imperari non 
potest. » Quid igitur de illis respondebis, qui jam se per 
quindecim aut viginti annos conjugali thoro copula- 
verunt? Dixisti : « Fornicatores et adulteros judica- 
bit Deus ! » Aperte verum est: sed de fratribus tuis 


mare non possumus, reverentia paternc *** prolis C quos tu vides tecum credere unum patrem habere, 


peccatum levemus. Caritas enim multitudinem pec- 
catorum operit. Qui enim *'* ad imaginem Dei esse 
non potuit, sit ad plenitudinem caritatis. » Ait enim 
in libro De penitentia : « Regnat in nobis lex hujus 
carnis contraria legi mentis nostre, et captivos nos 
in peccatum trahit, ut faciamus quod nolumus. » 
Item super Lucam (1,30): « Non otiose statim *'' 
in principio Genesis Dei jussum *? conjugium copu- 
latur, nisi ut heresis destruatur. Sic enim Deus 
conjugium probavit, ut jungeret ; » in multis enim 
natura nostra cotidie febricitat. Unde sanctus Am- 
brosius super Lucam : « Febris enim nostra avaritià 
est, febris nostra libido est, eo quod ignitse sunt cupi- 
ditates; » unde ait Apostolus: « Si se non continent, nu- 


unam fidem catholicam tenere, unam et propriam 
uxorem venialiter uti dicens, peccasti: stat enim 
sanctus Ambrosius in Vercellensi epistola (c. 11): 
« Dicimus quod qui fuerit jn Christo baptizatus, ha- 
beri jam non debeat fornicarius. » Forsitam adhuc 
illa sententia implicitus es, qua olim illi de Monte- 
forti te imbuerant, qui omnem chpistianitatem rmu- 
lierem non tangere et genus humanum sine semine 
virili apum more nasci dicentes, falsis sententiis 
afürmabant? Volo autem et ego atque desidero om- 
nem ordinem ecclesiasticum mundum, nitidum, porum 
et sanctum ; sed dicit apostolus : « Nemo potest esse 
mundus a peccato et sanctus. » Job videns humani 
generis fragilitatem, dicit: « Numquid fortitudo la- 


bant: melius est enim nubere, quam uri (/ Cor. vut,9). » D pidum fortitudo mea, aut caro mea snea est (Job. 


Multi ante homines casti et mundi esse videntur, 
sed apte Deum flagitiosissimis vitiis irretiti apparent. 
Unde idem super Lucam (1, 18): « Non semper 
659 enim omnis, qui justus est ante homines, justus 
est ante Deum. Aliter vident homines et aliter Deus ; 
homo videt in facie, Deus autem in corde. » Enim 


vi, 12.) » Prreterea cum tu nos in multis diffamasti, 
et dicens elamasti, sacerdotum aliqua tabe attactum 
sacrificium Deo offerre non posse, debuisses ecogno- 
scere, quod Dominus in Apocalypsi dicit: « Ego 
sum Alpha et Omega, primus et novissimus : beati 
qui lavant stolas suas ἢ, ut sit potestas eorum in 


VARLE LECTIONES. 


, *! plerique eulg. **! q. vobis commissi n. vulg. 
A'*. Bl. 


*3 deest, B. 
“Ὁ p. generationis et sedulitate p, vulg. *'* ergo —- potuerit ib. 
^ jussu vulg. *?* deest A'*. Ambr. 9" vw. a. desunt vulg. *' ia Ambr. D.lex eque est Dei 
“Ὁ dimittit vulg. 955 scindit, dividit c. vulg. * s. in sanguine agni vulg. 


** hinc. — feci in brevius conirazit. 
9" ia Ambr. statuty B. stat ut A*. 





941 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. ΠΙ. 


$49 


ligno vite, et portas civitatis intrent (Apoc. xxn, À neamus. Quin etiam quid sanctus papa Gregorius 


13). » Sunt enim macule, qus sola confessione 
lavantur , quam Jlavationem supradicta sententia 
Johannis significat. Quin etiam Domino attestante 
audi qua coinquinant hominem. Ait : « Non enim 
que intrant in hominem coinquinant, sed que 
exeunt de homine (Matth. xv, 11). » Adulteria, ho- 
micidia, perjuria sunt qua coinquinant hominem ; 
scis enim, et satis, ordo clericalis in quid pronus 
sit ad peccandum propter incontinentiam. Unde 
sanctus Gregorius in Moralibus Apostoli sententiam 
afürmat dicens (xxxrr, 30) : « Et Paulus cum quosdam 
in ecclesia incontinentes aspiceret, concessit minima, 
ut majora devitaret **, dicens : « Propter fornicatio- 
nis causam unusquisque suam uxorem habeat (I Cor. 


Teostite patriarche *" in Canobiis dicat, audite 
(ep. xi, 45) : « Sunt quidam qui dicunt religionís 
causa conjugia debere solvi. Verum sciendum est, 
quia et si hoc lex divina prohibuit, lex hu- 
mana concessit *, Per se enim Veritas dicit : 
Quod Deus conjunxit, homo mon separet. Quín 
etiam ait: Viro non licet dimittere uxorem, excepta 
fornicationis causa. Quis ergo huic coelesti legisla- 
tori contradicat ? Scimus enim quia scriptum est : 
Erunt duo in carne una. Si ígitur vir et uxor una 
caro sunt, et religionis eausa vir dimittat uxorem 
vel muller virum in hoc mundo remanentem vel 
fortasse ad illicita migrantem, qu: est ista conver- 
satio, in qua una eademque caro ex parte transit in 


vii, 2). » Item in Registro secundo dicens ad Sabi- B continentiam, ex parte remanet in pollutione ? » 


num episcopum, inter multos verborum nodos, 4: - 
dam ** saerilegis universo clero scribens dixit 
(127). « Preter illa quse superius dixi, cure tuae 
sit eosdem fratres nostros episcopos adortari, ut 
subjecti in sacris videlicet ordinibus constituti, quod 
ipsi servant ad similitudinem modis omnibus servare 
commoneant. Hoc tamen modo adjecto, ut hii, sicut 
canonica decrevit auctoritas, uxores quas habent, 
irreprehensibiliter regant. » Dicis: « Cum uxoribus 
Deo servire non potestis. » Verum est, si plus Deo 
illam amaremus. Unde ipsa Veritas : « Qui amat 
patrem aut matrem aut fratres aut uxores, non est me 
dignus (Matth. x, 37); » quod enim sancti Patres de 
episcopis dicunt, tu inordinate intorques. Non enim 


27. (26) Cum ** autem orantibus partís utriusque 
fandi terminus imponebatur, ecce quasi ex ira Dei Lan- 
dulfus majorum corona furialiter consufgens, vultu 
pallido ac lingua stridenti, clerici cujusdam objurga- 
tionibus commotus, cum quo tanquam canís denta- 
liter rixatus fuerat, orationem funderé cupiens, om- 
nibus nimia ejus commotione vetantibus, prosiluit. 
Jtaque indignatione nimia ac íra magna, quasi ursa 
raptis catulis commotus , clamans se clericorum cul- 
tello velle interimi (128), furialitér ex secretario in 
theatrum prosiliens, omnibus convocatis plebeícis 
orationem incitativam permultum super ordines uní- 
versos, astante tamen Herlembaldo, lacrimabilíter 
edidit. Quo audito, Herlembaldo adortante et tam- 


sumus, quod debemus ; sed enim tales nos Deus amat, C quam rex imperante, in manibus populi super sacer- 


quales futuri sumus, non quales sumus, sicut ipse Au» 
gustinus in libro de Trinitate dicit: « Quales enim 
amat Deus, in zternum conservat. » ltem ipse Au- 
gustinus : « Et si exterius offerenda munere non 
habeo, intra memetipsum tamen invenio quod in ara 
tuz: laudis impono. Quia qui nostra datione non pa- 


dotes illico fit concursus. Quod si ipsos ín secreta- 
rio aut * in ecclesia, in quibus nullam exibebant 
reverentiam, comperissent, profecto ipso díe gladiis 
et fustibus universos δ΄ interremissent. 

28. (27) Dei ** omnipotentis Patris et Fílii et Spi- 
ritus sancti regnante clementia, ejusque dextera vir- 


Sceris, oblatione cordis melius placaris. » Nichil tutibus et miraculis sedule et misericorditer coru- 
quippe Deo ditius voluntate bona. Item Augustinus scante super homines irrationabiles, et super Dei 
contra Julianum in libro tertio : « In suo quippe sacerdotes ab omni humano auxilio , Dei tamen 
genere curandum est, quod ad melius non potest fretos auxilio, destítutos, miracula invisa et inau- 
erigi. » Dixlsti : « Sacerdos qui duxerit uxorem, dita apparuerunt. Quadam enim die cum sacerdos 
deponatur. » Bene dicis, et ego dico, si post acce-  Liprandus, qui hominíbus placiti Dei male nominati 
ptum sacerdotium duxerit uxorem, sui ordinis peri- — suspicíosus erat, ante oculos quorumdam apparens 
culo subjaceat, sin autem in sacerdotio unius uxoris ad sancti Nazarii ecclesiam orationis causa abiret, 
virum inveneris, quid separas quod non licet ? Cur D verbis nefandissimis objurgatus, fustibusque post eum 
enim dividis corpus? Da mihi Ambrosium sanctum summis cum latratibus projeetis, in concavo altaris 
doctorem nostrum, qui dividat uxorem ordinis nostri sancti Nazarii supra ejus corpus nimia animi angu- 
a viro, altero nolente; et credamus semperque te- stia fugit. Unde cum quidam nefandissimus, impu- 


VARLE LECTIONES. 


€5 declinarent eulg. 555 qua de Bl. *" imo Theoetistze patricie. ** hoc 1. humana concessit, Í. d. ta- 
men prohibuit. Greg. *** Titulus inscribitur: Qualiter Landulü oratione Herlembaldus in sacerdotes insul- 
tum lacere voluit 9^ an. B.  *' deest. A*. “3 Titulus: Inc. sacerdotum miracula digito Dei patrata. 
A*. A**. Miracula aliqua, quae in persecutione sacerdotum apparuerunt. B. Bi. 


NOTE. 


(127) Locum hunc frustra quzsivi. 
(198) Landulfum aliquando a clerico vulneratum esse , Andreas c. 2 refert. 





943 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


944 


dentior ceteris, turpissimis verbis gravissimisque À multitudo tam suorum quam adversariorum , quz 


impulsionibus ipsum alapizando, ut sui et suorum 
consimilium animos mulceret tamquam  vesanos 
gentiles, extraheret, Dei virtute operante, in proximo 
omnibus membris contractis misere exaruit. Alius 
- eum in ecclesia eadem sanctam Eucharistiam ἃ 
sacerdote quodam in nativitate Domini timore 
ejusdem, non Dei amore acciperet, foris in muro, 
secta subversus hzretica, vidente tamen quodam 
fidele ac sacerdoti id ipsum nuntiante, immisit. Hoc 
audiens Dei sacerdos summa cum reverentia sau- 
ctum Domini corpus colligens recondidit ; sed miser 
ille, qui sancti corporis indignus fuerat, usque ín 
finem vitze sux ab omni cibo insatiabilis ac omni- 
bus angustiis cruciatus, moriens non meruit habere 


noviter fidelitatem imperatori juraverat, sumptis 
armis magnoque prelio Antonem noviter electum 
multis cum plagis et sacramentis archiepiscopatum 
inremeabiliter refutare fecit. Alia vero die cognoscens 
Herlembaldus, inopinate se et improvide delusum ***, 
sparsis argenteis totam civitatem armatus obtinuit 
(129). Interea cum Herlembaldus quasi papa ad 
judicandum sacerdotes, rex ad conterendas gentes, 
urbem jam jamque ferro ** et auro et juramentis 
multis et diversis superasset, cui nobilium nemo 
resistere poterat, Dei ira quam jam cum suis 
merebat... ** detorta sibi velut gladius bisacutus 
obinata * est. Nam Landulfus cum se jam a spe 
archiepiscopatus, qua antea speraverat, frustratus 


corpus Christi. Alii vero quinque cum sacerdotem B comperisset, auri et honoris ultra modum ambitiosus, 


quemdam ob mulieris occasionem turpiter distra- 
hendo dehonestassent, ipso anno quasi canes mortui 
sunt. Quin etiam alius sexta detestabili irretitus, 
eum sanctum incensum, quod sacerdos in Domini 
natale per singulas defert domos, hostio clauso ac 
introitu eidem vetando refutaret, nocte eadem ve- 
niente proxima diabolus, in scismate fldelissimus 
laborantibus, filium ejus e matris manibus diripiens 
vagientem ac in sera verberans, ipsum puerum 
emortuum demum evanescens cadendo dimisit. 

29. (98), Ea ** tempestate (an. 1071, Mart.) au- 
diens Herlembaldus, Gottofredum quem supra me- 
moravi, de omnibus episcopalibus negotiis tam in 
clero quam in populo contra jus suum et velle intro- 


gravi incidit contristatus infirmitate. Qui moriens, 
linguam quasi bovinam orribilem, qua multum 
offenderat, quae coopertorium non habebat, cui tor- 
menta aperte parabantur, emisit. Demum δὰ 
sepulerum ductus, donec ejus crura velut olim 
latronum fracta sunt, concludi minime potuit (circa 
an. 1061). 

30. (29) At ** Arialdus, cum inter paschalia so- 
lempnia (an. 1066, Mai. 29 — Jun. 1) ecclesia Me- 
diolanensium letanias devote celebraret, praedicando 
ac cum clericis rixando, nullum jejunium in istis 
diebus sancto asserente Ambrosio fieri debere, et 
carnem et vinum legaliter his tribus diebus posse 
comedere, flrmabat. Quibus per civitatem auditis 


mittentem , exercitu parato inmenso et nobilium C atque dictis letaniis interruptis, prelium magnum a 


parte circa Castilionem metando velud imperator 
.composuit. Ubi cum per multos machinis et balistis 
preliisque diversis frustra laborasset dies, multis e 
populo misere amissis ac Dei ira civitate Mediolani 
funditus tam ín domibus quam in ecclesiis, tam in 
marmoribus quam in trabibus ardente, quod castris 
minime latuit, ab omni spe frustratus tristis recessit. 
Dum hzc fuissent acta, parvo transacto tempore, 
Herlembaldus consilio Oldeprandi qui et Grego- 
rius VII est vocatus edoctus, qui hujus placiti caput 
et seminarium erat, suis cum chateris, qui omnia 
etiam regalia negotia multoque tempore tranquilla 
conturbabant, sine virga et anulo ac regis consensu, 
cui Gregorius omnibus exercitiis insidiabatur , 


archiepiscopum habere statuit. Qui Herlembaldus D 


producens quemdam Antonem sibique consentientem, 


partibus utrisque adorsum est. His itaque przlian- 
tibus multisque gladiis ac lapidibus vulneratis, sex in 
bello viri cadentes mortui sunt. In his itaque, lector, 
cujus discretionis cujusque scientiz cujusque conti- 
nentiv fuerit, certissime comperire et investigare va- 
lebis. Scimus enim et vere scimus, Arialde, quia in 
his quinquaginta diebus nullum jejunium nescit eccle- 
sia imperare, sancto Ambrosio (130) cum multis 
sanctis attestante. An ignoras, quid Veritas veritatis 
clamat : « Non possunt filii sponsi jejunare quam- 
diu est cum illis sponsus; sed cum ablatus fuerit 
sponsus ab eis, tunc jejunabunt in illis diebus (Lw. 
v, 94). Credimus enim, apostolos post Domini abla- 
tionem, cum colos ascendit, usque ad sancti Spiri- 
tus adventum in Hierusalem orantes jejunasse ; sed 
utinam orationem, qua in portis nostre legitur civi- 


coram omni multitudine ore suo et inlicito elegit tatis omni coram populo (131), a sancto ordinatain 


(an. 1072, Jan. 6). Hoc videns majorum et minorum 


Ambrosio et scriptam, ecclesie totius firmamentum 


VARLE LECTIONES. 


*» Tifulus: De Gotofredo in archiepiscopatum intruso. ** i(a Bi. dilosum superscr. factum B. factuus 
A*. facturum A**. *9 deest. B. ex correciura additum ΑΝ", sed a scriba ipso. * post merebant duarum fere 
vocum spatium relinquunt A*. A**. B. Ad marginem rubricalor in B. scripsit: Moritur Landultus. A**. ap- 


poni: « Martir Landulphus rubr. charact. » 


*' qn obinanita? 
À**. Qualiter Arialdus a perfidis martyrio coronatur. B. 


9*6 Titulus: De morte Arialdi. A. Α΄. 


NOL&E. 


(129) Eum die altera praevaluisse confirmat Bo- 


nizo. 
(130) Minime ; dicit enim S. Luc. viu, 25: Ergo 
per hos 90 dies jejunium nescit Ecclesia. 


(131) Mestorum refugium Deus, etc. ; v. Fumagalli 
Ant. Long. Mil. Ill, 232 qui eam a sancto Lazaro 
S:eC. V, institutam esse putat. 





945 


intelligeres, et illud quod in ejusdem Vita 
gitur: « Omni tempore vita suz jejunabat, prster 
sabbatum et dominicam et festum celebriorum mar- 
tyrum, crederes! Dum hzec acta fuissent, Arialdus vi- 
dens urbem immanissime adversum se nimio mortuo- 
rum dolore et discordie quotidianx divortio com- 
motam, omnia quae antea suis exercitiis facta et 
commota fuerant, cordetenus reminiscens, iter quo 
clanculo fugeret paravit. Qui nocte fugiens, juxta 
locum Legnani (133) a manibus fidelium domns 
Olive, domni Guidonis neptz, tentus et captus est 
(an. 1066, Jun. 27). Cumque vultu ejus in arce Aro- 
nz representatus fuisset, eadem ilico imperante, 
patrui sui dolorem reminiscens, in insula quadam 
juxta Lacum Majorem (134) secretissime ductus 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. lil. 


946 


(132) le- Aqui omnia videt omniaque suo dispensat judicio 


examinatione aperto... "9 intentionis furialiter illo- 
rum verba fuerunt, apertissime declaravit. Hoc 
facto nequiterque peracto, cum jam hujus rei even- 
tus umbratim et non ut verita$ habebat, ad Her- 
lembaldi aures pervenit (an. 1067), gente illico co- 
adunata immensa obsidendam Olivam, omnium fere 
nequissimarum artium maximeque incantationum 
scientia fultam, in corpus Arialdi (138) et sine mora 
ei traderet sataguit. Igitur legatis ad eandem directis 
ac castris in prato Rocho *' consedentibus, nocte 
superveniente eadem vox quedam fantastic imagi- 
nis vento supervolante tenui audientibus universis 
insonuit (139) dicens : « Currite, currite ad ripam 
Ticini! currite currentes, quoniam in loco in ripa 


est; ibique interrogatus, si Guidonem teneret ar- B Ticini sanctus noster Aríaldus nobis representandus 


chiepiscopum (135) quem ecclesia Romana pallio et 
cardinalibus firmaverat, respondens et dixit : « Donec 
enim linguam in ore portavero et animus incolumis 
fuerit ac mens mea serena, nec tenebo ipsum pro 
archiepiscopo nec habebo. » Hoc dicto vernulz Olive 
furialiter in eum prosilientes, linguam ejus desub men- 
tonem trahentes, in insula semimortuum reliquerunt. 
Quin etiam altera die (Jun. 28), jubente eadem 
Oliva, ne a suis mortuus vel vivus inveniretur et ab 
Herlembaldo durissime ipsa obsideretur, in arce 
Trevali (136) in apotecha sancti Ambrosii cautissime 
abscondentes humaverunt defunctum *9. Transactis 
vero aliquantis diebus, ejus cadaveris fetor cas- 
tellum omne, ita ut omnes nausiarent fugientes, 


ecce advenit. » Quo audito angelicam vocem universi 
credentes, magno cum clamore castris relictis om- 
nibus ** ad locum predictum cucurrerunt. Quo 
cum celeri ** cursu ivissent, corpus jamdiu trunca- 
tum mulieris ** fere emarcidum, minimeque prop- 
ter aquam in qua jacuerant feetens, cui omnia mem- 
bra cujuscunque sexus marcuerant, orribile nimis 
ac visu teterrimum, illis traditum est. Itaque multis 
dubitantibus, multisque congaudentibus, plurimis- 
que credentibus, tandem pallio superimposito in 
lectico compositus est (Mai. 17). Quo assumpto et 
quasi levita cum stola ornato, summis cum letaniis 
magnisque exaltationibus plurimisque confrequenta- 
tionibus in monasterio sancti Celsi humatum est *** 


occupavit. Itaque hujus sceleris conscii maguo timore C (Mai. 27). Hiis itaque peractis, Herlembaldus suis 
territi, ne ob hoc cadaver invenirent, summo cum cum omnibus magnisque ceremoniis quasi novum 
labore apotecham ipsam aqua usque umbilicum, martyrem venerantes, fantastica delusi imagine, ut 
coarctantes feetorem, repleverunt (137). Hiis itaque, postea in tempore quarti Anselmi archiepiscopi ap- 
αἱ audistis, ambobus examinatis in linguis, Deus paruit, sedule ac devote colebant. Cum enim post 


VARLE LECTIONES.- 


*? in B. rubricalor in. margine scripsit: passus est b. Arialdus martir et levita anno Domini 1060. 5. 
Kal. Julii, canonizatus per Alexandrum Il. Nec mirandum si iste historiographus et sequens (Arnulfus 
epe qui Landulfum in eo codice subsequitur) non laudent istum Arialdum ; quia ipsi erant fautores sa- 
cerdotum uxoratorum, concubinariorum et simoniacorum a quibus b. Arialdus passus est. Quare anno 
Domini 1067. Alexander II, venit Mediolanum ob mortem Arialdi, dum ad sinodum pergeret, quam Man- 
tue celebravit, in qua omnes Mediolanenses sacerdotes uxoratos beneficiis privavit. Quod et de ceteris 
facere intendebat, sed morte preventus est : sed Hyldeprandus ejus successor facti Alexandri conscius illud 
explevit. Etiam A**. in margine notavit: Caract. rubr. S. et b. Arialdus martyr et levita, efc. usque ad 
levita. Hec igitur in A. legebantur. BETHM. Hec desumpta esse videntur ex Anonymi V. Arialdi apud Pu- 
nc. p. 157. Κ΄. ? spatium unius vocis relinquunt A*.. A**. Βα ' in margine alterius codicis (i. e. A.): 
Rho, hodie Raude. Bl. ** omnes Bl. “5 clerici Ἀπ. “Ὁ ila A*. A'*. B; in B. auem alia manus corre- 
ciriz ante wnulieris inseruit ea. Bl. habet m. causa. ** in B. idem ille rubricator in margine: Versus super 
sepulero B. Arialdi. Martir Levita jacet hac Arialdus in nrna Troncatus moritur, sed vite dona meretur. 
Hoc Manseolo (eg. mauseolo cum Flamma ap. com. Giulini IV, 408.) reverenter condita digno. Hiis ge- 
minis causis Arialdus passus ab istis, Martir in ecclesia levita reconditur ista. Transtulit Anselmus pastor 
venerabile corpus. — Isti tres versus loquuntur de Arialdo et Herlembaldo : Sanctos thesauros venerare 
per omnia caros Hos pugiles Christi gens inclita Mediolani, De cujus sancti sunt isti sanguine nati. Eadem 


᾿ NOTE. 


(132) C. 38; sed verba Land. mutavit. D rante Syro presb. apud Puricellum 1. 1., p. 119. Acta 
(133) Castrum fidelis  Herlembaldi Andr., e. 27, SS. Jun., V. p. 301. 


mi a presbytero quodam eum traditum esse re- 
(134) Isola Madre, ut videtur. GiuL. IV, 114. 

C36) Ita etíam Andreas c. 29. 

(136 Nomen in Valtravaglia mansit valli iu. sini- 

Stra lacus ripa, prope fines Helvetiorum. lbi eum 

quarens Andreas jn carcerem conjectus est, nar- 


(137) In lacu demersum esse ait Andreas cap. 30. 

138) Quod 3 Maii in littore lacum inventum fuerat, 
indeque Aronam asportatum. 

(139) Et ecce die altero illucescente voz letifera per 
castra insonuit dicens : In litlore quidem Ticini di- 
recium est in navem corpus beati Arialdi. ANDR. 
c. 32. 


947 


LANDULFI MEDIOLANENSIS CLERICI 


948 


biennium ** suc consecrationis (140) domnus An-A scalas ad capiendas domos et cellaria machinasque 


selmus Arialdi ossa et corpus qualiter male olim in 
veritate fuissent humata comperisset, curialiter cum 
paucis clericis ad locum tendens, ossa qua habere 
potuit colligens, in ecclesia sancti Dionysii humavit 
(an. 1070). Ea tempestate cum capitanei, quos Her- 
lembaldus a civitate suis cum factionibus expule- 
rat, parati mori quam inhoneste vivere, viribus 
reintegratis urbem paulatim intrantes, cives quos 
habere poterant, secum stare ac feudi retinere ju- 
rejurando affirmabant. Pauco autem tempore cum 
ordinarii sanctum crisma ad sancti pascha fonies 
consecrandos devote adduxissent, ab Herlembaldo 
fustibus et terroribus ** constricti atque coacti, in 
sancto sabbato ipsum in theatro duxerunt. Quo 


diversas portarent, ordinabat. Preterea secrete or- 
dinavit balistas ac fundibularios, scalas triangulares 
ferratas inferius per semetipsas stantes cubitorum 
viginti. His itaque compositis ac oratione facta lucu- 
lenta, in qua suis magnas divitias celestes et huma- 
nas honoresque maximos promittebat, przcepit mi- 
litibus cetereque multitudini, ut armati in theatro 
dato signo citissime convenirent. Ac ab altera parte 
capitanei cum populi parte, cui Herlembaldi intentio 
innotuerat, viri cognoscentes industriam przliique 
calliditatem, ac bellum civile adversum sese curiosis. 
sime preparari, sibi et filiis ac uxoribus necem tur- 
pissimam inferri timentes, paulo citius Herlembaldo 
ad bellum armati et viriliter preparati sunt. Hoc 


ducto, cum 5 diu super hoc negotium adver-p audiens Herlembaldus, loricam admirabilem indutus 


sus illos pessime detrahens ac nova nomina inho- 
nesta íllis imponens Herlembaldus concionaretur, 
furiis — seevissimis commotus, sanctum  crisma 
ab illorum manibus summa cum  vituperatione 
diripiens ac ipse suis manibus in terram effundens, 
pedibus et fustibus multorum quasi lutum nullam 
reverentiam divinis sacramentis habentium concul- 
cari fecit (141). O gens sine Deo, et o placitum sine 
vero! Sacramentum hoc per verbum Deí consecra- 
tum quid offendit ἢ « Accedit enim, sicut beatus 
Ambrosius (149) dixit, verbum ad elementum, et fit 
sactamentum, » et quid dicat Augustinus sanctus, 
intellige : « Quamvis impudici et immundi sint qui 
operantur, ipsa ejus sanctitas pollui non potest, et 


equum ascendens feriendum, ac ipse manu vexillum 
tenens, cum paucis armatus et Leoprando sacerdote, 
qui et ipse crucem manu gestabat propria, non ut 
bellum sedaret, sed ut bellantes suos potius incitaret 
hostibus, et ipse hostis exiliens ac barba e lorica 
extracta, ut terrori magis foret, sese dedit. Cum au- 
tem hic primus suis non expectatis armatis et signo 
dato, perplurimum $suis confidens viribus, maxime 
quia ante e civitate illos fugaverat, bellum initians, 
lanceis ac ensibus perfossus primus et inter primos 
cecidit **. Sed effecto bello ac Dei misericordia 
paucis mortuis, ac sine multorum strage, quam 
quidam ex ipsis magnis firmabant assertionibus, 
devictis atque fugatis omnibus, quos non Dei caritas 


quod verbis evangelicis et per adulteros et in adulte- ( sed mala res armaverat, solus sacerdos et clericis qui 


ros sanctum est. » Quid de gente vesanissima a Deo 
oblita dicam ? Dei ira super civitatem apertissime 
multis judiciis emittente, sancto baptismo sancti 
pasce criminose interrupto, ventum est ad diem ma- 
joris ebdomadz, quo capitanei jam non private, sed 
publice sui fedi ** ac proprietatis retinendi curiose 
satagebant. Dum hzc agebantur, Herlembaldus hac 
omnia suo studio parari existimans, et animam jam 
esse in manibus dijudicans, solus quasi dux theatrum 
suos confortando ac cohortando ad bellum regens 
prelii necessaria ordinabat; quin etiam in primis 
sibimet vexillum, milites et pedites exinde, qui 


dissidii totius fomentum fuerat, Leoprandus, naso 
et auribus post aliquot dies mutilatus, gaudio im- 
menso civitas tota paceque adepta repleta est. Si 
enim civitatis totius meritis exigeptibus victoria 
hostibus data fuisset, et frequentes armati aliquanto 
cilius convenissent, ut profecto comperimus, ma- 
chinis rerum diversarum inventis, quce hujus erant 
ordinate flagitii, ut illi cives qui angustiis arcta- 
bantur asserebant, ipso die pars tota nobilium quasi 
Silla vel Marii tempore cum populo sibi favente 
gladiis diversisque tormentis funditus interisset. 

31. (IV, 1.) His ** autem causis, quibus hi tres 





VARIA LECTIONES. 

prorsus A". exhibet, sed inepte in textu ipso ita: humatum est. H. i. p. H. s. c. o. m. ceremoniis quasi 
rubeis characteribus in margine qu: sequuntur. Versus super, etc. usque ad nati quasi novum, etc. 
** in B. rubricator in margine : scilicet MLXXXXVI. “57 deest B. spatio relicto. “5 dum B.  ** feudi 
Bl. *"* in B. rubricator in margine: Occiditur Herlembaldus ab Arnaldo de Raude, ut alibi repe- 
ritur (sc. ap. Land. Jun. c. 44.) et paulo inferius: Versus super sepulero Herlembaldi in S. Dionisio, 
quem sanctorum martirum cathalogo annotavit Urbanus lI, qui cum Arnulfo archiepiscopo Mediolani cor- 
pus ejus tumulavit 1091 (potius 1095. ), quia ipse Herlembaldus vexillifer ecclesie et tutor ab adversariis 
Romane ecclesie occisus est. Hic Herlembaldus miles Christi reverendus Occissus tegitur, qui cellesti 
(|. celi cum Flamma ap. Giulini 1V, 319.) sede potitur ; Incestus reprobat simonias et quia dampnat, Hunc 
Veneris servi perimunt Simonisque maligni. Urbanus summus presul dictusque secundus, Noster et Ar- 
nulfus pastor pius atque benignus Hujus membra viri tumultant translata beati. Eadem A*. ammolari 
in codice quem exscripsit in. margine legi rubris charact. 54 Incipit liber quartus de Henrico imperatore 
et Rodolfo, et de actis comitisse Mathildis, et Hyldeprandi cardinalis, qui post Alexandrum flt papa Gre- 
gorius VII. His, etc. A**. B. Incipit de Henrico imperatore et Rodulfo et bello Sansonie, quo instituto co- 
mitisse Matildis et Oldeprandi, nobilium et vulgi strage facta inaudita pátratum est. Cap. 31. His A*. et 
allesiante Hor. Blanco co. A. NOTE 


41 Itaque a. 1099 vel 1100. disse videtur. ] 
(141) Qua annis 1074 et 1075 acciderunt, confu- —— (142) Imo Augustinus, in Joan. Evang., x, 80. 


949 


HISTORIA MEDIOLANENSIS. — LIB. III. 


950 


cum paucis vitàm finiere humanam terminatis, ἃ Α totius terr: thetrarcatum '*, ab imperatore Heinrico 


quo fonte he universa epistolis multis intercur- 
rentibus manaverunt, posteris fidelibus et hanc 
ecclesiam diligentibus ut sibimet prazvideant, cetera 
fideliter enucleare curabo. lgitur comitissa Matildis 
**" cum jam duobus fratribus emortuis, quos Hen- 
rici IV imperatoris calliditate occisos fore credebat, 
sese solam superstitem videns, serpente qui olim 
protoplaustos in paradiso Dei decepit callidior, 
ipsum quaerens imperatorem a regno privare, dolis 
acutissimis non armis laborans, septimo ** adhzesit 
Gregorio. Qu: cum antea ** virgo Gigonem virum 
prudentissimum Nurmandie ducem maritum duxis- 
set, per paucos annos morata **5, sese jam poenitens 
dominii dominum habere, cum vernula consciliata 


fidelitate sui imperii ac totius sui honoris acceptam 
usque ad hoc tempus humiliter ac devote tenebat. 
Cum hec omnia ad imperatoris aures seriatim per- 
venissent, inmanissima ira ac dolore commotus, 
hanc clandestinam pestem inopinate super se insur- 
gentem videns, adversus Redulfum sibi et regno fere 
jam imminentem sibique perjurium, qui etiam totam 
Saxoniam adversus eum armaverat, cum suis om- 
nibus quos habere potuit, arma suscepit. Quamobrem 
gente utrarumque partium inenarrabili coadunata , 
prelium est tale commissum atque perfectum, quale 
nec literis cognovi nec oculis vidi nec auribus audivi, 
nec aliquis nisi qui interfuit credere potuit. Quo 
enim bello cum antea biduum suis cum omnibus in 


fidelissima, ipsum ad cloacam super lacum sedeneB ingressu Saxonis castris consedentibus universis 


tem per podicem interimi ense cautissime fecit. 
Hsec enim cum totius fere Tusci et usque Romam 
comitatus sui potestatem sola exerceret, pacto se- 
cretissimo cum Oldeprando, qui tunc diaconi apicem 
Romanz Ecclesie regebat, necnon qui ** plurimis 
Romanis ossibus Albini et Rufini sparsis (143) , 
quatenus sine consensu imperatoris in pontificatu 
Romano eligeretur et consecraretur, operam dedit 
(an. 1076. Feb.). Itaque electo Oldeprando et idem 
consecrato Gregorio, parvo moratus tempore in 
synodo prima et domna Matildis conscilio sine 
advocatione ulla Henricum excommunicavit impe- 
ratorem, parvissimis datis induciis, nisi investituras 
episcopatuum omniumque abbatiarum ipse refutaret. 


imperator sederet, hoc tale dedit preceptum, ut in 
primo die belli, quicquid sive prosper, sive adversi 
adveniret, nocte superveniente eadem ignes tresaccen- 
derentur, « quatenus omnes qui dispersi fuerint ac 
variis eventibus, ut in bello solet, divisi fuerint, 
conveniant, ac demum ad ignem majorem ad me in 
unum conveniant, seseque colligant, sive ad inse- 
quendos hostes, sive ad prelium restaurandum. » 
Ubi cum in primo bellorum concursu viginti milia 
militum electorum in petra ordinando ac premit- 
tendo amisisset, et ab hostibus velut olim Jonas in 
mare a ceto absorti fuissent, suis cum omnibus mili- 
tibus przter illos, quibus lancea, in qua Dei clavus 
erat inclusus Romani imperii stabilimentum ab 


Exinde cum hsc omnia sibi favere vidisset , et C hostibus durissimis, curabatur, citissime occurrit, 


maxime quia Mediolanum Herlembaldus cum suis 
omnibus cathedris * sibi quasi Apostolico summis 
cum gaudiis in omnibus deserviret, multis epistola- 
rum ammonitionibus ammonitus, necnon comitisse 
Matildis quamplurimis adulationibus accensus, super 
hujusmodi megotium sedule insistens, canones et 
registrum, ut clerici qui investituras de manu im- 
peratoris acciperent, ab officiis deponerentur, pri- 
mus sataguit. Deum ecclesiarum | universarum ac 
seculi totius pace et concordia spreta, illecebrarum 
facetiis ac diligentia Matildis, cum qua et ipse ride- 
bat, coronam admirabilem* lapidibus pretiosis intes- 
tam Saxoniz duci Redulfo, quatenus se de imperio 
Romano contra ** Henricum IY regem intromitteret, 
misit ; 
excommunircaturum, et ejus armis admirabilibus ac 
Saxonum illius gladiis viriliter pugnaturum. Hic 
enim Redulfus Saxonis ipsum ducatum, ipsius fere 


asserens se multis excommunicationibus D 


et occurrendo multos liberavit virtute. Itaque cum 
reges utrique velut leones ferocissimi feraliter prz- 
liantes eminus convenissent, tota die neutra parte 
victoriam adepta, gladiis ferocissimis invicem sse- 
vientes ac utrarumque partium strage facta innu- 
merabili, dies pervenit ad noctem. Igitur focis 
accensis tribus, ac omnibus qui disperei fuérant 
militibus congregatis, imperator multitudinem uni- 
versam) quam colligere gregatim potuit, multis cum 
lacrymis cohortari ad prelium, flammivomos oculos 
nimia ira habens, vilissime conatus, cepit; et 
exinde qualiter propria dextera pugnasset , nervis 
ejusdem a capulo ensis summa virtute Saxones 
truncando nudis apparentibus ostendens, regaliter 
universam cohortans multitudinem, dona vivis et 
mortuorum filiis ac flliabus regalia promisit, mal- 
lens mori quam a suo perjuro vinci, mallens sui et 
suorum militum corpora viriliter truncari e przlio, 


VARLE LECTIONES. 
** maltidis B. const. cum—operam dedit ex nostro exscripsit auctor vite Math. in Leibn. SS. R. Brunsv. 


Il. p. 094. verbis paulum mutatis. 
septimo A*. ** adhuc V. Malh. 


** cum quam plurimis religiosis e finibus A. et Rufüni sp. q. . . 
j ** ita corrigendum videbatur ; circa libri. 


Math. |." i. e. chateris ; cf. c. 19. 
rum. A*. B. 


*3 ifa A** quinto B. se 
*5 secum m. super se i. p. alicujus habere 


uinto vel sexto vel 
ominium V. Math. 
. eligerent ut. consecraretur o. dedit V. 
559 itg A'*. Bl, thetarca- 


rubricator VII? correxit ; 


NOTE. 


(143) I. e. auro et argento; cf. versus qui szc. 
xi, ΧΙΙ multum circumferebantur : Martiris Albini οἱ 
presulis ossa Rufini Rome quisquis habel, cuncta 
parare valet ; et proverbium: Rome Deus mon esi 


trinus, sed qualtrinws. Cf. etiam Evangelium de 
nummo, ubi iidem sancti citantur tanquam Romae 
efficacissimi. 


951 


LANDULF. MEDIOL. CLER. — HIST. MEDIOL. — LIB. ΠῚ. 


ων 


952 


aut campo miscere. .Cum altera autem dies venisset, Amates consulerent Romano, et domnum Thealdum 


imperator Henricus summo die crepusculo suorum 
militum universorum viribus collectis et animatis , 
et domno Tealdo sancta Mediolanensis ecclesi: no- 
tario (1441) lanceam ipse custodiente, cum viginti 
mille militibus hoc in prelio nimia cupiditate ane- 
lantibus, armatorum virtute et animorum sagacitate 
hostes unanimiter continuo invadendo, fortiterque 
lanceis et ensibus atque sagittis feriendo in fugam 
convertit. Demum utrarumque partium strage per 
duos dies facta hominum innumerabilium, ac rege 
perjuro Redulfo emortuo a milite imperatoris, qui 
et ipse in campo inter mortuos jacebat, elevans se 
graviter vulneratus. . ipsius, et.. tota ense Teu- 
Lonico truncavit, necnon sexaginta militibus electo- 


9* iid ipsum recusantem eligere universi dispo- 
suissent, Guibertum Ravennatensem archiepisco- 
pum simulque cardinalem elegerunt, ac electum 
summa cum diligentia et cunctorum laude ipsum 
dementum “ἢ Grecis facetiis affluentem summa 
cum devotione consecrarunt (145) [am. 1081]. Hoc 
facto imperator cum upiversa multitudine et Pado 
nimio gelu rigidus ipsum et militiam universam 
tamquam serviens sustinente, ac domno Thealdo ** 
omnibus cum suffraganeis, preter illos quos ipse 
Gregorius inclite seva interjocante pathalia, quam 
ipse incitaverat, a beati Ambrosii ecclesia abra- 
serat (146). quam ob misterium Ambrosianuu, quod 
ultra fas et nefas oderat, et militibus mille et electis 


rum nobilium virorum, qui inter tantam stragem B quos ipse summis et ex propriis dispendiis ducendo 


jussu imperatoris collecti cognosci potuerunt, acer- 
vatim combustis, imperator per quatuor dies intrans 
cunr furore Saxoniam, omnes quos habere potuit , 
tam mares quam feminas, mutilando detruncavit. 
32. *' (IV, 2.) Post paucos interea dies clerici et 
laici Mediolanensium communicato ex communi 
conscilio, eorundem civium * malorum, callidorum 
et simulatorum, qui provocant iram Dei, f:ce eli- 


minata, seclarumque nequisgmarum errore pur- 


gato, clericorumque multorum zinzaniis fugatis, tres 
viros diacones ct notarium ad imperatorem, ut 
quemcumque anulo et virga laudando consentiret , 
archiepiscoporum tenerent, unanimiter direxerunt, 
Quod ideo Romano imperatori ab Apostolico multis- 
que episcopis olim concessum est, quatenus cum 
unaquaque civitas unius sacerdotis vel levit: ele- 
ctionem canonice facere deberet 575, ut Romas mul- 
tisque aliis civitatibus evenisse cognovimus, duas 
multo cum sanguine electiones facere satagebat, 
Quibus curie regali representatis, imperator tacite 
quid isti aut Thealdus, quem diu animi et corporis 
Scientia prepollentem cognoverat, valerent recogi- 
tans tandem domnum Thealdum virum valentissi- 
mum, ex regia camera honorifice ornatum, ac anulo 
et virga sublimatum, cunctorum astantium vocibus 
laudatum, praesentibus civibus et absentibus uni- 
versis dedit, atque ut honoriflee Mediolanum reci- 
peretur ac haberetur amicabiliter imperavit. Post 
paucos autem annos imperator omnium suorum ma- 


alebat, in mense Decembris (1082; Romam castris 
ordinatis universis consedit. Ubi cum per menses 
septem imperator frustra armis et machinis labo- 
rasset, die quadam incompensate accedit, dum Teu. 
tonici universi gentesque diverse a bello laxate 
quiescerent in castris, duo viri audacissimi, domni 
Thealdi et sancti Ambrosii de familia, pistor nomine 
Amizo, et camerlengus hostium camerae diu noctu- 
que custodiens Ugo nomine, prelio et causis auda- 
cissimis assuefacti, armis et gladiis viriliter accincti, 
clanculo civitatis munitiones necnon et custodes 
turrium et murorum qualitates perscrutari cupien- 
tes, mutuo animati paulatim ac pedetentim murum 
machinis ex parte eruderatum ascenderunt (an. 1083, 


CJun.). Qui videntes civitatis custodes dormire ac 


universa silentium tenere, gladiis illico evaginatis 
audacter alios truncabant dormientes, alios e turri- 
bus projiciebant inermes, Hoc facto, protinus sese e 
turribus ostendentes, signum scutis secretissime ut 
sibi imperator citissime occurreret faciebant. Dom- 
nus interea hoc videns Thealdus, pavore suorum 
altactus virorum, ut imperator citissime sibi et suis 
occurreret adortatus est. ltaque imperator indigna- 
tis Teutonicis, gens invida Longobardis, omnibus 
illico armatis militibus urbem .paucis truncatis cepil; 
quin etiam ipsum Gregorium insequentes, in locis 
tutissimis et turritis in veteri Roma semetipsum 
colligentem ^obsiderunt. His ita gestis, imperator 
domni Thealdi 3. Kalendas Julii magnifice in auro 


lorum caput atque fomentum Romae fore conspi- D et argento novis honoratis militibus, quorum auda- 


ciens, ut ipsam civitatem atque Gregorium sibi ad- 
versantem sibique omnibus modis insidiantem obsi- 
deret, inenarrabili militum multitudine necnon epi- 
scoporum multorum corona vallatus venit in ltaliam. 
Ubi cum pervenisset, et de eligendo pontifice pri- 


οἷα atque exercitiis Roma capta imperatori subja- 
cuit, ae ceteris primatibus diversis exaltatis mune- 
ribus, variis fultis honoribus, cunctis gratiam dedit, 
solos secum Teutonicos retinens in palatio sedit cz- 
sariano. 


VARLE LECTIONES. 
$7* post. vuln. εἰ post et. spatium relinquunt A*. B. A**. "'* ita A*. De electione Thealdi archiepiscopi, et 


obsidione Roman: urbis per Henricum 
** tedaldum B. *' iia codd. 575 tedaldo 


quartum. adscribunt. codd. “55 cive A".  *" debent Α΄. Bi. 


NOTE. 


(144) Sed is ann. 1075, vel 1076, in archiepisco- 


pum electus est. Noster prelium ad Elistram cum 
altero ad Unstrodam commisso confuudit. 
(145) Electus est 1080, mense Junio ; consecratus 


1084, Mart. 24. 


(146) Sc Cumensem, Curiensem , Augustensem . 
v. Giulini 1V, 253. 





953 


APPEND. AD LANDULFUM. — CATALOG. EPISC. MEDIOL. 


954 


33. (IV, 3.) Interea “7 Gregorius sese videns ἃ A multisque palatiis regum Romanorum adustis, Grego- 


civibus et a quampluribus cardinalibus destitutum, 
omnique spe auri et argenti amissa, e quibus sancti 
Petri regias et cancellos et altaria decrostando nu- 
daverat, qua secum Romanos tenuerat bellicantes, 
magis diligentes aurum quam apostolum Paulum, 
nec non loeum in quo fugerat ipse nimia ac diu- 
turna nocturnaque obsidione exire non posse, ad 
Robertum ducem Apuliz legatos, ut sibi quamcitius 
posset gente coadunata immensa, et sancti Petri 
regalibus illi refutatis, subveniret, cautissime et se- 
cretissime misit. Hic enim Apuliam et Caravriam 
multasque civitates marinas, exiens Nurmandiam, 
eujus miles pauper cum suisque sociis fuerat, no- 
viter et injuste cum suis multis criminibus inva— 


rius demum filiis male crismatis filiabusque pejus 
consecratis, cui jam spes ulla vivendi in civitate non 
erat, ab Urbe exiliens eum Roberto Salernum profec- 
tus est. Ubi per pauca vivens tempora, tamquam 
malorum ponam emeritus interiit (an. 1085, Mai. 25). 

34. (IV, 4.) Cum ** haec agebantur universa, et 
clericorum scisma laicorumque furialia prelia prin- 
cipatum tenerent, quidam sacerdos Anselmus no- 
mine, quem domnus Thealdus in sacerdotio conse- 
craverat, quadam die in sancti Mauritii vigiliis, dum 
omnium sanctorum collectam, sanctze Marix vespero 
finito, ante altare sancte Μαγίῳ ad Funticulum (147) 
summa cum reverentia diceret, videntibus clericis 
tamquam mortuus, vultu tamen coloratus pulsanti- - 


serat. Igitur gente coadunata immensa et Saracenis B busque fibris, cadens occidit. Quo audito multi ex 


omnibus quos habere potuit, in paucis diebus Ro- 
mam veterem, Romanis sese ac fllios ac uxores mi- 
nime tuentibus, Rufini et Albini reliquiis deflcien- 
tibus armata manu Robertus ** intravit (an. 1084, 
Mai). Quo ingresso, post aliquot dies imperatorem 
Urbem exiisse invenit. Itaque gens diversa de Deo 
ignaro, sceleribus ac homicidiis edocta, adulteriis 
variisque fornicationibus assuefacta, omnibus eri- 
minibus, qua ferro et igne talibus agi solet nego- 
tiis, sese furialiter immerserat ; quin etiam virgines 
sacratas corrumpentes miserorumque Romanorum 
uxores incestantes, ac anulos ejus earum digitulis 
detruncabant. Quid multa? tribus civitatis partibus 


civitate utriusque sexus exeuntes, visu videbant mi- 
rabile onfhibusque terribile. Cumque multorum tur- 
ma turmatim ad hoc convenissent ínauditum, alii 
credebant fictitium, alii pedes subula vel acu secure 
quasi mortuo pungebant. Factum est autem in altero 
die circa meridiem, videntibus multis ae stupefactis, 
quasi ab angustiis liberatus, clamans penitentiam, 
spiritu restaurato sibi sese velocissime erexit : qui 
multa tormenta incredulis ac usurariis incredibilia, 
et honores et gloriam qus super sanctos vidit viros, 
prout potuit, angelo sibi hzc omnia ostendente, qui 
spiritum ejus per diversa portavit, lacrimis multis 
patefecit. 


Explicit liber Historiarum Landulfi historiographi **". 


VARLE LECTIONES. 


9" Titulus ín codd. De morte Oldeprandi, qui Gregorius VII. dictus est (q. G. vocatus est. c. 33. A*.). 
9* Rubertus B. hic et infra. *"? Titulus in A**- B : De transitu sacerdotis Anselmi, et. quomodo (quoniam 
A'*. Bi.) incolumis sequenti die apparuit. De s. A. t. qualiter spiritus ejus incolumis ante s. Marize altare per 
angelum Dei transivit. A*. “9 ifa A*. B. Finis Laudulfi senioris historiz. A**. 


NOTE. “ 
(147) De ea v. Giulini V, 373. 





APPENDIX AD LANDULFUM 
I 
GATALOGUS ARCHIEPISCOPORUM MEDIOLANENSIUM 


EDIDERUNT L. C. BETHMANN ET W. WATTENBACH. 
(Apud Pznarz, Monumenta Germanie historica, Script. tom. VIII, pag. 101.) 





MONITUM 


Arnulfi et Landulfi Historiis subjicimus catalogum ad eumdem cum illis terminum deductum, scilicet ad 
archiepiscopum Thedaldum ; quem ex tribus proponimus codicibus : . 

1) Ambrosianus C. 133 partis inferioris, olim P. 246 et B. 245 signatus, membr. fol. ante Vitas sancto 
rum et sermones beati Ambrosii exhibet catalogum, continuo calamo deductum usque ad secundum Lau- 
rentium, in quo calamus quidem mutatur, sed manus eadem manet et continuo pergit usque post Guido— 
nem a. 1075. Hzc omnia igitur ex antiquiore fluxerunt a duobus saltem confecto, ut jam Papebrochius 


- 


955 APPENDIX AD LANDULFUM 956 


vidit. Priorem partem usque ad Laurentium a. 573 ob sermonem in omnibus vqualem unus composuisse 
videtur ; altera a. 573-1075 alium auctorem sive mavis plures satis prodit vocibus « episcopus, obiit, sepul- 
tus est. » Reliqua vero a. 1075-1206 in codice a diversis adnotata sunt vario tempore, prouti decedebant 
archiepiscopi, autographa igitur narratisque plerumque zqualia. Edidit primus Mabillon in Museo Italico 
1, 2, 109 ; deinde egregie illustravit Papebroch. in Actis SS., 7 Maii, p. 54; nos iterum proponimus ex ipso 
codice, quem flagitantibus nobis diligentissime examinavit atque in usus nostros conferri curavit vir 
admodum reverendus Bartholomzaus Catena, bibliothece Ambrosianz prefectus, cujus insigni benevolen- 
ti: acceptum referimus, quod et catalogum accuratius hic proponere et de varia ejus scriptura certa afferre 
jam potuimus. 

2) lpse cafalogus in 1. cum ad annum demum 1126 deductus esset, transcriptus fuit in alio codice metro- 
politano, de quo v. supra pag. 4, n. 5 jam deperdito, unde edidit Muratorius SS., IV, 141. Scriba in verbis 
multa mutavit, quz: omnia adnotare inutile judicavimus ; quzedam de suo adjecit, qua accurate attulimus ; 
post Olricum ab a. 1126 proprio Marte pergit usque ad a. 1176. 

3) Idem catalogus ex ipso codice 1 cirea initium 5:86. xin in libro capituli Mediolanensis qui dicebatur 
Beroldus exceptus fuisse videtur ibique a variis continuatus et prosa et versu, auctus quoque procmio de 
Barnaba primo episcopo. Hic Beroldus quidem intercidit ; at a. 1296 vel paulo post Joannes Boffa integrum 
catalogum cum continuationibus inde manu continua exceptum inseruit Novo Beroldo a se jam intra 
a. 1265 et 1269 confecto ; cni alius quidam post a 1371 paucula in fine adjecit. Ex hoc Novo Beroido cata- 
logum usque ad a. 1262 jam ediderat Muratorius SS. 1^»; 228; nos damus integrum, prouti Bethman- 
nus noster excepit a. 1845, viro reverendissimo Francisco Rossinelli canonico Mediolanensi et librum et 
locum gratiose concedente, cujus viri presstantissimi singularem humanitatem hac opportunitate data prze- 
dicare gratum nobis est officium. ᾿ 

Annos Domini, in codicibus non obvios, margini ascripsimus ex computatione Papebrochii Saxiique, etsi 
plurima incerta manent ; postea comitis Giulinii rationes secuti sumus. 


INCIPIUNT NOMINA 


EPISCOPORUM MEDIOLANENSIS CIVITATIS “αι 


($3) Anatalon ** sedit annos 13, depositus est **' (61) Gagius sedit a. 2, depositus est 6 Kal. Oct. ad 
8 Kal. Oct. *. ς 685 Concilia Sanctorum (148). 
VARLE LECTIONES. 


5! ifa 1. Incipit commemoratio hujus sanete Mediolanensis ecclesie epyscoporum, quantum in hoe 
seculo vixerunt aut ubi sepulti sunt. Primus pontifex Mediolanensis ecclesie extitit b. Barnabas apostolus 
Jesu Christi, sicut b. Yeronimus inter alia, que scripsit Chromatio et Eliodoro, attestatut (a) dicens : 
« Barnabas qui cum Paulo verbum ministravit, primum in Roma Christum predicavit, et post Mediolani 
episcopus factus est. » Quod etiam b. Barnabas fueril primus pontifex Mediolanensis ecclesie, b. Dorotheus 
b. Dionisii Ariopagitte discipulus in libro, quem composuit de apostolorum actibus, asserit manifeste. In 
ipso namque apostolo Mediolanensis ecclesia est fundata. Legitur enim in antiquissimis historiis, qua 
hodie habentur in civitate Mediolanensi (b), quod ipse b. Barnabas de Romana civitate ad urbem Medio- 
lani transtulit se, et in ea verbum vitze predicans, cives Mediolanenses ad cultum Christi convertit et fide 
: et moribus informavit, et Brisienses cives per Anathelonem suum socium ab ipso apostolo ad eos missum 

similiter ad Christum convertit. Qui quidem b. Barnabas Mediolanensem ecclesiam metropolitanam ordi- 
nans, sanxit, ut ipsa principalis culminis sedes et aliarum in sua provincia ecclesiarum metropolis perpe— 
tualiter haberetur. Ac primum post ipsum prefatum Anathelonem prefecit et consecravit in archiepiscopum 
Mediolanensis ecclesie et primum episcopum ecclesie Brixiensis, committens sibi curam simul utriusque 
ecclesie. Unde versus : 





Mediolanensis preclarus Barnabas urbis 

Presul ponlificem sibi consecrat. Anathelonem ; 
Metropolitano quam sublimavit honore, 

Ad fidei lumen duxit morum quoque lucem. 
Primum pastorem recipit simul Anathelonem 
Brisia, que Christo fuerat fide juncta per ipsum. 
Nobilis hec regio, tanto fundata patrono, 

Ipsum collaudet merito reverenter honoret. 


addit 3, adjungens picturam, in qua ad sinistram. speclatur MEDIOLANUM, ad deríram BRISIA, sub forma 
aliquot domorum cum civibus ez utraque prodeuntibus ; in medio S. Barnabas sanclo Anatheloni mitram imponil. 
Tunc scriba pergit : S. Anathelon, etc. Hec omnia ezrceplis versibus leguntur eliam post historiam. Arnulfi in 
codicibus ejusdem 1. 2. 3. 4. 5*. B. 2*. sed nequaquam ab Arnulfo profecta videntur, ut jam vidil qui ea 
primus edidit Muratorius SS. IV. 45. *'** Barnabas ande A. scripsit manus recenlissima tn codice l. In 3. 
omnibus ab Anatalone ad. Senatorem usque S. prafigitur ; episcopus omnibus usque ad Grosolanum subjicit ὃ. 
*? obiit hic et in sequentibus usque ad. Datium 2. 56) et jacet apud Brisiam urbem in monte S. Florani add. 3. 
5$! sepultus ad 2. constanter ila; ad S. Naborem 3. 
NOT. 

(148) Id cognomen erat ecclesiis S. Babilz& et S. tradit, ubi postea S. Naboris ecclesia edillcata est ; 
Romani, sed jam auctor Vitarum primorum episco- et inde translatus esse dicitur per Carolum Borro- 
porum Mediol. eum in horto Philippi sepultum esse meum. 

(α) Horum nullum vestigium in operibus Hieronymi ad^ "i libro De situ civitatis Mediolani. Muratori 

., lb. 


reperire potui ; sed pene eadem verba in Dorothei libro 
leguntur. 





957 


CATALOG. EPISC. MEDIOLAN. - , 


958 


(97) Castricianus sedit a. 41, depositus Kal. Dec. A 5. Kal. Aprilis * ad Sanctum Ypolitum 755. 


ad Sanctum Johannem ad Conca. 

(138) Kalimerus sedit a. 63, depositus pridie Kal. 
Aug. 996, 

(193) Monas sedit a. 59 **7, depositus 8 Kal. April. 
ad Sanctum Vitalem. 

(303) "Mirocles (149) sedit a. 22, depositus pridie 
Kal. Decemb. ad Sanctum Victorem *55, 

(282) Maternus sedit a. 12, depositus 15 Kal. Aug. 
ad Sanctum Naborem. 

(331) Protasius sedit a. 260, depositus 8. Kal. Dec. 
ad Sanctum Victorem. 

(315) Eustorgius sedit a. 17, depositus 14. Kal. 
Oct. ' 

(355) Dionysius sedit a. 14, depositus 8. Kal. 


Jun. 553, B 


(374) Ambrosius sedit a. 26, m. 4, d. 5, depositus 
die 5. mensis Aprilis ***, 

(398) Simplicianus sedit a. 10 *'!, depositus 18. 
Kal. Sept. *9*. 

(399) Venerius sedit a. 9, depositus die 4. men- 
sis ** Maii ad Sanctum Nazarium. 

(408) Marolus sedit a. 15, depositus 9. Kal. Mail 
ad Sanctum Petrum ** ad Sanctum Nazarium. 

(423) Martinianus sedit a. 30 **, depositus 4. Kal. 
Jan. ad Sanctum Stephanum **5, 

(432) Clicerius sedit a.: 18 “1. depositus 17. Kal., 
Octob. ad Sanctum Nazarium. 

(438) Lazarus sedit a. 11, depositus 14. die men- 
sis Martii ad Sanctum Nazarium. 


(490) Laurentius sedit a. 22, depositus 8. Kal. 
Aug. ad Sanctum Cassianum ?*, 

(912) Eustorgius sedit a. 7, depositus 8. Id. Jun. 
ad Sanctum Xystum **5, 

($18) Magnus sedit a. 30 "* depositus Kal. No- 
vembr. ad Sanctum Eustorgium. 

(530) Datius sedit a. 22, depositus 19. Kal. Feb. 
ad Sanctum Victorem (150). 

(552) Vitalis sedit a. 4, depositus ad Sanctum 
Vitalem. 

(666) Auxanus sedit a. 2, depositus 3. Non. Sept. 
ad Sanctum Stephanum ad Rotam. 

(568) Honoratus sedit a. 2, depositus ad Noce- 
tam 157 (151). 

(570) Frontus sedit a. 11, depositus in Genua ad 
Sanctum... τ, 

(073) Laurentius sedit a. '"* 19, m. 7, obiit 12. , 
Kal. Sept., sepultus est in Genua ad Sanctum Syrum. 
Vixit annis 85 "e, 

($93) Constantius episcopus "! sedit a. 18 113, 
obiit die 3. mensis Sept., sepultus est in Jenua ín 
domo sancti Ambrosii. Vixit a. 100. 

(601) Deusdedit episcopus sedit a. 98, m. 1, d. 14, 
obiit 3. Kal. Novemb., sepultus est in Jenua ad 
Sanctum Syrum. Vixit a. 90. 

(630) Austerius episcopus sedit a. 10, m. 5, d. 7, 
obiit die 4. mensis Julii, sepultus est in Jenua ad 
sanctum syrum. Vixit a. 70. 


(449) Eusebius sedit a. 17, depositus die 9. men- C (641) Fortis episcopus sedit a. 3. 


sis Augusti ** ad Sanctum Laurentium. 

(465) Gerontius sedit a. 6, depositus die 7. Maii “5 
ad Sanctum Simplicianum. 

(470) Benignus sedit a. 8, depositus 199. 10. Kal. 
Decemb. ad Sanctum Simplicianum. 

(477) Senator sedit a. 3, depositus 4. Kal. Junii 
ad Sanctam Eufimiam "*!. 

(480, Theodorus sedit a. 9. m. 8, d. 17, depositus 


(045) Johannes episcopus sedit a. 10, obiit 4. 
Non. jJan.,'sepultus est ad Sanctum Michahelem in 
Domo (152). 

(655) Antonius episcopus sedit a. 2, oblit pridie 
Kal. Nov., sepultus est ad S. Simplicianum. 

(657) Mauricillus episcopus sedit m. 4. 

(668) Ampelius episcopus sedit a. 5, sepultus est 
ad Sanctum Simplicianum. 


VARLE LECTIONES. 

$5 in ecclesia sua add. 3. *" LXIV. 2. *** ad corpus addit 3. 559. in ecclesia sua add. 3.  ** obiit 
Nonas m. Apr. 2. in ecclesia sua addit 3. “111 vel I corr. Papebr.  ** ἴῃ ecclesia sua add. 3. 
$? d. ]V. K. M. 3. IV. Nonas M. 2. ad basilicam apostolorum 2. constanter iia pro ad S. Nazarium. 
$* ad S. P. desunt 3. ** VIII. cor. Pap. Pl LXXXIII. 5999 ad Rotam add. 2. 3. ^" ita 1. 2. 3. 
VIII. corr. D. P. p. LYXXIII. ** obiit VI. Idus Aug. 2. 999. VII. die 3. ob. IV. Nonas M. 2 (colitur 
ΠῚ Nonas. "'" obiit V. K. D. 2. (colitur XII. Kal. Dec.) 19) III. mens: VIII. dies XV. obiit IV. K. I. 2. 
"?* Ψ]|Π, obiit K. A. 2, 125 Laurentium 3. 7n codice 1. nomen sancti evanuit; manus recenlior superscri- 
sif ipolitum Sepultum esse in sacello S. Hippolyti basilice Laur. annezo dicit Sazius, Series p. 136. "^ 
Ἢ K. A. sepultus est, ad S. Ypolitum 2 Cass. sive ad predictum S. Ypolitum 3. Scil. his duobus simul 
dedicata erat ecclesiola illa. Vicende di Milano p. 294. 105 sepultus est in supradicta ecclesia 2. S. Xysti 
sacellum adhaerebat basil. S, Laurentii. "'* Xlll. corr. D. P. "" sepultus est in ecclesia S. Georgii ad 
Nocetam 2. d. est ad Nocetam in e. s. G. 3, 5 nomen sancti deest 1. d. in G. ad S. desunt. 2. Xl. Iste 
primus conscendit cathedram Ambrosianam symoniace ; cui condigna pena pro meritis respondente, ipsum 
terra absorbuit sicut Dathan et Abiron, nec corpus ejus ultra visum vel repertum christianam sepulturam 
recipit addit 3. 19 Posthec in 1 forma litterarum aliquantulo minor esse incipit, sed manus eadem plane, 
qu& εἰ precedentia exaravit : fortasse itaque scriba. calamum hic sistens, alio tempore resumpsil, quem 
continuo deduxit usque ad mortem Guidonis a. 1075. "' LXXXII. 2. v. a. hic et in (ribus sequentibus 
deest 3, 71} ep. deest constanter 8. "'* VIII. corr. Papebr. 

NOTE. 

(149) Ordinem nominum hic inversum esse pro-  Fumagalli Vicende di Milano p. 230, seqq. 
bavit Papebroch. 1. l., p. 59. ΄ (152) Hoc usque ad Heriberti tempora ignoratum 

(150) Corpore a Constantinopoli Mediolanum relato. est, v. Arn. II, 20. Eccl. illa prope metropolitanam 

(151) Noceto quod 3 m. p. Mediolano abest; v. erat xdiflcata, v. Vicende di Mil. p. 261. 





959 


APPENDIX AD LANDULFUM 


960 


(672) Mansuetus episcopus sedit a. 9, obiit 11. A Kal. Octob., sepultus est ad Sanctum Ambrosium 


Kal. Mart. sepultas est ad Sanctum Ambrosium. 

(681) Benedictus episcopus sedit a. 47 "'*, obiit 
5."* Id. Mart., sepultus est ad Sanctum Ambro- 
sium. 

(721) Theodorus episcopus sedit a. 14 "'*, sepultus 
est in monasterio Aurons "* (153). 

(736) Natalis episcopus sedit m. 14, obiit pridie 
Id. Maii, sepultus est ad Sanctum Georgium (154). 

(741) Arifretus episcopus sedit m. 9, sepultus est 
ad Sanctum Nazarium. 

(738) Stabilis episcopus sedit a. 2, m. 4, obiit 
Id. Decemb., sepultus est ad Sanctum Ambrosium. 

(741) Lzetus episcopus sedit a. 13, m. 11, obiit 
pridie Non. April., sepultus est ad Sanctum Ambro- 
sium. 

(795) Thomas episcopus sedit a. 28, d. 5, obiit 5. 
Kal. Octob. "*, sepultus est ad Sanctum Lauren- 
tium. 

(784) Petrus episcopus sedit a. 17, m. 2"'5, obiit 
Id. Maii, sepultus est ad Sanctum Ambrosium. 

(803) Odelbertus cpiscopus sedit a. 9, m. 7, obiit 
9. Kal. Marlii, sepultus est ad Sanctum Ambro- 
sium. 

(813) Anselmus episcopus sedit a. 5, obiit 5. Id. 
Maii, sepultus est ad Sanctum Ambrosium. 

(818) Bonus episcopus sedit a. 4, obiit 10. 79 Kal. 
Febr., sepultus est ad Sanctum Ambrosium. 

(822) Angelbertus "** episcopus sedit a. 1 13), m. 2, 
d. 22, obiit 7. 1d. Octob., sepultus est in ecclesia 
hiemali. 

(824) Angelbertus episcopus sedit a. 35, m. 5, 
d. 17, obiit Id. Decemb., sepultus est ad Sanctum 
Nazarium. 

(860) Tado episcopus sedit a. 7, m. 6, d. 13 15, 
obiit 7. Kal. Junii, sepultus est δὰ Sanctum Am- 
brosium. 

(868) Anspertus episcopus sedit a. 16 "9, m. 5, 
d. 13, obiit 7. Idus Decemb. "**, sepultus est ad 
Sanctum Ambrosium. 

(882) Anselmus sedit a. 14, m. 6, d. 22, obiit 5. 


juxta "* altare sanctz Marcellina. 

(896) Landulfus sedit a. 3, diebus minus 38, 
obiit Nono 735 Novembris, sepultus est ad Sanctum 
Ambrosium. 

(899) Andreas sedit a. 6, m. 3, obiit pridie Kal. 
Mart. '", sepultus est ad Sanctum Ambrosium. 

(006) Acho sedit a. 12, m. 6, obiit 7. '* Idus 
Sept. '?, sepultus est in ecclesia hiemali. 

(918) Warimbertus 19. sedit a. 2, m. 8, obiit 18. 
Kal. Sept., sepultus est ad Sanctum Stephanum ad 
Fonti (155). 

(921) Lampertus sedit a. 9, m. 8, d. 15, obiit 13. 
Kal. Julii, sepultus est in ecclesia hiemali. 

(931) Hilduinus sedit a. 5, d. 257!!, obiit 9. Ἢ 


B Kal. Augusti, sepultus est in ecclesia hiemali. 


(936) Ardericus sedit "* a. 12, m. 2, obiit 3. Idus 
Octob., sepultus est in ecclesia Apostolorum intra 
capellam sancti Lini pape "^. 

(948) Aldelmannus et Manasses 5 annos inter se 
diviserunt. 

(953) Gualpertus sedit a. 18, obiit 8. Idus Nov., 
sepultus est in ecclesia hiemali. 

(970; Arnulfus sedit a. 3, m. 4, obiit 16. "** Kal. 
Maii, sepultus est in ecclesia hiemali. 

(974) Gottefredus sedit a. 5, m. 1, d. 23, obiit 13. 
Kal. Octobr., sepultus est in ecclesia hiemali. 

(979) Landulfus sedit a. 18, m. 3", obiit 1O. 
Kal. Aprilis", sepultus est ad monasterium sancti 
Celsi '**. 

(998) Domnus "** Arnulfus sedit a. 19, m. 9, d. 6, 
obiit 5. Kal. Martii '"*, sepultus est ad Sanctum 
Victorem ad Corpus "*. 

(1018) Domnus Heribertus sedit a. 27 **, sepultus 
est ad Sanctum Dionysium. 

(1045) Domnus Guido sedit a. 26 "*, obiit 10. Kal. 
Sept., sepultus est in Bergullio "**. 


(1075) Domnus Tedaldus archiepiscopus "* sedit 
a. 9 et m. 3 et d. 21, obiit Kal. Junii, sepultus est 
in Arona. 


VARLE LECTIONES. 


1:8 XLIIIT. corr. Papebr. a cujus computatione abhinc discessi. "'* VI. 2, VII. 3. 115 obiit pridie Idus Maias 
addit. 2. "* Olonz 2.O0rone 3, “7 Dec.3. 79 IV. 2. 3, 19 XV. 8. "9 hic deest. ἢ. 7! a. 11. ἢ, 7** XXII. 
2, n XIII. 2. 9. "*'0ct. 3. 79" j.a. s. M. desunt. 2. 1.6 ila 1. hicet alibi passim ; Nonis 3. IV. Non. Epi- 
laph. ap. Giul. II. 75. 7" Maii 2. "* VI 2. 7? Dec.ad S. Ambrosinm 3. Ὁ hic el Lampertus desunt. 2. 
" XV. 2. 3. 71V.2. 125 deest 2. m. I]. desunt 2. 3. "^ L. quam ipse hedificari fecit 3. 7*'VI. 2. "'* die- 
bus XIII. addit. 2. * Octob. 3. v. Giulini II, 452. 115. quod ipse noviter zediflcavit indictione X. 2. "33 deest 
2. 9.Consl. 13 Maii indictione I. 2. Martii etiam Necrol. S. Joh. Motetie, Giulini LX, 32." ad C. desuw 
2. 9. 7! XXVI. m. IX diebus XIX obiit VI. die mensis Januarii, s. e. in ecclesia s. Dionisii confessoris. 
2. Obiit XVII. Kal. Febr. s. est. ad S. Dionisium cujus monasterium hediflcavit et ditavit 3. "" 
XXVI. m. I. diebus IV. o. XII. K. 2. "* ad Bergulli. Cessavit episcopatus annos 11. et dimidium 2. 
in Bergolio veteri prope Alexandriam. 3. Hic desinit manus primaria in 1. Qui sequuntur archiepiscopi , 
singuli ibi singulis scripturis notanuur ; unde apparet, paulatim eos prouti succedebant, adjunctos esse a 
diversis scribis. 195 deest 3. const. s. a. IX. m. dn d. XXVIII. 2. 


NOTE. 


(152) Sc. quod Aurona soror ejus fundaverat: S. v. Saxii Seriem p. 251. Vic. di Mil. p. 289. 
Maria d'Orona vocabatur. Vicende di Milano p. (165) Ita dictum, quia baptisterium erat, feminis 
“18 ᾿ destinatum, dum maribus sanctus ΖΟΔΏΠ65 ad Fontes 


(154) in Palatio, quam basilicam ipse fundaverat, patebat. 


961 


CATALOG. EPISC. MEDIOLAN. 


(1086) Domnus Anselmus archiepiscopus sedit a. A electionem domini  Gal- 


7 et m. 5 et d. 4, obiit pridie Nonas Decemb., sepul- 
tus est in basilica Apostolorum. 

(1093) Domnus Arnulfus archiepiscopus sedit a. 
3 et m. 9 et d. 19; obiit 8. Kal. Octobris, sepultus 
est in Claviensi monasterio "* (156.) 

(1097) Venerabilis memoriz 72 Anseimus archi- 
episcopus sedit a. 3 "* et m. 10 et d. 28 ; obiit pridie 
(1101) Kal. Octobris, sepultus est Constantinopoli, ut 
peregrinus, in monasterio Sancti Nicolai. 

(1102) Grosolanus hanc "* sedem a. 9 et m. 4 
perturbavit. 

(1112) Domnus Jordanis archiepiscopus sedit 
a. 8 et m.9 et d. 3; obiit 4 Non Oct., sepultus est 
apud Sanctum Ambrosium juxta pulpitum 759. 


dini dies 20. 

(1166) Galdinus sedit 
a. 10, eadem die' conse- 
cratus et mortuus. Obiit 
autem 14. Kal, Maii 
supra pulpitum beate 
Tegle, prapicans populo 
verbum fldei et veritatis, 
et precipue contra catha- 
ros. Sepultus est in ea- 
dem ecclesia juxta pulpi- 
tum. Fuerunt autem ab 
obitu ipsius usque ad ele- 
clionem domini  Algisii 


(1120) Domnus Olricus archiepiscopus sedit a. 5. B septimanz [0 et dies 4 "**, 
(1176) Algisius "" sedit a 8 et m. 9, quinque 
diebus minus. Vacavit autem sedes per m. 1 et d. 11. 
Sepultus est autem 75. in ecclesia yemali juxta 


et m. 6 diesque 11; obiit 5 Kal. Junii, sepultus est 
in ecclesia hiemali juxta pulpitum. 
Codd. 2. 3. et manu rec. 


Galdinus sedit a. 10, et 
sepultus est in ecclesia 
sancte Tegle. Obiit 13. 
Kal Maii in die dominico 
15, die post pascha et 
tunc temporis pascha fuit 
14. "* die mensis Aprilis; 
eodem die pariter zgro- 
tavit οἱ mortuus est, et 
fuit bixestus in illo anno 
d. i. 11706 ?**, 


Cod. 1 


(1126) Ab electione 


domni Anselmi de Puste- 
rula usque ad electionem 


domini Ribaldi (113 S. 
Aug. 3, qui tunc erat 


Albensis episcopus, sunt 


a. 9 et d. 29. 


in 1. 

(1135) Anselmus qui 
dicitur de Pusterla sedit 
a. lO et m. 1 et d. 14; 
obiit 19. Kal. Sept. *'*!, 
sepultus est in Roma ad 
Sanctum Johannem La- 
teran. 


Codd. 1. 3. 

(1135) Robaldus sedit 
ἃ. 10 et m. 4 et d. 26; 
obiit autem 3. Kal. Jan., 
sepultus est in ecclesia 
beatae Marie qua dicitur 
hiemalis, juxta pulpitum. 
Fuerunt autem ab ipsius 
obitu usque ad electio- 
nem domini Oberti dies 
20 7T. 

(1146) Obertus sedit 
a. 20, m. 2 ΤῈ et d. 6; 
obiit autem 6. Kal. Apri- 
lis, sepultus est Bene- 
venti exulans pro fide 
in ecclesia sancte So- 
phie. Fuerunt autem ab 
obitu ipsius usque ad 


"^ [V. ob. peregrinando et s. est in civitate C. 2. 
S. Sabam. 2. G. habuit sedem a. IX. et m. IV. 3. 


Cod. 2. 
Roboaldus sedit a. 10, 
sepultus est in ecclesia 
hyemali sub pulpito. 


Ubertus sedit a. 20, 
hebdomad. 9, hac sunt 
dies 64, et sepultus est 
in civitate — Beneventi 
ad monasterium Sancte 
Sophiz. Obiit 7. Καὶ. 
Aprilis, anno d. i. 1167. 


pulpitum. 

(1185) Domnus Ubertus "'?, qui et papa Urbanus, 
sedit a. 2et m. 4et d. 10 190. Vacavit autem sedes m. 
l, et d. 16. Sepultus vero est in ecclesia Ferrariensi. 

(1187) Milo* sedit a. 7 153 et m. 8 et d. 8. 
Vacavit autem sedes per 26 dies 153, 

(11905) Ubertus de Terciago sedit m. 9 et d. 5. 
Vacavit autem sedes d. 29. 

(1196) Philippus "* sedit a. 10 et m. 4 et d. 7. 
Vacavit autem sedes d. 24. Sepultus* est in eccle- 
sia sanctz» Mariz Majoris Mediolani. 

Cod. 3. 

1207. [1206] die sabbati, 1l. Kal. Jan. electus 
fuit domnus Ubertus de Pirovano, qui erat Romane 
curie cardinalis. Sedit autem a. 4 et m. 3 et d. 2. 
Obiit 9. Kal. Oct. in sabbato sancto (157) et sepul- 
tus est in die pasche in ecclesia yemali juxta pulpi- 
tum. Vacavit vero sedes usque ad 4. diem Maii. 

(1211) Domnus Girardus de Sessa, qui erat elec- 
tus Novariensis et apostolice sedis legatus, sedit 
electus tantum et non consecratus nec eliam con- 
firmatus, a 4. die Maii usque ad 16 diem Decem- 
bris. Obiit Cremone et ibi sepultus est. Vacavit 
autem sedes in magna lite et discordia m. 10 et d. 
20; cujus discensionis causa fuit in examinatione 
electionis trina divisio. Una pars enim domno 
archipresbitero suum prestitit favorem, alia pars 
domno archidiacono, tercia episcopo Vercellensi 


VARLE LECTIONES. 


"4 Arnulphus ep. sedit annis 11]. m. X. sap. est in mon. s. Kaloceri in Clivate. 2. "* hec duo verba in 
identwr esse ejusdem scriptura, sed aliquis. cui fortasse non placebant, delere conatus est. Desunt 2. 3. 


"9 G. ep. sedit a. VII. et m. 1V. sepultus est Rome ad 
180 e in monasterio S. Ambrosii 2. 


"! Octob. 1. et 


8. est Romz ad S. 1. Ycolanum Lateranum. 2. Mediolani fuit ecclesia S. Joh. Itolani, qu£ postea S. I. 
de Latherano vulgo vocabatur. Vicende di Mil. p. 259. 


" po desinit 2. 
8. XIV. pergit. 
addit 3, 


188 deest 3. 


— Mediolani desunt 3. Hic desinit. 1. 


7M XXIII. 3. "? m. 11. desunt ὃ. "* lege quarto. 


"* JV. incarnationis MCLXXVI, XVIII» mensis Aprilis. addit 3. Abhinc in l. manus 
151 de Pirovano addit 3. 
7* VIIT. 3. '* sepultus in ecclesia yemali addit. 3. 


19 Crivellus addit 3. "* VI. 3. "" de Cardano 
"^ de Lampugnano addit. 3. "* Sepultus 


NOT E. 


(157, San Calogero di Civate, situm inter duo lacus Larii cornua. — ΘΟ ΝΞ 
157) A. 1212 secundum hanc computationem, quam multis argumentis impugnavit Giulini. 





963 


APPENDIX AD LANDULFUM 


964 


(158) qui erat hujus ecclesie ordinarius et postA Obiit predictus domnus Henricus de Setara Brebie 


mortem predicti legati et electi ante hanc examinatio- 
nem legatus apostolice sedis effectus. Nullius tamen 
electio fuit ab electoribus secundum morem solitum 
pronunciata, qualibet parte suam electionem effectui 
fore mancipandam affirmante, et una quidem asseren- 
te, se numero ampliorem et ideo suum electum esse 
pronuntiandum, aliarum vero partium utraque alle- 
gante, se licet numero breviorem tamen digniorem et 
ideo suam electionem esse efficaciorem. Hec quippe 
contentio multo tempore duravit, quasi tamen sopita, 
nec coram judicibus fuit questio bene discussa nec 
ventilata ; quare adhuc remanet insoluta. Propter hu- 
jusmodi contentionem domnus papa capituli nuntiis 
ad se convocatis, domnum Henricum de Setara, hujus 


a. D. 1230, 16 Kal. Oct., et sepultus est in ecclesia 
sancti Victoris ad ulmum ; et modo translatum est 
in ecclesia sanctorum martirum Naboris et Felicis, 
et ibi jacet. Stetit autem in episcopali sede a. 16 
et m. 10 minus 12 diebus. Stetit equidem ideo dixit 
et non sedit, sicuti de plerisque suprascriptis dictum 
est, quia stare pugnantis et seu laborantis, sedere 
vero quiescentis. Toto enim fere sui regiminis tem- 
pore in labore fuit et pugna non minima, scilicet 
pro totius ecclesie tuenda libertate, pro istius ma- 
joris ecclesie honore conservando, pro hereticis ex- 
pellendis, pro episcopis qui videbantur a subjectione 
Mediolanensis ecclesie absoluti, recuperandis. Unde 
domnum Omnebonum episcopum Ceremonensem , 


ecclesie cimiliarcham et ipsius apostolici subdiaco- B qui debitam huic ecclesie reverentiam annis pluri- 


num, qui erat Bononie in scolis, in pastorem elegit 
a. D. 1213, 4. die Nov. Et notate quod paucis ante 
temporibus, mortuo beato Galdino, quasi similis 
sed non tam prolixa fuit contentio inter archipresby- 
^ ferum et archidiaconum ; propter quorum conten- 
tionem electores et episcopi hujus ecclesie utroque il- 
lorum abjecto elegerunt domnum Algisium de Piro- 
vano, qui erat similiter cymiliarcha et presbiter quo 
nullus postea usque nunc fuit huic ecclesie utilior. 

Hiis igitur factis cupidus moneatur honoris, 

Viribus aut plausu fastuve minisve 75 vel astu 

Quemlibet incassum se niti magnificandum, 

Et Christi fasces fletos vitare sodales. 

Hiis etenim flsi quoad hiis sunt scandere nisi, 

Fratres manserunt quibus patres esse cupierunt. 

Non fatlas partes homo, si vis aut, cupis arces, 

Nec fratrum plaudas vitiis, tibi robur ut addas. 

Non humiles fastu preme, necve minis nec astu. 

Qui facit ista quidem, fugat hunc quem querit 

[honorem. 

Munera ne cupias ; que captans quam sit iniquus, 

Vige rite simo quinto psalmo sinuatur (159). 

Non te ergo laqueet quis donis, sit quasi piscis 

Lesus curva puta sub munere '*' quolibet era. 

Non tribulos plantes, violas et lilia jactes, 

Sontes magniflcans, mites ut vilia calcans. 

Non pingues ungas, macros arere sinendo, 

Divitibus tribuens et egenis non miserendo. 

Non studeas ursos et equos volucresque cibare, 

Pauper et ante domum frustra clamet : Miserere ! 

Non carnis curam, mox vermibus esca future, 

Perfice, set memores anime buto, cariture. 

Hec modo que monui, spernas si corde maligno, 

Quo cupis, haud scandes, digne mansurus in imo. 

Hic quoque qui scandit, sí non servaverit ista, 

Quo magis ascendit, tanto mage verget ad ima. 

Sin autem spernas, et hic impleat illa benigne 

O utinam veniat ! regnabitis ambo perhenne. 


bus prestare recusaverat et se teneri obedire omnino 
negabat, post multos labores et sumptus et diutinam 
contentionem et prolixam in curia Romana cum eo 
habitam, tandem evictum est per sententiam con- 
dempnatum debitam fidelitatem prestito juramento 
solito more publice coram cuncto civitatis istius 
clero, ibi etiam astante innumera populi utriusque 
sexus multitudine diversarum etatum, scilicet puero- 
rum, adolescentium, juvenum et senum, in medio ec- 
clesi: beate Tegle sibi et Mediolanensi ecclesie fecit 
exhibere a. D. 1229. in festo purificationis beate 
Marie, hora 3, clero veniente cum processione a 
Sancta María Beltrade secundum debitam consuetu- 
tudinem. — Vacavit autem sedes episcopalis d. 23, 


Cvidelicet usque ad pridie Id. Oct. (1230) quo die 


fuit electus domnus Guiliermus de Ruzolio, istius 
ecclesie venerabilis archidiaconus, cum omni pace 
et concordia toeiusque capituli consensu et favore. 

Cui tribuat Christus data munera sic duplicare, 

Audiat ut digne carmen felitius euge ! 

Cum lex divina precipiat et ipsa legis capitula 
persuadent, ut in eo opere, in quo apparet aliquid 
de diminutione, ille qui ad illud supplendum magis ap- 
propinquat, merito subesse teneatur, et cum comple- 
mento in actu perduxissee : cum quedam de domno 
Guilielmo venerabili archiepiscopo perscripta inve- 
nimus, non autem omnia digne completa, ad illud 


D declarandum proposui fore inducendum, ut ea qus& 


de ipso cognovi et intellexi digna memorie commen- 
danda in scriptis reponerem ; non ut ex hoo sperem 
recipere premium, set hec mea potius volo scripta 
de tanto nobili viro dicta in die luceant et in tenebris 
non esordescant, id est vos presentes illuminent et 
subsequenter in posteris elucescant. Unde mei ver- 
sus sic ordine continuanlur : 

Anni tunc Domini currebant mille ducenti, 

Ad quos jam denus conjunxit quater et unus, 


VARLE LECTIONES. 
7** faustuve minusve cod. quod correximus ob paulo post sequentia. 75 munera cod. 


NOTE. 


(168) Ariprando de vicecomitibus. 


(169) 1. e. insinuatur psalmo 20", 


905 


Cumque die quarta, que venerat ante Kalendas 
Illius mensis qui dicitur Aperiensis (1241, Mart. 29 : 
Cum de Ruzolio Guilielmus pastor amandus 
Ex isto mundo migravit in arce perheuni, 
Qui per lustra duo cathedrali sede triumphans 
Necnon et menses per quinque fideliter ultra 
Aslitit, et junctis super hoc ter quinque diebus. 
Quem pietas redimit, quem lex divina reformat, 
Quem mores laudant, quem vita beata coronat, 
Artibus instructus, divino fonte repletus, 
Exemplisque 8euis nos omnes ipse docebat. 
Elloquio Marcus est Cicero Tullius iste ; 
In bello Turnus, quando ferus hostis agebat ; 
Alter Cato fuit, quem pax tranquilla juvabat. 
Nam dabat optanti pacem, sibi quando petebat. 
Quid referam ? non ultra valet mea lyra sonare. 
Nam mihi si centum linguas Deus ipse dedisset, 
Laudes nemppe suas non possem scribere cunctas. 
Ergo Deum patrem devota mente precemur, 
Qui talenta dedit pastoribus ipse requirit, 
Ut sibi det requiem vitam quoque prestet eternam. 
Qui legit hos versus, moneo precibusque peroro, 
Dicat, quod Christus Jam sibi parcat. Amen. 
Prefatus domnus Guilielmus sedit in episcopali 
sede a. 10 et m. b et d. 15; obiit 1941, quarto die 
exeunte Martii. Vacavit autem sedes m. 2 et d. 19. 
Sepultus vero est in monasterio Clarevallensi (160). 
Leo archiepiscopus de agnatione nobilium valva- 
sorum de Perego sedit a. 16 et m. 3 et d. 30. Electus 
autem fuit 1941 in festo sancti Viti (Jun. 15); obiit 


CATALOG. EPISC. MEDIOLAN. 
Aipsius honestatem solertiam atque peritiam in arti- 


966 


culis necessitatum patiencia, in gratiarum retribu- 
tione misericordia evidentissime manifestant. Nam 
novercante fortuna multarum adversitatum pacienter 
tolleravit aculeos, et in habundantia prosperitatum 
pallio humilitatis vestitus, se pauperibus affabilem 
et hostibus propriis, ut narrabitur, misericordem 
se prebuit et tutorem. Cumque Turrianis predictís 
notificatum fuisset, de dicto domino Ottone archi- 
episcopo prefate ecclesie fore provisum, ipsius indu- 
Sstriam atque potentiam sibi formidolosas timentes 
doluerunt. Quapropter dictum dominum archiepisco- 
pum ab ipsius sede prohibentes, ne populum suum 
gubernare valeret, non causa ut causa moti quam- 
plurimos quos ei existimabant fore propíitios, de 


Beivitate turplter expulerunt. Dominus vero archi- 


episcopus predictus amicorum suorum incomoda et 
populum suum desolatum regimine secum sepe repu- 
tans, et hiis duobus defectibus subvenire dispo- 
nens, congregatis amicis suis exulantibus, eum eis- 
dem intravit Aronam (an. 1203, Apr. 1). Quod cum 
ad Turrianorum pervenisset notitiam, fretí marchio- 
nis Pallavicini (161) subsidiis, qui tunc matri eccle- 
sie inimicari presumpserat, cum parato exercitu 
prefatum dominum archiepiscopum de predicto loco 
Arone eum suis adherentibus expellentes, circa a. 15. 
ipsum a sede propria compulerunt enormiter exulare. 
Postremo divina providentia videns populum beati 
Ambrosii sui patris doctrina desolatum evanescere, 
et pastoris et populi miserie flnem congruentem im- 


vero 1257», 149 die Octobris ; sepultus vero est in C ponens, nec volens eos de sue rei publice terminis 


eeclesia Salvatoris in loco de Legniano, forbannitus 
& popularibus civitatis Mediolanensis. Qui forbannitus 
eum ordinariis Mediolanensis ecclesie fuit ab ipsis 
popularibus, pro eo quod ipse et ordinarii predicti 
aliquos de ipsis popularibus titulare in clericis ipsius 
ecclesie noluerunt ; et non solum forbanniti propter 
dictam causam, set spoliati bonis suls per eos fue- 
runt. Qui dictus Leo archiepiscopus tanquam pere- 
grinus et ejectus ab eis de civitate Mediolani in 
predicto loco obiit (an. 1257). Vir strenuus et con- 
stans libertatem Mediolanensis ecclesie defendit 
usque ad obitum suum. Per cujus obitum vacavit 
sedes ipsa a. 4 et 9 mensibus et 7 diebus. 

Anno vero Domini 1262, 11 Kal. Aug., tempore 


eliminatos videri a. 1277 adeo dictum domnum ar- 
chiepiscopum viribus et favore munivit, ut ipse in 
festo beati Agnetis (Jan. 21) predictos Turrianos 
cum suis complicibus in burgo Dexio (162) existen- 
tes magno ipsorum conflictu debellaret et vinceret, in 
quo conflictu Turrianorum et ipsorum complicium 
magna strage perempta, multi capti fuerunt ad ipsius 
domini archiepiscopi deducti presentiam ; inter quos 
fuit domnus Neapoleo cum quibusdam aliis de majo- 
ribus domus sue. Tync misericordia pii patris ho- 
stium suorum subiit adversitati compatiens; offen- 
siones sibi per eos vlatas per tempora anteacta sibi 
ipsis remisit, et eos cum signo sanct:? crucis ab ex- 
communicationis vinculo, quo propter demerita 


quo dominabantur Turriani civitati Mediolani, dicte D astricti tenebantur, absolvit. Et in hoc uno claruit 


Mediolanensi ecclesie domnus Urbanus papa quartus 
premia meritis condignis dispensans et de pastore 
providere procurans, diligenti habita examinatione 
de domno Ottone tunc archidiacono prefate ecclesie 
Mediolanensis, qui ἃ veteri et nobilissima Vice- 
comitum prosapia sumpsit originem, in terra Montis 
Flasconi providit, ejus mores et vitam cognoscens 
honestate fulgere. De cujus vita et moribus quoniam 
res obtulit, quamquam ratio persuadeat aliquid 
enarrar, tamen non multum curandum est, quia 


NOTA 


1l) Chiaravalle, prope Mediolanum. 
161) Uberti. 


superheminentia mísericordle tanti patris, quod cum 
perpessi graves injurias ab ipso domno Neapoleone 
et aliis captivis ipsum et alios gladiis conarentur 
invadere, ipse dominus archiepiscopus nequaquam 
divine pietatis oblitus, impetuose voluntati se 
multorum objiciens, ipsorum furorem extinxit , 
et ipsorum captivorum vítam ab illorum feroci 
3nimo preservavit. His ita actis, dominus archi- 
episcopus supradictus ad tria disponens sue digni- 
tatis officium, videlicet ad Dei gloriam exaltan- 


- (169) Desio, 10 m. p. distat a Mediolano. 


967 


APPENDIX AD. LANDULFUM 


968 


dam, sui incrementum archiepiscopatus, et ad À diam requiescat in pace. Amen. Predicta autem omnia 


Christi pauperum subventionem quos Christi nun- 
tios cognoscebat, civitatem Mediolani cum amicis 
suis intrans sine triumphi elatione, sedem propriam 
est ingressus. Igitur victoriam supradictam de di- 
vina dispensatione precibus beate Agnetis virginis, 
in cujus festo prefatorum Turrianorum modo pre- 
dicto fuit strata potentia, pastoralis clementia pro- 
cessisse cognoscens ad Dei et ipsius beate virginis 
honorem in ecclesia hyemali beate Marie construxit 
capellam , quam ut inferius continetur, sufficienter 
dotavit, Ad clerum Mediolanensem disciplinandum 
in sacra pagina, doctorem ordinarium in eadem 
sacra scientia, qui sit de domo Vicecomitum, si ín 
eadem domo reperiatur ydoneus, in dicta ecclesia 


per infrascriptos versus in archa dicti Domini archie- 
piscopi littera aurea scriptos breviter declarantur : 
Inclitus ille pater, patrie lur, gloria patrum, 

Fulgor justicie, fidei basis, archa sophye, 

Largitor venie, portus pietatis egenis, 

Intrepidus pastor, quem molles nulla laborum 
Ardua devicit, populo latura quietem ; 

Ille pius princeps et presul amabilis, in quem 

Altus virtutum splendor convenerat omnis ; 

Quo Mediolanum radiabas lampade tasa 

Totaque fulgebat regio, nunc pallet adempto : 

Clara Vicecomitum proles, venerabilis Otto, 

Oh dolor ! oh vulnus ! cinis est hoc marmore factus. 
Christe pater vite, requiescat spiritus in (e! 


ordinavit. Ecclesiam vero sancti Bartholomei ad D Annis undenis ter sennis terque diebus 


buschum, et hospitale sancti Jacobi in strata porte 
Cumane, et ecclesiam sancti Georgii de Legniano 
cum suis pertinentiis, comuni mense capituli eccle- 
six: Mediolanensis, que minus sufficiens erat, pro 
cottidianis distributionibus concessit. In augmentum 
quoque mense sui archiepiscopatus possessiones el 
terras ipsius pulcerrimis edificiis decoravit, videli- 
cet excellenti arce Angleriam, arce etiam decora 
Travalias (163), pulcro etiam Cassianum (164) ca- 
stello, preciosis etiam burgum Legniani pallaciis, ac 
eliam domibus burgum de Abiate (165) magis con- 
gruentibus et decoris. Possessiones et divitias in 
loco Cosorezo (166), multaque alia edificia et pos- 
sessiones archiepiscopatui aquisivit. Tandem ille 


Prefuit ecclesie pastor bonus Ambroziane ?**. 

Dominus Guillelmus filius condam domini Thome 
de Pusterla de Tradate fuit capellanus comensalis 
domini Johannis pape XXII, necnon prepositus de 
Posiono (167) de Hungaria ac archipresbyter ec- 
clesie sancti Johannis de Modoetia, et ecclesie 
Mediolanensis ordinarius et cimiliarcha, canonicus- 
que ecclesie sancti Johannis de Castro Seprio. 
Deinde dominus Clemens papa VI pronuntiavit ipsum 
dominum Guillelmum patriarcham δὰ ecclesiam 
Constantinopolitanam , sibi in comendam predicta 
omnia benefitia concedendo. Postremo dominus 
Urbanus V (168) transtulit eundem dominum Guil- 


spiritualissimus pater, cujus tota intentio conver- Clelmum ad archiepiscopatum ecclesie Mediolanensis, 


tebatur ad Deum, carnali copula sibi conjunctos di- 
tare non studens, sua disposuit in hunc modum. 
Hospitale quidem novum, cujus fundator extite- 
rat, magna possessione in loco Trivulzio jacente 
dotavit; de cujus proventibus ordinavit annuatim 
dari capitulo beate virginis Agnetis libras 60, 
doctori theologie libras 100 pro suo sellario, pro 
suo eliam annuali libras 20 monete tunc curren- 
tis. Ultimo bona sua patrimonialia immobilia ho- 
spitali Jerosolimitanorum pro subsidio terre san- 
cte, mobilia vero omnia pro faciendo hospitale ad 
usum pauperum, in sua ultima voluntate legavit. 
Cujus legati fide commissarii apud Sanctum Donatum 
in stata hospitale comodum coufecerunt. ln pre- 


comendans sibi patriarchatum et alia beneficia su- 
pradicta; que translatio facta fuit 1361. Prenomi- 
natus vero dominus Guillelmus optinuit patriarcha- 
tum a. 16 et m. 7, et archiepiscopatum a. 9 m. 4 
cum patriarchatu et aliis benefitiis memoratis. Et 
sepultus fuit in Avinione in domo fratrum predica- 
torum (an. 1371). 


In l. hec leguntur in fine addita : 


1344 [1342] (169) Dominus Johannes de Viceco- 
mitibus factus fuit archiepiscopus Mediolanensis, 
et vixit in archiepiscopatu annis 11, Obiit 1355. 
quinto Octobris, die dominico. Qui etiam fuit do- 
minus generalis civitatum Mediolani , Bononiz , 


dictis autem operibus vigilans ille pater piissimus, D Janus, Parme, Placentie, Bobii, Laude, Brisim, 


cum in archiepiscopali sede a. 33 et diebus 23 se- 
disset, a. 1295. die 8. Augusti vocatus de tenebris 
hujus vite ad patriam celestem migravit. Cujus 
corpus jacet in supra scripta capella beate Agnetis 
in archa marmorea decenter sculpta, ibi elevata 
post altare ipsius; cujus anima per Dei misericor- 


Pergami, Cremonae, Cumarum, Vercellarum, Nova- 
rie, Asti, Tretonz, Alexandri: ; qui multa bona para- 
verat et parabat sue ecclesie, si heredes ejus ipsi 
ecclesie dimísissent, ipse non potuit attingere, sci- 
licet libros in officio et theologia, calices, cruces, 
figuras sanctorum, aureas mitras, baculos, etc. 


! VARLE LECTIONES. 
'5 hic desinit scriptor in media pagina. Alius in sequenti pagina sequentia subjecit medio sec. XIV. 
NOTE. 


(163) Travallia, ad lacum Verbanum. 

464) Nunc Cassano Magnano probe Gallarate. 
(165) Abiatle Grasso seu Biagrasso. 

(166) Casorezzo in plebe Legnani. 

(167) nunc Presburg. 


(168) Imo Innocentius VI, si annum recte indi- 


cavit, v. Giulini contin. I1. 105. 


(169) Potius 1342 Jul. )7; v. Giulini contin. 1, 


430. Obiit a. 1354 ; ib., p. 538. 


969 J. P. PURICELLI DISSERT. DE CONTINENTIA CLERIC. 970 





II 
JOANNIS PETRI PURICELLI 


DISSERTATIO 


Utrum sanctus Ambrosius clero suo Mediolanensi permiserit ut virgini nubere semel posset. 
(Apud Mum roni, Rer. Ital. Script. IV, 120.) 


MONITUM 


Errores quos Landulphus in Historia sua ubique sparserat inde originem habent quod in ea fuerit sen- 
tentia S. Ambrosium clero suo permisisse ut virgini nubere semel posset, Grecorum more. Hinc etiam 
ipsius querelz: et odium in Romanos pontifices, qui restituende in Ecclesia Mediolanensi veteri disciplinze 
cum SS. Arialdo et Herlembaldo incubuerant. Joannes Petrus Puricellus adversus Landulphi nostri testimo- 
nium pluribus invictissimis argumentis rem adeo exegit in sua peculiari dissertatione cap. 92 Vite S. Her- 
lembaldi, ut omnem dubitationi locum eripuerit. Quamobrem ego, qui Landulphi editionem ornaveram, 
scandalum passus ab homine dicacissimo, verebar ne pie lectorum aures ipsius lectione offenderentur ; ob 
eam rem consulto viri doctissimi laudatam dissertationem hic subtexui, ut" Landulpho et omnibus cum eo 
sentientibus castigatio presens esset, et piis omnibus de malignitate ac mendacio schismatici hominis 


ornatissimus triumphus. 


DISSERTATIO. 


1. Inter omnes Arialdi adversarios, qui, ei, dum A ex altera. Qui sacerdotes sine uxore dicebant sacer- 


viveret, ejusque interim fautoribus in os restiterint, 
neminem profecto adhuc inveni qui cleri Mediolanen- 
sis conjugia expresse asseruerit a sancto, jam olim 
antistíte, nostro Ambrosio permissa, vel etiam com- 
probata fuisse. Quocirca ne tale quidem aliquod ali- 
cujus adversarii effatum colligi potest ex universo 
hactenus hoc opere nostro, quo ceteroqui alia tam 
multa in medium proferuntur hinc inde argumenta 
quibus clerus, tam noster quam externus, sua ejus- 
modi conjugia tutari pertinaciter conabatur. 

II. Non defuere tamen alii postea historiarum scri- 
ptores, qui talibus cleri matrimoniis patrocinium 
sapientissimi pariter ac sanctissimi ejus doctoris 
diserte non minus quam indubitanter affinxerint, 
eorumque primus se mihi Datius offert ille chronolo- 
gus, quem multi nostrum, ac sanctum fuisse archie- 
piscopum, a sancto Gregorio papa Magno commen- 
datum, existimarunt : Quos ego quidem Dissertationis 
meaz Nazariane capite 39, numero 10, refellebam - 
pauloque post in idem figmentum secundus illi sub- 
scribit Landulphus ille Senior, quem capite pariter 
illo 39, numero 13, tum etiam praefatione in hujus 
operis librum primum, et ejusdem libri primi capite 
2 indicavi. Ac suas quidem Historias contemporanei 
protraxerunt, Datius ad annum Christi saltem septua- 
gesimum quartum, Landulphus vero ad octogesimum 
quintum supra millesimum ; sicut ego pro Datio 
concludebam, capite illo 39, numero 14; pro Lan- 
dulpho autem in hujus operis libro primo, capite 2, 
numero 3. 

III. Datium ipsum audiamus. Licet enim tale illius 
Chronicum nullibi hoc tempore inveniatur ; ipsissima 
tamen ipsius hac de re verba nihilominus habemus e 
Gualvaneo Flamma, qui duo ejus exemplaria suo tem- 
pore suos in usus habebat in promptu. In suo igitur 
Chronico Majori, secundum exemplar in Ambrosiana 

bibliotheca custoditum, capite 397, Gualvaneus hxc 
inde posteris exscripta reliquit, quae pariter ego dis- 
sertationis Nazariane capite illo. 30, numero 1]. 
recitabam : Chronica Dath : « In synodo Damasi primi 
centum quinquaginta episcoporum, celebrata in Con- 
stantinopoli, ubi beatus interfuit Ambrosius, gravis- 
sima dissensio exorta est inter sacerdotes uxoratos 
x una parte, et inter sacerdotes sine uxore viventes 


PATROL. CXLVII. 


C liter cognoverint. 


dotes uxoratos salvari non posse. Summus pontifex 
hanc quazstionem commisit beato Ambrosio. Quí sic 
ait : Perfectio vit:e non in castitate, sed in charitate 
consistit, secundum illud Apostoli, primi ad Corin- 
thios capite 13 : Si linguis hominum loquar et angelo- 
rum, etc. Ideo lex concedit sacerdotes semel virgi- 
nem uxorem ducere, sed conjugium non iterare. Si 
autem, mortua prima uxore, sacerdos aliam duxerit, 
sacerdotium amittit. » Ipsissima igitur hac de re 
verba Datiii hzec erant, teste Gualvaneo Flamma, qui 
eis etiam temere consensit, ut paulo post videbimus. 

IV. Datium, sicuti dicebam, concors subsecutus est 
postea Landulphus ille Senior, et ejusmodi senten- 
tiam, libro 1, capite 11, et inscripto De monogamis 
sacerdotibus secundum doctrinam beati Ambrosii, hunc 
in modum paulo aliter expressit : « Sedente beato 
Ambrosio, gravissima dissensio orta est coram apos- 
tolico in synodo, inter sacerdotes monogamos, et alios 
sub virginitate aut castitate degentes. Quod factum, 
apostolico imperante, et aliis episcopis consentienti- 
bus, datum est in judicio beati Ambrosii ut, quidquid 
ipse diceret, sanctum et firmum teneretur. At beatus 
Ambrosius, cognoscens sensus humanos pronos ad 
peccandum maxime propter incontinentiam, sciens 
aliquem nec virginitatem nec castitatem nisi a Deo 
habere posse, quod in libro De officiis jam dictaverat, 
ait : De monogamia sacerdotum quid loquar ? quando 
una tantum permittitur copula, et non repetita ; et 
hzc lex est, non iterare conjugium. Sicque dicens, 
omrem dissensionem compescuit. Itaque Greci sacer- 
dotes, Ambrosianam tenentes sententiam, usque 
hodie sancitum et pro lege sacra habent ut, quando 
in sacerdotio unguntur, aut virginitatem exinde pro- 
mittant, aut uxores in testimonio bonorum virorum 
sibi socient. Et si contigerit quod uxor sua moriatur, 
aut caste vivunt teneates sacerdotium, aut sacerdo- 
tium, amittunt si amplius aliquam mulierem carna- 
Quorum Ecclesiam sacrificium 
eorum, scilicet fermentatum, cum nostro azymo in 
celeberrimis festivitatibus, maxime in Resurrectione 
Domini, benedicebat. » Talia Landulphus ille Senior, 
uxoralis per ea tempora sacerdotibus et ipse addictis- 
simus ut jam sepe dictum est. 

V. Sed quid item Gualvaneus Flamma nonnullique 


3l 


971 


APPENDIX AD LANDULFUM 


972 


post ipsum alii, qui sine dubio cateroqui talia cleri A archiepiscopi nostri Vitam conscriberem, statimque 
conjugia damnabant, meritissimeque vetita demum per partes festinatam typographo traderem intra ferias 


esse profitebautur? En ut ille primam eorum origi« 
nem jam inde ab apostolicis temporibus perperam 
traxerit ; Chronici enim sui, paulo ante memorati, 
caput 226 sic inscripsit : « Sacerdotes et episcopi 
habebant uxores ; » moxque sic etiam illud prosecu« 
tus est, οἱ argumeutis confirmavit : « Potuit beatus 
Barnabas successorem instituere et Ecclesias ordinare, 
eL ordinati potuerunt uxores habere. Unde dicit 
Apostolus, primz ad Timotheum πὶ : Oportet episco- 
pum irreprehensibilem esse, unius uxoris virum. Et idem 
Apostolus, de diaconibus loquens in eadem Epistola : 
Diacones sini unius uroris viri, qui fiiis suis bene 
prasint, el domibus suis. Et idem Apostolus dioit ad 
Titum, primo capitulo : Constitue per singulas civitates 
presbyleros, sicul el ego tibi disposui. Si quis sine cri- 
mine esl, unius wroris vir, filios habens fideles. Et 
Luce primo capitulo habetur quod Zacharias sacer- 
dos genuit ex Elisabeth! Joannem Baptistam. Ex hoc 
manifeste apparet quod licet episcopis et sacerdotibus 
et diaconibus uxores habere de jure, et in Novo 
Testamento et in Veterl. Et simile habetur de Eri- 
berto de Arzago, archlepiscope Mediolanensi quod 
duxit in uxorem nobilem mulierem Useriam, qua 
donavit monasterio Sancti Dionysii Useriam. Sed 
postquam Alexander papa de Badagio, de Mediolano, 
Statuit quod nullus clericus uxorem duceret, sacro 
approbante concilio, de cztero nulli clerico licuit 
uxorem ducere, precipue quia in ordine subdiaco- 
natus quilibet clericus solemniter proflte*ur perpe- 
tuam castitatem. » Hxc ibi Gualvaneus. Idemque 
postea capite 397 (aliter 396) inscripto : « Cultus 
divinus ampliücatur per beatum Ambrosium, » pos- 
teaquam e Datii Chronico varios recensuisset sacro« 
rum ministrorum ordines, in Ecclesia Mediolanensl 
&b ipso iustitutos, heec subdit : « Quos omnes bene- 
dixit et, quod quilibet posset accipere uxorem virgi 
nem, concessit. Qua defuncta, et ipsi vidui permane. 
rent. » De ista. sateria. habetur supra, capitulo 997, 
sive illo ipso 226, quod ego supra proferebam, sicut 
ibi fuerat ab eodem Gualvaneo numeratum. Neque 
vero his contentus, praesens caput hunc etíam in mo- 
dum prosequitur : Glosa ; Chronica Datii : « In synodo 
Damasi primi, centum quinquaginta episcoporum, 
celebrata in Constantinopoli, ubi beatus interfuit 
Ambrosius, » et reliqua, síeut a me recitabantur 
numero tertio. Sed et rursus, capite 737, de archi- 
episcopo nostro Heriberto scribens, sic etiam narrat : 
« Ejus uxor, dicta Useria, mulier ditissima nimis, 
donavit monasterio Sancti Dionysii possessionem, 
qua dicitur Useria. » Talia Gualvaneus in eo Chro- 


autumnales, neque tunc codicem illum (sicuti neque 
Tristani Chalci autographum, de quo item dicam 
postea) in promptu, et ad manus habere possem ; sic 
existimavi, ut ejus Chronici auctor, per omnia ferme 
solitus Gualvaneo Flamme consentire, in eo etiam 
consensisset quod ille de matrimoniis sacerdotum 
sancto Ambrosio ascripserat. Itaque capite illic 20, 
numero 16, idipsum affirmavi. Sed in hoc tamen me- 
moría me fefellit, ut recenter animadverti. Etenim 
autor ille Chronici, pualvaneum sectatus Flammam, in 
Ambrosio episcopo longe quidem lateque describendo 

rosequitur omnes illos ministrorum ordines ab ipso 
institutos ; atqui de conjugio iisdem permisso ne ver- 
bum quidem facit, saniore nimirum, quam Gualvaneus, 
consilio, Ac tantummodo postea in Heriberto archie- 
piscopo inter alia multa sic inquit, folio 128, pagina 2 : 
« Hic archiepiscopus habuit Uxeriam, nobilem mu- 
lierem, uxorem ; quz? donavit dotem suam monasterio 
sancti Dionysii, qua usque hodie Uxeria dicitur. » 
De quo tamen additamento quid item mihi videatur, 
hoc ipso capite, suo loco aperiam. 

VIl. Certe autem Gualvaneo Flamma in ea etiam 
parte consensit Petrus ille Azarius, cujus testimonio 
similiter utebar superioris libri primi capite septimo. 
In sancto enim archiepiscopo Ambrosio, facta men- 
tione clerí ab ipso in ecclesia metropolitana instituti, 
hunc protinus in modum cum Gualvaneo Flamma 
locutus est : « Jis omnibus benedicens beatus Ambro- 
sius ura uxore uti posse concessit ; qua defuncta, el 
ipsi vidui in eternum permanerent. Qui? consuetudo 

uravit annis septingentis usque ad tempora Alexan- 
dri pape, quem civitas Mediolani genuerat. » 

Viii. Tristanus quoque Chalcus in eodem fuisse 
tnihi videbatur errore, non quidem secundum typo- 

raphicam Historie sue Mediolanensis editionem, 

ac in urbe anno Domini 1627 elaboratam (in qua 
videlicet errorem illum praztermitti revera opor- 
tuisset, sicuti contra Bernardinum Corium jam 
fuerat decretum, ut paulo post videbimus), sed se- 
cundum exemplar ipsius manuscriptum, imo vero 
authographum, in Ambrosiana Bibliotheca  asser- 
vatum. Itaque in archiepiscopl etiam nostri Las 
renti Litte Vita, capite 20, numero 16. Tristanum 
quoque Chaleum ex eo authographo connumerabarm 
nonnullis aliis ejus errorls sectatoribus. Verumta- 
men in eo nihil tale nuper inveni, cum praesens 
caput conscriberem, cumque illa denuo scrutarer 
ejus loca, in quibus hoc olim Itgisse mihi quidem 
videbar. Eum igitur in presentí tacitus praetermitto 
sicut etiam eumdem interím hac in parte absolvo. 


nico. Eosdem porro ministrorum ordines in altero Certe tamen hac ipsa occasione illum rursus reum 
pariter Chronico suo, quod Manipulum Florum  denuntlo erroris illius quem ipsi ascribebam eodem 
appellavit, enumeraverat ex eodem Datio, cum ad hoc libro quanto, capite IO, num. 42. Sicut eoim 
extremum capitis 40, hzc itidem adjecit : « lis omni- error ille sine dubio exstat in editione typographica 
bus benedicens beatissimus Ambrosius, una uxore Dsic etiam exstat in auctoris autographo, necnon 
uti posse concessit; qua defuncta, et ipsi vidui ín etiam [ἃ altero exemplari pariter manuscripto, que 


eternum permanerent. Qua consuetudo duravit annis 
septingentis usque ad tempora Alexandri pape, quem 
civitas Mediolani genuerat. » Quod circa etiam postea, 
capite 152, recensere ccpit quemadmodum hzc ipsa 
controversia fuerit ab eodem illo agitata pontifice, 
cum cardinalis adhuc sive canonicus esset ordinarius 
Ecclesie Mediolanensis. 

VI. Manuscriptum illud Chronicum, Flos florum, 
cujus testimonio utebar superiori libro primo, capite 
6, a me lectum jam fuerat ante annum 1645, et ante- 
quam typis ederem Anmbrosiane Mediolan. Basilicee 
ac monasterii monumenta, ín quibus frequens habe- 
tur ejusdem Chronici mentio. Cum vero postea illud 
domino suo, Aloysio ab Ecclesia, mihi tempus in 
omne grata commemoratione recolendo, reddidissem ; 
cumque deinde, anno 16863, Sancti Laurentii Littze 


in Ambrosiana bibliotheca custodiuntur. Quocirt 
mihi sane nulla videtur habenda ratio tertii cujusdam 
exemplaris, quod mihl nuper commodatum fuit ab 
amico, erga me officiosissimo, eodemque perquam 
erudito, et selectis pro re historica libris aliisque 
monumentis abunde instructo, videlicet ἃ Joanne 
Baptista Blanchino, justitie hoc anno 1056 hac in 
urbe consule meritissimo. Quo quidem [ἢ exemplari 
nulia prorsus i!!lic habetur ejus preposituree vel prz 
positi metropolitani mentio. Hanc enim de industria 
(ut ego iuterpretor) pretermisit alius quispiam ab 
auctore diversus, qui bene certoque nosset primam 
ejus prepositure institutionem, quique Tristanum 
cuperet ad ejus erroris nota liberare. 

X. Venio jam tandem ad Bernardihum Corium, vel 
hoc ipso contra cleri celibatum ertofe, censuraque 


—-- 


9013 


J. P. PURICELLI DISSERT. DE CONTINENTIA CLERIC. 


974 


contra ipsum rite pronuntiata, in ore fama celebrem. A Superioris autem decreti, a sacra Indicis congrega- 


Chroniei enim sui Mediolaneusis parte prima, et se- 
cundum anni 1565 editionem Venetam pagiua duode- 
cima, singillatim prosecutus sacros ministrorum or- 
dines a sancto Ambrosio in ecclesia Mediolauensi seu 
in básilica metropolitana institutos, in hac verba de- 
sinit : « Gonstitui anco molti sacerdoti, lettori, e 
ostiarii; e tutti li benedi; e concesse loro che po- 
lessero avere moglie vergine ; la quale morendo, re- 
siassero poi vedovi : come chiaramente si legge nella 
prima a Timoteo. E che cio sia vero, apertamente si 
vedc, come Enriberto di Antimiano, arcivescovo di 
Milano, del quale in processo dell'Istoría ampia- 
mente trattiamo, ebbe per moglie una nobil donna 
per nome Useria : la quale dono il monastero di 
San Dionigi (legendum tamen hic est : la quale donó 
al monastero di San Dionigi ; sicut etiam Gualvaneus 
Flamma superiore numero quinto affirmabat) dove 
fino al presente e contiguo, una fruttifera vigna, la 
quale dal nome di quella ὃ chiamata la vigna d'Useria. 
Mà poi in successo di tempo da Alessandro terzo 
pontefice (vere tamen hic pontifex non tertius nomi- 
nis hujus fuit, sed secundus, fü ordinato che alcun 
sacerdote o cherico non togliesse moglie : e questo 
ancora fü approvato dal sacro concilio, sogiughendo 
che in perpetuo osservassero castitata. Per la qual 
cosa poi nell'anno mille sessantadue Enribaldo Cotta, 
volendo perseguitare i cherici maritati, da essi fü 
crudelmente morto. Onde, come scrive Leone ne 
suoi Aunali, essendo tenuto per martire, dalla ΓΘ. 
publica fà con somma riverentia fatto sepellire nel 
tempio dedicato a San Dionigi ín una cassa circon- 
data di lame di ferro. » Quod quidem Corií pro Cottze 
sanctitate testimonium, hic tandem adjectum, ego jam 
supra recitavi, libro primo, capite nono. 
X. Hactenus auctores quorum assertione sanctus 
antistes noster Ambrosius matrimonia sacerdotibus 


B 


tione conditi, mentio itidem habetur in librorum 
prohibitorum Elencho, per Franciscum Magdalenum 
Capiferreum, ejusdem congregationis secretarium 
digesto. Littera enim B in eo sic legitur: « Bernar- 
dini Corii Historia Mediolanensis non permittatur, 
nisi correcta. 1n Decreto 16 Martii 1621. » 

Xl. Quam falsa porro sit et adulterina ejusmodl 
asserlio, sanctus ipse Ambrosius per aurea scripta 
sua, catholice per orbem universum Ecclesiz proba- 
tissima, commonstret : eoque in primis commonstret 
loco, ad quem Landulphus itidem ipse superiore 
numero 4 provocabat. Locus autem ille citra dubium 
est libri De officiis primi caput quinquagesimum simul 
et ultimum. Quocirca etiam illud idem caput in altero 
eorum Landulphi exemplarium, que in capituli me» 
tropolitani bibliotheca custodiuntur, ego vidi charac- 
tere satis recenti adnotatum in ora marginali, juxta 
eum Landulphi textum exstante, ac simul quidem 
cum hac protinus censura, meo etiam judicio vera. 
cissima : « Vide locum male relatum, et male intelle- 
ctum. Unde maxima corruptela ecclesi? Ambrosiana, 
et perniciosi tumultus, et querelz toto hoc libro ex- 
pressa. » 

XII. Eo igitur loco sanctus Ambrosius, multa 
prefatus de virtutibus in Levita et altaris ministro 
necessariis, hunc in modum prosequebatur: « De cas- 
timonia autem quid loquar ? gun o una tantum nec 
repetita permittitur copula. Et in ipso ergo conjugio 
lex est non iterare conjugium, nec secundze conjugis 
sortiri conjunctionem. » Et ecce nobis manifestum 
jam est, quemadmodum locus ille a Landulpho male 
referretur. Inspiciamus nunc, quemadmodum male 
pariter ab ipso intelligeretur. Verus enim Ambrosii 

oc in loco sensus hic est, ut evangelicum Levitam 
ordineri, sive ad sacrum ejusmodi ordinem promoveri, 
non liceat, si conjugium Jam ante iteraverit, hoc est, 


concessit. Sequitur nunc ut deinceps ostendamus g si post obitum prima uxoris alteram duxerit, ac pro- 


quam faisa et detestabilis, quamque scriptore catho- 
lico indigna sit ejusmodi assertio. Eam sane (ut hinc 
exordiamur) sacra Indicis congregatio jamdudum in 
Bernardino ipsomet Corio, qui eam primus in publi- 
cam lucem typis evulgaverat, damnavit, et ex ipsius 
Chronico abolendam esse sancivit, Sic enim e subse- 
quenti constat epistola, non multo post ad cardina- 
lem archiepiscopum nostrum Federicum Borromeum 
scripta et inter Ambrosianz bibliotheca libros custo- 
dita, et his exarata verbis : 
« Illustrissimo et reverendissimo sig. mio 
osservandissimo. 

« Avendo la sacra congregazione dell'Indice con- 
siderato quanto sia desiderato ed utile i! libro di 
Bernardino Corio sopra l'Istoria di Milano, che nell'- 
editto delli 16 di Marzo 1621 s'ordina non permet- 
tersi, se non corretto ; e che non v'erano stati notati 
altri errori, che nel foglio 12, juxta impressionem 
Venetam asserit sancitum Ambrosium permisisse sacer- 
lotibus mzorem ducere, e (foglio 629, inquit. summum 
onlificem concessisse Indulgentiam plenariam Ecclesia 
Mediolanensi, etiam non contritis, quali errori anche si 
rovano neíl'impressione antica di Milano del 1503, 
à sono compiacciuti questi signori illustrissimi miei 


pterea digamus sit. Illum enim debuisse tantummodo 
monogamum esse, ac praeterea post eam promotionem 
debere ab oflicio conjugali penitus abstinere; sic 
enim lege sancitum esse. Huc lgitur absque dubio 
spectant Ambrosii verba proxime recitata, necnon 
etiam deinceps recitanda. 

XIII. In hanc enim sententiam sic etiam progre- 
ditur Ambrosius : « Quod plerisque mirum videtur, 
cur etiam ante baptismum iterato conjugio ad ele- 
ctionem muneris et ordinationis praerogativam im- 
pedimenta generentur; cum etjam dclicta obesse 
non soleant, si lavacri remissa fuerint sacramento. 
Sed intelligere debemus quía in baptismo culpa di- 
mitti potest, lex aboleri non potest. In conjugio 
non culpa, sed lex est. Quod culpe est igitur, in 
baptismate relaxatur ; quod legis est, in conjugio non 
solvitur. » Ut enim Robertus cardinalis Bellarminus 
de membris Ecclesie militantis libro primo, qui est 
De clericis, capite vigesimo quarto, 8 4d Hieronymi 
vero, sapienter docebat « observandum est contro- 
versiam fuisse inter veteres Patres : an qui unam 
uxorem habuit ante baptismum, eaque mortua alteram 
duxit post baptismum, bigamus censendus esset, 
necne. Nam sanctus Hieronymus in epistola ad Ocea- 


olleghi, che avvisi a sua signoria illustrissima, come num contendit ejusmodi hominem non esse bigamum, 
ὃ con la presente, che, corretti o tolti via detti due — propterea quod per baptismum sit factus novus homo 
ochi soli, poss'ella a ciascuno della sua diocese dare ex veteri, et nihil ei nocere possit eorum qua fecil 
bera facolta e licenza di leggere e tenere detta ante baptismum. Et sane huic sententize multum favet 
storia ; e che per tutto possa cosi corretta correre, canon 17 apostolorum, qui diserte prohibet episcopum 
ἡ anche di nuovo ristamparsi. Con che, baciando a fleri qui post baptismum bis nuptias celebravit. Con- 
ossignoriía illustrissima umilmente le mani, mé le tra vero Ambrosius, Innocentius, et Augustinus locis 


Tero di cuore. Di Roma li 6 di Ottobre 1621. 
« DÍ V. 8S. illustrissima e reverendissima 
umilissimo ed affezionatissimo servidore, 
' i1 cardinale Bevilacqua. 
« Al sig. cardinale Borromeo, Milano. » 


citatis contendunt omnino habendum bigamum qui 
duas uxores habuit, sive ante baptismum, sive post 
baptismum. Nam baptismus diluit peccata, non solvit 
conjugia, et renovat bominem quantum ad vetustatem 
vitiorum, non quantum ad ea que recte se habent. 


975 


APPENDIX AD LANDULFUM. ^6 


Atque hzc sententia tandem przvaluit, et ab universa A aliis. supplicare, audes pro aliis ministrare ? » 


Ecclesia recepta est. Neque obstat canon apostolicus. 
Fortasse enim eo tempore propter hominum pauci- 
tatem dispensabant apostoli cum illis qui ante bap- 
tismum uxorem unam vel plures habuerant, modo non 
habuissent plures post baptismum. Neque enim est hoc 
preceptum Apostoli (nempe Pauli, prim: ad Timo- 
theum, capite 3) omnino indispensabile. » Hactenus 
Bellarminus ibi. Sed ad ejusdem sententizx conflrma- 
tionem nobis placeat sanctum itidem Augustinum loco 
per ipsum indicato audire. Libro enim 20, De bono 
conjugali, capite 18, sic ille sentiebat : « Quod acutius 
intellexerunt qui nec eum qui catechumenus vel pa- 

anus habuerit alteram ordinandum esse censuerunt. 

e sacramento enim agitur, non de peccato ; nam in 
baptismo peccata omnia dimittuntur. Propter sacra- 
menti autem sanctitatem, sicut femina, etiamsi cate- 
chumena fuerit vitiata, non potest post baptismum 
inter Dei virgines consecrari, ita non absurde visum 
est eum qui excessit uxorum numerum singularem, 
non peccatum aliquod commisisse, sed normam quam- 
dam sacramenti amisisse, non ad vitae bon: meritum, 
sed ad ordinationis ecclesiasticze signaculum neces- 
sariam. » Sed hinc ad Ambrosium revertamur. 

XIV. Ille vero sic etiam subinde protinus interro- 
gat : « Quomodo autem potest hortator esse viduitatis 
qui ipse conjugia frequentaverit ? » Quod quidem ar- 
gumenti genus tametsi proprie ab Ambrosio in eos 
dirigatur qui a primis nuptiis ad secundas transierint, 
quibusque proplerea promotio sacrum ad ordinem 
negabatur, non immerito tamen a catholicis docto- 
ribus secundum proportionem accommodatur iis etiam 
ministris qui post sacram ordinationem officio conju- 
gali operam darent. Bellarminus nominatim libro 

ariter primo De clericis, capite 19, varia enumerans 
impedimenta qua conjugale officium sacerdotibus 
aliisque sacratis hominibus afferret, id etiam enu- 


XVI. Et hactenus quidem satis a nobis examinatus sil 
prior illesancti Ambrosii locus, quem sibi Landulphus 
pro suo errore usurpabat in testimonium. Videamus 
nunc, quemadmodum sanctus idem doctor eamdem 
sententiam suam diserte aliis etiam in locisexpresserit. 

XVMH. Certe autem libro De dignitate sacerdotali, ca- 
pite 4, explicans illud apostoli Pauli ad Timotheum 
primz capite 11: Oportet episcopum esse unius s.roris 
virum, sic habet : « Si ad superficiem tantum littere 
(sive ad sensum litteralem) respiciamus, prohibet bi- 
gamum episcopum ordinari. Si vero ad altiorem (sive 
ad mysticum) sensum conscendimus ; inhibet episco- 
pum duas usurpare Ecclesias. Et si adhuc introrsus 
profundiora perscruteris ; monet ne, post catholicum 
dogma, sensum inveniatur episcopus habere hzreti- 
cum, sed Christianam tantum orthodoxam et, catho- 
licam sibi associet fidem, ut unius tantummodo uxoris 
et catholicze Ecclesi vir episcopus vocitetur.» Ft 
aliquanto post, explicans illud item, quod ab eodem 
Apostolo ibidem objectum legitur: Domui sw beme 
praesse, filios habentem subdilos cum omni castitate, sic 
etiam iuquit : « Domui su: bene praeesse potest, qui 
corporis sui servaverit castitatem. Domui, inquit, hoc 
est, corpori suo tali jure dominetur, ut non subdatur 
ipsius voluntati, ne desiderio luxuriz deditus in 
precipitium demergatur, sed potius filios suo casti- 
tatis exemplo ad pudicitia regulam doceat. Nam si 
quis domui sux preesse nesciat, quomodo Ecclesie 
Dei diligentiam adhibebit? lloc est enim de quo su- 
perius diximus : Quí cordis sui domum excolere non 
valet, quomodo plurimorum adhibebit diligentiam * » 

XVIII. Et rursus in epistola ad Ecclesiam Vercel- 
lensem, que, secundum Romanam editionem, ἃ 
Sixto papa quinto, cum cardinalis esset, emendatam, 
et pontificio postea diplomate commendatam, vige- 
sima quinta est libri tertii Epistolarum, haec habet: 


merat : « l'ertio impedit efficaciam przdicationis, ut (1 « Hxc posui, qu: cavenda acceperim. Virtutum 


Ambrosius docet libro primo De offlciis, capite ultimo. 
Quomodo enim efficaciter exhortabitur viduas et vir- 
gines, qui liberis perpetuo operam dat?» Similiter 
etiam Gregorius de Valentia in libro De clibatu, 
capite 5 : « Obstat item (matrimonii usus) officio do- 
cendi et exhortandi. Nam qui consuetudine conjugali 
implicatus est, non potest certe cum satis magna ο[ἢ- 
cacia et auctoritate virgines et viduas, et alios de 
populo, qui nondum matrimonio juncti sunt, ad con- 
tinentiam adhortari, ut divus Ambrosius libro primo 
De ofllziis, capite ultimo adnotavit. » 

XV. Qui proxime subsequuntur ibidem Ambrosii 
verba, eadem sane commonstrant quam rationi con- 
sentaneum, quinetiam necessarium ille censuerit ut 
sacri ministri post sacram ordinationem ab usu con- 
jugii deinceps in perpetuum abstinerent, si forte prius 
nupsissent, atque suam sibi uxorem adhuc supersti- 
tem haberent. « 7noffensum autem (inquit) exhibendum 


autem magister Apostolus est, qui cum patientia re- 
darguendos doceat contradicentes, qui unius uxoris 
virum precipiat esse, non quo extorrem excludat 
conjugii; nam hoc supra legem precepti est, sed ut 
conjugaii castimonia servet ablutionis suze gratiam; 
neque iterum ut fllios in sacerdotio creare apostolica 
invitelur auctoritate. Habenlem enim dizit filios, 208 
facientem, neque conjugium iterare. Quod ideo non 
praetermisi, quia plerique ita argumentantur : Unius 
uxoris virum dici post baptismum habitze, eo quod 
baptismo vitium sit ablutum, quo afferebatur impe- 
dimentum. Et vitia quidem atque peccata diluuntur 
omnia, ut si quis contaminaverit suum corpus cum 
plurimis, quas nulla conjugii lege sociaverit, remit- 
tantur ei omnia ; sed conjugia non resolvuntur, s 
quis iteraverit. Culpa enim lavacro, non lex, solvi- 
tur. Nulla enim culpa conjugii, sed lex est. Quod 
legis est igitur, non remittitur quasi culpa, sed 


esse εἰ immaculatum ministerium, nec ullo conjugali Dtenetur quasi lex. Ideo et Apostolus legem posuit, 


coitu violandum cognoscitis, gu inMegro corpore, incor- 
rupto pudore, 'alieni eliam ab ipso consortio conjugali, 
sacri minislerii gratiam recepisiis. Quod eo non prz- 
terii, quia in plerisque abditioribus locis cum minis- 
terium gererent vei etiam sacerdotium, filios susce- 
perunt : et id tanquam usu veteri defendunt, quando 
per intervalla dierum sacrificium deferebatur, et ta- 
men castíficabatur etiam populus per biduum aut trí- 
duum, ut ad sacrificium purus accederet, ut ín Veteri 
Testamento legimus. ΕἸ lavabat vestimenta sua. » Quem 
tamen przetextum hac Ambrosius illico refellit ratione : 
«Si in figura tanta observantia, quanta in veritate ? 
Disce, sacerdos atque Levita, quid sit lavare vesti- 
menta tua, ut mundum corpus celebrandis exhibeas 
sacramentis. Si populus sine ablutione vestimentorum 
suorum prohibebatur (£zod. xix) accedere ad hostiam 
suam, tu illotus mente pariter et corpore audes pro 


dicens : Si quis sine crimine est, unius wroris ru. 
Ergo qui sine crimine est, unius uxoris vir, tenetur 
ad legem sacerdoti suscipiendi; qui autem ilterave- 
rit conjugium, culpam quidem non habet coipqui- 
nati, sed preerogativa exuitur sacerdotis. Diximus quid 
legis est ; dicamus etiam quid rationis. Sed prius co 
gnoscamus non solum hoc Apostolum de episcopo et 
presbytero statuisse, sed etiam Patres in concilii Vi- 
ceni Tractatu addidisse, neque clericum quemquam 
debere esse qui secunda conjugia sortitus sit. Quo- 
modo enim potest consolari viduam, honorare, cohor- 
tari ad custodiendam viduitatem, servandam marito 
fidem, quam ipse priori conjugio non reservaverit * 
Aut quid interesset inter populum et sacerdotem, 
si iisdem astringeretur legibus ἢ Debet prsponde- 
rare vita sacerdotis, sicut praeponderat gratia. Nam 
qui alios przceptis suis ligat, debet ipse legitima 





977 


J. P. PURICELLI DISSERT. DE CONTINENTIA CLERIC. 


978 


precepta in se custodire. » Hactenus in ea sanctus A hebdomada ; etsi non desint qui fere quotidie bap- 


Ambrosius epistola. 

XIX. Ad precationem nunc progredior illam quam 
idem Ambrosius primam concinnavit, ut semetipsum 
reliquosque suos sacerdotes ad celebrationem sacro- 
sancti missa sacrificii prepararet; qus precatio 
legitur etiam prope finem tomi ejus operum quinti, 
hoc est, ante hymnos ipsius. Illic enim, non procul 
ab initio, has item ad Deum preces fundebat : « Rex 
virtutum, castitatis et integritatis amator, Deus, co- 
lesti rore benedictionis tux exstingue in corpore 
meo totum fomitem ardentem libidinis, ut maneat in 
me tenor totius castitatis anime et corporis. Mortifica 
in me carnis stimulos, et omnes libidinis commotiones, 
et da mihi veram et perpetuam castitatem cum caeteris 
donis tuis, quz tibi placent in veritate, ut sacrificium 
laudis casto corpore et mundo corde valeam tibi of- 
ferre. Quanta enim, Domine Jesu Christe, cordis con- 
tritione et lacrymarum fonte, quanta reverentia et 
tremore, quanta corporis castitate et animi puritate 
istud divinum et coeleste sacrificium est celebrandum, 
ubi caro tua in veritate sumitur, ubi sanguis tuus in 
veritate bibitur, ubí summa imis junguntur, ubi adest 
presentia sanctorum angelorum, ubi tu es Sacerdos 
et Sacrificium mirabiliter et ineffabiliter constitutus ! 
Quis digne hoc celebrare poterit, nisi tu, Deus omni- 
potens, offerentem feceris dignum ? » 

XX. Postremum nobis nunc est ut in ejusdem, 


lizentur agri. Nam veteribus ideo concessum est, 
quia multo tempore in templo non videbantur, sed 
erant privati. Si enim plebeiis hominibus orationis 
causa ad Lempus abstinere se przcipit (sanctus Paulus, 
prime ad Corinthios, capite vir) ut vacent orationi, 
quanto magis levitis aut sacerdotibus quos die noctu- 
que pro plebe sibi commissa oportet orare ? Mundio- 
res ergo esse debeut czeteris, quia actores sunt Dei. » 

XXl. Hzc sanctissimus antistes noster Ambrosius 
in iis commentariis; si tamen ipse re vera illorum 
est auctor. Robertus sane cardinalis Bellarminus id 
pro certo et indubitato supposuit libro primo De 
clericis, capite 19, $ Ambrosius, cum superiorem illo- 
rum textum innueret, et capite 20, $ Quod autem ; 
secus autem profecto sensit in libro De scriptoribus 
ecclesiasticis. De sancto enim Ambrosio Mediolanensi 
ad annum 374 agens, sive observationem in ejus opera 
coutexens, ita concludebat : « In quinto tomo sunt 
Commentaria in Epistolas sancti Pauli ; quae a multis 
non creduntur Ambrosii, nec sine causa. » Qua de 
re consuli per me quidem possunt Alfonsus Salmeron 
Commentariorum suorum tomo decimo tertio, qui 
primus est in omnes beati Pauli, et canonicas Epis- 
tolas,, libro scilicet primo, disputatione 19; et Cor- 
nelius a Lapide suis item Commentariis in omnes divi 
Pauli Epistolas, qua parte inter primordia operis dis- 
serit de interpretibus Epistolarumsancti Pauli, pagina 


quam contendimus, veritatis testimonium veniant mihi 24, et in caput septimum, ac versum undecimum 
eliam commentaria in Epistolas sancti Pauli, quz — Epistolze prim: ad Corinthios. Memini vero etiam me 
communius sancto Ambrosio ascribi solent, queque — multis abhinc annis legisse luculentam ejusdem argu- 
in ea etiam, quam supra memorabam, editione Ro- menti lucubratiunculam, separatim editam, et a Nico- 
mana et emendatiori legitimis ejus operibus connu- !ao Rusca contextam, et a cardinali Baronio compro- 
merantur. In commentario enim prim: ad Timo- batam. Quam cum ego religioso cuidam ex ordine 
theum Epistole, ad ea capitis tertii verba : Oportet Predicatorum, et e Ruscarum cognatione commodas- 


episcopum esse unius uxoris virum, ita prorsus inter- 

retatur : Quamvis secundam numero uxorem non sit 

abere prohibitum, ut tamen quis dignus ad episco- 
patum sit, etiam licitam debet spernere, propter subli- 
mitatem ipsius ordinis, quia czeteris melior debet esse, 
qui cupidus est sedis illius. » Et aliquanto post ad ea 
verba : Diaconi sinl unius uxoris viri, sic item progre- 
ditur: « Ea quz minus dixerat de ordinatione dia- 
conatus, nunc subjecit. Ostendit etiam, ipsos unius 
uxoris viros esse debere, ut hi ad ministerium Dei 
eligantur, qui non sunt egressi constitutum Dei. Ho- 
mini enim unam uxorem decrevit Deus, cum qua be- 
nedicatur; nemo enim cum secunda benedicitur. 
Qui si filios bene gubernaverit, et domos suas, 
id est vernaculos, aut domesticos, poterunt digni 
fleri sacerdotio, et fiduciam habere apud Deum, ut 
Sciant se posse impetrare, quod postulant ; jam de 
celero se ab usu femina cohibentes. Veteribus enim id- 
circo concessum est levitis aut. sacerdotibus uxores 
ad usum habere, quia multum tempus otio vacabant 
a ministerio, aut sacerdotio. Multitudo enim erat sa- 
cerdotum, et magna copia levitarum, et unusquisque 
certo tempore serviebat divinis ceremoniis secundum 
institutum David. Hic enim viginti et quatuor classes 
constituit sacerdotum, ut per vices deservirent. Unde 
Abia octavam classem habuit; cujus vice Zacharias 
(Lucz primo) fungebatur sacerdotio, sicut contiae- 
tur in Paralipomenon, ita ut, tempore quo non illos 
contingebat deservire altari, domorum suarum age- 
rent curam. At ubi vero tempus imminebat ministe- 
rii, purificati aliquantis diebus accedebant ad tem- 
plum offerre Deo. Nunc autem septem diaconos esse 
oportet, et aliquantos presbyteros, ut bini sint per- 
Ecclesias, et unus in civitate episcopus ; ac per hoc 
omnes a conventu femine abstinere debere, quia necesse 
'st eos quolidie prasto esse in ecclesia, nec habere dila- 
lionem, ut post conventum legitime purificentur, sicut 
'eleres. Omni enim hebdomada offerendum est, etiamsi 
ion quotidie peregrinis, incolis tamen vel bis in 


sem (ut s:epe mihi accidit) amisi. Nicolaus autem ille 
Rusca erat sacre theologie doctor, Sondrii in Valle 
Tellina archipresbyter, et Federico cardinali ar- 
chiepiscopoque nostro Borromao dilectissimus, mihi- 
que amicissimns, necnon etiam studiosissimus catho- 
lice fidei propugnator. Quocirca etiam iniquissime 
tandem ab haereticis anno Domini supra millesimum 
sexcentesimum decimo octavo necatus est, ejusque 
vita et mors a Joanne Baptista Bajocha, jurisconsulto 
Comensi, latine descripta et Comensibus typis anno 
seculi ejusdem vigesimo primo evulgata circumfertur, 
sicul etiam ipsiusmet Nicolai liber, anno sseculi supe- 
rioris nonagesimo octavo editus, quo acta disputatio- 
nis Tiranensis adversus Calvinum, et ministros Calvini 
defensores continentur. Sed hinc ad proprium prz- 
senlis capitis institutum redeamus. Pro ea igitur sua 
et aliorum sententia Bellarminus multas colligit causas 
et rationes, et inter illas hanc^quoque nominatim 
tertio loco, quod inter multa qua talium auctor Com- 
mentariorum exposuerit contra Sancti Ambrosii sen- 
tentiam,ita plane in Commentario primx ad Thimo- 
theum exponat illud item capitis primi, Regi seculorum, 
immorialt, etc., contra quam scilicet Ambrosius ipse 
revera exposuerit libro secundo De fide, capite primo 
ac tertio, capite secundo. Quid si vero Comnientaria 
illa vere fuerint a sancto Ambrosio composita, sed ab 
alio postea nonnullis in locis depravata ? et in iis no- 
minatim quos Bellarminus aliique opinionis ejusdem 
homines reprehendunt, sed non in eo quem supra 
ego producebam ; quippe eum ille plane consentiat 
cum celeris illis lucubrationibus Ambrosio nostro, 
indubitanter adjudicatis, nec ab ullo vitiatis. Quocirca 
si quis etiam constanter altercari velit, mordicusque 
contendere Commentaria illa nullo modo ascribi posse 
Ambrosio nostro, ego sane in presenti non valde: 
repugnabo. Ad presentis enim quaestionis et capitis 
institutum satis etiam mihi sunt reliqua illa superio- 
ribus illis e locis deprompta, ut summatim ostendere 
mox aggredior. 


9179 


APPENDIX AD LANDULFUM. 


XXII. Ea quippe tres habent hasce partes : vide- A libro primo De clericis didicisse, neque nune pudet 


licet expositionem litteralem illorum sancti Pauli ver- 
borum, quibus prescribebatur ut episcopus esset 
unius uxoris vir ; cessationem ab usu conjugii, postea 
quam susceptus fuerit ordo sacer ; differentiam inter 
Veteris ac Novi Testamenti ministros: qua quidem 
partes mihi abunde ad presens institutum suffielunt. 

XXIII. Secundum Ambrosii ergo expositionem, 
sanctus Paulus in ea Epistola presoribebat ne qui 
post prime uxoris obitum alteram duxit ad episco- 
atum vel ad diaconatum admitteretur. Bene autem 
ellarminus libro primo De clericis, capite 23, veram 
excutiens eorum sancti Pauli verborum intelligentiam, 
non dubitavit affirmare : « Sententia catholica Eoole- 
si? semper verba illa beati Pauli ita intelligenda esse 
docuit ut prohibitum sit sacris ordinibus initiare eos 
qui quovis modo bigami fuerint. Quam sententiam 
probare possumus tribus argumentis. » His ergo su- 
jinde illam optime probat; et primo quidem saeris ex 
litteris, secundo ex tempore quo sanetus Paulus hasc 
scripsit, tertio ex auctoritate Patrum, qui semper 
hunc locum de monogamia ita intellexerunt ut non 
liceat episcopum vel diaconum creari eum qui duas 
uxores, etiam diversis temporibus, habuerit. Inter hos 
ergo Patres, post Tertullianum ac sanctum Epipha- 
nium, testimonio etiam utltur Ambrosii. Ejusque 
verba sunt hujusmodi : « Tertullianus libro primo 
ad uxorem. Quantum fidei detrahant, quantum ob- 
strepant sanctitati nuptiae secunde, disciplina Eocle- 
clesie et preescriptio Apostoli declarat, cum bigamos 
non sinit presidere, cum viduam allegi in ordinatio- 
nem, nisi univiram, non concedit. » Quibus Tertul- 
liani verbis illico subdit Bellarminus : « Neque du- 
bium est quin per bigamos intelligat eos qui duas 
uxores habuerunt, non simul, sed unam post alteram. 
Nam de hac digamia in toto libro loquitur ; hortatur 
enim uxorem suam ut, se mortuo, non ineat secundas 


ejus hac de re verba hunc in locum afferre. Cum ergo 
capite 10, ipse contenderet c:elibatum jure apostolico 
rectissime annexum esse sacris ordinibus, ita ut nec 
ducere uxores, neu uxoribus antea ductis uti liceat 
post ordinationem, positivo quidem jure, sed antiquis- 
simo et :&:quissimo et quod nullo modo expediat ul 
hoo tempore relaxetur; tum vero duos aibi ad refel- 
lendum proposuit errores, unum Graecorum, aite. 
rum Lutheranorum. Àc de Graoorum errore sic in- 
quit: « Prlor error est oportere clericos, antequam 
ordines sacros suscipiant, uxores ducere, quia 
post sacros ordines susceptos non licet id facere 
et.nimis magno periculo íornicaudi se exponit qui 
sine uxore vivit. Hujus erroris aliqui auctorem faciunt 
Nicolaum, unum ex septem primis diaconis. Sed, 
quidquid de hoo sit, constat Vigilantium hunc erro- 
rem expresse docuisse. De quo sic beatus Hierony- 
mus initio libri coptra Vigilantium, proh nefas ! in- 
quit, episcopos sui sceleris dicitur habere consortes; 
si tamen episcopi nominandi sunt qui non ordinant 
diaconos, nis| prius uxores duxerint, nulli celibi 
credentes pudicitiam. » Dehinc vero Bellarminus ipse 
slc prosequitur : « Hunc errorem receperunt Patres 
concilii Truilani cirea annum Domini septingentesi- 
inum, ut patet ex canone 13, ubi profana illa syno- 
dus damnat nominatim canones Romans ecclesiz, 
et contrarium statuit, nimirum ut cleric! ante sub- 
diaconatum uxores ducant, et cum eis vivant postea, 
in sacris ordinibus constituti. Tempore hujus synodi 
eapit mos Grecorum, qui nunc est. Auotus autem est 
et confirmatus tempore Leonis noni, quando dissidium 
Graecorum a Latinis maxime crevit in multis aliis arti- 
culis. Unde exstat liber Humberti cardinalis, eo tem- 
pore scriptus de hae re conira Nicetam abhatem, qui 

uno morem Grecorum tuna acerrime defendebat. » 
Et aliquando post : « Syuodus Trullana canone sexto 


nuptias. Similia habet in libro De monogamia, et in (; prohibet ne episcopi, presbyteri, diaconi aut subdis- 


libro De exhortatione castitatis. » EL paulo post : 


« Epiphanius haeresi 59 Catharorum. Quas ad sacer- 
dotium tradita sunt, propter eminentiam celebra- 


tionis sacrorum, ea squaliter ferri ad omnes pu- 


coni, post ordinationem suam, uxorem ducant, ei 
canone quadragesimo octavo precipit ut episcopus 
non cohabitet uxori. » 8ic etlam eodem capite Bel» 
larminus postea colligit, « morem Grecorum, quem 


taverunt, eum audierint quod oportet episcopum nunc habent, non fuisse primis sexcentis annis, ut 
n 


irreprehenslbilem esse, ἃ 


vera enim non suscipit saneta De 
Christi adventum eos qui a nuptlis, mortua ipsorum 


uxore, secundis nuptlis conjuncti sunt, propter excel- 


lentem sacerdotii honorem ac dignitatem. Et hsc 
certo sanota Dei Ecolesia cum sinceritate observat. 
Heo llle. Obi apertissime loquitur de digamia plurium 
uxorum successiva, cum eos digamos appellet qui, mor- 
tuu uxore, aliam ducunt, et cum Catharos reprehen- 
dat, qui ex hoc loco Pauli etiam laicis ínterdicebant 
secundas nuptias. » Hinc autem Bellarminus ad sancti 
Ambrosii testimonium ita progredltur : « Ambrosius, 


slbi us uxoris virum, conti- 
nentem ; simillier et diaconum, et presbyterum. Re- 


patet (inquit) ex iisdem auctoribus (quos utique mal- 
tos jam produxerat) neenon ex Chrysostomo, Hiero- 


predicatio post nymo, et Leone locis citatis. » Et rursus capite 21: 


« Ad tertium (inquit) dico illos canones non esse 
ullius approbati ooncilii. Nam vera sexta synodus 
nullos canones edidit, ut patet ex septima synodo, 
actione 4 et 5, sed post sextam synodum quidam epis- 
6001] convenerunt Constantinopoli, et in palatio impe- 
ratoris Justiniani secundi, quod Trullum dicebatur, 
canones istos ediderunt nomine sexte synodi. Cate- 
rum hos canones non solum nullus Romanus pontifex 
probavit, sed etiam aperte improbavit Sangius papa, 
qui tuno sedebat, ut Beda scribit in libro De sex st1- 


libro x, epístola 82 ad Ecclesiam Vercellensem, trac- D tibus, in Justiniano ; et Paulus Diacopus, libro vin. ca- 


tans hunc locum Pauli, unius uvoris vir. Qul, inquit, 
conjugium, iteraverit, culpam non habet coinquinatl, 
sed praerogativa exuitur sacerdotis. » Et paulo post : 
« Similia habet Ambrosius libro primo De officiis, capite 
ultimo, et llbro De dignitate sacerdotali, capite 4. » 

XXIV. Secunda pars, ex indubitatis illis Ámbrosii 
testimoniis a me summatim deprompta, hec erat: 
Ut monogami, etiam illi qui, viventibus etiamnum 5υ 5 
uxoribus, sacros ad ordines promoti essent, nihilo- 
minus ab usu matrimonii deinceps abstinere in perpe- 
tuum deberent. Quocirca hinc preesertim aperte refel- 
litur matrimoniorum usus, qui Arialdi tempore apud 
clerum Mediolanensem pariter ae Grecum vigebat. 
Qualis vero apud Mediolanensem ille tunc esset, hoc 
Jam vidimus priwesentis libri quarti capite 3, num. 1. 
Qualis item apud Graecum tunc esset, me profecto 
non ponitet hoc jamdudum e doctissimi Bellarmini 


pite 0, De rebus Romanis: Vocat autem Beda erraticam 
s&ybodum ccetum illorum Patrum, qui hos canones 
ediderunt. » Et pauoculis interpositis, de odo bx 
Trullana sio addit : « Non permittit ut ulli clerice. 
post sacrorum ordinum susceptionem, liceat uxoreg 
ducere, sed solum, ut liceat uti uxore ante ordinem 
ducta. Et hoc etiam non permittunt episcopis, sed 
solum inferioribus cleriec[s, ut patet ex canone 6, 1?, 
et 48. « Hactenus pro instituto nostro Bellarminus, 
ut aperte dignosceretur qualis apud Grecos esset ma- 
trimoniorum usus Aríaldi nostri tempore, 

concors ille tune esset cum elerl Mediolanensis usu. 
Accipe nunc quemadmodum contra talem  mairi- 
moniorum usum, ἃ clero sive Latino sive Greco 
usurpatum, idem Bellarminus, eodem ilJo capite 19, 
urgumentatus fuerit Ambrosil! etlam nostri testimonio, 
posteaquam multos &slios Patres tam Grecos quam 


98] 


J. P. PURICELLI DISSERT, DE CONTINENTIA CLERIC. 


985 


Latinos eidem illi usui opposuisset. « Ambrosius [his Α sacerdotes unquam usitarlnt. Negat enim divinus ille 


utique verbis utebatur illic Bellarminus) libro prímo 
De officiis capite ultimo : Inoffensum, inquit, exhi- 
bendum et immaculatum ministerium, nec ullo conju- 
gali coitu violandum cognoseitis, qui integro corpore, 
incoreupto pudore, alieni etiam ab ipso consortio 
conjugali, sacri ministerii gratiam recepistis. Quod 
ideo non preterivi, quia in plerisque abditioribus 
locis, cum ministerium gererent, vel etiam sacerdo- 
tium, fllios susceperunt. » Idem in epistolà 82 ad Ec- 
clesiam Vercellensem : « Habentem, inquit, filios, dixit 
Apostolus, non facientem » etc. Et in eaput primum 
(verius tertium) Epistola prime ad Timotheum: 
« Deinceps, Inquit, ab usu feming eohibentur, » etc. 
Etenim talia in hanc sancti Pauli Eolstolam Commeu- 
taria Bellarminus hoc loco inter veros Ambrosii nostri 
fetus eomputabat, ut ego quoque supra observabam. 

XXV. Sed opere pretium est una cum eodem Bel- 
larmino tertíam quoque illam in Ambrosii testimoniis 
examinare partem, quam ego innuebam, et ex ea simul 
eum ipso argumentari. Quippe, capite illo 10, pro 
elerieorum cilibatu sibi ad probandum proposito 
multa collegerat Novi Testamenti pronuntiata ; cum 
probationem suam sic etlam confirmavit : « Preterea 
in Veteri Testamento contunentiam ab uxoribus vide- 
mus imprimis fuisse requisitam in iis qui Deo pro- 

Inquaturi, vel rem aliquam sanctam tractaturi erant. 

am Exodi xu prgecipitur ut comesturi agnum pase 
chalem renes suos accingerent; quo significabatur, 
ut Gregorius exponit, homilía 22 super Evangelia, 
debere eos carnis voluptatem edomare qui agnum 
paschalem eomedunt ; Exodi xix, eum populus legem 
ἃ Deo accepturus esset, ait illis Moyses : Estote parati 
in diem terlium, et ne appropinquetis uxoribus vestris. 
Quo testimonio utitur Ambrosius libro primo De offi 
clis, capite ultimo, ad probandam continentiam cleri- 
corum. » Atque hoe quidem illud est quod proprie 


hoc loco nos intendimus ; sed nihilominus cum eodem , 


Bellarmino ad uberiorem probationem progrediamur. 
Subdít ergo deinceps : « Item, Exodi xxvii, precepit 
Deus ut Aaron et fliii ejus, cum ingrederentur taber- 
naculum, feminalibus lineis a renibus usque ad fe- 
mora tecti essent. Quo exponit Beda libro tertio De 
tabernaculo, eapite 1x, significatum esse dehere sacer- 
dotes Novi Testament] aut virgines esse, aut contracta 
cum uxoribus federa dissolvisse. Item, libri primi 
Regum capite xxr, noluit Achimelech sacerdos dare 
David panes propositionis comedendos, nisi prius 
intellexisset eum ab uxore aliquandiu se continuisse; 
ex qoo deducit beatus Hieronymus in caput primum 
ad Titum perpetuam requiri in sacerdotibus conti- 
nentiam etiam ab uxoribus, qui corpus Christi, quod 
íllo pane propositionis significabatur, conficiunt, 
edunt aliisque tradunt. Denique ex libro primo Para- 
lipomenon, capite xxiv et πο 1, eolligitur sacer- 
dotes Veteris Testamenti per vices suas ministrare 


doctor, preeciseque negat ejusmodi matrimonia fuisse 
a sancto apostolo Paulo approbata, si contracta fue- 
rint ab ils qui mox ad Ordinem Sacrum promovendi 
essent. Negat eorum usum esse licitum premotis ad 
ordinem Sacrum, eorumque pariter usum congruere 
negat ministerio Testamenti Novi proprio, quod longe 
majoris est dignitatis et sanctitatis quam esse Testa- 
menti Veteris ministerium. Et hiec quidem plane jf&m 
constant ex ipsismet Ambrosii verbis jam supra reci- 
tatis, sed planius aliquanto etiam cons(abunt, si paulo 
minutius insuper et accuratius ipsasmet examinemus 
assertiones historicorum quos nobis supra oppone- 
amus. 

XXVII. Datius ín primis Ambrosium asserebat ejus 
dissensionis constitutum fuisse arbitrum ab ejus 
Patribus concilii, Constantinopolitana in urbe con- 
gregati, cul tunc etiam ipse interesset. Hoc autem 
concilii nomine non allud profecto intelligere potuit 
quam Constantinopolitanum ccumenicum, quod (ut 
bene computat Baronius) anno Domini trecentesimo 
octogesimo primo celebratum fuit, et cui centum 
quinquaginta episcopi cltra omnem controversiam 
ea in urbe ínterfuerunt. Atqui certissimum etiam ex 
adverso est neque Damasum papam neque Ambro- 
sium nostrum illie interfuisse, sed solos interfuisse 
orientales episcopos, ac propterea etíam non alium 

uam ipsos éi tandem subscripsisse. Concilium quippe 
illud auctoritate quidem Damasi papz (sive per ejus 
litteras ab imperatore Theodosio Seniore ad orlenta- 
les episcopos transmissas) convocatum illuc fuit; atqui 
non ipsemet Damasus, nec alius quispiam ex occidén- 
talibus episcopis illuc perrexit. Et hac quidem om- 
nium etíam ecclesiasticorum per ea tempora histo- 
ricorum consensu festatissima sunt. Quocirca etiam 
Bellarminus De conciliis et Ecclesia libro primo, capi- 
te 5, posteaquam Constantinopolitanum hoc concilium 
inter generalia et a pontifice Romano approbata se- 
cundo loco numerasset, ita subdit : « Est vero ani. 
madvertendum, in hoc concilio neminem adfuisse ex 

rovinciis occidentalibus. Siquidem Damasus papa 

om: coegerat synodum occidentalium, atque ad 
eum locum invitaverat episcopos qui Constantinopoli 
convenerant, ut eo modo Rom: celebraretur Concl- 
lium plenissimum. Sed quia Patres orientales justis 
de causis Romam venire non potuerunt, accepit Da- 
masus excusationem eorum, et animis ac sententiis 
due ille synodi conjuuctz sunt, ac si una et eadem 
fuissent, Atque propter hujusmodi conjunctionem 
habita est synodus Constantinopolítana una ex cecu- 
menicis et legitimis synodis. Vide Theodoretum libro 
primo Historie, capile 9 et 10. » Hactenus Bellar- 
minus. De qua tamen Orientalium excusatione paulo 
aliter sensit Baronius ad annum Christi 382. Non 
lgitur re vera illic adfuit Ambrosius, ac propterea ne 
concilii quidem illius Patres dijudicationem illius 


solitos, et toto, eo tempóre quo ministrabánt in Ὁ dissensioni οἱ soll reservarunt. 


tabernaculo, a domo et uxore abfuísse. Ex quo de- 
ducunt Sírícius papa In epistola ad Himericum, et 
Innocentius primus In epistola ad Victricium, nec- 
non Beda In caput primuni Luez, quod si illi tempore 
quo ministrabant ab uxoribus abstinebant, omnino 
ecere ut sacerdotes nostri, Ti non per vices, sed 
semper ministrant, semper ab uxoribus se conti- 
neunt. » Hzc ibi Bellarminus. 

XXVI. Cum igitur indubitata 114 sancti Ambrosti 
testimonia doctrinam ejusmodi contineant, cumque 
pro indubitato simul ille supponatur de sacrorum sive 
;MECorum sive nostratum fninistrorum celibatu non 
aliter unquam judicasse quam suis in libris luculenter 
et expresse judicaverit, consequens profecto est ut 
inexcusabilis temeritatis et impudenti: notam eva- 
dere non possit qui eum nihilominus contendat ma- 
trimonils favisse filis, qu:e Graci, vel etiam nostrates 


XXVIII. Sed illud etiam huc accedit quod nemo 
veterum scriptorum asseruisse unquam legitur talem 
illam dissensíonem in eo fulsse concilio excitatam. 
Quod si etiam tunc Ibi fuisset excitata, ibique tunc 
pariter Ambrosius ipse adfuisset, ne credibile quidem 
videtur eos Patres ei soli reservare voluisse hoc ju- 
dicium, quod alloqui de re sane gravissima esset. Sicut 
enim de nonnullis aliis minoris momenti rebus Ipsi 
decreta unanimes condiderunt, sic etiam universi 
pariter quastionem illam dijudicassent. Sed hinc 
progrediamur ad rationem, qua permotus Ambrosius 
a Datio dicebatur sententiam in uxoratorum favorem 
sacerdotum pronuntiasse. 

XXIX. « Perfectio vitze, inquit, non in castitate, sed 
in charitate consistit. » Orationem plane irrationa- 
bilem, atque Ambrosio indignissimam ; et, ut nihíli 
prorsus ab ipso faciendam, sic etiam nihili prorsus 


983 


APPENDIX AD LANDULFUM. 


984 


ab ipso factam! Quidni vero czeteroqui Ambrosius ἃ — XXXIII. Et rursus : « Quartus gradus est (concludit 


similiter ob eamdem rationem virginibus, qua sa- 
crum ad velamen admitti cuperent, concessit ut una 
vice matrimonium contraherent? Etenim, secundum 
illud Apostoli, quemadmodum vitz perfectio non in 
castitate, ita neque in virginitate consistit, sed in 
charitate. Quidni vero praeterea ille sacris etiam mi- 
nistris concessit ut non solum semel nubere possent, 
sed etiam iterum ac tertio, quinetiam toties quoties 
laicis licitum esset? Non enim solo primi ejus ma- 
trimonii tempore, sed omni prorsus tempore per- 
fectio vitz, secundum illud Apostoli, consistit in 
charitate, non autem in castitate. 

XXX. Priusquam tamen acrius Datium absurdis 
ejusmodi consectariis urgeamus, percommodum pro- 
fecto ac perutile erit luculenter explicasse, quemad- 
modum perfectio vitz spiritualis, secundum rei ve- 
ritatem, atque secundum apostoli Pauli sententiam, 
consistat in charitate. Preclare autem Bellarminus 
De membris Ecclesi: militantis libro secundo, qui est 
De monachis, capite secundo, sic docebat ; « Sunt au- 
tem hoc loco adnotanda quaedam. Primum illud est 
veram perfectionem in charitate consistere. Perfectio 
enim uniuscujusque rei in eo posita est ut fini suo 
ultimo quam arctissime conjungatur. Finis autem ho- 
minis Deus est: charitas vero maxime unit hominem 
eum Deo, juxta illud prima Joannis quarto : Qui ma- 
net in charitate, in Deo manet, et Deus in eo; et ad 
Colossenses tertio : Charitas est vinculum perfectionis, 
id est vinculum quod, ligans hominem cum Deo, ho- 
minem reddit perfectum vel (et Chrysostomus exponit) 
vinculum quod, ligans et continens in homine omnes 
virtutes, hominem reddit perfectum. Ut enim spiritus 
humanus ligàt et continet omnes humores et partes, 
alioqui dilapsuras, ita Spiritus sanctus, inhabitans 
corda nostra per charitatem, continet omnes virtutes, 
alioqui facile dilapsuras. Quod etiam idem Apostolus 


ille) diligere Deum, non quantum est diligibilis, non 
quantum potest creatura vel absolute vel in hac vita 
iligere, sed tamen ita ut nihil eque aut magis quam 
Deum diligat, id est, nihil admittat contrarium dile- 
ctioni. Et hic gradus preceptus est omnibus, et 
quandam habet perfectionem, licet respectu supe- 
riorum sit imperfectus. Unde prima Joannis secundo 
dicitur : Qui servat verbum ejus, vere in hoc charitas 
Dei perfecta est. Et tamen Matthaei 19, Dominus ei, qui 
dicebat se omnia preecepta servasse, ait : Si vis perfec- 
lus esse, vade, vende omnia, etc. Loquitur enim Joan- 
nes de isto quarto gradu; Dominus autem de tertio. » 
XXXIV. His ergo per nos item premonitis, si nunc 
quaramus quo sensu Ambrosius opinione. Datii asse- 
ruerit, perfectionem vitz, non in castitate, sed cha- 
ritate consistere, secundum illud apostoli Pauli testi- 
monium, pro charitatis virtute, quin etiam virtutum 
regina, tam luculentum et palmare, non aliud pro- 
fecto respondere posset Datius quam locutum esse 
Ambrosium de vitz? perfectione unicuique homini ad 
eternam salutem necessaria, et propterea locutum 
eliam esse de charitate secundum eam tantummodo 
perfectionem quam Bellarminus proxime in eo quarto 
gradu collocabat. Certe autem ita prorsus eumdem 
illum Apostoli locum probati etiam interpretes com- 
muni consensu exponunt, nec aliter eum ipsemet 
eliam exposuit Ambrosius, tam in. Commentario (si 
tamen ipsius revera est, ut superiore numero 21 ex- 
cipiebam) quam libro quarto, epistola 33, prope finem, 
ad virginem sacram scribens Demetriadem. Si ergo 
Ambrosius ex eo Apostoli loco, in eum, quem Datius 
dicebat, modum argumentatus fuisset, non aliud pro- 
fecto perfectionis genus in sacris Testamenti Novi 
ministris necessarium esse supposuisset quam quod 
in unoquoque laico necessarium esset constat, ut zeter- 
nam salutem assequatur. Nisi enim hoc ille suppo- 


ostendit, cum ait prim: ad Corinthios xui : Charitas (y nebat, risu profecto et cachinnis dignissimum fuisset 


aliens est, benigna est, et quae sequuntur. Itaque 
renzus libro quinto, ante medium, exponens illud 
Apostoli prima ad Thessaloniceuses ultimo : Uf in- 
teger spirilus vesler et. anima et corpus conservetur, 
dicit, hominem perfectum tribus constare, corpore, 
anima, et Spiritu sancto inhabitante per charitatem. 
Ut enim, si desit ei corpus vel anima, erit imperfectus 
in genere naturz, ita, si desit charitas, erit imper- 
fectus in genere. moris. Quo modo locum illum Pauli 
intelligunt etiam fere omnes Graci, Chrysostomus, 
Theodoretus, OEcumenius, Theophylactus, et cum eis 
Hieronymus in epistola ad Hedibiam, quaestione ul- 
tima. Denique, quod charitas sit christiana perfectio, 
ex eo patet quod ad eam omnia referuntur, Matthzei 
xxu : [n his duobus mandatis universa Lez, etc., et 
prima ad Timotheum 1: Finis precepti charilas. » 
XXXI. Subinde vero sic etiam prosequitur : « Nota 
secundo, ex beato Thoma in opusculo De perfectione, 


tale ipsius argumentum ; quippe cui promptissime 
atque invincibiliter responderi poterat, altioris ordi- 
nis quam laicorum esse perfectionem talium minis- 
trorum, eamque, non in sola quidem castitate, sed 
in charitate simul et castitate consistere, sicut in 
charitate simul et virginitate citra dubium consistit ; 
et sicut ipsiusmet Datii confessione (non enim hoc 
negari, ab illo potest; si modo constare sibi velit, 
et Ambrosium sibimet ipsi constantem supponere) 
post prima illorum ministrorum uxoris obitum, in 
charitate simul cum castitate, sive cum abstinentia 
in posterum ab officii conjugalis usu, consistit. Pro 
primo igitur illo sacrorum Novi Testamenti ministro- 
rum, matrimonio ratio illa, ex eo Apostoli testimonio 
desumpta, nihil prorsus valet, nisi eorum perfectio 
interim supponatur ordinis esse non altioris quam sit 
perfectio laicis etiam omnibus ad aternam salutem 
necessaria. Atqui nihil tale, ne interim quidem, sup- 


quatuor esse gradus charitatis, proinde etiam quatuor D ponitur ab Ambrosio, a quo certe supponitur oppo- 


esse gradus perfectionis. Dicitur enim perfectum id, 
cui nihil deest in ordine ad aliquem finem. Quare non 
repugnat, aliquid esse perfectum, et imperfectum, si 
comparetur ad diversos gradus, seu etiam fines. » 

XVXII. Hos igitur etiam gradus seu fines ille assi- 
gnat. Sed quoniam primus ad ullam creaturam, secun- 
dus autem ad presentem hominis vitam non pertinet; 
eos ego propterea pretermitto, meque ad tertium et 
quartum recipio. « Tertius gradus est (subdit ergo 
Bellarminus) diligere Deum, non quantum est diligi- 
bilis, nec quantum potest creatura qualibet absolute 
diligere, sed quantum potest creatura mortalis, qua 
a se removit omnia divini amoris impedimenta, et 
totam se Dei obsequio consecravit. Qui in hoc gradu 
versantur, imperfecti sunt respectu beatorum, sed 
perfecti respectu aliorum hominum, etiam justorum 
el piorum. » 


situm, sicuti jam vidimus e numero 12 ad multos alios 
subsequentes. Non igitur credi par est eum ita fuisse 
argumentatum, sicut ei Datius ascribebat ; et hac 
quidem in parte fatuus, et ineptus, et sibimet ipsi 
parum constans. 

XXXV. Ecquis vero sanae mentis przterea credat, 
Ambrosium eo fuisse animo ut talem illam pro sacer- 
dotibus uxoratis auderet pronuntiare legem, qus 
sanctorum apostolorum sacrique concilii prirni cecu- 
menici Niczni decretis adversaretur? Ac sacrorum 
quidem ministrorum czlibatum ab ipsismet aposto- 
lis prescriptum fuisse, testimonio nobis esse possunt 
canones ipsi apostolorum, a Clemente primo papa 
recitati. Eorum enim vigesimus septimus sic habet: 
« Innuptis autem, qui ad clerum provecti sunt, prz- 
cipimus ut, si voluerint, uxores accipiant; sed 
lectores cantoresque tantummodo. » Bene autem 


985 


J. P. PURICELLI DISSERT. DE CONTINENTIA CLERIC. 


986 


Bellarminus libro primo De clericis, capite 19,4 77 et 78 observavit) interfuerunt; sicut et postea 


posteaquam hunc canonem recitasset, sic adjecit ; 
« Quod autem de lectoribus et cantoribus dicitur , 
idem de aliis minoribus ordinibus intelligitur ; cum 
sit omnium eadem ratio. » Quocirca etiam vice versa 
secundum sanam canonis hujus intelligentiam mini- 
stris omnibus innuptis, et ad sacros ordines pro- 
motis vetitum erat uxores accipere. Atque huic 
quidem intelligenti: quam optime congruit superior 
eorumdem apostolorum canon sextus, quo sic prze- 
cipiebatur : « Episcopus, vel presbyter, vel diaconus, 
uxorem Suam ne ejiciat religionis pratextu. Sin 
autem ejecerit, segregetur: et, si perseveret, depo- 
natur. » lloc enim canone agebatur de episcopis, 
presbyteris et diaconis qui ante ordinationem duxis- 
sent uxores, quique sollicite atque religiose cavere 
propterea deberent, ne illis in posterum uterentur. 
Ne igitur pretextu religionis hujus, sive cautela, 
ceteroqui ob legem czlibatus necessarie, depone- 
rent earum curam, nec eas interim alerent, c:ete- 
raque ad victum necessaria suppeditarent, conditus 
est hic ipse canon ut sapienter viri docti precise 
affirmarunt, quorum multos enumerat etiam Seve- 
rinus Binius tomo primo Conciliorum a semetipso 
editorum, sive in suis ad eumdem canonem nolis. 
In eamdem porro sententiam nobis etiam Calixtus 
aslipulatur papa primus, qui Romanam Ecclesiam 
rexit ab anno lomini supra ducentesimum vigesimo 
primo, usque ad vigesimum sextum. Is enim apud 
Gratianum distinctione 27, cap. Presbyteris, ita 
inquit: « Presbyteris, diaconis, et subdiaconis et 
monachis concubinas habere seu matrimonia contra- 
here penitus interdicimus ; contracta quoque matri- 
monia ab hujusmodi personis, disjungi, juxia sacro- 
rum canonum definitiones, judicamus. « Bene siqui- 
dem Gregorius de Valentia in libro De czlibatu, 
capite 3, inter alios theologos sic observat ad hunc 


eorum multi concilio Neoczsariensi, plerique autem 
Niccno, de quibus conciliis proxime dicemus. Cum 
igitur Ancyranum illud concilium varios sancivisset 
canones pro recipiendis ad catholicam commuuio- 
nem iis qui propter Maximini tyranni persecutionem 
a fide catholica defecerant, tum vero canone nono 
(aliter decimo) ita decreverunt, ut Baronius ad eum 
ipsum annum artic. 88, his exprimit verbis : 
« Lapsis igitur ejusmodi remediis impartitis, de 
ecclesiastica disciplina incorrupte servanda Patres 
alias regulas addiderunt ; sed illam in primis quz 
ad sacros Ecclesi? ministros magnopere spectare 
videbatur, nempe ut absque uxores czlibem vitam 
ducerent, qua quidem lege (ut alias divtum est) non 
sacerdotes tantum, sed et diaconi obligati erant ab 
ipso exordio nascentis Ecclesi: ; illosque solum dia- 
cones ab ea eximi voluerunt, qui, cum ordinarentur 
inviti, fuissent pariter contestati se non posse conti- 
nentes vivere, ac proinde ducere uxorem velle. Qui 
enim sic reclamasset et nihilominus ordinatus fuisset, 
quisquis esset hujusmodi, post sacrum diaconatus 
ordinem uxorem posse ducere, Patres illi consense- 
runt, sic statuentes (canone mono vel decimo) Dia- 
coni, quicunque ordinantur, si in ipsa ordinatione 
protestati sunt, et dixerunt velle se conjugio copulari, 
quia sic manere non possunt; sí postmodum uxores 
duxerint, in ministerio maneant, propterea quod 
eis episcopus licentiam dederit. Quicunque sane 
tacuerint, et susceperint manus impositionem, pro- 
fessi contillentiam, et postea nuptiis obligati sunt, 
a ministerio cessare debebunt. » Hactenus ex eo 
canone Baronius secundum Dionysii Exigui editionem. 
Tum vero sic etiam subdit: « Additur in secunda 
editione (quam ipsemet, superiore articulo 8l, 
dixerat incerti esse auctoris) laicam tantum recipien- 
tes communionem. » Quibus e verbis idem Baronius 


locum: « Quo loco, cum Calistus canones sacros qid observat: « Nimirum, non cum sacris ministris 
antiquiores se ipse etiam antiquus pontifex ad eam " amplius sed cum populo extra cancellos communi- 
rem citet, argumento id est, hanc legem cslibatus cantes. » Ac demum ita concludit : « Ex his videas, 
esse apostolicam. » Id ipsum vero satis aperte colli- tum in universa Ecclesia catholica, tum in Oriente, 
gitur etiam e sacrorum conciliorum, ac Romanorum quam firmus atque stabilis assertusque ab omnibus 


pontificum, et veterum Patrum testimoniis, qua ca- 
tholici doctores adversus hareticos pro eodem czeli- 
batu collegerunt, ac nominatim Bellarminus libro 
primo De clericis, capite 19. E quibus quidem testi- 
moniis unicum illud in presenti producere placet, 
quod est concilii Carthaginensis, ut communius nu- 
meratur, secundi, de quo Baronius, ad annum Christi 
trecentesimum | nonagesimum septimum, et Binius, 
tomo primo Conciliorum, pagina 541, id affirmans 
celebratum tempore Celestini primi papz (fuit autem 
ab anno Chrisu supra quadringentesimum vigesimo 
tertio usque ad trigesimum secundum) et a Leone 
papa quarto comprobatum, capite De libellis, distin- 
ctione vigesima. Ejus enim concilii verba hzec erant, 


canone 2: « Omnibus placet ut episcopi, presbyteri, D 


diaconi, vel qui sacramenta contrectant, pudicitiz 
custodes, etiam ab uxoribus se abstineant, uf, quod 
apostoli docuerunt, et ipsaservavit anliquitag, nos quoque 
custodiamus.» En igitur pro sacrorum ceelibatu minis- 
trorum videmus legem a sanctis apostolis sancitam, 
itemque antiquitus servatam. 

XXXVI. Progressu tamen temporis non defuere 
qut a veteri et apostolica illa disciplina nouníhil de- 
clinaverint, et in Ecclesia nominatim orientali. Qua- 
mobrem nonnulla etiam ejusdem Ecclesix concilia 
variis vicissim decretis eamdem disciplinam in usum 
revocare studuerunt. 

XXXVII. Concilium in primis se nobis offert 
Áncyranum, sive in civitate Ancyra, in provincia 
Galati& congregatum, anno Domini trecentesimo 
decimo quarto ; eique octodecim episcopi, et perin- 
Signes tut bene Baronius ad eumdem annum, articulo 


essel sacrorum ministrorum czalibatus. Sed de his 
actum est primo Annalium tomo pluribus. » Ancyrani 
ergo ejus conciiii Patres et ego quoque pro meo 
sensu hic denique concludam) certam supponebant 
legem, quas sácris in universum ministris usum 
matrimonii vetaret, quz:eque nihilominus ἃ episcopo 
relaxari posset in eum, quem ipsi prescripsere mo- 
dum, ita ut eis non aliter uti matrimonio liceret. 
XXXVIII. « Post Ancyranum vero (prosequitur Ba- 
ronius ad eumdem annum trecentesimum decimum 
quartum art. 90.) Neoczsariense concilium celebra- 
tum est. Quoto tamen anno, nescimus ; sed quantum 
conjectura assequi licet, cum iidem prope omnes epis- 
copi qui interfuerunt concilio Ancyrano subscripti 
pariter babeantur illi quod Neocssareze celebratum 
est, et inter alios Basilius episcopus Amasez, quem di- 
ximus in Persecutione Licinii, qu: proxime est sub se- 
cuta,martyremoccubuisse et recenseatur, plane necesse 
est affirmare, haud diu postAncyranum iterum Neocz- 
sarez* eosdem ferme episcopos convenisse, antequam 
Licinius Orientalem Ecclesiam persecutione vexare 
aggrederetur. » Et pauculis interpositis : « Neocaesa- 
rez igitur in Ponto, cujus episcopus tunc erat (quod 
nuper dictum est) Longinus, fama celebris, cum 
Patres illi sanctissimi conventum agerent, nihil anti- 
quius habuerunt quam sacerdotum vite integritati 
prospicere. Quamobrem de eorum celibi vita ducenda 
iu primis h:ec statuerunt (canone primo) ex preescripto 
antiqui usus Ecclesi: : Presbyter, si uxorem duxerit, 
ab ordine deponatur; si vero fornicatus fuerit, vel 
adulterium perpetrarit ; amplius pelli debet, et ad 
poenitentiam redigi.-Haec ex Dionysii versione. » 


087 ΄ 


APPENDIX AD LANDULFUM. 


Gujus quidem decreti (quoad primam nempe partem; A tuas magna cum animi lenitate, admiratusque sum 


hac ego interpretor fulsse causam, quod nonnulli ex 
iis diaconls, quibus in concilio Ancyrano permissa 
fuerat nubendi facultas, hujus facultatis executionem 
reservarent in illud etiam tempus quo sacerdotium 
accepissent. Hoc ergo ii Patres tanto indecorum ordini 
jam suscepto judicarunt, ac proinde talia illorum ma- 
trimonia vetuerunt. 

XXXIX. His tamen concillorum provincialium 
decretis, quibus aliquid e vetere illà et apostolica 
sacrorum ministrorum disclplina remittebatur, con- 
tenti non fuerunt trecentí decem et octa Patres illi 

ui anno trecentesimo vigesimo quinto Niczam in 

ithynia convenerunt ad sacrosanctam «ccumeni- 
. cam synodum. Quippe ministris ejusmodi non per- 
mittentes habitationem cum uxoribus, simul etiam 
illis omnibus matrimonii celebrationem usumque 
unanimes negarunt. Synodi profecto illius cancn 
tertius sic ad verbum se habet: « Interdixit per omnia 
mágna synodus non episcopo, non presbytero, 
non diacono, nec alicui omnino qui in clero est, 
licere subintroductam habere mulierem , misi forte 
aut mairem, aul sororem, αἰ amitam, vel eas tantum 
personas, qug suspiciones effugerunt. » Quidni vero 
nos item ad hzc verba simul eum Bellarmino libro 
primo De clericis cápite 19, hunc in modum argu- 
mentemur? « Nulla uxoris meutio fit; quz: tamen 
rimo loco poni debuit, si cum ea habitare liceret. 
lem, cur prohibetur clericis cohabitatio mulierum, 
Si uxorati esse possunt ? Nonne uxores ancillas ha- 
bere possunt in eadem domo ?* » Quidni rursus argu- 
mentemur una cum eedem postea capite vigesimo 
prope finem: « Quomodo coheret illa narratio de 
Paphnutio cum canone tertio concilii Niezni, ubi 
prohibetur episcopis, presbyteris, diaconis, ne ullam 
domi mullerem habeant, praeter matrem, sororem, 
amitam, » Hzc ipsa nimirum Bellarminus hoc de- 
mum capite opponebat argumento, quod erat hujus- 


modi: « Argumentum quintum et ultimum Calvini C 


sumitur ex Historia Socratis, libro primo, capite 8, 
et Sozomeni libro primo, capite 22, uhi dicunt quod, 
cum Niczenum concilium legem ferre veliet, ne lice- 
ret clericis cum uxoribus suis dormire, surrexit 
Paphnutius confessor, et synodus tota in ejus senten- 
tiam ivit, et continentiam ah uxore In arbitrio cujus- 
que reliquit. » Ut igitur Bellarminus hoc argumen- 
tum refellat, ante omnia premittit id quod ambo 
nihilominus ii scriptores Greci ultro concedebant. 
« Nam uterque auctor (verba sunt ipsius Bellarmini) 
in eodem loco testantur, Paphnutium adjecisse, 
bonum sibi viderl ut, secundum antiquos canones, 
prohibeatur clericis ne post ordinationem ullo mo- 

0 uxores ducant, sed solum permittantur uti illis 
quas ante ordinationem acceperunt. » Subinde vero 
multis et magni momenti argumentis eosdem illos 
auctores ostendit non esse flde dignos in hac narra- 
tlone, quam czsteroqui, ut vidimus, contendit eodem 


quomodo coneris rebus incurabilibus longis mederi 
sermonibus, cum, breviter nobis et facile re ipsa sa- 
tisfacere valens in illis de quibus accusaris, perma- 
nere constitueris. Nec primi, nec soli (Paregori) san- 
clvimus non debere mulierculas cohabitare viris. Lege 
canonem, a sanclis Patribus nostris in. Nicona do 
constitutum, qui manifeste interdizit ne quis multercu- 
lam subintroductam habeat; celibatus autem honeslatem 
suam in eo habet, si quis a nexu mulieris secesserit. 
Itaque, si quis czlibatum nomine tenus professus, re 
ipsa faciat ea 4ιι a conjugatis flunt, manifestum est 
quod virginitatis honestatem nuncupatione quidem 
illius praestet, verum interea ab inconvenienti vo- 
luptate non desistat.Tànto facilius admonitioni nostrae 
acquiescere poteras, quanto magis liberum esse te a 
corporalibus affectionibus affirmas. Neque enim credo 
virum, septuaginta annos natum, cum ejusmodi af- 
fectionibus cohabitare mulierculae, nequé propterea 
ista determinavi, quod aliquid absurdi designaveris ; 
sed quod ab Apostolo edocti sumus non esse fratri 
ponehdum offendiculum vel scandalum. Scimus autem 
usuvenire ut, quod a nonnullis recte geritur, aliis in 
occasionem peccati cedat. Ob hanc causam. Constitu- 
lionem sanclorum Patrum secuti, precepimus ut a mu- 
liereula separeris. Ut quid igituf chorepiscopum ac- 
cusas, et veteris inimicitiae mentionem facis? Imo 
quid nos quoque, quas aures habeamus delationihus 
admittendis proclives ? Et non magis te ipsum repre- 
hendis, quod a consuetudine mullerculi abstinere 
detractas ἢ Ejlce igitur illam ex edibus tuis, et trade 
in monasterium. Si illa cum virginibus, οἱ tu. inter 
viros ministra, ne nomen Dei propter vos blasphemetur. 
Donec ista feceris, etlam si iunumera per epistolas 
causeris, nihil efflcies : sed otiosus (id est, sine fun- 
ctione presbyteril, sicut ibi est in orà marginali ad- 
notatum) morieris, dabisque Domino otj|i tui ratio- 
nem. Si vero sine correctione tui ipsius ausus fueris 
sacerdotii retinere functionem anathema eris omnl 
plebi, et, si qui te receperint, per omnem Ecclesiam 
excommunicabuntur. » Hucusque Basilius Ille, doc- 
trina pariter ac sanctitate vere Magnus, et antistitis 
nostri Ambrosii perquam familiaris, et anno Christi 
trecentesimo septuagesimo octavo, ut bene computat 
Baronius, ex hac mortali ad immortalem ac beatam 
vitam Kalendis Januarii sublatus, Quocirca nulli du- 
bium esse jam debet, quín revera concilium Nicgenum 
tertio illo canone usum conjugii sacris illis ministris 
in omne postea tempus vetuerit, necnon etiam dein- 
ceps eadem lex communiter usu recepta sit et Id qul- 
dem convenienter ad obedientiam et fidem, tam san- 
cto tantzeque auctoritatis concilio Justissime debltam. 

XL. Quam sanctum vero, quant:zque auctorltatis 
illud esset, vel ex eo sane colligi potest, quod Theo- 
doretus libro primo Historie, capite 7, narrabat, 
episcopos describens illos qui eidem conoeilio inter- 
fuerunt, et his quidem verbis : « Füit autem numerus 


illo tertio Niczni concilii canone refelli. Talem vero Depiscoporum congregatorum decem et octo supra 


illorum narrationem iisdem ferme argumentis egre- 
ie confutarunt etiam Gregorius de Valentia in libro 

e cclibatu, capite 6, in responsione, videlicet àd 
decimum tertium argumentum, οἱ Baronius tomo 
tertio Anualium, ad annum trecentesimum vigesi- 
mum quintum, articulo 148 et sequentibus; sed hic 
ἴῃ eo quidem preterea singularis, quod articulo 151 
suam tertii ejus canonis Niczni expositionem con- 
firmavit sancti Basilij Magni testimonio, ex ipsius 
eplstola 17 ad Paregorium carptim deprompto, et 
lta sane ad presens institutum , per alias etiam sui 
partes, ἃ Baronio pretermissas, aecommodato pari- 
ter ac opportuno ut eam ego integram hoc recitare 
loco statuerim, Ea vero, secundum Parisiensem 
anni 1603 editionem, pagina 1040, sic ad verbum se 
habet : « PAnEoO0Rn!0 presbytero Basittus. Legi litteras 


trecentos. Romanus episcopus, senio confectus, ipse 
non adfuit; misit tamen presbyteros duos, qul com- 
positioni interessent. Multj tum apostolicis donis 
excellebant ; multi ferebant in corpore suo, juxta 
divum Paulum , inustas notas Domini Jesu. Ex 
horum numero constabant Jacobum, episcoppm An- 
tloch:e in Mygdonía, quam vocant Syrí et Assyrii 
Nisibin, mortüos suscitasse, et vite restituisse , 
aliaque fecisse innumerabilia miracula ; quibus [ἢ 
Historia, qus  Philotheos ínscribitur, separatim 
expositis, non putavi hac in narratione locum futu- 
rum. At Paulus episcopus Neocssaríe (castellum 
hoc est Ín ipsa Eup rata) rablem Licinil senserat ; 
debilitatas énim gerebat manus ambas, contractas 
candente ferro, ef correptis enectisque articulorum 
mobilibus nervis. Allis oculi dexterl effossi erant, aliís 


989 


J. P. PURICELLI DISSERT. DE CONTINENTIA CLERIC. 


990 


dextera enervata brachia; in quibus et Paphnutius A scopos Afric illud ipsum concilium testatur ana- 


Agyptius consplciebatur. Et, ut brevi absolvam, cer- 
nere illo in conventu erat populum quemdam Christi 
testium. » llactenus Theodoreti verba. Paphnutius ille 
porro (ut cz:eteros tacitus praeteream) non alius erat 
quam qui paulo ante a Socrate ac Sotomeno memo- 
rabatur, et cujus item mentio habetur ín sancti ab- 
batis Antonii Vita per sanctum Athanaslum conscripta, 
nec non etiam in Martyrologio Romano, et in adjectis 
Baronii notationibus ad undecimam Septembris diem. 
De quo pr:terea Ruffinus Aquileiensis, libro primo, 
capite 4, ita scriptum reliquit : « Quem Constantinus 
(videlicet imperator) in tanta veneratione et affectu 
habuit ut szepius eum, intra palatium evocatum, com- 
plecteretur, et oculum Illum, qui in confessione fldei 
evulsus fuerat, avidioribus osculis demulceret. » Atque 
quidem intelligamus par est, ab hoc Paphnutio (quem 
cum Baronio et allis supponimus Thebaidis superioris 
episcopum fuisse) omnino diversum esse Jerosolymi- 
tanum illum episcopum, cujus item oculum pro ca- 
tholica flde a persecutoribus erutum, Constantinus 
sepe osculabatur, ut superiori capite 59, numero 2, 
sanctus nobis affirmabat Gregorius papa septimus. 
Quod si forte Niczno concilio hic etiam episcopus 
interfuit, non alius profecto nomine fuit quam Maca- 
rius. Inter eos enim provincle Palestinz episcopos, 
rA eidem interfuerunt conclllo, primus subscripsit 

acarius Jerosolymitanus. Tall autem pro Macarlo 
conjecturz non mediocriter hiec etiam suffragantur ; 

uod Ecclesiam ille Jerosolymitanam, tir dignus bea- 
titudine noninis sui, et mulhplicibus bonis ornatus (quo 
elogio a Theodoreto commendatur libro primo eccle- 
siasticee Historie capite 3), rexit ah anno supra tre- 
centesimum duodecimo usque ad trigesimum primum, 
quod etlam interim « ejus hortatu loca sancta a Con- 
stantino (cul Crucís Signum eodem illo anno duodeci- 
mo primum e ccelo apparuerat) et Ilelena expurgata, 


thema iis denuntiasse omnibus, qui contraria sus 
ipsorum confessioni sentirent. « Hulc certe concilio 
(addit ille) universus orbis assensum prebuit; et 
quanquam multe habite sunt synodi, hujus tamen 
omnes sunt memores, tum per Dalmatiam, Darda- 
niam, aliasque insulas, Siciliam, et Cyprum tum per 
Isauriam, Pamphiiiam, Lyciam, et universam /Egyp- 
tum et Lybias et plerique in Arabia hanc agnoverunt 
et admirati sunt, et subscriptione approbarunt, adeo 
ut, sí. quis restet ex Ariana radice progerminante 
amaritiem (loquitur autem de Ursatio, Valente, cete- 
risque qui idem sentlunt) per ista ipsa scripta abscissi 
rejectique comperiantur. Sufficiunt igitur ea, quie 
Nicz:e confessa fuere satisque per se virium habent, 
quemadmodum superius diximus, tum ad subversio- 
nem impii dogmatis, tum ad tutelam utilitatemque 
ecclesiastice doctrinze. » Et paulo post: « Verbum 
illud Domin| per cecumenicam Nicz$ synodum in 
seternum manet. » Noune vero ipsemet etiam Con- 
stantinus imperator apud Eusebium libro 111, de ipsius 
Vita, epistolam scribens ad Ecclesias, ejusdem con- 
cilii decreta disertissime appellabat « ccelestia man- 
data? » In eamdem porro sententiam sanctus etiam 
Gregorius Naziauzenus oratlone in Athanasium affir- 
mare non dubitavit, « ad concilium generale Nicz- 
num episcopos a Spiritu sancto congregatos esse. » 
Sanctus etiam Cyrillus, libro 1 De Trinitate, decretum 
ejusdem concilii appellavit « divinum et sanctissimum 
oraculum. » Quocirca sanctus etiam Basilius, epi- 
stola 78, docebat, suspectis de flde proponenda esse 
Nicznl concilil decreta; inde siquidem appariturum 
hzretici ne illi sint, an catholici. Sin autem aliquos 
etiam huc addere velimus aetate Ambrosil posteriores 
sanctus profecto pontifex Leo primus, in epistola 78, 
ad Leonem Augustum precise asseruit non posse in 
Catholicorum numero computari eos qui Niczno con- 


et sacris basilicis illustrata sunt, » ut In Martyrologio (s clllo resisterent et in epistola 53 ad Anathollum, et 


Romano habetur, die Martii decima, quod preterea 
« semper Ario ab exordio nascentis ejus hxresis acer- 
rime restitit,. » ut in notationibus ad eumdem diem 
bene probat Baronius ; quodque tandem jure merito 
credi possit non minus lis etiam restitisse persecuto- 
ribus, a quibus fideles per varia illa supplicla tentati, 
et ad defectionem sollicitat proxime fuerant, Sed 
hinc ad Niczni concilii auctoritatem revertamur. 
XLI. lllud autem pro certo et indubitato supponi- 
mus fuisse generalium conciliorum primum et a Ro- 
mano pontilice approbatum, ut Bellarminus accurate 
docuit, libro primo De conciliis, capite 5. Quocirca 
simul etiam, tanquam e flde catholica certissimi, sup- 
ponimus errare non potulsse, nec in fide nec in mo- 
libus, ut in universum pro omnibus ejusmodi conci- 
Iiis egregie idem disserult Bellarminus libra secundo 
De conciliorum Auctoritate, capite 2, multisque aliis 
subsequentibus. Sed et singularia nobis non desunt 


54 ad Martianum imperatorem, Niceui concilli cano- 
nes per sanctum Spiritum esse ordinatos. Sic etiam 
sanctus Gregorius Magnus, libro primo, epistola 24 eo 
usque processit ut scriberet : « Quia corde creditur ad 
juslitiam, ore autem confessio ft ad. salutem sicut, san- 
cti Evangelil quatuor libro$, sic quatuor concilia 
suscipere et venerari me fateor ; Niczenum scilicet, in 
quo perversum Aril dogma destruitur ; Constantíno- 
politanum quoque, In quo Eunomii et Macedonil er- 
ror convincitur ; Ephesinum etlam primum, in quo 
Nestorii Impletas Judicatur, Chalcedonense vero, in 
quo Eutychis Dioscorique pravitas reprobatur, tota 

evotione complector , integerrima approbatione 
custodio, quia in his, velut ín quadrato lapide, san- 
cte fidei structura consurgit, et cujuslibet vitz, at- 
que actionis norma consistit. Quisquis eorum solidi- 
tatem ediflcium jacet. » Hinc itaque Bellarminus libro 
primo De Clericis, capite !, cum ejusdem concilli 


pro eodem illo concilio testimonia ; et hec quidem D testimonium producturus esset refatus ei sic fuit : 


pre cateris : sanctus Athanasius in 


epistola ad Epi- 
ctetum (quam recitat etiam sanctus 


piphanius hz- 


« Prodeat igitur, non ex hominibus singulis, sed ex 
ceetibus hominum, concilium primum Niceenum, cecu- 


resi 77) miratur, quomodo aliqui audeant quaestionem, menicum, vetustissimum, frequentissimum, celeberri- 


movere de rebus in eo concillo deflnitis cum non 
possint ejusmodi conciliorum decreta mujari, nisi 
errando. « Qua igitur (inquit) audacia flt ut post 
tanti concilii auctoritatem disceptationes aut quz- 
stiones instituant ? Quod sl ex genere Árianorum Sunt, 
niliil mirum si, quz? contra ipsos promulgata et scri- 
pta sunt, calumniis oppugnent, etc. Sin ex eorum 
numero sunt qui, cum Orthodoxorum speciem ha- 
beant et amplecti videantur qua a Patribus sunt 
edita, disputando tamen ea subvertere moliantur ; 
nihil aliud faciunt quam proximum portant subver- 
sione luculenta, verborum pugnis digladiantes, non 
ad alicujus utilitatem, sed ad ruipam hominum sim- 
pliciorum. » Idemque Athanaslus In epistola ad epi- 


mum, cujusque auctoritas tanta semper apud omnes 
veteres fult ut ab Eusebio, libro 1, De baptismo, ca- 
pite 18, orbis terre conciljum appellatur ab Atha- 
nasio in epistola ad episcopos Afric:e, et Leone, ep - 
stola 53, ad Anatolium cum oraculis Spíritus sanctl ; 
a Gregorlo vero, libro primo, epistola 94, cum ipso 
Evangelio conferatur. » Cum igitur tantze foret aucto- 
ritatis hoc concllium, cumque sacris illis ministris 
usum conjugii vetuert. credibile profecto non est 
Ambrosium illis eumdem permittere usum voluisse, 
reque ipsa permisisse. 

XL[I. Non ego tamen propterea nego defuisse Inte- 
rim aliquos, qui eumdem nihilominus matrimoniorum 
usum síbi usurpaverint ; sed sicut eum sibi usurpa- 


901 


APPENDIX AD LANDULFUM. 


992 


bant contraquam sacrosancta illa oecumenica synodus A diebus a media hora quarta usque àd nonam facere 


statuisset ; sic eum nego, iterumque nego, illis, vel 
ejusdem generis aliis permissum ab Ambrosio fuisse. 
Tales utique ministros Ambrosius absque dubio dam- 
nabat, superiore numero 15, neque minus damnasset 
eos, quos sanctus Epiphanius descripsit imo vero 
damnavit haresi 59, qux est Catharorum. Etenim 
secundum Parisiensem atque Gezco-Latinam anni 1622 
editionem , studio et opera Dionysii Petavii emenda- 
tam, Epiphanius illic inter c:zetera sic inquit : « Si 
quis post baptismum secundam uxorem duxerit ; ab 
illis non amplius admittitur. Quod quidem plane sto- 
lidum est. » Et paulo post : « Siquidem, qu: sacer- 
dotio propter singularem functionis illius dignitatem 
precipue tributa sunt, ea ad omnes communiter per- 
tinere judicant. lllud quidem audierunt episcopum 
irreprehensibilem esse oportere, unius uxoris virum, 
similiter eL diaconum, et presbyterum. lta enim pro- 
fecto se res habet, ut, post Christi in orbem terrarum 
adventum, eos omnes, qui secundum priores nuptias 
mortua uxore, alteris sese nuptiis illigarint, sanctis- 
sima Dei disciplina rejiciat, propterea quod incre- 
dibilis est sacerdotii honor ac dignitas. Atque istud 
ipsum sacrosancta Dei Ecclesia cum omni provisione 
diligeutiaque servat. Quin eum insuper qui adhuc in 
matrimonio degit ac liberis dat operam, tametsi unius 
sit uxoris vir, nequaquam tamen ad diaconi, presby- 
teri, episcopi, aut hypodiaconi ordinem admittit ; sed 
eum duntaxat (qui ab unius uxoris consuetudine sese 
continuerit, aut ea sit orbatus. Quod in diclis locis 
precipue fil, ubi ecclesiastici canones accurate servantur. 
Αἱ enim nonnullis adhuc in locis presbyteri, diaconi 
et hypodiaconi liberos suscipiunt. Respondeo mon 
illud ex canonis auctoritate fieri, sed propter hominum 
ignaviam, qux certis temporibus negligenter agere ac 
connivere solet ob nimiam populi multitudinem, cum 
Scilicet qui ad eas se functiones applicent, non facile 
reperiuntur. Quod ad ipsam quidem Ecclesiam attinet 
ea, utpote a sancto Spiritu bene ordinata atque con- 
stituta, quod decentius est omnibus in rebus consi- 
derans, ei rei studere potissimum instituit, ut. quz 
divino numini ministeria przstantur, nulla re, quoad 
fieri potest, distrahantur, utque spiritalia omnia offi- 
cia quam optima lztissimaque conscientia gerantur. 
Hoc igitur dico, propter subitas fuuctiones atque 
officia convenire, ut presbyter, ac diaconus, et epi- 
scopus Deo penitus vacet. Nam si illis etiam qui e 
populo sunt, idipsum Apostolus precipit, ut (inquil) 
ad tempus vacent orationi, quanto id magis sacerdoti 
praescribit? Nimirum nullis ut impedimentis avocetur, 
quod in spiritualibus secundum Deum negotiis, in 
ipso usu sacerdotii administrationeque ferietur. » 
Hucusque sanctus Epiphanius ; et hic quidem sancto 
Ambrosio contemporaneus, ut e Baronii Annalibus 
intelligi datur, Ambrosius enim Ecclesiam Mediola- 
nensem rexit ab anno supra trecentesimum septua- 


liceret, ut hinc etiam intelligamus, quantopere alie- 
nus ab eo fuerit Ambrosius, ut pro clericis conju- 
gatis aliquam conderet legem Niczno canoni adver- 
santem. 

XLII. Quod si quis fortasse adhuc hzret hac de 
re dubius Ambrosium ipsum audiat, ac dubitare jam 
tandem erubescat. In Proemio quidem libri primi De 
fide sic ille ad Gratianum Augustum scribebat : « Petis 
a me fidei libellum sancte imperator, profecturus ad 
prelium. Nosti enim fide magis imperatoris quam 
virtute militum quzri solere victoriam. Nam et Abra- 
ham trecentos decem et octo duxit ad bellum (Gene- 
sis xiv) et ex innumeris trophia hostibus reportavit. 
Signoque Dominic:e crucis et nominis, quinque regum 
victriciumque turmarum subacto robore, et vultus 
est proximum, et fratris filium meruit et trium- 
phum. » Et paulo post, concilium indicans Nicz- 
num : « De conciliis id potissimum sequar quod tre- 
centi decem et octo sacerdotes, tanquam Abrahze 
electi judicio, consona fidei virtute victores, velut 
tropheum toto orbe subactis perfidis extulerunt, ut 
mihi videatur hoc esse divinum quod eodem numero 
in conciliis fidei habeatur oraculum quo in Historia 
pietatis exemplum. » Et eodem postea libro, capite 
nono : « Accepisti, sancte imperator, eos, qui talia 
asserunt (Ariana nempe pronuntiata, qualia proxime 
recensuerat) jure damnatos, non humana industria, 
non compositione aliqua, sed recenti decem et octo, 
ut supra dixi, episcopi ad concilium convenerunt. 
Sed ut in numero eorum per signum suz passionis 
et nominis Dominus Jesus suo probaret se adesse 
concilio, crux in trecentis, Jesu nomen in decem et 
octo est sacerdotibus. » Preterea vero etiam in libro 
De Incarnationis Dominic: mysterio, capite 7 : « Non 
enim quod ejusdem substantize est, unus, sed unum 
est. Nam utique Filium ejusdem cum Patre substan- 
tix: confitentes in Tractatu concilii Niceni, non unam 
personam, sed unam divinitatem in Patre et Filio 
crediderunt. » In enarratione pariter De Paschalis 
celebritatis ratione sic incipit : « Non mediocris esse 
sapientie, diem celebritatis definire Paschalis, et 
Scriptura divina nos instruit, et traditio majorum 
qui convenientes ad synodum Niczenam, inter illa 
fidei ut vera ita admiranda decreta, etiam super cele- 
britate memorata, congregatis peritissimis calculandi, 
decem et novem annorum collegere rationem, et quasi 
quemdam constituere circulum, ex quo exemplum in 
annos reliquos gigneretur. Hunc circulum Enneacze- 
decaterida nuncuparunt, » etc. Et aliquanto post : 
Nec absurdum arbitror ut inde observandi mensis tra- 
hamus exemplum, ubi primum Pascha celebratum est. 
Unde et majores nostri in Tractatu concilii Niceni 
eumdem Euneaczdecateridem, si quis diligenter in- 
tendat, statuendum putarunt, et ipsum mensem 
Novorum recte custodierunt, quia in JEgypto hoc 


gesimo quarto usque ad nonagesimum septimum. Epi- D primo mense nova secantur frumenta. » Sed et libro 


phanius autem ab anno szculi ejusdem septuagesimo 
usque ad quadringentesimum circiter secundum Ec- 
clesiam rexit Constantie, sive Salaminz, urbis in 
Cypro primarix. Quin etiam hic ipse nobis eo etiam 
precipue memorandus est titulo, quod anno trecen- 
tesimo octogesimo secundo (sive posteriore, quam 
celebratum fuisse concilium illud Constantinopoli- 
tanum, in quo Ambrosius a Datio dicebatur in favo- 
rem uxoratorum sacerdotum judicasse) quod eo, in- 


quam, anno citra dubium interfuit concilio Romano, . 


sub Damaso papa celebrato, cui pariter Ambrosius 
citra omnem controversiam interfuit, et cujus men- 
tionem nobis faciebat Bellarminus, superiori nu- 
mero 27. Quo quidem in concilio Romano (ut bene 
Baronius ad eum annum animadvertit) prohibitum est 
eliam ex prescripto Nicani canonis ne ante horam 
tertiam diebus festis misse canerentur ; aliis vero 


secundo , epistola 13 ad Valentianum Augustum : 
« Cum iis plane bene convenit Ariano, qui creatu- 
ram Christum dicit, quod etiam gentiles ac Judzei 


'promptissime confitentur. Hoc scriptum est in Ari- 


minensi synodo, ineritoque concilium illud exhorreo, 
sequens iractaium concilii Niceni, a quo me nec mors, 
nec gladius polerit separare. Quam fidem etiam pa- 
rens clementi? tuc Theodosius beatissimus impe- 
rator et sequitur et probavit. Hanc fidem Galliz 
tenent, hanc llispanie et cum pia divini Spiritus 
confessione custodiunt. » Talibus autem Ambrosii 
de concilio Niceno pronuntiatis illud etiam connu- 
mera quod a nobis recitatum jam est superiore nu- 
mero 18, ac tum planissime constabit quanta ille 
reverentia prosecutus fuerit, quamque fideliter et 
religiose servare semper voluerit Niceni concilii 
Tractatum, sive decreta ejus omnia, tam quas ad 





993 


J. P. PURICELLI DISSERT. DE CONTINENTIA CLERIC. 


- 


994 


catholicam fldem, quam qu: ad ecclesiasticam di- A quam optime cognita et comperta fuisse. Atqui ne 


sciplinam pertinerent; ad quam utique disciplinam 
pertinebat canon ille, quo sacris illis ministris veti- 
tum fuisse conjugii usum abunde jam probavimus. 

XLIV. Attende nunc, quam idoneis et ad intelli- 
gentiam commodis Datius verbis expresserit eam 
legem, quam somniabat a sancto esse Ambrosio pro 
sacerdotibus uxoratis pronuntiatam. Ejus utique 
verba hac erant : « Ideo lex concedit sacerdotes semel 
virginem uxorem ducere, sed conjugium non iterare. 
Si autem, mortua prima uxore, sacerdos aliam duxe- 
rit, sacerdotium amittit. » Hxc igitur ut ad purum 
et sincerum intelligantur, hunc ego in modum dis- 
seruerim. Quemadmodum aliud est filios in sacer- 
dotio facere, aliud habere, ut bene Ambrosius etiam 
nobis, numero 18, in apostoli Pauli Epistola obser- 
vabat; sic etiam sine dubio aliud est uxorem iu 
sacerdotio ducere, aliud habere. Hanc enim sacerdos 
habere potest ductam prius quam sacerdotio initia- 
retur, ac preterea sic habere ut vel ea interim uta- 
tur, vel in perpetuum non utatur. Quocirca etiam 
Greci (ut explicatum jam est, numero 24) secundum 
Trullanam synodum permittebantur uxorem in usus 
etiam conjugales habere quidem, si eam, non post, 
sed ante subdiaconatus ordinem duxissent eademque 
consuetudo similiter a clero Mediolanensi demum 
servabatur Arialdi tempore, ut hoc ipso libro quarto 
jam vidimus capite 3. Nunc igitur ego quaro quinam 
esset genuimus ac legitimus ejus legis sensus. Ex una 
enim parte videtur ea sacerdotibus concessisse, ut 
post sacerdotium etíam susceptum ducere possent 
uxorem. Sicut enim ea ipsa lege conjugium iterare 
alteramque post obitum primas ducere vetabatur sa- 
cerdotibus qui sacerdotio jam fungerentur, quique 
propterea contrafacientes deberent amittere sacerdo- 
tium, non utique czeleroqui acquirendum postea, sed 
prius acquisitum, ita etiam vice versa sacerdolibus 
ad sacerdotium jam promotis concessum videbatur 
ut semel uxorem ducere virginem possent. Quod si 
sacerdotibus hoc ita concedebatur quidni multo ma- 
gis concedebatur diaconis et subdiaconis ? En igitur 
ut Ambrosius sacris illis ministris facultatem conces- 
sisset longe diversam, longeque ampliorem illa quam 
ipsi postea usitarunt. Quod tamen quis credat ? Sin 
autem Datio potius placet, ut credamus, ea lege sa- 
cerdotibus ab Ambrosio concessum fuisse ut uxorem 
ducere solummodo possent ante subdiaconatum , et 
eo prorsus ordine quem denique novimus servatum 
ἃ Grecis post Trullanam synodum, et a nostris Me- 
diolanensibus Arialdi tempore, negari profecto non 
potest quin ea lex, talibus concepta verbis, parum 
admodum congruat ad hujusmodi sensum, et hanc 
etiam ob causam censenda videatur doctissimo Am- 
brosio indigna. 

XLV. Et hactenus quidem satis a nohis examinatum 
singillatim sit primarium illud Datii testimonium. Ad 


hoc quidem tantus Ecclesiw catholicz doctor igno- 
rare poterat quod ejusdem Ecclesi: Patres ac sacri 
theologi passim et communi consensu docent, hoc 
est, continentiam esse quidem peculiare Dei donum ; 
sed eam nihilominus in hominis arbitrio et potestate 
positam esse, si tamen ipse remediis ad eam neces- 
sariis, ac divinitus institutis, et ad usus nostros pa- 
ratis uti velit. Qua de re pre cseteris xvi nostri 
theologis ego suaserim ut cardinalis consulatur Bel- 
larminus libro primo De clericis, capite 21, in respon- 
sione ad quartum adversariorum argumentum, et ali- 
quanto copiosius, libro secundo De monachis, 
capite 31, ubi etiam inter alia multa Patrum 
testimonia, quibus probatur czlibatum esse in po- 
testate nostra, divine gratie auxilio innixa, videre 
licet Ambrosii quoque antistitis nostri testimonium, 
et his verbis comprehensum : « Ambrosius, libro 11 
De virginibus, Dominus (inquit) qui sciret, przdi- 
candam omnibus integritatem, imitandam paucis, non 
omnes (inquit) capiunt vérbum istud. Et librode viduis: 
Sunt (inquit) spadones qui se castraverunt propter 
regnum colorum ; sed hoc non omnibus imperatur, 
sed ab omnibus flagitatur. » Et infra: « Scit Creator 
omnium , affectus esse varios singulorum , et ideo 
premiis virtutem provocavit, non infirmitatem vin- 
culis alligavit. » Hactenus Ambrosii verba. Quibus 
illico Bellarminus subdit : « Hzc ille : Ubi vides con- 
tinentiam omnibus praedicari, ab omnibus flagitari, 
nimirum, si ipsi velint premia ejus consequi. » 
XLVH. Ceterum in eo quoque Landulphus ille 
Senior errabat quod, Grecorum explicans nubendi 
consuetudinem, his eam verbis descripsit: « Itaque 
Grzci sacerdotes, Ambrosianam tenentes sententiam, 
usque hodie sanctum et pro lege habent ut, quando 
in sacerdotio unguntur, aut virginitatem exinde pro- 
mittant, aut uxores iu testimonio bonorum virorum 


C sibi socient. » In hoc, inquam, ille citra dubium 


errabat, et ipsismet Trullanz synodi canonibus, a 
Bellarmino fldelissime propositis (ut a nobis recita- 
tum jam est numero 24) apertissime refellitur. Non 
enim ea tunc peragebant (sicut ne hodierna quidem 
peragunt die) τοὶ, quando in sacerdotio ungeban- 
tur, sed antequam subdiaconatu initiarentur. 
XLVHl. Sed ne in eo quidem immunis ab errore 
videtur Landulphus, quod omnes in universum sacer- 
dotes monogamos existimaverit non vivere sub casti- 
tate, sed uxores ita secum deinceps habere, ut iis 
etiam uterentur; quod tamen falsum est. Etenim 
secundum sacros canones, et secundum catholicam 
et sancti Ambrosii doctrinam, in superioribus expli- 
catam, hoc illis velabatur. - 
XLIX. Ad Gualvanei Flammz attestationem, nu- 
mero 5, recitatam, nunc revertimur, et propria pa- 
riter ipsius errata commonstramus. In eo autem pri- 
mum erravit, quod ea sancti Pauli ad Timotheum 


illud porro Landuiphi Senioris, quod secundo loco Det ad Titum monita male interpretatus est contra 


sequebatur, sive ad illius potiorem partem , jam 
respondimus numero 1l. Nunc libenter ab ipso per- 
cunctaremur quanam fuerit illa synodus, quam ipse 
innuebat. Si enim Constantinopolitanam responderet 
fuisse illam quam Datius expresse nominabat ; ergo, 
sicut Datius, ita etiam ipse pariter in hoc jam con- 
victus erroris tenetur. Si diversam fuisse ; nonne 
Datium ipse in hoc errasse lateretur, ipseque nobis 
primus ostenderet quam parvi facienda sit ejus aucto- 
ritas et historica fides? Nonne pariter divers: synodi 
pretextus iisdem ferme omnibus refelleretur argu- 
mentis, quibus Constantinopolitanz illius synodi prz- 
textus refellebatur ? 

XLVI. Sensus humanos ad peccandum esse pronos, 
et presertim propter incontinentiam ; et itemque 
virginitatem atque castitatem non aliunde quam a Deo 
haberi posse; absit a me ut hzc negem Ambrosio 


perpetuam et communem illam Ecclesie catholicze 
sententiam, quam nos una cum Bellarmino indica- 
bamus, numero 22, cum alioqui certissima sit ea 
quoque Tertulliani regula, libro De prescriptionibus 
adversus hereticos, capite 17, consignata : « Tan- 
tum veritati obstrepit adulter sensus, quantum et 
corruptor stylus. » Inde igitur Gualvaneus corrupte 
ac depravate, quin etiam contra canones illos aposto- 
licos, quos numero 35 indicabamus, judicavit, jam 
inde ab initiis Ecclesie christianz licuisse diaconis, 
sacerdotibus, et episcopis habere uxores; quibus 
utique interea uterentur. Hic enim absque dubio erat 
Gualvanei sensus. 

L. Quod item ille à Zachoria, sancti Joannis 
Baptiste genitore, ac veteris Testamenti sacerdote, 
argumentabatur ad Novi Testamenti sacerdotcs ; in 
hoc itidem absque dubio errabat ; et in hoc ab ipso- 


996 


mus numero 15, 20 οἱ 23 

LI. Utrum vero Eribertus ille archiepiscopus (a 
me solitus appellari potius Aribertus) eam revera 
uxorem hahuerit, quam Gualvaneus dicebat, nec hoc 
quidem mihi verum aut verisimile videri potest. Ari- 
bertus nimirum ille ad Ecclesi: Mediolanensis regi- 
men evectus est anno Domini supra millesimum 
decimo nono, et in eo perseveravit usque ad annum 
postea quadragesimum sextum, aicut ego in Ambro- 
siang basilic:e ac monasterii monuineutis comme- 
mini, numero 213 et 246. Eodem vero illius tempore 
vivebant etiam Rerum Mediolanensium scriptores, 
Arnulphus et Landulphus Senior, sepissime hactenus 
a nobis in testimonium producti. Ejusdem igitur 
archiepiscopi gesta luculenter ambo et copiose suis 
Historiis consignarunt, neque tamen uxoris illius, 
quam przsul ille tunc haberet, mentionem fecerunt 
ullam ; quam tamen czlero qui facere debuissent, ut 
appareret quanti etiam praesulis exemplum seque- 
rentur uxorati per ea tempora sacerdotes, quibus illi 
unice favebant, ut ssepe jam diximus. De ilio autem 
Sancti Dionysii monasterio Arnulphus libro secundo, 
capite undecimo, hzc tantum : Sepullus est autem 
Aribertus) ad Sanctum Dionysium, ubi elegans fun- 
averal ipse monaslerium. Landulphus autem Histo- 
riarum suarum libro secundo, posteaquam per multa 
capita de gestis ejus archiepiscopi scripsisse, sic 
etiam tradidit capite 32 : « Migravit enim beatus (tanti 
eum hic auctor faciebat) Heribertus ad Dominum de- 
cimo septino Kalendas Februarii, millesimo quadra- 
gesimo quinto, et sepultus est ad Sanctum Diony- 
sium ; cujus Monasterium et ecclesiam ipse ad Dei 
honorem et beati Dionysii exaltans magniflcavit, et 
multis prediis multisque honoribus eam ditando et 
honorando sublimavit. » Multa vero etiam ego 1050 
legi, quin etiam exscripsi, publica et authentica ejus- 
dem monasterii documenta, quibus a prima ejus 
institutione (quam vigesimo tertio supra millesimum 
anno Christi adjudicabam in Ambrosiang basilica ao 
monasterii monumentis, numero 228) usque ad an- 
num 1164, suis expressa vocabulis singillatim enume- 
rantur omnia ejus bona immobilia, neque tamen iis 
connumeratam unquam vidi tam singularem illam 
vineam, proprio Useriz nomine appellatam, quz? mo- 
nasterio eidem contigua fuisse supponitur, quaeque 
propterea etiam eo magis connumeranda videbatur, 
si jam tum fuisset in ejus potestate. Nondum igitur 
donata illi fuerat hzec vinea, proindeque ne donata 
quidem illi fuit a muliere qux archiepiscopi ejus Ari- 
berti uxor esset. Ejusmodi vero documenta mihi, de 
fide mea sibi jamdudum comperta certissimus, an- 
no 1642, ex ejus abbatie archivo commodavit 
eminentissimi cardinalis Antonii Barberini abbatis 
commendatarii tunc procurator, Bernardus Bellonus, 
Ambrosiange basilicae canonicus, cujus mentionem 


APPENDIX AD LANDULFUM, 
met etiam sancto Ambrosio refellitur, ut jam vidi- A Rolandi, sancte Romana Ecclesize 


presbyteri cardi- 
nalis et cancellarii gerentis, quarto ldus Novembris, 
indictione sexta, Incarnationis Dominica anno mille- 
simo centesimo quinquagesimo septimo, poutiflcatus 
vero domui Adriani pape quarti anuo tertio. » Septi- 
mum est Friderici imperatoris /£nobarbi privilegium, 
ita denique subscriptum : « Ego Fridericus, Colo- 
niensis archiepiscopus, et Italici regni archicancel- 
larius, recoguovi, anno Dominice Incarnationis mil- 
lesimo centesimo quinquagesimo octavo, indictione 
septima, regnante domno Frederico Romanorum im- 
peratore gloriosissimo, anno regni ejus septimo. im- 
perii vero quarto, feliciter. Amen. Datum in Runcalia 
decimo quinto Kalendas Decembris. » Octavum et 
postremum est Alexandri pape privilegium, datum 
Senonis per manum Hermanni, sanctae Romang Eccle- 
si: subdiaconi et notarii, secundo nonas Novembris, 
indictione decimatertia, incarnationis Dominiczs anno 
millesimo centesimo sexagesimo quarto, pontificatus 
vero domni Alexandri pape tertii anno sexto, » Qui 
ewteroqui tempore (horretque animus meminisse) 
nobilissima civitas hec nostra, miserandum in mo- 
dum ab ipsomet imperatore Friderico /JEnobarbo 
diruta, suisque civibus abire coactis spoliata, secun- 
dum jam annum jacebat. In his igitur omnibus et 
singulis privilegiis, eidem monasterio concessis, om- ' 
nia singillatim enumerantur ejus predia et bona im- 
mobilia; quin etiam in quarto, quinto, sexto, et oc- 
tavo nominatim exprimitur « Decima terrarum, quae 
sunt juxta ipsum monasterium; » neque tamen 
unquam nominata vel aliquatenus aliter indicata con- 
spicitur vinea illa, Useria nomine insignis. Quocirca 
ne ad illud quidem usque tempus ea videtur in ejus 
potestate monasterii fuisse, atque adeo ne donata 
quidem ab Useria, qug Ariberti esset archiepiscopi 
uxor. lllud etiam his accedit quod neque sanctus 
Arialdus neque alius quispiam ex ejus fautoribus 
usquam legitur inter innumeras de sacerdotum con- 
Jugiis querimonias aliquid unquam innuisse de ma- 
trimonio, quo aliquis ex archiepiscopis nostris ali- 
quando illigatus fuisset. Attendantur vero etiam 
corruptelae, quas e Mediolanensi Ecclesia tollere stu- 
derent legati apostolici, huo missi, ac nominatim 
Petrus Damiani cardinalis et Anselmus episcopus Lu- 
censis, de quibus presertim dictum est presentis 
libri Quarti capite decimo. Es profecto non alim 
invenientur esse, quam Simonia (cujus et archiepi- 
$copus et clerus erat reus) quamque miuistrorum 
archiepiscopo inferiorum incontinentía. Quamobrem 
archiepiscopus etiam ipse Guido eodem illo capite 10 
sic etiam promittebat numero 24 : « Nicolaitarum 
quoque haresim nihilo minus condemnamus ; et non 
modo presbyteros, sed et diaconos, et subdiaconos 
ab uxorum vel concubinarum feedo consortio nostris 
studiis, in quantum possibilitas nobis fuerit, sub eo- 
dem, quo supra, testimonio arcendos esse promit- 


faciebam in ejusdem basilica Ambrosiana monumen-D timus. » Denique vero dicamus etiam de sacris 


tís, numero 280, et rursus in dissertatione feci Naza- 
riana, capite 107, numero 12. Ac tria quidem prima 
generis hujus documenta ego ad verbum recitabo 
capite subsequenti : reliqua vero sunt hujusmodi. 
Quartum nempe est. Oberti archiepiscopi nostri privi- 
legium, eidem monasterio concessum « anno Domi- 
nice Incarnationis millesimo centesimo quadragesimo 
sexto, mense Octobris, indictione decima. » Quintum 
est privilegium eidem pariter monasterio ab Eugenio 

apa concessum, ac « datum Vercellis per manum 

uidonis, sanct: Romana Ecclesie diaconi cardi- 
nalis et cauceilarii, quinto nonas Martii, indictione 
"decima, Incarnationis Dominice anno millesimo cen- 
tesimo quadragesimo sexto, pontificatus vero domni 
Eugenii tertii pap: anno tertio. » Sextum est Adriani 

ape privilegium, « Datum Laterani per manum Al- 

erti, Sancti Adriani diaconi cardinalie, vicem domni 


Ecclesie Mediolanesis ministris, qui per hec tem- 
pora uxores haberent, non alíter sentiendum videri 
quam secundum eas generis hujus leges, quae per 
eadem pariter tempora in usu communiter apud 
Grecos essent, apud quos tamen sancitum erat, et 
inviolabiliter servabatur, ut episcopi non haberent 
uxores quibus utique cohabitarent ; quemadmodum 
apertissime testatum jam vidimus numero 24, quibus 
etiam ea consentiunt qute videbimus infra numero 64. 
Propter hec igitur praesertim argumenta ego sane 
adduci non possum, ut Gualvaneo (qui post ducentos 
quinquaginta et amplius ab Ariberti obitu annos flo. 
ruit) credam, quod sine ullo auctore affirmabat, 
archiepiscopum illum nostrum habuisse uxorem il- 
lam; qua scilicet interim uti possit ita, quemad- 
modum tuno temporis factitabant inferiores hujus 
Ecclesie ministri. 


998 


J. P. PURICELLI DISSERT. DE QONTINENTIA CLERIC. 


Lii. Sed agamus liberaliter oum Gualvaneo et illi A septimo De justitia, questione 6, articulo 2 ; Bellar- 


hoc ipsum etiam credamus. Nunquid ergo propterea minus, libro primo, 


credendus etiam erit Ariberius uxorem vere habuisse, 
quia sanetus Ambrosius nubendi facultatem ipsi 
concesserit, et in bunc praecipue finem suis etiam 
successoribus benedixerit? Aribertus profecto per 
eadem tempora Simoniam quoque exercebat (ut ex 
iis etiam colligi potest quae superiore capite 10, num. 
30, recitavimus), neque tamen ejus exercendz facul- 
tatem a saucto Ambrosio aeceperat. Quidni ergo si- 
militer a nobis credatur ne nubendi quidem faculta- 
tatem ab ipso accepisse sicut ne ab ipso quidem 
reliquus acceperat clerus ut nos hactenus conteudi- 
mus? ]n hac enim corrupteia olerum potius videtur 
imitatus Grecum, Constantinopolitana illi synodo 
erratici& applaudentem : fortasse vero etiam ma- 
jores in ipsa et liberiores progressus fecit, ea fretus 
ege qua libro septimo Capitulorum Caroli Magni et 
Ludovici Pii imperatorum, capitulo 353, quod est De 
regulis clericorum, pagina 1116, continetur, et his 
expressa verbis : « Clerici castimouiam quoque in- 
violati corporis perpetuo conservare studeant, aut 
certe unius matrimonii vinculo foederentur. » Septem 
vero ii libri huno in modum sunt inscripti : « Karoli 
Magni et Ludovici Pii, christianissimorum regum et 
imperatorum, Capitula, eive Leges ecclesiastice, et 
civiles, ab Ansegiso abbate et Benedicto levita col- 
lecta, libri septem. » Sic etiam iidem codice conti- 
nentur Legum antiquarum, Francofurti edito apud 
Johaunem et Andream Marinos et consortes, àn- 
no 1613. Certe autem imperatoris etiam Ludovici 
tempore (quod fuit ab anno Christi octingeutesimo 
decimo quarto usque ad quadragesimum ; sicut et 
Caroli Magni fuerat ab anno octingentesimo usque ad 
decimum quartum) Simoniaca labes Ecclesiam foeda- 
bat Mediolanensem ; sicuti presentis libri quarti 
capite tertio jam vidimus numero quinto. Eodem vero 
illud etiam profecto pertinet quod tomo secundo Con- 
ciliorum antiquorum Gallig, ἃ Jacobo Sirmondo 
Parisiis anno Domini 1629 editorum, legitur, pagina 
43l. Ibi enim post synodum Aquisgraneusem, anno 
Christi octingentesimo decimo sexto, Ludovici Pii 
imperatoris tertio, indictione decima celebratam, reci- 
tantur capitula subinde in ejusdem imperatoris palatio 
condita : et inter hai decimum sextum de episcopis 
Italie inscriptum et his conceptum verbis : « De 
episcopis vero iu Longobardia constitutis, qui ab his 
quos ordinabant sacramenta et munera contra divi- 
nam et canonicam auctoritatem accipere vel exigere 
soliti erant, modis omnibus inhibitum est ne uiterius 
flat, quia juxta sacros canones uterque a gradu pro- 
pric, talia facientes, decidere debent. » 

LilI. Ut autem ab examinandis ejusmodi scriptorum 
testimoniis nos expediamus, hoc denique &olum in 
Bernardino Corio superest observandum : quemad- 
modum ille scilicet nullatenus distinxisse videatur 


e clericis, capite 18 ; Gregorius 
de Valentia, libro De calibatu, capite 2, et alii. Ejus- 
dem Gregorii verba sunt hac: « Ut optime attigit 
Sotus, (loco illo nuper indicato) oportet prohibitum 
esse ne quis post ordinationem uxorem ducat, pro- 
pier ipsum actum contrahendi et ducendi, quia pro- 

ibitum est ne quis post ordinationem matrimonio 
utatur. Non enim his qui sunt in sacris ordinibus ma- 
trimonio interdicitur uxorem [habere] (siquidem is 
actus sanctus et religiosus est, ac honestissimus, et 
constituens unum quoddam sacramentum), sed pro- 
pter usum certe ipsius matrimonii, qui videtur minus 
dignitatem atque officium hominum sacratorum decere, 
sicut postea ostendemus. » Et in eamdem sententiam 
Bellarminus hzc item : « Matrimonium non pugnat 
cum ordinibus ratione essentia! sua, sed ratione 
officii seu exercitli conjugalis. Si enim Deus prohi- 
buisset sacerdotibus conjugium, certe prohibuisset 
propter actum conjugalem, qui hominem reddit totum 
carnalem, et ineptum ad divina ; necnon propter sol- 
licitudinem domus et liberorum, 4 plurimas parit 
distractiones ; non autem propter solum sacramentum 
conjugii, vel propter contractum | matrimonii, qui 
celebratur solo consensu animorum, et est res bre- 
vissima et honestissima. » 

LV. Sed tempus jam est ut ab ejusmodi crimina- 
tione in eos historiographos collecta transitum facia- 
mus laetiorem ad nounullos alios causas nostra fauto- 
res, et ad sanctos presertim llieronymum et Augus- 
tinum, saucto Ambrosio contemporanueos, et in e,us 
libris versatissimos, nocnon etiam ecclesiasticarum 
Mediolani rerum peritos, a quibus nemo propterea 
prudens erediderit. ignorari potuisse, sanctusne Am- 
brosius legem illam sauxerit pro Graecorum vel nos- 
tratum sacerdotum matrimoniis, et an ea sive Medio- 
lani, sive in Grecia, deinceps ab ipsis usitarentur. 

LVI. Vide autem quam multa nobis llieronymus 
suppeditet in epistola 50 ad Pammachium, sive in 
Apologia pro suis adversus Jovinianum libris. Non 
procaf enim ab initio bac in primis habet : « Si 82- 
culi homines indignantur in minori gradu se esse 
quam virgines, miror clericos et monachos et conti- 
nentes id non laudare, quod faciunt. Castrant se ab 
uxoribus suis, ut imitentur virginum castilatem ; et 
id ipsum volunt esse maritatas quod virgines? Aut 
jungantur itaque uxoribus suis, quibus renuntiaverant ; 
aut, si se abstinuerint, etiam taceuntes confitebuntur 
melius esse quod nuptiarum operí praetulerunt. » Et 
aliquanto post : « Eece perspicue nuptias diximus 
concedi in Evangelio ; sed tamen easdem, in suo ofli- 
cio permanentes, praemia castilatis capere non posse. 
Quod si indigne accipiunt mariti, non mihi irascan- 
tur, sed Scripturis sanctis, imo episcopis οἱ pres- 
byteris, et diaconis, et universo choro sacerdotali et 
levitico, qui se noverunt hostias offerre non posse, si 


inter habere ac ducere uxorem. Quocirca primum D operi serviant conjugali. » Denique vero prope finem 


explicans, quid Ambrosius concesserit, his explicabat 
verbis : « Concesse loro, che potessero avere moglie 
vergine. » Subinde vero explicans quemadmodum 
illis hoc ipsum postea vetitum fuerit, hunc in modum 
explicuit : « Fu ordinato, che alcun sacerdote, o che- 
rico, non togliesse moglie. » Hinc igitur etiam ille 
Corii censor, quo suggerente sacra Indicis congre- 
gatio decrevit, hune ipsum Corii locum emendari 
oportere, nou inepte his itidem verbis usus est (Qua- 
Jia nos in ejusdem congregationis epistola recitaba- 
mus numero 10): « Asserit sanetum Ambrosium 
permisisse sacerdotibus uxorem ducere. » 

LIV. Hac tamen rursus data occasione, praetereun- 
dum silentio nobis non est quemadmodum sacris mi- 
nistris ab Ecclesia catholica Romana non tam uxorem 
ducere quam uxorem ad oflicia conjugii habere veti- 
tum sit, ut sapienter observavit Dominious 80tus libro 


epistole : « Apostoli vel virgines, vel post nuptias 
continentes, episcopi presbyteri, diaconi, aut virgines, 
eliguntur, aut vidui, aut certe post sacerdotium in 
eternum pudici. » Ilzc in ea epistola Hieronymus. 
LVIi. Ecce vero nobis etiam quid ille rursus prope 
initium libri adversus Vigilantium : « Proh nefas 
(exclamat ille, de Vigilantio loquens) episcopos sui 
sceleris dicitur habere consortes ; si tamen episcopi 
nominandi sunt qui non ordinant diaconos nisi prius 
uxores duxerint, nulli ὁ δὲ credentes pudicitiam, 
imo ostendentes quam sanete vivant, qui inale de 
omnibus suspicantur, et nisi preegnantes uxores vide- 
rint clericorum, infantesque de vulvis matrum vagien- 
tes, Christi sacramenta non tribuunt. Quid facient 
Orientis Ecclesie ? Quid AEgypti, et sedis apostolice? 
Qua aut virgiues clericos accipiunt, aut continentes ; 
&ut, 8i uxores habuerint, mariti esse desistunt. » 


009 


APPENDIX AD LANDULFUM. 


1000 


Quem postea locum suis illustrans scholiis Marianus A apostolice — mandatum. A qua quidem Ecclesia 


Victorius, hzc habebat : « Ex hoc loco patet sancti 
Hieronymi tempore etíam Oriente caelibes fuisse sa- 
cros Ecclesie ministros, et non conjugatos, ut dici- 
tur; et Graecos post id tempus, spretis canonibus, 
nuptias sacris ministeriis misculsse. Qua res etiam a 
sancto Basilio asseveratur, ut in epistola ad Grego- 
rium (sive potius Paregorium). Hoc ipsum asserunt 
etiam Eusebius libro primo De demonstratione evan- 
gelica, Maximus in responsis ad Thalasii Quaestiones, 
Ephrem Syrus in epistola quadam ad monachum qui 
dicebat melius esse nubere quam uri, item Epipha- 
nius contra Catharos, et alii. » Hactenus Marianus 
Victorius. 

LVHI. Quid autem vetat quominus inter illas apos- 
tolicae sedis Ecclesias computatam interpretemur 
eliam esse Mediolanensem, sive quia hz:ec secundum 
Hieronymi sententiam vere fuerit ex illis una, sive 
saltem quia hxc simul cum antistite suo Ambrosio in 
re tam gravi, tamque solemnibus firmata decretis, 
nullatenus a sedis apostolice judicio ac mandatis 
disseuserit ? Quauti profecto Ambrosius eam sedem 
fecerit, vel ex eo loco apertissime dignoscitur, quem 
hoc ipso libro quarto innuebat Petrus Damiani, ca- 
pite 10, numero 13, et Arnulfus, capite 17, numero 4, 
quique continetur ejusdem Ambrosii libro tertio De 
sacramentis capite 1. De consuetudine ibi disserebat 
lavandi baptizatorum pedes, Mediolani communiter 
eo tempore usitata, cum inquit : « Non ignoramus 
quod Ecclesia Romana hanc consuetudinem non 
habeat, cujus typum in. omnibus sequimur et formam. 
Hanc tamen consuetudinem non habet, ut pedes lavet. 
Vide ergo, ne forte propter multitudinem declinarit. 
Sunt tamen qui dicant et excusare conentur, quia hoc 
non in mysterio faciendum est, non in baptismate, 
non in regeneratione, sed quasi hospiti pedes lavandi 
sunt. Aliud est humilitatis, aliud sanctificationis. De- 
nique audi quia mysterium est et sanctificatio. Nisi 
lavero tibi pedes, non habebis mecum parlem. Hoc ideo 
dico, non quod alios reprehendam, sed mea officia 
ipse commendem. /n omnibus cupio sequi Ecclesiam 
Romanam, sed tamen et nos homines sensum habe- 
mus. Ideo, quod alibi rectius servatur, et nos recte 
custodimus. » Hactenus Ambrosius. Quem quidem 
locum examinans Baronius in ejusdem sancti Ambro- 
sil Vita, ad annum Christi trecentesimum octuagesi- 
mum quartum, in hzc verba disseruit : « Caeterum, 
ut aliquid obiter dicamus de eo quod spectat ad 
jejunium Sabbati, et alios aliquos ritus ecclesiasticos, 
etsi diverso modo ab usu Homanze Ecclesiz eos 
Ambrosius observavit, id quidem non eo animo fecit, 
quasi, suos tantum probans, illos despiceret. Audi 
quid ipse profiteatur, cum de ea re agens (libro ter- 
tio De sacramentis capite 1) hzc ait : « Non ignora- 
mus quod Ecclesía Romana hanc consuetudinem non 
habeat (lavandi scilicet pedes nuper baptizatis) cujus 


el sede quicunque dissentit, « non est re vera 
catholicus, quemadmodum beatus ait Ambrosius, » 
ut Arnulphus etíam nobis superius profitebatur, 
capite 17, numero 6, et capite 57, numero 12. Qui- 
bus utique verbis Arnulphus Orationem indicabat 
Ambrosii de obitu Satyri fratris sui, qua oratione, 
Si non ad verbum, certe tamen quoad rei veritatem, 
axioma illud expressum est. Illic enim de Satyro, 
posteaquam divinitus et maritimo naufragio incolumis 
enatasset in littus, haec habemus, Ambrosii ejusdem 
ore commendata: « Advocavit ad se episcopum, 
nec ullam veram putavit nisi vere fidei gratiam ; 
percontatusque ex eo est uírumnam cum episcopis 
catholicis, hoc est cum Romana Ecclesia, conveniret. 
Et forte ad id locorum in schismate regionis illius 
ecclesia erat. Lucifer enim se a nostra tunc temporis 
communione diviserat, et, quanquam pro fide exsu- 
lasset, et fidei sux reliquisset haeredes, non putavit 
tamen (Satyrus, et cum eo Ambrosius) fidem esse in 
schismate. Nam et si tidem erga Deum tenerent, tamen 
erga Dei Ecclesiam non tenebant; cujus patiebantur 
velut quosdam artus dividi, et membra lacerari. Ete- 
nim cum propter Ecclesiam Christus passus sit, et 
Christi corpus Ecclesia sit, non videtur ab his exhiberi 
Christo fides, a quibus evacuatur ejus passio, corpus- 
que distrahitur. » Et hzec quidem in presenti satis sint 
e propositis sanctorum Hieronymi simul et Ambrosii 
testimoniis. 

LX.Quod proxime subsequitur sancti Augustini, hac 
in urbe ab ipsomet Anibrosio baptizati, testimonium, 
ex ejus secundo de adulterinis conjugis libro, capite 
20, depromptum est, « Istos (inquit) qui virilem ex- 
cellentiam non putant nisi peccandi licentiam, quando 
terremus, ne adulterinis conjugiis haerendo pereant 
in :eternum, solemus eis proponere etiam continentiam 
clericorum, qui plerumque ad eamdem sarcinam sub- 
eundam capiuntur inviti, eamque susceptam usque ad 
debitum finem, Domino adjuvante, perducunt. Dicimus 
ergo eis : Quid, si et vos ad hoc subeundum populo- 
rum violentia caperemini? Nonne susceptum caste 
custodiretis officium, repente conversi ad impetrandas 
vires a Domino, de quibus nunquam antea cogitastis? 
Sed illos, inquiunt, honor plurimum consolatur. Re- 
spondemus: Et vos timor amplior moderetur. Si 
enim hoc multi Dej ministri repente atque inopi- 
nanter impositum susceperant, sperantes se illustrius 
in Christi hzreditate fulgere, quanto magis vos adul- 
teria cavendo vivere continenter debetis, metuentes 
non in regno Dei minus lucere, sed in gehennz igni- 
bus ardere ? Hzc atque hujusmodi eis, ut possumus, 
dicimus, qui, quoquo modo a se discedentibus, vel 
propter adulterium dimissis conjugibus suis, alias 
volunt ducere, et cum prohibentur, infirmitatem nobis 
carnis opponunt. » En igitur, quemadmodum Augus- 
tini tempore in Ecclesia Latina clerici communiter 


typum in omnibus sequimur el formam. » Et paulo) continentiam profiterentur, « sperantes se illustrius 


post : « In omnibus cupio sequi Ecclesiam Romanam, 
etc. Ejusmodi enim rituum varietates, modo catholi- 
cz fldei et charitatis unitas retineatur, et Sancta 
Romana Ecclesia, apostolica sedes, ut mater et ma- 
gistra omnium Ecclesiarum cognoscatur, nihil impe- 
diunt quominus omnes simus in Christo. » 

LIX. Certe autem, vice in contrarium versa, sa- 
crum Novi Testamenti ministerium non erat ejusmodi, 
ut Ambrosio videri posset alibi rectius quam in Eecle- 
sia Romana servatum, utque propterea recte ab ipso 
aliter quam in illa custodiri possel. Alibi enim (et 
apud paucos sane, ut jam vidimus) illud una cum 
matrimonii usu servabatur, sed contra sacros apos- 
tolorum et Niczenií concilii canones, contra singula- 
rem illam tanti ministerii prestantiam et sanctitatem, 
contra communem sanctorum Patrum consensum, ac 
denique contra ipsius Ecclesie. Romane sedisque 


in Christi hzreditate fulgere. » Sicut enim caste vi- 
vendo hicin terris altiorem quam conjugati profiteban- 
tur perfectionis gradum, sic etiam iu regno celorum 
precellentiorem beatitudinis gradum exspectare jure 
merito poterant. 

LXI. Supra quadringentesimum autem Christi an- 
num trigesimo Augustinus ad superos abiit, cum alioqui 
Hieronymusejusdem szeuli vigesimo,Ambrosius autem 
superioris seculi nonagesimo septimo przcessissent. 

LXII. Quo certius autem idipsum pro Ecclesia etiam 
constet Orientali, ecce nobis alios et idoneos pereadem 
tempora testes, ac sanctum in primis Gregorium, fidei 
conversationis, integritatis et sapienti: merito fratrem 
sancto Basilio dignissimum (sicut a Vincentio Liri- 
nensi celebratur in Libro adversus hzreses;, et e con- 
jugato episcopum Nyssenum, qui synodo illi adfuerat 
Constantinopolitane, quam numero 27 celebratam 


WQo- M TUACS YER 9 CA 


1001 


J. P. PURICELLI DISSERT. DE CONTINENTIA CLERIC. 


1002 


dicebamus anno trecentesimo octuagesimo primo, A capite 20, in sancti Laurentii Littz: archiepiscopi 


quique superstes etiam erat nonagesimo quarto. Hic 
nimirum in libro De virginitate, capite ultimo, sic 
inquit : « Quomodo Dei sacerdotio fungeris, qui ad 
hoc ipsum, ut munus offerres, unctus es ? Quomodo 
hzc ipsa Deo offerres, qui legi non obtemperas pro- 
hibenti ne sacra impurus faciat ? Ac si Deum tibi ap- 
parere expetis, quid caus: est cur Mosem non audias, 
qui populo edicit ut a nuptis purus sit, qui Dei as- 
pectum comprehendat ? » 

LXIII. Sanctus etiam Joaunes Chrysostomus ad 
archiepiscopalem Constantinopoleos cathedram eo- 
dem ipso assumptus est anno quo sanctus Ambro- 
sius ad beatam in ccelis mansionem, atque ad an- 
num usque quadragintesimum septimum supervi- 
xit. Homilia vero secunda de patientia Job hzc ille 
nobis scripta reliquit. « Dixit (apostolus Paulus) 
unius uxoris virum, non ea ratione ut id nunc in 
Ecclesia observetur. Oportet enim omni prorsus cas- 
titate sacerdotem ornatum esse. » 

LXIV. Ad eamdem vero pro clerici Orientalis cc- 
libatu sententiam pertinet concilium quoque illud 
quod idem Chrysostomus Constantinopolitana in urbe 
celebravit anno, ut bene computat Baronius, quadra- 
gentesimo : et de quo Palladius diaconus in Dialogo 
de Vita ejusdem sancti Chrysostomi abunde scripsit, 
capite 13 et 14. Inter alia multa sic ille : « Terciade- 
cima distributione (sive indictione, ut bene fuit a 
Baronio etiam observatum), venerunt Constantino- 
polim Asie episcopi, necessitatum ecclesiasticarum 
gratia, et nobiscum (quippe Palladius etíam ipse ibi 
tunc aderat) remorati sunt, presentibus et aliis epis- 
copis, ex Scythia quidem Theotimo, ex Thracia vero 
Ammone JEgyptio, et ex Galatia Arabiano, metropo- 
litis omnibus, ac senibus, qui viginti duorum episco- 
porum implebam numerum. Convenientibus autem 
omnibus et communicantibus, observato Eusebius 


p substantie exilitas non permfserit 


nostri Vita, quam typis anno Domini 1653 edidimus. 
Ejusmodi decretum auctoritate sancti pape Symma- 
chi conditum fuit anno quingentesimo secundo, et ab 
archiepiscopo illo nostro promulgatum illico fuit 
episcopis suis provincialibus; eoque tam ipsi quam 
presbyteri et diaconi jubebantur habere contubernales, 
tanquam pudicitize suze testes : quam utique pudici- 
tiam clerus etiam Mediolanensis per ea tempora 
profitebatur, jam inde scilicet e priscis et sancti 
Ambrosii temporibus perenniter conservatam. Attente 
igitur, si placet, caput illud legatur, sicut et cardi- 
nalis Baronii Annales ad annum illum Christi 502, 
articulo 32, et aliquot aliis subsequentibus. Nos inte- 
rim ex eo decreto hzc tantum recitamus : « Nullum 
ergo sacerdotum, antiquis et modernis legibus obse- 
quentem, nullumque Levitarum sine bene probata 
volumus in quocunque loci manere persona ; vel quem 

abere consortem, 
ipse concellaneus flat alterius. Publicum sit apud reli- 
giosos omne quod geritur ; clandestina repudietur 
obscuritas ; multos habeat actuum conscios, qui Deo 
debet innocentiam. Videant z:muli; quia qui testes 
adhibet, vult probari : male deprehensa judicetur 
conversatio, quze non optat agnosci. » Et paulo post : 
« Unde, mansuro cum Dei et redemptoris nostri or- 
dinatione, constituto sancimus, apostolice sedis beati 
Pelri vel presulis ejus auctoritate pape subniri, quae 
vitia desiderat radicitus amputari, ut nullus religio- 
sorum de memoratis ordinibus aliter quam prafati su- 
mus audeat conversari ; vel quicunque prasumpserint, 
cum amissione pudoris honorum damna sustineant. 
Quomodo grande malum est, dicatam Deo personani 
salutaribus monitis non parere. Nullus secum extra- 
neas habeal mulieres preter personas canonibus desi- 
nalas, ne agendo taliter, etiamsi vita sit innocens, 
damnum opinionis incurrat. » Hz: ex eo decreto. 


quidam Valentinopolitanus, episcopus congregato con- C Cujus quidem postrema clausula perspicuum est quam 


cilio, una Sabbati astitit, libellosque tradidit sy- 
nodo, preposito ut decuit Joannis nomine, contra 
Antoninum episcopum Ephesi, septem Capitula con- 
tinentes. » Hac igitur Capitula Palladius ex ordine 
sineillatim recitat, et inter illa sextum, his expressum 
verbis : Quod, cum uxor propric abrenuntiassel, rursus illi 
congressus est, filiosque ez ea procreavit. Cumque dein- 
ceps alia narrasset, nonnulla sic etiam adjecit : « Ju- 
bent itaque libellum recitari ; lectaque sunt memo- 
rata Capitula. Postea dicunt Joanni seniores episcopi : 
Etsi wnumquodque capitulum per se impium est, ei un- 
dique sacris legibus interdictum, ne tamen videamur 
in his qux? suggesta sunt nobis omne studium ponere, 
ab eo quod est horribilius dictu, fiat inquisitionis 
initium. Si enim illud inventum fuerit verum, nulla 
de capitulis reliquis erit controversia, cum capituli 
illius radix omnem pre se iniquitatis speciem ferat. 
Hec ibi Palladius. E quibus itidem apte opportu- 
neque Baronius ad eumdem annum sic monebat : 
« Unde et certior filas eorum qus superius inculcata 
sunt, etiam in Orientali Ecclesia conjugatos electos 
episcopos nonnisi uxore dimissa ordinari solitos, nec 
amplius ea uti. » Qua de re separatim ego quoque 
disserebam numero Ὁ] et 52. 

LXV. Postremum jam tandem hoc est, ut senten- 
tiam nostram, presenti capite comprobatam, eu 
etiam confirmemus decreto pontificio, cujus e sancto 
Ennodio Ticinensi episcopo mentionem faciebamus 


bene congruat cum eo Niceni concilii canone, quem 
numero 30 recitabamus, quamque apte huc etiam 
illud pertineat sancti Gregorii pape Magni pronun- 
tiatum libro septimo, epistola 39, ad Romanum Defen- 
sorem, his verbis : « Pervenit ad nos quosdam epis- 
coporum, sub praztextu quasi solatii, in una domo cum 
mulieribus conversari. Et ideo, ne per hoc aut sub- 
sannatoribus justa obtrectationis detur occasio, aut 
facilem antiquus humani generis inimicus mate- 
riam deceptionis assumat, hujus tibi serie precep- 
tionis injungimus ut strenuum te studeas et sollicitum 
exhibere. Et si quis episcoporum, quos commissi tibi 
patrimonii finis includit, cum mulieribus degunt, hoc 
omnino compescas, et de caxero eas illic habitare 
nullo modo patiaris ; exceptis eis quas sacrorum cano- 
num censura permitlit, id est, malre, amita, germana, 
et aliis hujusmodi, de quibus prava non possit esse sus- 

icio. Melius tamen faciunt, si etiam a talium se coha- 
bitatione contineant. Nam legitur quod beatus Augus- 
tinus nec cum sorore sua habitare consenserit, dicens : 
Qua cum sorore mea sunt, sorores mea non sunt. 
Docti ergo viri cautela, magna nobis esse debet ins- 
tructio. Nam incautz presumptionis est, quod fortis 
avet, minus validum non timere. Sapienter enim il- 
icita superat, qui didicerit etiam non uti concessis. » 
Hzc sanctus Gregorius ille papa, vere magnus, et Ec- 


clesie doctor eximius, hisque nos etiam presens ca- 


put leti jam tandem concludimus. 


eU θύννων 


PaTROL. CXLVII. 





| - 





INYRA ANNUM MLXXX-MXCV 


SANCTUS GERALDUS 


SILVZE-MAJORIS PRIMUS ABBAS ET FUNDATOR 


VITA S. GERALDI 


AUCTORE MONACHO ANONYMO SUB/EQUALI 
(Apud MapiLL. Acla SS. Bened.. 1X, 886, ex codd. mss. et Aprili Bollandiano-) 


OBSERVATIONES PRJEVLE 


1. Hujus beati abbatis nomen recentiores varie scri- A perhibebat miraculum patratum fuisse; » et num. 


bunt, alil quippe eum Geraldum aut Giraldum, 
nonnulli Girardum, plerique Gerardum vulgo appel- 
lant ; at in vetustioribus Vitee exemplaribus Geraldus 
constanter dicitur. Consentiunt Baldricus abhas tunc 
Burguliensis in variis epitaphiis quz ab eo statim 
post beati Geraldi mortem conscripta sunt, ac 
Stephanus Tornacensis episcopus, qui sermonem, 
hymnos, allaque in ejus festivitate canenda edidlt 
seculo proxime sequenti. Imo in vetustis monasterii 
Silvae-Majoris instrumentis, qua sane plurima super- 
sunt, et ex his nonnulla beati abbatis manu, aut eo 
dictante exarata, uno aut altero excepto in quo 
Geraudus dicitur, ubique Geraldus scriptus inveni- 
tur; ipse vero se Geraldus aut Giraudum constanter 
nuncupat. | 

2. Ejus Vitam duplicem habemus, utramque In 
monasterio Silvae-Majoris paulo post ipsius obitum 
scriptam. Auctoris, qui priorem edidit, nomen igno- 
tum est ; alterius scriptor in codice Corbeiensi, unde 
eam Henschenius se habuisse scribit , Christianus 
appellatur. Uterque monachus fuit, et quidem Sylvze- 
Majoris, uti ex earum contextu apparet; unde mi- 
rari subit priorem Vitam ab alterius editore nusquam 
fuisse laudatam, tametsi nihil fere habeat, exceptis 
paucis miraculis ad beati viri sepulcrum patratis, 
preter ea qua in priori Vita et quidem fusius enar- 
rantur. Idem posterioris Vitz&e auctor, num. 27, mi- 
raculum refert, quod, inquit, a Petro abbate hujus 
loci septimo « scripto traditum » fuerat, quod qui- 


sequenti : « Aliud quoque miraculi genus praefatus 
abbas Petrus narrabat. » Deinde idem auctor, num. 
32, testatur ea miracula que enarravit, se ab aliis 
« qul ea certissime viderant et audierant, » acce- 
pisse. Quod Petro minime convenit, siquidem ea 
ipse coram positus viderat et propriis auribus au- 
dierat. An vero posterior ille auctor verbis illis 
quibus miraculum a Petro abbate scriptum laudat 
designare voluerit Vitam priorem quam a Petro 
abbate scriptam existimasset, non licet divinare. 
Certe prioris illlus Vite auctor, quisquis tandem 
fuerit, nusquam ullum Petri scriptum de beati Ge- 
raldi miraculis memoravit, nec, si aliquando aliquod 
exstiterit, ad posterorum memoriam pervenit. Cste- 


prum preter duos illos auctores, beati Geraldi Vitam 


scripsit Joannes a Guisia, beati Vincentii Laudu- 
nensis seculo decimo quarto exeunte abbas; sed 
hsec Vita nihil aliud est quam prioris Vitaa compea- 
dium. Ex his priorem Vitam damus ad codices tres 
exactam ; secundam habes apud Bollandianos. De 
Baldrico et aliis auctoribus, qui beatum Geraldum 
data occasione celebrarunt, inferius nonnibil dice- 
mus. At mirari subit ambos ejus Vita scriptores : 
qui in Silva-Majori vixerunt, nihil fere de beat 
abbatis in illo monasterio preclare gestis dixisse. 
Quare visum est paulo fusius de iis agere, maxime 
de ejus instituti in varias provincias propagatione, 
qua ipso adhuc superstite, ut pàtet ex variis instru- 
mentis, facta est. Sed prius agendum paucis est de 


dem miracuium, cum in priori Vita, num. 30, ha- (ejus ad Sancti Medardi abbatíam electione , quod 


beatur, nonnemo suspicari posset Petrum ab isto 


laudatum prima Vit: auctorem fuisse, hunc scilicet 
ipsum, qui a beato Geraldo in monachum receptus, 
ejus postea capellanus, ac tandem state jam gran- 
davus septimus fuit Silve-Majoris abbas. At quomi- 
nus id admittamus duo potissimum obstant. Pri- 
mum, quod prioris illius Vite auctor Petrum ipsum 
passim laudát. Petrus, inquit, num. 28, multa 
de ejus (sancti Geraldi) mirabilibus referens, tale 


nonnulli eam in dubium revocare non vereantur. 

3. Testis est Lisiardus, seu potius Hariulfus, in 
Vita saneti Arnulüi episcopi Suessionensis, quam 
supra ad annum 1087 edidimus, beatum Geraldum 
in abbatem Sancti Medardi Suessionensis , post 
ipsius Arnulfi abdicationem electum fuisse. Id tamen 
inficiantur recentiores nonnulli, quod ejus electionis 
nulla in duabus beati Geraldi Vitis mentio occurrat, 
imo nec in ullis Silvze-Majoris monumentis, ubi 





1000 


S. GERALDI ABBATIS SILVAE-MAJORIS VITA. — OBSERVAT. PRUEVLE, 


1006 


lamen non pauca supersunt, in quibus ipse Geraldus A aliquod facessit, qui locum in quo monasterium 


testatur se, dimisso Sancti Vincentii monasterii 
Laudunensis regimine, post varias peregrinationes, 
que in utraque Vita singillatim recensentur, in 
Aquitaniam pervenisse, Hugo Menardus, qui in 
observationibus ad Martyrologium Benedictinum ad 
diem quintam Aprilis hunc Vite sancti Arnulfi locum 
laudat, innuit hunc locum de sancto Geraldo ad 
Suessionensem abbatiam electo ab amanuensibus 
additum fuisse, quod nihil, inquit, in Vita sancli 
Geraldi simile reperiatur. At conjecture huic con- 
tradicit veterum codicum auctoritas, ad quos Vitam 
beati Arnulfl contulimus, in quibus omnibus beati 
Geraldi , qui postea Silvze-Majoris jn. Aquitania 
monasterii auctor fuit, ad Sancti Medardi regimen 


&truebatur sibi volebat vindicare, quod unus e suis 
monachis illum, concedente Ermentrude matrona, 
aliquandiu inhabitasset. At ille causa cecidit, Qua 
vero ratione Geraldus illum tandem plene obtinuerit, 
ex ipsiusmet narratione, quad jn Chartario Silvensi 
habetur, accipiendum est. 


« Cum, inquit, ego Geraldus, licet indigne, abbas 
appellatus, primum in &Silvam-Majorem venissem 
cum commilitonibus meis, et in loco, qui antiquitus 
appellatus est Altus-Villaria, nobis remanere placuis- 
Set, quassivimus possessores loci ipsius, ut ipsorum 
concessione ibi habitare possemus, Erat quidam vir, 
nomine Autgerius de Rions, cujus erat ipsius allodii 


electio iisdem verbis atque eodem modo describitur. B medietas, nam ulterius medietatis multi participes 


Porro Lisiardus qui hanc Vitam recognovit, et 
Hariulfus, primus ejus auctor, beatis Arnulfo et 
Geraldo equales fuere, et utrique, uti conjicere est, 
non ignoti. Lisiardus quippe, beati Arnulfi discipulus 
et ab eo in subdiaconum ordinatus apud Suessionas 
erat hoc ipso tempore quo Geraldus in abbatem 
Saneti Medardi electus fuisse dicitur. Huriulfus vero 
apud Centulam, ubi vitam monasticam professus 
est, morabatur, Geraldo apud Corbeiam mongesterii 
negotia tunc temporis procurante. Non itaque de 
hac eleetione dubitare licet; at facile crediderim 
Geraldum hujus abbatie possessionem nunquam 
iniisse ; prohibente seilicet Pontio monasterii inva- 
sore, qui Berte regine potenti fretus, beatum 


erant; sed ad ipsum Aultgerium justitia et decima 
totius allodii pertinebant, Hic itaque Autgerius, di- 
vina inspiratione praventus, quidquid in ipso allodio 
habebat nobis donavit. Similiter Olivarius de Turre 
et fratres ejus Guillelmus Guilfrandi, et Arnaldus , 
Ostendus quoque et Bonzfusus de sancto Severino, 
et 411} plurimi, qui partem clamabant in ipso allodio, 
quidquid ibi habebant libere nobis donaverunt. Inter 
quos quaedam matrona fuit, nomine Ermengardis 
de Gistris, quae etiam partem suam nobis dedit. 
Sed hzc matrona in hac sua parte habitationem 
dederat cuidam monacho Malliaceneis conobii , 
&olitariam vitam ducere volenti, ea tamen, ut fere- 
batur, conditione, quandiu ibi voluisset habitare: 


virum exturbavit. Nec plura innuere videtur auctor G qui cum ἰδὲ habitare coepisset, ac oratorium de 


Vite sancti Arnulfi. Unde mirum non est si Vita 
beati Geraldi scriptores, imo et ipse Geraldus, ele» 
clionis hujus nusquam meminerint, quam nemps 
commemorare nihil intererat. Nam Geraldus 86 
monasterii regimen nunquam admissus, nihil ἰδ] 
memoratu dignum agere potuit, quod a Vitae seripto- 
ribus enarraretur ; cum vero ea tantummodo ipse 
Geraldus in instrumentis Silva-Majoris scripserit , 
que post abdicatam Laudunensem abbatiam ei 
contigerapt, nihil de illa ad monasterium Sancti 
Medardi electione dicere debuit, que verisimilius 
facia videtur ante hane abdicationem, cum monpa- 
ehorum suorum infidelitatis perteesus de loci multa- 
long cogitaret. Utriusque enim Vitge auctor eum, 
dimisso Laudunensis monasteri regimine, statim 
abiisse commemorant ; addit secunde Vitg auctor, 
id a Geraldo factum fuisse, ut ad eremum se con. 
ferret. Sed de ejus apud Silvam-Majorem gestis 
modo ageudum est. 

4. Praeter ea qua de beati Geraldi in Aquitaniam 
adventu, et Silve-Majoris monasterii initis habet 
auetor Vite, multa discimus ex veteribus ejusdem 
loci instrumentis, quc ipsius sancti viri curjs ex- 
arata sunt. in eorum uno exponitur quo pacto pius 
abbas loei fundum aequisierit líberalitate Ogerii 
aliorumque virorum nobilium, qui sponte ipsum 
loeum in tanti viri favorem Deo consecandum obtu. 
lemot. Unicus Drogo Malliacensis abbas negotium 


terra fecisset, locus ipse ad manendum illi displi- 
cuit, habitationemque in alio territorio mutavit, ac 
ipsam capellam, quam fecerat, desertari permisit, 
Ilic cum audisset quod nobis totum allodium dona- 
fum esset, nec &ua partienla excepta fuisset, abiit 
ad suum abbatem, nomine Drogonem, reique gesta 
illi indicavit ordinem. Qui abbas ad concilium ve- 
nil, quod eo tempore in Burdigalensi urbe fuit, ac 
de nobis quod ecclesi: sug possessionem invasisse- 
mus ibi querimoniam fecit, At nos magis volentes 
omnia relinquere quam quidquam cum lite reii- 
nere, quippe qui nostra dimiseramus, pro acqui- 
renda pace rogavimus domnum Amatum Romanum 
legatum, ac domnum Guillelmum magne memoria 
Aquitanie ducem comitemque Pictayensem, cujus 
consilio et auxilio in predicto loco remanseramus , 
quatenus illi ab ipso abbate imperrarent ut ipsam 
pertienlam nobis cum pace dimilteret, unde videlicet 
nihil proficui haberet, nec magis ibi ferarum quam 
hominum ac Deo servientium habitationem diligeret. 
Sed ille ab his et ab aliis pluribus episcopis et bonis 
viris postulatus respondit se hoc facere non posse sine 
fratrum sui monasterii concessione. Tunc domnus 
Amatus cum eo ad Malliacense coenobium perrexit, 
secumque unum de nostris monachis, nomine Lithe- 
rium, duxit. Cumque (fratres ipsius loci in capitolio 
congregati essent ante domnum Drogonem suum 
abbatem, indieavit domnus Amatus coram omnibüs 


1007 


S. GERALDI ABBATIS SYLV/E-MAJORIS 


1005 


nostram petitionem ; qui primum quidem valdeA vire, Sed et hoc stabilitum est ab ipso, eodem 


contradixerunt. Sed tandem convicti ratione, quod 
non esset charitati simile ut id contradicerent, ad 
Dei servitium, unde nullum haberent subsidium, 
assensum prebuerunt. Itaque domnus Drogo abbas 
cum consensu monachorum quidquid in ipso nobis 
donato allodio clamabat dimisit; nobisque liberum 
concessit, presente domno Amato cardinali Romano 
cum capellanis suis Litgerio et Artaldo, et monacho 
nostro Litherio cum famulo suo Erluino. » 

5. Adepta itaque plena et libera Silvensis territorii 
possessione Geraldus, Burdigalensem archiepisco- 
pum, in cujus erat dicecesi, adiit, ut ab eo monaste- 
rii sui libertatem obtineret. Facilem tam sancti viri 
precibus assensum prebuit pius antistes, eique 


precante Willelmo, ut si quandoque, disponente 
Christo , villa creverit, nihilominus in ea ar- 
chiepiscopus , vel quilibet minister ejus, quid- 
quam habeat juris nec in clericis nec in laicis; 
sed omnia referantur ad abbatis dispositionem vel 
congregationis. Hoc etiam sibi nobisque providit, ut 
nihilominus ecclesiarum consecrationem, sacrosque 
ordines, vel chrisma ab archiepiscopo accipiamus, 
cum necesse fuerit. Sed hac constitutio iterum ab 
eodem firmata est in proximo concilio, praesentibus 
Romanis legatis Hugone atque Amato, multoque 
aliorum episcoporum collegio. Hoc quoque delfini- 
tum est ut, si quis hoc, decretum violare tentaverit, 
se sciat excommunicatum, donec satisfecerit, tam 


amplissimum privilegium concessit: quod, ne in Bab archiepiscopo quam ab omnibus qui fuerunt in 


posterum violaretur, in concilio Burdigalensi ab aliis 
pontificibus et abbatibus confirmari curavit. Id ipsum 
narrat beatus abbas in notitia ea de re facta, quam 
in Chartario mouasterii ad posterorum memoriam 
describi curavit sub hac forma : 

« Omnia orta occidunt, et aucta senescunt, nec 
multum hominis tempus protenditur, ejusque me- 


moria brevissima probatur; sed oblivio ne prorsus 


preterita absorbeat, necesse est ut rerum gestarum 
notitiam littera retineat, quatenus quid sit mutabile 
futuros non lateat. Igitur hoc presens non ignoret 
Ecclesia, sed nec posteritas hinc hxreat ambigua, 
quod nostra gestum est presentia. Ego itaque 
Geraldus Deo largiente abbas, quamvis indignus, 


concilio. Necnon et hoc, consulente domno Amato, 
constituimus ut hoc cenobium solummodo Romanz 
foret Ecclesi? subjectum, obque sui tutelam domno 
apostolico singulos annos solveret munus quinque 
solidorum. At ego jam descendens in defectum tatis 
decrepit» , jamjam curam monachorum cupiebam 
dimittere, atque minus utilis meliori cedere. Verum 
domnus Amatus a nostris rogatus fratribus, licet 
totis resisterem nisibus, tamen mihi ex parte domni 
apostolici testatus obedientiam, eorum commendavit 
providentiam. Acta est vero supradicta confirmauo 
Burdigalensi civitate in concilio, anno ab Incarua- 
tione Domini 1080, indictione 11, epacta xxvi, ix 
Nonas Octobris, viu anno VII Gregorii papa, 


diu optaveram eripi] de mundanis fluctibus, quibus C Philippo ia Francia regnante. S. Willelmi Aquita- 


contundebar acrius quam fragilis ferre posset ani- 
mus. Ceterum subjecti mihi minus obediebant, nec 
eorum ferrea molliri pectora quiverant, quos quidem 
sccularia plus nimio negotia induruerant. Denique, 
monstrante divina clementia portum salutis, placuit 
animo antra petere solitudinis, ubi nulla esset 8261: 
laris habitatio hominis. Itáque commendata episcopo 
cura commissi gregis, egressus sum de monasterio 
(S. Vincentii Laudun.) comitantibus paucis, ignorans 
omnino quo cursus foret itineris. Sed tandem 
Domino ducente, quippe qui nunquam abest speran- 
tibus in se, pervenimus ad domnum Willelmum 
Pictavensem comitem , virum apprime nobilem , 
totius quoque Aquitani; ducem, qui lucum attribuit 


niensi ducis. Confirma ]- hoc Deus. Ego Amatus 
apostolicz:e sedis legatus confirmo ]. Ego Hugo 
sedis apostolice legatus confirmo -. Ego Goceli- 
nus Burdigalensis archiepiscopus presente con- 
cilio concedo et confirmo -:. S. Rodulfi Turonen- 
sis archiepiscopi. S. Willelmi Auxiensis archiepi- 
scopi. S. Bosonis Santonensis episcopi. S. Ademari 
Engolismensis episcopi. S. Willelmi Petragoricensis 
episcopi. S. Raymundi Vasatensis episcopi. S. Hu- 
gonis Bigorrensis episcopi. S. Donaldi Agennensis 
episcopi. S. Petri Adurensis episcopi. S. Odonis ab- 
batis Saneti Joannis (Angeríacensis). S. Drogonis 
Malliacensis abbatis, S. Raynaldi Sancti Cypriani 
(Pictav.) abbatis. S. Bertrandi Sancti Juliani [/. Ju- 


nobis congruum , Siiva-Major nuncupatum. Quod D niani Nobiliaci] abbatis. S. Hidelberti Nantulliacensis 


allodium ita nobis ab illo absolutum redditur ut a 
nullo ibi quidquam juris requiratur, sicut etiam alia 
chartala testatur. Cum ergo ibi vellem incipere mo- 
nasterium, perrexi ad domnum Goscelinum Burdi- 
galensem archiepiscopum , in cujus episcopatu 
predictum erat allodium, ejus quidem rogaturus 
beneficium. Qui, interveniente prefato duce, jam 
inceptum monasterium ita omni donavit libertate 
ut nee ipse, nec alius post eum, non archiepiscopus. 
non archidiaconus, non archipresbyter, non cujusii- 
bet ordinis persona aliquod in eo jus vel dominatio- 
nem possit habere, quatenus ibi degentes monachi 
absque ulla inquietudine libere possent Deo ser- 


abbatis. S. Fulchradii Sancti Salvatoris (Blaviz) 
abbatis. S. Achelini, Gocelini Burdigalensis Ecclesie 
archidiaconi. » 

6. Hoc ipso anno 1080 multi regionis vicinz viri 
nobiles pontiflcum in Silvaàm-Majorem studium :zmu- 
lati et Guillelmi Aquitanie ducis exemplo incitati, 
omnimodam Ecclesie Silvensi, quam Geraldus exci- 
tabat, libertatem unanimi consensu donaverunt, 
« ut, inquiunt, terrenis imperiis absoluta soli Deo 
serviat secura. » Id ipsum testantur in veteri instru- 
mento, quod ex chartario Silvensi Stephanotius 
noster descripsit. Ibi quippe adducto Wiltelmi seu 
Widonis Pictaviensium comitis et totius Aquitanie 


1009 


VITA. — OBSERVAT. PRJEVLE. 


1010 


ducís exemplo, qui consentientibus et volentibus A Aquitania solum aut in Vasconia, sed etiam in tota 


cunctis suze militie nobilibus » idem prestiterat, 
laudato etiam concilii Burdigalensis decreto, quo a 
sedis apostolici legatis aliisque episcopis sancitum 
fuerat ne quis sub anathematis interminatione mo- 
nasterii Silve-Majoris libertatem violaret, hanc se 
libertatis concessionem acceptare et laudare declarant, 
imo ne in posterum aliqua circa hujus immunitatis 
usum difficultas suboriatur, quibus polissimum ca- 
pitibus illa concludatur declarant. Sic instrumentum 
rem exponit : « Necesse est ut breviter dicamus que 
sit illa libertas, quodve salvamentum quod ipsi Ec- 
clesi:e ἃ praefatis viris est traditum, ut scilicet nemo 
preter abbatem et monachos in toto allodio ad eam- 
dem ecclesiam pertinente, quidquam juris vel domi- 


Gallia, in Belgio, in Anglia, in Navarra et aliis 
Hispaniarum provinciis, in quas fere omnes regiones, 
vivente adhuc Geraldo, propagata fuit. Quz loca 
szculo sequenti Silvee-Majori subdita erant singilla- 
tim recenset Celestinus papa in bulla ad Petrum ab- 
batem anno 1197 data; sed de iis solummodo agere 
visum est quorum initia ipse Geraldus in monasterii 
sui chartario describi curavit. 

8. Paulo post Silve-Majoris monasterii constru- 
ctionem Geraldus ipse fundamenta jecit ccnobioli 
de Trajecto ad Garumne ripam siti, loci fundum 
suppeditante Raymundo-Willelmi, ut ex fundationis 
charta patet, qua is ipse Raymundus dat « domno 
Geraldo primo Silvz-Majoris abbati partem allodii 


nationis sive advocationis in ulla prorsus re habeat, » B de Trajecto super ripam Garumnz, ubi possit fleri 


etc. Ex iis viris nobilibus illustríores recensentur, 
Petrus vicecomes de Gavarreto, qui hanc libertatem 
«cum omni sui exercitus collegio » confirmavit. Guil- 
lelmus Amanei (d'Amanjeu) , qui idem prszstitit , 
« laudantibus, inquit, omnibus nostre regionis no- 
bilibus. » Cum eo subscripsere Bernardus frater 
ejus, Bernardus de Rionz et Vidianus ejus frater, 
Arnaldus, Raymundus de Bordis, Boso de Montrem- 
blant et Bernardus de Scutiano  (d'Escoussans). 
Preter hos omnes Bernardus de Boivilla vicecomes, 
Arnaldus de Blancaforto aliique multi nobiles milites, 
qui ibi aderant, sese futuros Ecclesie Silvs-Majoris 
defensores, etc., adversus quoslibet spoponderunt. 
Eamdem Silvensis monasterii libertatem cum jure- 
jurando super sacra Evangelia prestito solemniter 
confirmatur die sancto Pasche iidem, aut certe 
eorum posteri, cum aliis totius regionis viris nobili- 
bus, sub Gaufrido abbate sexto. Has omnes posses- 
siones et immunitates confirmarunt sequentibus 
temporibus Aquitaniz duces et aliis proceres. Accessit 
etiam sedis apostolice auctoritas, ut ex bullis 
Alexandri, Lucii, Celestini et aliorum Romanorum 
pontificum patet, sed hzc fusius persequi ad presens 
institutum nihil attinet, qui beati Geraldi gesta illu- 
strare suscepimus, non M Historiam  Silv:e-Majoris 
exhibere. 

7. Geraldi itaque ac discipulorum ejus sanctitatis 
fama brevi Aquitaniam pervagata, in dissitas quoque 
et externas provincias pervolavit, multique ad no- 
vum monasterium convolarunt, ut ibi sub tanti Pa- 
tris disciplina, abjectis seculi pompis, Christo mili- 
tarent. Alii vero, quibus id non licebat, sua saltem 
Deo consecraverunt, praediorum et facultatum facta 
monasterio donatione. Sed cum tantam discipulorum 
multitudinem capere non potuisset unius monasterii 
angustia, et quidem fraudande non erant tanto 
virtutis exemplo alie provincie,) in vicinis primum 
regionibus excitata fuere monasteria pro Silvensibus 
monachis, tum etiam in dissitis, quae beatus Gerar- 
dus, transmissis illuc discipulorum suorum coloniis, 
in accurata regulze Benedictine observatione florere 
fecit; atque hzc prima fuere congregationis Silven- 
sis initia, qua postmodum celebris fuit non in 


monasterium cum suis officinis, hortisque et poma- 
riis, ac discursu a flumine usque ad proximam pa- 
ludem molendini. » Hanc chartam idem vir nobilis 
« cum omnibus filiis suis super altare Dei Genitricis 
et sanctorum apostolorum Simonis et Juda, » id est 
ipsius ecclesi? Silvze-Majoris, posuit ad majoris fir- 
mitatem ; Willelmus vero Aquitanorum dux eamdem 
huic nove colonie « salvitatem » dedit, quam ipse 
et aliis proceres Silvae Majori concesserant. 

9. Haud diu postea Petrus vicecomes Gavarrensis 
in predio suo, « Gavaret » dicto, monasterium ex- 
truxit in honorem Sancti Sepulcri, quod compluri- 
bus terris et redditibus dotatum subjectum esse voluit 
« domno Giraldo » ejusque successoribus Silvz-Ma- 
joris abbaiibus; ita ut, inquit ille in fundationis 
charta, « semper abbas Silvz-Majoris sit abbas San- 
cti Sepulcri, et qualis religio et vita ibi tenetur, 
talem faciat et hic teneri; et qualem potestatem 
habet in illius ecclesie monachis, rebus et posses- 
sionibus, talem habeat et in istius, quatenus semper 
locus Silvze-Majoris et Sancti Sepulcri in Dei servi- 
tio et bona religione unum sint; pariterque pauper- 
tatem et abundantiam patiantur, salva auctoritate 
archiepiscopi Auxiensis et episcopi Adurensis. » 


.Charte subscripserunt Willelmus archiepiscopus 


Auxiensis, Petrus Adurensis episcopus, Arnaldus 
Rotgerius donatoris frater, Stephanus de Calmonte 
(Caumont), Raymundus, Guillelmus de Mezerolis, 
Petrus de Vico, Amanevus de Tillieto, Odo de Par- 


D diliaco, etc. Eamdem donationem solemniter con- 


firmavit Petrus fundatoris filius, cujus rei notitia 
habetur in Chartario Silvensi, quam hic exhibere 
nemini fore ingratum speramus. « Petrus Gavarren- 
sis vicecomes Petri vicecomitis filius, summa cum 
devotione monasterium, quod Silva-Major dicitur, 
veniens, beneficia loci et orationes ab abbate G. et 
celeris fratribus suppliciter postulavit. Huic vero 
tam laudabili petitioni tam abbas quam congregatio 
fratrum libentissime prebentes assensum, capitulum 
introduxerunt, atque ibi cum libro, ut moris est, 
beneficii investituram praebuerunt. 1pse autem nihil 
cunctatus, loco et hora eadem dedit et concessit 
ipsis quidquid pater suus antea dederat, id est mo- 


1011 


S. GERALDI ABBATIS SILV -MAJORIS 


1019 


nasterium Gavarreti eum omnibus appendícfis suis À habitum religionis accipiens, pristinz sanitati illico 


tam acquisitis quam acquirendis. » Ex aliis item 
chartis patet Gavarretenses vicecomites in monaste- 
rium Sancti Sepulcri admodum liberales fuisse. Quin 
et paulo post beati Geraldi obitum, sub Gaufridi 
abbatis regimine, Agnes vicecomitissa parthenonem 
Juxta virorum monasterium condidit, ubi monialis 
facta est. Porro etsi in plerisque ejusmodi chartis 
nullus exprimatur anuus, primam tamen hujus loci 
fundationem ante annus 1092 factam fuisse ex hoc 
patet quod Petrus episcopus Adurensis qui ei sub- 
scripsit, et nonnulla eidem monasterio contulisse 
dicitur in altera charta, hoc ipso anno 1092 ad su- 
.peros abiisse dicatur in veteri Necrologio monaste- 
rii Sancti Severi In capite Vasconiz, in quo legitur: 


redditus est. » Recensentnr postea varía donationes, 
quas Fulco Garmundi pater, Hauvinus ejus frater, 
aliique viri nobiles, viso hoc miraculo, ecclesie 
Neronis-Ville, que ibidem « divina manu conse- 
crata » dicitur, fecerunt. 

12. Haud minus celebris erat apud Aurelianos 
Geraldi ejusque discipulorum fama, quz multorum 
conversioni occasionem praebuisse dicitur, et ere- 
ctloni monasterii Sedis-Meri (Semoy), haud longe ab 
hac urbe siti. Quod a Tecelino viro nobili his tem- 
poribus excitatum est, data Silvensibus monachis 
Sancti Bartholomel ecclesia, cum multis possessio- 
nibus ad sustentandos monachos e Silva-Majori ex- 
citos, qui Ibi deinceps usque ad nostram ferme :ta- 


« Idibus Junii depositio domni Petri Adurensis epi- B tem perseverarunt. Hic locus modo in prioratum, ut 
scopi bon: memoriz, anno 1092.» Ceterum virginum — vocant, simplicem redactus etiamnunc Silvae Majorl 
Gavarretense monasterium sxculo xiv monasterio subjectus est, sed vix supersunt exigua antiqui mo- 
virorum, cui vicinum erat, unitum fuisse creditur,  nastérii rudera. Varias eidem loco ab Alberto Tece- 
Istud vero a Calvinianis direptum exinde monachos lini filio, aliisque viris nobilibus deinceps donationes 
non aluit. Superest tamen hodleque ecclesia satis factas, exhibet chartarium Silvense. « Domos, viri- 
ampla et culta cum priore, qui aliquot sacerdotes ad  darium, curtem, » ete., apud Aurelianos vivente 
divina officia uteunque explenda ibi sustentat. Gaba- — adhuc sancto Geraldo habuerunt Silvenses monachi, 
retum porro oppidum est in Wasconia hodierna, olim — ut discimus ex veteri notitia ab ipso Geraldo facta, 
Adureusis diccesis, postea vero, reclamantibus licet in qua testatur 'Theodericum se huc transmisisse, 
Adurensibus, Auxitane attributum. ut aliquot monasterii sui possessiones ἃ calumniato- 

10. Ad eumdem annum 1092 revocari debent initia ribus vindicaret; sic quippe habet : 
monasterii Beati Nicolai in insula de Rugiana « In Christi nomine, ego Giraudus, humilis abbas 
(Royans) in finibus Santonum, cui exstruendo locum — Sanct» Maris monasterii Silve-Majoris, notum fieri 
aptum, et multas possessiones ad ejus dotationem c "lo fidelibus sanctz? Del Ecclesie, tam preesefitibus 
monachis Silvz-Majoris suppeditavit Elias de Didonia " quam futuris, quod quidam frater, nomine Theoderi- 
cum uxore sua Avicia et filiis Galtero, Gifardo et Elia. cus, fllius Anselmi, despecta quam exercebat mundi 
Laudatum annum prefert charta donationis, qux: in — militia, salvationem anima su:e quzrens ad nos con- 
ipso Rugiano castello data est anno 1092, indict. xv. fugit, et devote susceptus est. Contulit etiam cum 
Presentes inter alios aderant « Stephanus abbas et persona sui, quam Deo et sanctze Mari: et sancto Be- 
eremita de Cordano insula, » et Herlegius prior Silvze-  nedicto per manus nostras obtuli!, de rebus suis et 
Majoris cum aliis multis, quos recensere singillatim — parentum suorum, przter id quod secum attulit, Au- 
nihil interest. relianis civitate domos cum viridsrio et curte et ter- 

1l. lisdem temporibus Dimo vir nobilis cum uxore ram adjacentem, quam tenebat. In ipso etiam pro- 
sua et liberis concessit monasterio Silvz;-Majoris spectu civitatis vinearum arpennos septem... Non 
ecclesiam Sancti Petri de Neronis-Villa, in dicecesi multo vero temporis labente curriculo, mater illius 
Senonensi sltam, ubi monachi aliquot instituti fue- οἱ frater cuidam patri harum rerum injuriosam in- 


runt. Hanc fundationem tempore beati Geraldi fa- 
ctam fuisse colligimus ex consensu Richerii Seno- 
nensis archiepiscopi, qui anno 1096 vita functus 
est. Hujus autem loci facultates augendi occasionem 
prebuit insigne miraculum, quod in veteri notitia 
Chartarii Silvensis, absque ulla temporis nota, his 
verbis refertur. « Fuit quidam miles, nomine Fulco 
Faicus, qui habuit quemdam filium clericum, no- 
mine Garmundum. Hic cum in adolescentia sua sz- 
cularis vitse actibus superflue intentus, omnium 
carnis voluptatum se jugo supposulsset, et, quod 
est gravius, in Simoniacam heresim delapsus con- 
tra Del voluntatem illicita multa perpetrasset; tan- 
dem gravi dolore membrorum percussus, mortem 
esse vicinam «smstimans, ecclesie Sancte Maris 
Majoris-Silv:? et Ecclesie Sancti Petri Neronis-Villze 
selpsum donavit, et a quodam monacho loci illius 


jecerunt calumniam ; unde ego abbas et fratres mei 
misimus ipsum confratrem nostrum Theodericum, 


put quod monasterio beate Mariz contulerat, plene 


acquietaret.' Factum est ita gratia Dei. » etc. Fur- 
num in eadem civitate situm, et alias possessiones 
in vicinis vicis sitas eidem monasterio contulit 
Gelduinus Philippi regis familiaris, ut ex altera 
notitia discimus sic rem exponente. » Quidam de 
familia domini Philippi Francorum regis Gelduinus 
nomine, ipso rege consentiente et consulente, omnem 
mundi gloriam reliquit, ac se suaque ecclesiz Silve- 
Majoris tradidit, habitumque sanctz? conversationis 
e domno Giraldo, primo ejusdem loci abbate susce- 
pit. Hic ergo, » etc. ubi recensentur res ab ips 
Gelduino collatz. 

13. Anno 1083 Philippus Francorum rex regni 
sui anno 23 dedit « ecclesie Sancte Marix matris 


1013 


VITA. — OBSERVAT. PRUEVLE. 


1014 


Domini, qus dicitur Silva-Major, » capellam Sancti A egerit, ad abbatem 8 1γν4- ΜΑ]0Ὁ 8 ipse veniat, qui 


Leodegarii in silva Lesgia (/'Esgwe), cuni suis ap- 
pendiciis. Regie charte subscribunt majores regni 
officiales, eam vero relegit Gislebertus regis clericus 
ad vicem Gosfridi cancellarii et Parisiorum episcopi. 
In aitera charta Philippus hoc se fecisse testatur, 
cum multa de sancta monachorum Silvz-Dei con« 
versatione audisset a duobus monachis, quos ipse 
domnus Giraudus primus loci abbas miserat; sed 
note chronologic&, qus in posterioris hujus charta 
apographo nostro habentur, mendoss sunt. Mona- 
chos vero Silva-Majoris jam tunc, vel saltem paulo 
post ibi institutos fuisse constat. Et quidem in Bulla 
Coelestini ΠῚ sseeculo sequenti data, inter alios re- 
censentur « prioratus sancti Leodegarii et sancti 


Pauli de nemore et Bellavallis in dioecesi Suessio- B 


nensi. » 

14. Verum his omnibus celebrior fuit Sancti Dio- 
nysii prope Montes in Hannonia fundatio, quam 805 
batiam Sancto Geraldo, ejusque successoribus sub- 
jectam voluit esse Richildis Flandrensium comitissa, 
loci conditrix. Huc proferre juvat fundationis tabu- 
las ex Chartario Silvensi. 

« Ego Richildis comitissa, mater Balduini comitis 
filii magni Balduini, qui tenuit principatum utrius- 
que scilicet Flandrensis et Halnocensis (Hainaut) 
pagi, cernens totum mundum ruere ad occasum, 
atque cunctos mortales magis subditos peccatorum 
tenebris quam veritatis luci, cepi tractare de salute 
mes meique filli anims, quomodo possemus san- 
cie matris Ecclesie casum relevando oculis Judicis 
placere superni, Talia mihi sepe cogitanti ac inge- 


male acta corrigat ; similiter et monachus qui abbati 
rebellis fuerit. Ut. autem hsec auctorizabiliora ha- 
beantur, nobilium virorum testimonio roborantur, 
quorum nomina subnotantur: S. Geraldi Camera- 
censis episcopi. S. Anselmi de Ribodimonte; S. 
Balduini de Tornaco ; S. Gisleberti prepositi de Ni- 
vella, aliorumque multorum, qui huic assertionl in- 
terfuerunt. 

« Acta sunt itaque hxc anno ab Incarnatione Do- 
mini 1082, indictione v, epacta xvi, concurrente 
v. imperante Heinrieo Romanorum rege. S. Balduini 
comitis, S. Richildis matris ejus. » Superest hodie- 
que monasterium Sancti Dionysii in Brocaria (Jro- 
queroy) celebre prope Montes Hannonis: urbem. 

1b. Paulo post beati Geraldi obitum IIugo comes 
Regitestensis (Hetel) Noveiense monasterium con- 
didit, in quo instituti sunt monachi Silvenses, quod 
hactenus sub príoratus, multis abbatlis preferendi , 
titulo subsistit Silvee-Majoris subjectum. Situm est 
haud procul a Regiteste Remensis diccesis oppido , 
hodie a RR. Patribus congregationis Sancti Vitoni 
inhabitatum. In vicinas quoque dicceses, id est per 
totam Belgicam 11, seu provinciam Remensem, pro- 
pagata fuit Silve-Majoris congregatio , ubi haud 
minus quam in Aquitania celebre erat Geraldi alumni 
sui nomen; imo et transmisso mari, apud Anglos 
celebrata fuit accurata regularis disciplinz obser- 
vantia Silvensium monachorum, quí labente hoc 
undecimo smculo in ea regione jam florebant, sed 
multo majores in Hispania progressus fecere. 

16. Regnabat tunc apud Aragones Sancius Ra- 


miscenti occurrit intentio, relevato quodam locello nimiri fllius, qui cum, adjecta regno suo Navarra, 
sancto Dionysio dedicato, statuere ibi fratres juxta ecclesias non paucas in his regionibus condidisset 
regulam beati Benedicti militantes. Tempore vero et dotasset, occasionem eum adeundi multis clericis 
quo hec meo versabantur animo, erat inceptum et monachis przbuit. Inter istos vero fuere aliquot 
monasterium -in loco Silva-Major nuncupato, ubi e Geraldi discipulis, quos pius rex benigne susce- 
Deus suos servos mira augebat dispositione, quippe ptos in ecclesia apud vicum Rostam instituit, ut ibl 
cui famulabantur tota intentione. Huic igitur eccle-  monastice vite exercitiis operam darent ; eosque, 
sie placuit prefatum locum subjicere, ut ex tam cum ibl nimia paupertate premerentur, vatiis pos- 
nobili congregatione semper abbatem suscipiat qui sessionibus postea donavit. H:ec omnia discimus ex 
ecclesiam Sancti Dionysii recte disponat. De nostra veteri notitia, quz? ea de re habetur in szpe lau- 
equidem circumjacenti possessione tantum loco con- dato Chartario Silvensi, ubi Sancius ipse sic rem 
tuli, ut abbas honestate posset haberi. Domnusitaque enarrat. « Hactenus, inquit, in Hispania raro fuit 
Geraldus, Silve-Majoris abbas primus, de suis mo-- 1. Christiana religio servata ; sed postquam lex Romana 
nachis illuc misit, primumque abbatem constituit. a sanctis Patribus constituta nostris temporibus 
Census autem 12 denariorum auri ibi statuitur, ut introducitur, ac nubilosus error veniente luce pro- 
singulis annis initio Quadragesims sancte Marim, pellitur, advenientibus e partibus diversis clerícis 
in cujus honore Silve-Majoris monasterium dedica- et monachis Ecclesia Christi dilatatur. Itaque qui- 
tum est, persolvatur; hunc vero locum et extera dam monachi ad me venerunt, qui se missos ἃ 
pertinentia ad ipsum ita omnium absolvimus pote. domno Geraldo Silvie-Majoris abbate dixerunt. Erat 
state, ut nemini in eo quidquam juris vel domina- autem iste abbas ejusque discipuli diffamati late 
tionis, sive advocationis liceat habere, nisi abbati per Hispaniam, qui de patria progressi in Silva-Ma- 
et fratribus ecclesizi. Sed et domnus Geraldus Ca- jori dignam Deo exercebant militiam. His igitur 
meracensis episcopus, quod in ecclesia sive altari monachis prius ecclesiam in villa, nomine Rosta, 
habebat episcopale jus Deo propter religionis Chri- donavi, quam illis omnium dominatione liberavi ; 
stiana culturam donavit, ut ibi degentes monachi sed ex ea minus necessario capiebant, quo tamen 
omni prorsus inquietudine sint liberi. Quod si quando, — contenti satis arctam ducebant vitam. Sed cum post 
quod absit, abbas sancti Dionysii contra regulam ea ad eos gratia visendi venissem, eorumque nl- 





1015 


S. GERALDI ABBATIS SILVAE-MAJORIS 


1016 


miam cognovissem paupertatem, aliam non longe A referre juvat, quod pro eo tam vivo quam defuncto 


dedi eis ecclesiam sancto Jacobo dedicatam, illorum- 
que suffragio vel precibus sperans meam apud Deum 
adjuvari animam. » Tum recenset varias donationes 
a seet ab llugone quodam eremita monachis illis 
factas, quae omnia rex ipse cum filio suo Petro con- 
cessisse et confirmasse dicitur. Idem princeps «ra 
xcxxi, Meschitas (V., mosquées) de Essoya, procul 
dubio a Mauris ereptas, cum decimis et aliis redditi- 
bus monachis Silvensibus tradidit. Cuí donationi, 
preter Petrum ejus filium, subscripsit quoque Feli- 
cia regina ejus uxor et Petri mater; multo plura 
donavit &ra Mcxxxi mense Octobri, id est paulo an- 
tequam e vivis excederet, occisus quippe est in Auc 
urbis obsidione anno sequenti, id est anno 1094, 


fieri curavit, in perenne ob tot beneficia ab eo acce- 
pta grati animi monumentum. Quod quidem insti- 
tutum, ne forte post longa temporum íntervalla in 
desuetudinem abiret, convocatis in capitulum fra- 
tribus, iisque ultro consentientibus, publico instru- 
mento inseri voluit, quod in Archivi Silvensibus 
sub hac forma habetur. 

« [n nomine sancte et individue Trinitatis. No- 
tum fieri volumus cunctis sanctx:2 Ecclesiz fidelibus, 
tam posteris quam praesentibus, quod domnus Vil- 
lelmus venerabilis Aquitaniv€e dux, quidquid habe- 
bat in territorio, quod Siiva-Major appellatur, san- 
οἷ Marie tradidit, atque omni libertate donavit. 
Ego itaque Geraldus, providentia Dei abbas primus, 


die 4 Junii. Ejusdem porro regis consilio Petrus B cum omni fratrum collegio decrevimus, decretum- 


Pampilonensis antistes, (qui ex monacho Sancti 
Pontii Tomeriarum in Gallis ad hanc sedem, ut Ta- 
maius in catalogo episcoporum Pampilonensium die 
7 Aprilis relato monet, evectus fuerat, Argileensem 
Ecclesiam cum suis pertinentiis et aliis redditibus 
sancto Geraldo donavit ra wcxxv. 

17. Geraldus .autem tot beneficiorum a pio rege 
acceptorum non immemor statuit ut unus semper 
pauper loco illius regis vel ejus successorum in mo- 
nasterio Silvensi nutriretur. Decretum ea de re fa- 
ctum huc proferre libet. 

« Testamentum monasterii Beat: Mariz de Silva 
Majores ad regem Sancium Aragonensem. Ex aucto- 
ritate Dei Patris omnipotentis, ex petitione regis 


que in congregatione statuimus ut pro hoc aliisque 
beneficiis que plurima erga nos operatur, in nostra 
semper orationis memoria habeatur; quatenus a 
Christo remunerationem mereatur. Hoc quoque con- 
stituimus, ut pro eo singulis hebdomadis specialis 
missa canatur, atque quanta singulis fratribus, 
tanta οἱ quotidie decernatur prebenda pro eo pau- 
peribus eroganda. Quod ita definitum est, ut sicut 
hoc invita ipsius agitur, non minori studio post mor- 
tem, quandiu steterit ecelesia, agatur. Necessarium 
ergo duximus ut hoc memoriz chartisque mandetur, 
ne futurorum negligentia privetur. Scripte sunt 
itaqué dux: similes chartula, ut prafatus dux ha- 
beat unam, altera vero sit apud ecclesiam. Quod si 


Sancii confirmo, et successoribus nostris tenendum C forte quisquam huic decreto contrarie przesumpse- 


precipio, quatenus pro rege Sancio, et pro unoquo- 
que de successione ipsius pauper unus in conventu 
isto aecipiatur, ut monachus fiat omnino sine pecu- 
nia, loco regis vestiatur, manducet et bibat et oret ; 
similiter pro successoribus. Si moritur unus de pau- 
peribus qui facti sunt monachi pro regibus, alter 
loco ejus subrogetur. Omnis capitulus responderunt : 
Amen ; flat, flat. » Acceptis rex his litteris Geraldo 
gratias egit, ut ex ejus rescripto habemus, quod pa- 
riter e Chartario Silvensi huc proferimus. 

« Rescriptum Sancii regis ad beatum Geraldum. 
Quia pro me et successoribus meis in capitulo ve- 
stro talia confirmastis, Deus vobis retribuat, et nos, 
si vita comes fuerit, non erimus ingrati. Ad presens 


ex auctoritate Dei et nostra confirmamus et poste- D 


ris nostris confirmandum proponimus, quatenus om- 
nía dona quz dedi vobis, vel qux: daturus sum ego 
vel posteri nostri, ita libera sint ubicunque, quod 
neque ecclesiastica persona, neque sscularis audeat 
inquietare, sicut nostra propria palatia: si quis in- 
quietaverit, seu inquietantibus consenserit, iram 
Dei cum detrimento sui corporis incurrat. Custo- 
dientibus vita et pax. Hoc concedo, hoc confirmo ; 
hoc posteris meis memoriale cum salute relinquo. 
Hoc signum divine recognitionis, et hos testes in 
quibus manet testimonium. » 

- 18. Haud minus sollicitus fuit pius abbas pro 
Willelno Aquitanorum duce. Ejus statutum huc 


rit, anathematis periculo reus erit, donec satisfa- 
ctione obedierit. Ad confirmandum ergo hujus rei 
testimonium subscripsimus nomina eorum, qui huic 
decreto interfuerunt: S. Roberti de Burgundia: S. 
Willelmi Elyze Burdegalensis; S. Petri vicecomitis 
de Castellione ; S. Amanewi de Marcha ; S. Rodul£ 
de Sancto Eligio. » 

19. Particulatim przescripsit pius abbas quid pro 
quovis defuncto, sive ex monasterii sui monachis, sive 
ex aliis federe spirituali ipsi conjunctis, prastan- 
dum esset, que omnia in libro ad hoc destinato 
describi curavit. In necrologio autem non solum 
istorum, sed etiam aliorum benefactorum nomina 
inseri voluit, ut aliqua saltem eorum memoria quot- 
annuis, die eorum obitus in fratrum congregatione 
fieret. Quid vero pro sue congregationis monachis 
dicendum aut faciendum instituerit, discimus ex 
notitia quam ipsemet beatus abbas ea de re edidit. 

« Cognoscant, inquit, omnes tam presentes 
quam subsecuturi, quod ego Geraldus abbas sanciz 
Marie Silve-Majoris quamvis indignus, utilitati 
vivorum et mortuorum consulens, communis totius 
congregationis consilio stabilivi, et ut in aeternum 
permaneat litteris mandari praecepi. Si quis nostrz 
congregationis decesserit seculo, nobiscumque se- 
pultus fuerit, usque ad annum panis et vinum pau- 
peribus pro eo tribuetur, et usque ad triginta dies 
ab omnibus missa et vigilie mortuorum communiter 


1017 


VITA. — OBSERVAT. PI/EVIE. 


1018 


celebrabuntur; ita autem ut priores septem missa: Α laudato Rubezvallis Martyrologio, ubi sancti Geraldi 


et vigilie solemniter pulsatis signis omnibus persol- 
vantur; sacerdotum vero unusquisque pro eo septem 
missa perorabit; qui sacerdos non est, tria psalteria; 
qui ad psalterium nondum pervenit, usque ad tri- 
ginta dies septem psalmos quotidie cantabit; qui au- 
tem nescit, septies quotidie Miserere; qui vero nec 
Miserere, septies quotidie Pater noster, » eic. Re- 
censentur postea societates Silvensium monachorum 
cum aliis ecclesiarum seu monasteriorum conventi- 
bus, quas fusius hic persequi non vacat. Eam quam 
ipse Geraldus cum Odone abbate sancti Joannis 
Angeriacensis in capitulo Silvze-Majoris iniit, refert 
Papebrochius in observationibus praeviis ad ipsam 
beati Geraldi Vitam num. 18, quam ibi cuique vi- 


confessoris memoria habetur, Geraldi nostri laudes 
ex veteri poeta, et ex Lisiardo prosequitur. Fer- 
rarius vero in catalogo generali sanctorum eadem 
die Geraldum nostrum, cum Geraldo Auriliacensi, 
atque alium ejusdem nominis abbatem Lemovicen- 
sem laudat; at Bucelinus licet nostrum Geraldum 
jam die 5 Aprilis consignasset, ejus tamen memoriam 
iterum repetit 13 Octobris. Sed hzc persequi fusius 
nihil juvat. Fatendum est tamen precipuam beati 
Geraldi festivitatem antiquitus celebratam fuisse die 
2] Junii, quod ea die sacrum ejus corpus e terra 
levatum fuerit. Id. constat ex litteris Ottonis Aqui- 
tani& ducis, quas infra exhibebimus. Duplex ejus 
festum commemorat Silvense Kalendarium : scilicet 


dere licet, sicut et nomina plerarumque ecclesiarum B ejus obitus, ut modo dicebamus, die 5 Aprilis, et 


que cum Silva-Majori precum societatem habebant. 
In his tamen aliquot menda amanuensium errore 
irrepseruat ; sic S. Mauritii... Usercensi, Genevensi 
Scriptum est, pro S. Maurini, qua abbatia est in 
diccesi Aginnensi ; Usercensi, id est « Uzerche » 
apud Lemovices, et Genereusi, vulgo « S. Pé de Ge- 
- perez » in diccesi Tarbeinsi. 

20. Geraldi obitum ad annum 1095 revocari de- 
bere, nemo, ut quidem videtur, inficiari potest. 
ld quippe disertis verbis habent secund: Vitae au- 
ctor, Hugo Flaviniacensis abbas in Chronico Virdu- 
nensi scriptor synchronus accuratissimus, et auctor 
Chronici Malleacensis seu sancti Maxentii. Non mi- 


Revelationis, die 21 Junii. 

21. Porro adeo celebris fuerat beati Geraldi, etiam 
adhuc viventis, sanctitas, ut statim post mortem 
nemo dubitaverit eum sanctum appellare, ac reli- 
quias ejus ac tumulum venerari, etiam priusquam ἃ 
summo pontifice inter sanctos authentice relatus 
fuisset. Id non solum ex utroque ejus Vit: auctore 
constat, sed etiam ex Baldrico tunc abbate Burgu- 
lieusi, postea archiepiscopo Dolensis Ecclesie, qui 
accepto beati abbatis, qui ejus amicus fuerat, mortis 
nuntio, statim, pro illorum temporum more, versus 
conscripsit in varias Ecclesias transmittendos, in 
quibus Geraldum « sanctissimum » appellat, aitque 


nus certus videtur esse dies ejus mortis, cum in eum precibus, ut alii defuncti, non indigere; quin 
utraque Vita ipsis Nonis Aprilis vir sanctus ad Cet eumdem, ut sibi aliisque viventibus subvenire 


superos evolasse dicatur; nec dissentit Hugo Flavi- 
niacensis, qui habet anno 1095, feria quarta, die xt 
Nonas Aprilis, a noctis medio" usque ad auroram 
stellas e ccelo cadere visas fuisse; tum subjungit : 
« Eadem nocte Giraldus abbas Silve-Majoris mi- 
gravit ad Dominum. » Id tamen die sequenti conti- 
gisse scribit auctor chronici Malleacensis, qui san- 
cti Geraldi mortem et stellarum e ccelo casum virt. 
Idus Aprilis consignat. At ei non solum Hugonis, 
sed: et. utriusque Vitz sancti Geraldi scriptoris 
preferenda est auctoritas. Et quidem hac ipsa die 
memoratur in vetusto Necrologio monasterii S:nceti 
Petri Carnotensis. In Necrologio Corbeiensi, quod 
non multo post ipsius Geraldi obitum exaratum est, 
hzc leguntur : « Nonis Aprilis obiit Geraldus Stephani 
Silvae-Majoris abbas et monachus nostre congrega. 
tionis. » Eadem die festivitas ejus in vetusto Silvz- 
Majoris Kalendario praescribitur. Hinc merito Geraldi 
nomen Hugo Menardus in Martyrologio Benedictino 
die 5 Aprilis consignavit, ubi « magna patientie et 
humilitatis vir » appellatur; qui vero ejus memoriam 
ad alios dies revocarunt, hunc beatum virum cum 
aliis sanctis cognominibus confudisse videntur. Quod 
potissimum contigisse non dubitamus die 13 Octo- 
bris, quod hac ipsa die sancti Geraldi Auriliacensis 
apud Arvernos, proindeque in Aquitania, comitis ce- 
leberrimi in vetustis Monumentis memoria fiat. Hinc 
Molanus hac ipsa die in sanctorum Belgii Natalibus, 


non dedignetur, exorat. Aliquot ex istis versibus huc 
proferre nemini fore ingratum censemus. Ceteros qui 
legere volet, adeat, si libet, Chesnium tomo IV His- 
tori? Francicze scriptorum. 

Cum pro defunctis soleant orare fideles, 

Proque sibi charis perpetuent lacrymas ; 

Pro Patre Geraldo nihil est utriusque necesse, 

Qui cceli civis incola vixit humi. 
Silva:-Majoris Jacet hic sanctissimus abbas, 
Abbatum splendor, et monachile decus. 
Gallia, congaude Geraldo, quem genuisti, 
Ac cineres sanctos hic venerare suos. 
Ora pro nobis, Geralde, Pater reverende : 
Non opus est pro te nos aliud petere. 

22. Procedente tempore cum miracula ad beati 
Geraldi tumulum frequenter fierent, visum est opera 
pretium saerum ejus corpus, ne qui, ut innuere 
videtur secunda Vite auctor, ipsum furarentur, 
alio transferre, « ubi secretius et tutius haberetur. » 
ld tempore Petri septimi abbatis, qui olim beati 
viri discipulus et capellanus fuerat, factum fuisse 
narrat uterque Vit: auctor, convocatis ad hanc 
solemnitatem episcopis, abbatibus et aliis viris 
nobilibus. Non tamen in sanctorum numerum pu- 
blico decreto relatus est Geraldus ante seculi xi 
finem. Tunc quippe duo monachi Silve-Majoris 
Romam adeuntes, pontifici, qui tunc Celestinus 11] 
erat, litteras obtulerunt, ab archiepiscopo Burdiga- 


1019 


S. GERALDI ABPATIS SILV/E-MAJORIS 


1090 


lensi aliisque provinciz episcopis, abbatibus et viris À Celestinus anno 1191, mense Aprili, in Clementis ΠῚ 


nobilibus scriptas, quibus Geraldi sanctitas assere- 
retur, quam incorrupti mores dum viveret, οἱ infl- 
nita propemodum miracula ab eo tum vivente tum 
defuncto patrata inconcusse approbabant. His exa- 
minatis ac ponderatis, ac nonnullorum episcoporum 
Gallicanorum, aliorumque qui forte tunc Romae 
aderant, testimonio comprobatis, sancivit pontifex 
Geraldi nomen in sanctorum catalozo esse ascri- 
bendum, ejusque festivitatem deinceps in provincia 
Burdigalensi fleri celebrem voluit, dato diplomate, 
quod hic exhibemus, quod hujus canonizationis 
gesta clarius exponat. 

« CoELESTINUS episcopus, servus servorum Dei, uni- 
versis Christi fldelibus per provinciam Burdigalensem 


defuncti locum substitutus fuerit. Idem pontifex paulo 
post, id est vr Idus Maii ejusdem anni, indictione xv, 
Petro abbati (qui totum hoc canonizationis sancti 
Geraldi negotium precipue curaverat) ejusque fra- 
tribus amplissimum diploma concessit, quo omnia 
privilegia et bona, qux» ibidem recensentur, mona- 
sterio Silvensi asseruntur et confirmantur. 

23. Scripsit idem pontifex Ottoni Aquitanim 
duci, ut eum faceret certiorem de beati Geraldi ca- 
nonizatione, Ínvitaretque eum ad celebrandam tanti 
viri festivitatem. Has Coelestini litteras videre non 
licuit, sed pre manibus habemus duas ipsius Otto- 
nis ea de re epistolas, in quarum prima archiepi- 
8copos, aliosque Aquitani praelatos monet, ut festi- 


constitutis, salutem et apostolicam benedictionem. — B vitatem sancti Geraldi in suis synodis promulgent ; 


« Sicut phiala aureze odoramentorum plenz ora- 
tionibus sanctorum (Apoc. v, 8) in conspectu Altis- 
simi, ad expiandam criminum nostrorum corru- 
ptelam odorem suavitatis emittunt; ita saluti no- 
stre plurimum credimus expedire, si eorum in terris 
celebrem habeamus memoriam, ipsorum merita 
solemnibus recolendo przconiis, quorum in ccelo 
speramus intercessionibus assiduis adjuvarl. Sane 
cum dilecti filii G. et P. monachi Silvz-Majoris ad 
sedem apostolicam accessissent, et de sancta con- 
versatione, vita et meritis beati Geraldi, ipsius mo- 
nasterii fundatoris, tam per litteras venerabilium 
fratrum nostrorum Burdigalensis archiepiscopi et 
suffraganeorum ejus, quam aliorum, abbatum vide- 


in altera vero suis ipsius officialibus mandat ut uni- 
versis ad festivitatem sancti Geraldi, et ad nundinas 
quas ea occasione omnino liberas concesserat, cón- 
venientibus securitatem omnem procurent. Hactenus 
he litterz servantur in Archivo Silvensl, ubi sic ha» 
bentur : 

« Otho dux Aquitaniz, comes Pictaviz, venerabl- 
libus viris archiepiscopis et episcopis, aliisque Ec- 
clesiarum prelatis in ducatu Aquitanie constitutis, 
salutem. Sciatis quod dominus papa significavit mihi 
per litteras suas sanctum Geraldum primum abba- 
tem et fundatorem monasterll Silve-Majoris, multis 
et magnis attestantibus signis ejus et miraculis, in 
ccelo jamdudum gloria et honore coronatum, nuper 


licet et nobilium, nos plenarle instruxissent, et C de consilio et ex decreto Romans Ecclesíz ob me- 


plurima certe indicia eorum nobis et fratribus obtu- 
lissent, et per venerabiles fratres nostros Rotho- 
magensem archiepíscopum, Catalaunensem episco- 
pum, et quosdam alios, (qui miracula que Dominus 
per illius sancti viri merita operatur plenius cogno- 
verunt), certiores fuissemus effecti ; auditis etiam 
virtutis ejus et miraculorum insigniis, et quod inter 
carnales spiritualem, inter homines etlam angelicam 
conversationem habuisset, ipsum, qui corporaliter 
dissolutus cum Christo esse meruit, (ne debito 
ipsius honori et glorie quodammodo videremur 
detrahere, si. sanctificatum ἃ Domino permitteremus 
ulterius devotionis human: veneratione carere) de 
fratrum nostrorum consilio canonizavimus , et 


ritorum ejus atque virtutum insignia quz fecit per 
illum Dominus, ab eadem Ecclesia Romana canoni- 
zatum, et in Catalogo sanctorum annumeratum, 
presentibus quamplurimis archiepiscopis et episco- 
pis, aliisque Ecclesiarum pr:latis, ipsiusque festum 
cum devoto laudis obsequio Romx solemniter cele- 
bratum, mandans mihi quatenus festos ejus, ut 
ipsius meritls debeam et intercessionibus adjuvari, 
devote celebrem, eumdemque Del sanctum sincera 
colam et venerer devotione, atque alios exemplo et 
hortatu meo ad hoc ipsum inducam. Mandatum ergo 
apostolicum devote in hac parte suscipiens et reve- 
renter amplectens, rogo vos quatenus in synodis 
vestris et in ecclesiis et conventibus hoc ipsum fide- 


decrevimus ipsum in sanctorum catalogo nume- D libus vobis commissis ob reverentiam ejusdem sancti 


randum. Cum ergo lucerna ejus sic arserit in hoc 
mundo, quod per Dei gratiam jam non sub modio, 
sed super candelabrum (Luc. x1, 33) meruerit collo- 
cari, ut in se ardens per opera charitatis, luceat 
aliis per exemplum : universitatem vestram rogamus, 
monemus, et auctoritate qua fungimur precipiendo 
mandamus, quatenus ad venerationem ipsius devote 
ac salubriter excitati, ipsum festivitate solemni, 
constituta die, annis singulis excolatis, ut idem ora- 
tionibus votivis pulsatus, pro nobis apud Dominum 
Intercedat. 

« Datum Laterani v Kalendas Mail, pontificatus no- 
stri anno vit, » id est anno vulgaris cra» wcxcvir cum 


denuntietis faciendum et diligenter observandum, 
ut pro nobis omnibus intercedat ad Dominum. 
Omnibus autem, quicunque ad vísitandum sanctum 
corpus ejus et ad dies festos ipsius, sive ad feriam 
et ad nundinas venerint, quas concedo eidem mo- 
nasterio penitus liberas, et ibi constituo celebrandas 
singulis annis in die Revelationis [f., Relevationis] 
ejus, quarto die ante Nativitatem sancti Joannis 
Baptistz, universis przsto plenam securitatem eundo 
et redeundo, mandans universis senescalcis, preposi- 
tis et ballivis meis, ut feriam, cum requisiti fuerint 
ἃ fratribus ejusdem monasterii, faciant mandari et 
preconari; et libertates et securitates constitutas 





1021 


VITA. — OBSERVAT. PRJEVLE. 


1022 


observent inviolabiliter, et faciant ab aliis similiter ἃ officium publicum in ejus honorem celebrari in- 


observari. » 

24. Similes litteras idem Otto ad suos officiales 
ea de re scripsit. 

« Otho dux Aquitanize, comes Pictavie, omnibus 
senescalcis, prepositis et balllvis suis in ducatu, 
Aquitaniz constitutis, salutem. Sciatis, » etc., ut in 
prioribus litteris. « Rogo vos quatenus eumdem 
sanctum pro salute vestra exemplo mei debito ho- 
nore veneremini, ut pro nobis omnibus intercedat ad 
Dominum. Vobis etiam et universis senescalcis , 
prepositis et ballivis meis firmiter preeipio, qua- 
tenus cum requisiti fueritis a fratribus ejusdem 
monasterii, festum 1psius Sancti et feriam in die 
Revelationis ejus quarta die ante festum sancti 


coepit. 

20. Et quidem de lectionibus, antiphonis et aliis 
divini oflicii precibus, id certnm est ex epistolis 
Stephani Tornacensis episcopi, viri pietate et do- 
ctrina tunc celebris, qui ad hzc in sancti Geraldi 
honorem componenda ab abbate et monachis Silvze- 
Majoris sollicitatus, eorum precibus assensum pre- 
buit. Id ipse testatur Stephanus, epistola 277, « ad 
abbatem et capitulum Silvze-Majoris » scripta. In 
sequenti vero, quz male ἃ archidiacono Burdiga- 
lensi » inscribitur: nam scripta est ab ipso archi- 
diacono ad Stephanum, ut ab eo, nomine abbatis et 
monachorum Silve-Majoris, imo totlus « diccesis 
Burdigalensis, » postularet, « ut secundum gratiam » 


Joannis Baptista faciatis in locis ἃ me vobis com- B qux « data erat » ipsi, « in antiphonis super psalmos, 


missis mandari et przconari. Omnibus autem qui- 
cumque, etc. Mandamus vobis ut libertates et securi- 
tates constitutas inviolabiliter observetis et faciatis 
ab aliis firmiter observari. Teste me ipso, apud Va- 
satum, nono die Martii. » 

25. In his litteris innuere videtur Otto festivi 
tates saltem duas, « festos » quippe appellat, in beati 
Geraldi honorem jam tunc celebrari solitas fuisse, 
sed ἃ quo institut fuerint non memoravit. Certe a 
vero aberravit P. Papebrochius, qui existimavit 
Celestium pontificem, in ea bulla, quam supra re- 
tulimus, archiepiscopo Rothomagensi et episcopo Ca- 
talaunensi in mandatis dedisse, ut festum beati Ge- 
raldi constituerent. Nihil ením ea de re habet Coele- 


et in responsoriis super lectiones, et inprosa et 
collecta officiaretur. » Quod cum exsecutus fuisset 
Stephanus, idem abbas et totus monasterii conven- 
tus, transmisso ad Stephanum baculo cypressino in 
xenium, gratias ei quam maximas retulerunt, eique 
« fraternitatem monasterii in generali capitulo » 
concesserunt, id est consortem eum fecerunt om- 
nium bonorum operum, » tam in vita quam in 
morte, » qux a Silvensibus monachis flerent, ita ut 
post ejus mortem eidem preces pro eo solverentur 
quz pro fratribus ejusdem monasterii solebant fleri. 
Hac fusius in epistola eorumdem inter alias Ste- 
phani, num, 279. Otficium vero ab ipso Stephano 
compositum, id est lectiones, hymni, collecta et 


sinus in bulla laudata; nec institute ab eis die αὶ Unum responsorium in czterorum specimen editum 


xi Octobris festivitatis, ut ille arbitratus est, ullum 
superest in antiquis, aut recentibus Silvz-Majoris 
Breviariis, Martyrologíls. aut Necrologiis vestigium. 
Multo verisimilius est illas beati abbatis festivitates 
ab archiepiscopo Burdegalensi, aut sane ab omnibus 
Aquitanim presulibus promulgatas fuisse in aliqua 
synodo provinciali, tametsi, ut quod ea de re sentio 
ingenue dicam, crediderim potius ambas beati Ge- 
raldi festivitates, depositionis scilicet ejus, et releva- 
tionis seu translationis, ante sancti Geraldi canoni- 
zalionem celebratas fuisse, maximo saltem populo- 
rum concursu. Cum enim ex utraque ejus vita cer- 
tum sit populos ad ejus tumulum etiam ex dissitis 
regionibus frequenter convenisse, haud dubium quin 


est Parisiis anno 1679, ad calcem ejusdem Stephani 
epistolarum, quas notis et observationibus illustra- 
vit R. P. Claudius du Molinet, canonicus regularis 
congregationis Gallicang. 

27. Ceterum archidiaconus — Burdigalensis in 
epistola, quam modo laudabamus, non solum Ge- 
raldi sanctitatem pluribus extollit, verum etiam mo- 
nachos Silvenses laudat, quod ceteros ejus svi 
viros religiosos regularis discipline observantia et 
ordinis vigore antecederent. Ejus verba proferre ju- 
vat in beati abbatis ejusque filiorum honorem. 
« Beatus Geraldus de partibus, » inquit « Gallicanis 
trahens originem, cujus vita coram hominibus lau- 
dabilis floruit, et speciosa pretiosaque mors in con- 


id potius fleret in anniversario ejus depositionis, aut D spectu Domini signis attestantibus radiat, et mira- 


cerle translationis (quz quidem translatio celeber- 
rima fuerat) quam aliis diebus ; licet enim beati viri 
festivitates nondum publico offlcio in ejus honorem 
edito celebrarentur, his tamen laudatis diebus, uti 
conjicere est, memoria ejus solemnis flebat, qualis 
hodieque in plerisque ordinis nostri monasteriis ex 
antiquo Patrum nostrorum instituto fleri solet, in 
quibus primorum abbatum et fundatorum auniver- 
saria solemnissime singulis annis statis diebus cele- 
brantur. Hec itaque solemnitates, qux primum, ut 
quidem nobis videtur, ad simplicem beati Geraldi 
memoriam observabantur, eo canonizato, in veras 
lestivitates transmutatze sunt; atque tunc primum 


culosa refulget. Qui ad partes Burdigalenses acce- 
dens monasterium Silvze-Majorís et ἃ primo lapide 
fundavit, et regularibus disciplinis reformavit hoc 
anno a domino papa Rom: debita missarum solet - 
nitate authenticatus, in Catalogo sanctorum meruit 
ascribi. Qualiter autem per Del gratiam in predicto 
monasterio super communes regulas monachorum 
ordo vigeat et ferveat, preconio fame fidelius et 
efficacius quam styli officio vestra magnitudo pote- 
rit edoceri. » Eosdem laudat Elias, qui tunc tem- 
poris Burdigaleusis erat archiepiscopüs, quod spiri- 
tualibus semper essent intenti. « Scimus, » inquit in 
charta donationis ecclesi: de Campanias, « et ex 


1023 


S. GERALDI ABBATIS SILVJE-MAJORIS 


1024 


conversatione frequenti, quam circa vos habuisse A Geraldum, abbatiam Silve-Majoris, et fuit ibi mul- 


dignoscimur, indubitanter agnoscimus, vos tanquam 
spirituales viros quz Jesu Christi sunt amplecti sem- 
per et quzrere, et in iis quze' ad opera charitatis 
respiciunt vos jugiter exerceri, » etc. Idem ferme 
occurrit in variis chartis, quas non vacat singil- 
latim laudare. Sed praetermittere non licuit insignem 
locum instrumenti visitationis a Simone Bituricensi 
archiepiscopo anno 1284 per provincias Bituri- 
censem et Burdigalensem facte. Ibi enim refertur 
quod cum archiepiscopus ad Silvam-Majorem acces- 
sisset, coactus fuerit supra monasterii januam co- 
medere, quod intra loci septa carnibus vesci non 
liceret; imo, ut ibi additur, cum monachi rescivis- 
sent abbatem Sancti Sulpicii cum archiepiscopo ad 


tum honoriflce et solemniter receptus. Sunt ibi mo- 
nachi nigri, et est locus multum insignis, et quia 
non comeduntur in corpore abbatie carnes, domi- 
nus cum suis sociis comedit supra portam, et come- 
dit ibi carnes. Et venerunt ad dominum quidam 
monachi inhibentes abbati Saneti Sulpiciis, ne carnes 
comederet ibi, quia ipse faceret contra constitutio- 
nem ordinis sui. » Hic erat etiam extremis istis 
temporibus monachorum Silventium fervor. Porro 
monasterium Silve-Majoris etiam nunc celebre sub- 
sistit, nostre congregationis Sancti Mauri unitum, 
ubi inter alia saera cimelia servatur corpus beati 
Geraldi, in veteri theca laminis zereis et statuis 
deargentatis ornata inclusum. Sacrum vero illius 


mensam sedere, et. cum eo carnes comedere, hanc B caput a reliquo corpore sejunctum in vas argenteum, 


regule infractionem zgre tulerunt. « Venit, » ut in 
ipso instrumento legitur, « dominus apud Sanctum 


ejus effigiem referens, ab aliquot annis illatum 
est. 








VITA S. GERALDI ABBATIS 


l. Auctoris etas. — Christianz religionis babitum A sed ad Dei gloriam facta est hzc descriptio : nemini 


gerens, omnium Dei fidelium cupiens salutem , 
universe Ecclesie salutem in Domino. Quoniam 
video multa preteritis acta temporibus chartulis 
commendata , ne oblivione deleantur , placuit 
quoque, ut quae facta diebus nostris sunt, nostri 
ofücio ingenioli ad posteros transmittantur. $i 
enim illi patres nostri, quas solius jactantiz 
causa flebant, tanto sudore nobis curavere no- 
lificare , quanto magis nos que Dei sunt, ne 
silentio deprimantur, debemus elaborare. Igitur 
eorum exempla in bonum nobis vertamus, et quod 
illi ad humanum favorem, nos ad gloriam faciamus 
divinam.  Aggrediamur itaque quod  inccpimus 
enarrare, οἱ non nobis dulce sit amplius accepto 


autem grave videatur vel indignum, tantum Spiritus 
sancti habitaculum vocari sanctum, quía si cognovit 
et fecit justitiam, et vidit mirabilia magna et ex- 
oravit Altissimum, sine dubio inventus est in numero 
sanctorum. Quicumque hzc legerit vel audierit , 
ignorantie scriptoris ignoscat, et non quali stylo, 
sed de quo; per quem factum sit opus [attendat , 
et] ariificem codicis non requirat. Nemo enim 
sanum sapiens phalerata verborum figmenta [αἱ., 
concinentiz] debet attendere, sed utrum catholicum 
sit, quod attendit mentis intuitu subtiliter perspi- 
cere. Istius vero veritatis Deum imprecando testem , 
veniamus ad narrationem. 

2, Geraldus Corbeie natus. Ibi in monasterio edw- 


opere evagari. Primum quidem factorem emnium B catur. S. Nicolao similis. — Geraldus igitur Corbeiz 


et Redemptorem deprecamur, ut nobis mare tan- 
tum ingredientibus manum dignetur porrigere , 
quatenus qualiter beatissimus Geraldus, Silve-Ma- 
joris abbas primus, in ejus vite exsilio vixerit , 
quantasque tentationes ei antiquus hostis intulerit , 


parentibus non ignotis oriundus, in ipso Corbeiz 
cenobio ad Deo serviendum ἃ parentibus est tra- 
ditus, ubi sic in sancta conversatione pueritie su: 
annos exercuit, ut ab hujusmodi delectationibus 
quas amplecti solent pueri omnino alienus videre- 


quamque fortiter contra ejus tentamenta, auxilio tur, et ab omnibus qui in hoc eodem coenobio erant 
munitus divino, pugnaverit, quantamque miseri-. ampliusquam cotanei sui diligeretur. Hunc ama- 
cordiam ei Dominus omnipotens contulerit, si non bant pueri, quia pueros ad omne bonum invitabat : 


ut deceret, qualicumque saltem modo explanantes , 
charitatis carina subvecti, velificante fide, sancti 
Spiritus gratia carbasa nostra perflante, per justi- 
ti: semitam ad portum salutis valeamus pertingere. 
Proinde lector imitetur in Dei servo constantiam, 
in inflrmo patientiam, in patiente longanimitatem, 
in longanimitate irremissum tenorem; nec przju- 
dicet nimietatem in dictis, quia nec digiti scripto. 
nec lingua valet ut est exzquare verbis: maxime 
cum idem vix ea voluisset referre, ne utique ad 
laudem suam videretur proferre. Non ergo notetur 
in eo aliqua false laudis opinio, quia non ad suam, 


hunc juvenes diligebant, quia in eo totius probitatis 
et patienti: exempla capiebant: illum senes mira- 
bantur, quia eum ultra sue ztalis vires eniti spe- 
culabantur. Quid ultra? Ita ab omnibus qui in 
cenobio erant, tam monachis quam laicis diligeba- 
tur, ut Deus in eo omnipotens et mirabilis prz:di- 
caretur. Nec mirum ; quia quem Deus gratia perfu- 
derat, necesse erat ut ab omnibus amaretur. In 
humilitate quippe persistens, qua custos materque 
virtutum esse probatur, obedientie scilicet armis 
munitus, illum sequi studebat, qui usque ad mor- 
tem crucis Patri obediens (Philipp. 11) in hujus vitz 


1025 


VITA. 


1026 


exsilio descenderat. Vere puer Altissimi effectus, A claustro egressus, et ad publicum productus, multis 


in quantum poterat, Jesum in se mirabilem osten- 
debat. Quis unquam Dei mirabilia satis poterit ad- 
mirari? Nihil enim est Deo difficile, vel in paucis, 
vel in majoribus sicut placuerit operari; quia sive 
puer, sive in quacunque ztate, necesse est omnes, 
si voluerit et juverit, ei omnino famulari. Audivi- 
mus sanctum Nicolaum ad matris adhuc ubera 
pendentem, quarta et sexta feria semel in die 
mammas bibere, et hac vice contentum tota die 
. perseverare; et Dei opera considerantes non pos- 
sumus conticere : hunc vero puerum nostris tem- 
poribus adeo benedictum talem se omnibus exhi- 
bere, ut ab omnibus amaretur, audientes, non ausi 
sumus Dei mirabilia non praedicare. Laudemus Do- 


exemplum probitatis futurus, custodiam sibi Spiri- 
tum sanctum constituit, qui eum ab omni concupi- 
scentia seculari immunem extorremque custodivit. 
Nam quocunque se verteret, ut in monasterio solitus 
erat, jejuniis et orationibus, ut tempus et hora 
patiebatur, intentus, omne psalmodiz pensum, ne 
aliquando quod Deo promiserat deficeret, reddere 
conabatur; cum vero ad matris gremium expleto 
diligenter responso reneabat, parvipendens quie fo- 
ris viderat, vigiliis et orationibus et jejuniis carnem 
fortiter affligebat. 

4. Mirandis miranda succedunt. Sic saecularibus 
negotiis inerat, ut custodiam mentis non amitteret ; 
sicque jejuniis et orationibus invigilabat, ut tamen 


minum in sanctissimo Nicolao, magnificemus etiam Becclesix utilitatibus usquequaque discurreret. Si 


eum in hoc puero, tam mirabiliter sancti Spiritus 
gratia repleto : non autem illum sancto Nicolao au- 
demus zquiparare, sed in utroque Dei mirabilia vo- 
lumus przdicare. Mirabilis enim Deus in sanctis suis 
(Psal. xvn), et nunc semper, et per infinita szecu- 
lorum szcula. 

3. Fulconi abbati charus. Ezterioribus praeficitur. 
— Temporibus autem illis, legibus mortis inviden- 
tibus, abbatem Richardum (1! Fulco ejusdem sedis 
et honoris sortitus est hzredium. Postquam vero 
predictus phber adolescentiz! annos ingressus est, 
non oblitus qux in pueritia gesserat, ad altiora se 
extendit ; et de virtute in virtutem Dei auxilio con- 
scendens, omnibus bonis se formam et speculum 
exhibuit. Justificationes Domini adolescentulus non 
obliviscens, ab ipso, ut viveret, intellectum expete- 
bat, qui cum toto mentis affectu quarentibus dat 
affluenter, et non improperat. Vere quidem unus ex 
agricolis, quibus vinez commissa cura Dominice, 
qui fructum Domino suo congruo reportavit in tem- 
pore, talenti etiam commissi die noctuque inces- 
santer meditans lucrum ; et illius inertis servi, qui 
domini suí pecuniam abscondit, metuens vehemen- 
ter elogium, felix non desistebat exercere negotium : 
quatenus domino suo, dum veniret, multiplicatum 
"reportare posset talentum (Matth. xxi, xxv). Cum 
autem abbas sub quo degebat, videret eum ita, ut 
diximus, ab omnibus admirari, secum coepit ut sa- 
piens meditari, quia in eo si viveret, boni aliquid 


dictis evangelicis attendimus, non est mirandum : 
promisit enim Deus omnibus in eum credituris 
se presto adfuturum ; dicit enim in Evangelio : No- 
lite timere, vobiscum enim sum omnibus diebus vite 
vestre usque ad consummationem seculi (Matth. 
xxvur). Et alibi : Confidite, ego vici mundum 
(Joan. x). Et iterum : Venite ad me, omnes qui 
laboratis el oneratis estis, et ego reficiam vos ; et di- 
scile a me quia mitis sum el humilis corde, et inve- 
nielis requiem animabus vesiris. Jugum enim meum 
suave est εἰ onus meum leve (Matlh. xi). Quas voces 
Dominicas adolescens supradictus intelligens, de- 
votus acquievit, et ad eum ut ea promissa compleret 
gaudenter accurrit. Superbiam et pompam seculi 


Comnino derelinquens, ejus se totum precepto bu- 


8 


miliavit, et ut ovis mansuetus, Domini institutioni- 
bus nihil hzsitans mancipavit; cujus tanta fuit 
erga abbatem subjectio, ut omnes precelleret erga 
eum abbatis dilectio ; sicque licet impar, honor par 
tamen onus (Boll, oneri] erat, dum usquequaque 
presens esset, sicut se habet illud ministerii 
genus. 
5. Nimium fatigatus. Capitis dolorem incurrit, — 
Et quia locus erat aliquantulum destitutus, penuria 
temporum (2) et tempestate bellorum, ccpit abbas 
omnibus horis omni ingenio instare ad relevandum. 
Non nox, aut estus diei, aut hora edendi aut bibendi 
remorabatur eos ab utilitate loci, mutata est omnis 
pristina consuetudo, aliquando horam praeveniendo, 


excusaret; et Deum, cujus videbat quod erat do- D aliquando jejunium protelando, aliquando plus solito, 


num, devote deprecari, ut conservaretür et in me- 
lius proüceret. Denique eum ad se asciscens, 
famulatuique suo ut monachum addicens, cepit ut 
solitus erat quocunque pro ecciesix: sua responsis 
necessarium habebat percurrere, eum sibi adjuto- 
rem, et in quibus poterat providum consiliatorem, 
deducere. Bone indolis adolescens corporaliter 


(1) Richardum beate, alias felicis memorie, abba- 
tem appellat ipse Geraldus in lib. 1 Mirac. S. 
Adalhardi, ubi plura de eo habentur, supra sac. rv, 
parte I, pag. 301 et seqq. Fulco ei successit anno 

048, rebus preclare gestis celeberrimus ; anno se- 
quenti concilio Remensi sub Leone IX interfuit. 


aliquando minus sumendo, et insuper naturam dor- 
miendi inzqualiter transgrediendo : quod nequa- 
quam fleri potuit sine gravi periculo. Hac ergo mu- 
tatione uterque magnam infirmitatem incurrere ; sed 
majorem juvenis, quia immaturior erat "moribus et 
etale. Talem enim et tantam infirmitatem incurrit, 
qualem et quantam nuilus hominum explicare possit, 


Eum multi ad annum 1097 pervenisse putarunt. At 
Evrardus, ejus successor, concilio Compendiensi in- 
terfuit anno 1085. 

(2) De his ipse Geraldus lib. 1 De miraculis 
S. Adalbardi cap. 3; qui liber editus est sec. IV, 
parte 1, p. 398. 


1097 


S. GERALDI ABBATIS SILVE-MAJORIS 


1028 


non lingua, non scripto, non alicujus tractitationis A Deum quaerit medicum infirmitatis sue. Denique 


[Boll., tractationis] modo. Modus enim non erat 
aliquis infirmitatis, quem ferre nequiret, nisi Dei 
clementia [susteutus] mortalium aliquis. Habebatur 
autem in capite, qui locus quanta gravitatis sit, in 
hoc apparet quod ea pars corporis caetera membra 
solet dirigere; nec est aliqua hujus infirmitatis 
comparatio, ubi videlicet, si fleri posset, decapitatio 
unica videretur doloris remissio. ἃ mento denique 
usque ad verticem non ferri, eed qux gravior erat, 
infirmitatis ligatus vallagia, nusquam caput nisi 
cum totius corporis circumferre valebat machinà. 
Omnes adamantine venae capitis torquebant juve- 
nem sine intermissione, nulla doloris requies, omnes 
hore diei ingquales; omne tempus importunum, 


prefato servitore suo tantum conscio, ubicunque 
valet, et quicunque valet subtrahit ori suo, et in 
pauperibus ministrat Christo. Occasione medicorum 
ab amicis queque valet accipit, et exinde tres pau- 
peres ad imitationem Dominice cene sibi consti- 
tuens, pedes eorum quotidie abluit, lacrymis rigat, 
capillis et camisia tergit, mensam et cibos opponit; 
deinde projiciens se in eodem loco ante pedes eorum 
ad orationem, quasi ihi prasentialiter videret san- 
ctam Trinitatem : « Sancta Trinitas, clamabat; cum 
lacrymis, aufer a me hanc quam ferre nequeo infir- 
mitatem. Ubi est, Deus, promissum tuum? Qua- 
cunque hora me invocaveritis, dicam : Ecce adsum 
(Psal. cxv). Ubi sunt tot misericordie, tot misera- 


omnis locus auctor dolorum. Si enim exiret ad B tiones, tot clementiae tug ἢ Sed suffers, quia pia in- 


solem, videbatur sibi videre totum mundum ver- 
lentem ; si respiceret colum superius, videbatur 
sibi ruere super caput inferius; si equitaret, vide- 
batur sibi suspectus ne in praeceps caderet; si se- 


deret in tecto aut in monasterio [al., domicilio], - 


videbatur sibi quasi totam molem aedificii sustinere 
capite suo. Existimabat autem hanc se infirmitatem 
incurrisse, insueta videlicet cibi potusque et somni 
mutatione ; sed, sicut monstrabitur in sequentibus, 
revera flebat summi Judicis prajudiciali voluntate, 
quanquam hac omnia peccatis suis BStuderet impu- 
tare : et quoquo modo fieret, nemo erat conscius 
quanta angustia laboraret, excepto uno servitore 
Suo saquivoco suo, quem ea asciverat sibi fami- 


tentione differs. » 

7. Abbatem Romam euntem comitatur. — Adhuc 
ergo recenti incisione plagarum et gravissima incen- 
sione arteriarum, abbas Fulco, statyens ire Romam 
ecclesiasticae utilitatis et gratia orationum, pradi- 
ctum juvenem secum monet ire, ut fidelem amicum. 
At ille libenter obediens paratum se respondet, et 
Si corpore, sed non bona voluntate deficiens. Sed 
cum abbati ab exteriora videntibus suggestum fuisset 
quod juveni itineratio tanta periculosa foret, iterum 
ut quiescat amabiliter monet. ]le vero humiliter 
totus obsistit, ea tantum intentione ut, si humanis 
decederet, Deus misereretur ejus anime; si autem 
Dei clementia Romam perveuiret, a sancto Petro, 


liaritate, ut sibi succurreret in hoc prejudicio. C cujus erat servus, misericordiam sanitatis implo- 


Remanserat siquidem in juvene quidam pudoris 
respectus, cum catera omnia laterent, preter que 
portendebat suffusio oculorum et moror languentis 
vultus. Omnibus enim devitabat conscientiam suam 
insinuare, ne mollior [al., melior, seu vilior] fleret 
ipsa infirmitatis devotione. Quid ergo faceret, quo se 
" verteret ? erat miseriam et dolorem videre, florem 
scilicet prima juventutis non sine gravi damno mar- 
cescere. Si quis enim videret oculos lacrymis suffu- 
$08 [cod. 1, suffossos], et vultum dolentis mutantem 
colores varios, non illi dubium esset quanta angustia 
et tristitia eum interius turbaret. 

6. Ad medicos [rusira recurrit. A Deo medelam 
ezepeciai. — Tandem non valens amplius ferre, 


 raret, Quid ergo? vicit humilitas in isto, amicitia 


in illo; predatur amicos, diripit ab eis diligenter 
nummos, de quibus per viam relevet aporiatos. ita 
viam ingreditur, et quod sanissimus quispiam vix 
valeret, infirmus aggreditur, laborat dolore plaga- 
rum, et nimietate infirmitatum. Semper solus retror- 
sum equitabat, quia que levamen esse deberet, etiam 
loquela sociorum sibi gravis erat, utpote qui, nisi 
Dei se clementia detineret, pene extra se aliquando 
fiebat. Cumque tamen obviaret pauperibus, virtule 
qua poterat, descendens de equo nummos et semi- 
nummos clam claudebat, in eorum manibus, et dul- 
citer exosculans, quasi ad presentem Deum [αἱ., 
Dominum), ut veraciter erat, cum gemitibus et la- 


ccpit sententiam medicorum inquirere; et quiaD crymis clamans aiebat : Domine Deus, succurre mihi 


quod bomines tot sententie, unus asserit eum cu- 
randum vene frontalis incisione; [alius] adhibendo 
potiones et totius species medicine. Que omnia 
ille ferebat patienti animo. Si enim vivus arderet, 
haberet quasi pro remedio, cum omne ingenium 
et industria medicorum cederet econtrario. Quid 
enim illi proficerent hominum medicinz, quem Deus 
sancti Adalhardi curandum reservabát magniflcen- 
tie ἢ (infr., n. 14.) Multa itaque sine utilitate sui 
medicis expendendo, ccpit excogitare, quia non 
est Deus ut homo ; et, quicunque sit medicus, Do- 
mini esí salus; quamobrem crescente inürmitate in 
deterius, spem suam omnem toilit sb homine, et 


in cunctis tuis miserationibus. Et sic ascenso equo 
stupefactus ibat, menteque, qua sana tantum reman- 
serat, semper haerens Deo. 

8. Alpes conscendit. —  Perwvenitur ubi dicuntur 
Sancti Dionysii hospitia, adhuc celebrata ex no- 
mine ejus, ibique servitor, cui deputatum erat, 
respectis ut solebat incisionibus : Heu, domine, 
ait, res tua quotidie cedit in deterius. Non pote- 
ritis víam perficere; necesse est vos cum seniore 
nostro consilium habere. Deinde abbati suggessit. 
Abbas tristis fratrem accersivit, ut ibi remaneat, 
aut electis quos malit hominibus redeat retro, om- 
nino monet, precatur et consulit. Hoc eutem dice- 


1029 


VITA. 


1030 


bat, cum adhuc interiorem infirmitatem nesciens, A quendi, non amittendo infirmitatem, sed admittendo 


tantum exteriorem videbat, celaverat enim sicut et 
reliquos rem suam abbatem suum, ea videlicet 
causa, ne impediret iter coeptum. Cujus monitioni 
humiliter obsistens omnimodis precibus: Non, ait, 
domine, causa retrogradiendi, sed causa proflci- 
scendi, si Deus et vos permiseritis, sum hoc iter 
aggressus. Veni jussioni vestrae obediendo, preter 
eam etiam alia restat necessitas in supplendo. Qua- 
propter precor in Dei amore vestram paternitatem, 
ne reditu eam imponatis mihi, cui contradicere non 
valeam, jussionem. Ad hec videns abbas perseve- 
rantiam juvenis, annuit ejus voluntati et desiderio 
bona intentionis. Cum autem ad montem Jovis 
(Montjouz) pervenissent, ascendit montem non tan- 


iu deterius ; unde si prius graves, postmodum susti- 
nuit angustias graviores. Quia enim inter Romanos 
et Apuliones inhorruerat solito superius [Boll., 
asperius.] tempestas bellorum cum maximo peri-- 
culo, equitantes quotidie exspectabant fortuna 
eventum. Nec defuit fortune stropha; incidentes 
quippe in latrones omnia sua perdidere. Abbas 
projectus de equo, nusquam terrarum non fuisse 
voluisset tunc libentius quam illo. Geraldus quoque, 
Sicut semper solebat, retrorsum solus et pendulus 
equitabat ; aurum etiam et argentum abbatis secum 
habebat ; sed quid faceret? quomodo evaderet? in- 
vaditur, de equo projicitur, distrahitur, impellitur , 
spoliatur; et ad augmentum infirmitatis, etiam 


tum Jovis sed etiam Bardonis, nec equo sed pede; pgraviter flagellatur. Sui quippe, ut melius quisque 


nec anima tantum causa, quantum flectendz pieta- 
iis Dei in recuperanda salute. Tanta erat vis do- 
ioris, tantus amor adipiscenda sanitatis, in cujus 
comparatione viluerant omnia qua creaverat Con- 
ditor orbis. Ubi vero ascendit Gaudii montem, nudis 
pedibus οἱ cuculato capite incedens, lacrymis et 
singultibus occulte pascebat dolorem. 

'9. Romam pervenit. — Pervenit Romam ; cujus ar- 
dens desiderio, quot passibus Lot angustiis quasie- 
ral eam, quaeritur hospitium, itur oratum. Quis 
posset referre quantas lacrymas ibi fudit ante Do- 
minum suum? Non eget referre, si quis amorem et 
dolorem, desiderium et infirmitatem velit conferre. 
Manserunt ibi diebus octo, ubi juvenis satisfacere 


poterat, fugiebant; nihil putantes perdidisse ex eo 
quod adhuc vivebant. Recuperatis vero equis per 
quemdam militem, pervenerunt ad montem Casinum, 

ubi juvenis iterum pedes cum lacrymis requisivit - 
Sanctum Benedictum, cumque ibi morarentur biduo, 
abbati ipsius loci infirmitatem suam intimavit ex 
consilio. Cui ille cum lacrymis et suspiriis condo- 
lendo : heu frater, ait, sub quanto laboras periculo ! 
eamdem quam et tu pateris infirmitatem quidam 
ex fratribus nostris incurrit, quam 1anta afflictione 
et tanta passione miser sustinuit diutius, donec 
modo ad ultimum omnis sensus et omnis humana 
intentio sibi non sine maximo damno decurrit. Ad 
hec ille stupefactus, a quo speravit discedere con- 


putavit lacrymis suis et voto: sedquomodo satisfa- (; sultus, recessit desperatior factus. 


ceret, quandiu eum fanta angustia premeret? Ve- 
niebat quotidie ad ecclesiam, et quasi ore ad os 
deberet colloqui saneto Petro, lumbo tenus intrabat 
sanc(uarii arcam (3), ubi pulsans fidei pietate, non 
solum aífectu cordis, verum etiam motu corporis, 
patefactis memoria ostiolis, Deo et sancto Petro 
Solis testibus, omnia illic lavit, rigavit lacrymis 
eL fletibus : aliis dormientibus ipse vigilabat, et clam 
surgens, locatis (4) custodibus, Sanctum Petrum 
revisebat. Erant autem hac summa petitionis suae ut 
δὶ non mereretur adipisci salutem, impedientibus 
peccatis suis, vel hanc sibi Petrus impetraret veniam 
apud elementiam summi Judicis, nec illam que 
adhuc erat sceiutillulam amítteret sana mentis. O 


ll. Subit montem  Garganum, fil. sacerdos, Cor- 
beiam redit. — Pervenitur ad montem Garganum, 
ut devotius potuit, oravit Michaelem archangelum ; 
stilla guttantis aqua multoties respersit caput suum. 
Sed quid plura ? Occulta sunt judicia Dei ; non san- 
ctus Michael in suo Gargano, non sanctus Benedi- 
ctus in suo Casino, non sanctus Petrus in sua Roma, 
quod sanctus Adalardus promeruit de hac re in sua 
Corbeia. Invento itaque papa Leone, omnimodis 
satagebat, quatenus apud eum sarcinam peccatorum 
suorum posset exonerare; sed cum non esset acce- 
dendi locus, nec commorandi speciale tempus, coepit 
contristari et asstuare, si quo modo ad exitum rei 
posset pervenire. Interea videt quemdam pontiflcem, 


altitudo divitiarum sapientig et scienti: Dei! quam f) nomine Hubertum (6), cui omnem suam conscien- 


inscrutabilia sunt judicia tua, Domine! Non vis 
dare Petro Romas quod reservabas sancto Adalhardo 
Corbeiz. 

10. In Apul itinere, a latronibus invaditur. 
Casinum invisi. —  Expletis itaque octo diebus, 
gratia ecclesiastice utilitatis tendit abbas ulterius, 
sanctum Leonem papam, qui tunc eràt versus mon- 
tem Garganum, secutus. Illuc etiam, licet deficiat 
corpus, juveni tamen amplior crescit animus se- 


(3) Per fenestram qus ibi habebatur. V. S. Gre- 
gor. Turon. lib. 1 De gloria mart., cap. 90. 

(4) Id est pretio sibi conciliatis, nec est necessa- 
ría, uti censuit Papebrochius, hujus vocis mutatio 


tiam patefecit, infirmitatem qua laborabat aperit , 
el quomodo relicta medicina, omnem spem suam 
commisisset, custodiw spirituali. At ille temperans 
modum poenitentia pro modo infirmitatis, laudat 
propositum juvenis, hortatur insistere coeptis, impe- 
rat ne amplius quid faciat sine licentia abbatis. Ita 
confecto negotio, utrisque a papa etiam sacerdoti- 
bus effectis, se cum abbate suo, reditur Corbeiam 
non sine magno vite suz periculo. Jamque de cor- 


in iwcratis. 

(9) Slc Corb. Silv. 1 Robertum, alii Uber(um, 
Menardus Guberium, quem Papebrochius [suspicatur 
fuisse archiepiscopum Sipontinum. 


1031 


S. GERALDI ABBATIS SILV/E-MAJORIS 


1032 


poris sanitate desperatus, anims: quzrebat salutem A eum assidue habebat et intentum, nulla existente 


attentius, eleemosynis instare, pauperibus deservire, 
ecclesiis inhzrere, missas, -quia noviter ordinatus 
fuerat, frequenter celebrare ; quarum etiam eucha- 
ristie dum astaret, ita prev angustia infirmitatis 
stupefactus reddebatur ut nisi Dei clementia, quem 
inter manus tenebat, teneretur [ai., tueretur], totus 
extra se fieret. 

12. Fit sacrista, ecclesiam exornat. — ΤΑ ΟΡ 
expleto anno postquam a Roma rediit, custos eccle- 
sie, qui tunc erat, humanis decessit: cui Geraldus 
in obedientia successit. Successit obedienter, licet 
ab ipsa impediretur infirmitate, non aliqua, utpote 
qui seipsum non habebat, illectus cupiditate, sed 
ut tali obedientia promereretur a Deo gratiam salu- 


mensura veniarum, in tantum ut digitalibus junctu- 
ris nodi insurgerent, et petra durius callum. Quz 
enim esset mensura ad Deum clamandi, cujus [ed., 
cui] nulla erat infirmandi? Videns denique preces 
suas nihil adhuc proficere, et omnes labores suos, 
quantum ad hominem, incassum ire, divina ani- 
matus inspiratione, sanctum Adalhardum prater 
omnes et super omnes omnimoda aggreditur peti- 
tione; cujus assistens altari, usque.ad desperatio- 
nem jam confusus, miserabili cumpunctionis humi- 
litate in omnes preces redditur diffusus. Verum 
illo desuper miserante qui appropinquat contribu- 
latis corde, pervenit ad hoc, quod si prius fecisset, 
Dei clementia jam liberatus fuisset. Sancto enim 


tis recuperandz. Nec deerat tante voluntatis occa- B Adalhardo vovet laudabile votum, se scilicet pro 


sio, obsistentibus temporibus priorum proposito. 
Templum quippe noviter fundatum ex toto deser- 
tum erat (6), ovibus et porcis et pecoribus patebat, 
quasi platea aquis pluvialibus ita plenum erat ut 
anseres et anates natarent per illud, pro pavimento 
habens unius cubiti sterquilinium , omnibus erat 
fastidio, omnes transeuntes movebant caput super 
eo. Huic operi juvenis ccpit instare, si quo modo 
divinum respectum ad suam miserationem posset 
inclinare ; et licet impediretur penuria temporum, 
tamen sibi providente Deo, purgavit templum, com- 
»osuít sedilibus, et ornavit desuper columnulis cum 
basibus chorum, purgavit cryptam et deambulatoria, 
aptavit in suis locis decenter altaria. Quid amplius 
moror? Monasterium quod jam diu ab omnibus di- 
inissum erat, infra tempus sat modicum ita coapta- 
vit, ut ad Deo serviendum videretur idoneum, et 
tante congregationi valde necessarium. Quadam 
vero die fratres, qui majoris in cenobio consilii 
erant, videntes monasterium, αἱ diximus, optime 
apparatum, abbatem adeunt, ad videndum que vi- 
derant adducunt; consilium tribuunt, ut corpora 
sanctorum qui in monasterio vetusto erant tolle- 
rentur, et in loco, quem Geraldus sat. convenienter 
mundari fecerat, cum summa veneratione colloca- 
rentur. Consilium datum est et probatum, et quze- 
cunque deerant ad hoc inquiruntur, et omnia, ut 
diximus, cum gaudio et episcoporum vicinorum 
confirmatione et populi firma attestatione adim- 


posse semper et ubique magniflcare nomen ejus 
gloriosum, si sibi impenderet dignationis 8112 auxi- 
lium ; quo se ubi voto ligavit, paulisper solutionem 
infirmitatis sentire cepit. Sicque divina clementia 
ad petitionem quotidie magis ac magis animatus, 
aliquando post completam (7) coram altari se effun- 
dens in omnium orationum effectus, usque ad sin- 
gultus verba iuterrumpentes, pene liquescebat in 
currentes lacrymarum fluctus ; tandem laxata vox 
invenit iter, gemitusque soluti in hzc verba pro- 
rumpunt : Sancte Adalharde, Christi amice, suscipe 
me miserum ante omnes et post omnes confugien- 
tem ad te. 

14. Qui eum sanat. Ejus laudes Geraldus celebrat. 


C— Ubi ergo satis est visus sibi idoneum instru- 


xisse.sanctum Adalhardum apud judicem Christum , 
surrexit, faciem tersit, et gemebundus rediit ad lectum 
suum ; cumque ibi sederet, adhucsingultienset amens, 
ex parte altaris specie fulgurea advolavit splendoris 
globus, qui reverberatis ejus oculis, illustravit totum 
corpus ejus. At ille stupefactus haesit, cum subito 
ruptis infirmitatum nodis, inter cutem, et quasi 
quibusdam chordulis, caput ipsum ingens crepuit; 
et non ferens dolorem : Sancte Adalharde, succurre, 
miserabili voce clamavit; moxque sub silentio se 
repressit, quia cum ipso dolore virtutem in se factam 
sensit. Sicque liberatus ab ipsa infirmitate, cujus 
liberationis desiderio tanto erat fatigatus tempore, 
laudavit liberatorem libera voce; nec defuit voto , 


plentur; sicque juvenis magis ac magis in opere D quod paulo ante voverat sancto; ubicunque enim 


suscepto desudans, omnibus necessariis adornavit , 
illo subministrante, cujus hec agebat desiderio et 
amore. 

13. S. Adalhardi implorat opem. — Proficiebat 
quidem in voto, sed nullo adhuc infirmitatis leva- 
batur remedio ; non ideo tamen desistebat, et summa 
sacrarium pietatis pulsans, regno Dei vim faciebat. 
Opportunitas quoque ecclesi: et. orationum przsto 


(6) Ecclesia Corbeie principalis igne succensa 
fuerat tempore Richardi abbatis, ut ipse Geraldus 
narrat lib. 1 Mirac. S. Adalhardi supra laudato in 
notis ad num. 5. E 

(7) Id est post completorium, nisi fallor. Alterius 


potuit, gloriam ejus exaltavit, exaltando etiam taliter 
maghniflcavit. Vitam ipsius apostrophis elegiacis et 
superfluitate sui offendentem animos legentium, ex- 
stirpari fecit ex ipsis sentibus superfluitatum, et 
plane reductam ad florem historie mystice hexa- 
metro decoravit (8). Festivitatis ipsius parum quid 
flebat memorie, sed compositis antiphonis et re- 
sponsoriis, alta et digna fecit venerari celebritate , 


tamen Vit; auctor, qui nullam S. Adalhardi mentio- 
nem facit, id post celebratum a Geraldo missam 
contigisse scribit. 

(8) Vitam S. Adalhardi primo scripsit S. Pascha- 
sius-Radbertus abbas Corbeie celebris, quam sicut 





1033 


VITA, 


1034: 


nec absque plurimorum invidia, quos tamen agente A adductus, et in medio collocatus, et tunc procedente 


Deo et sancto mirabilis redarguit victoria. Multis 
signis illustraverat oculos adhuc viventium (sanctus 
Adalhardus| qua omnia tradiderat oblivioni negli- 
gentia eorum; qua etiam juvenis diligenter ab eis 
qui viderant et in quibus facta fuerant exquisivit 
Geraldus], exquisita postea litteravit. 

15. Ejus progressus in via Domini posl sanationem. 
— Vir itaque Domini, ut recedente claritate cogno- 
vit se ab infirmitate liberatum, et gratia divina, ut 
diximus, tam mirabiliter visitatum, memor evange- 
lici eloquii : Qui perseveraverit usque in finem hic 
salvus erit. (Matth. xxi), se indefessum in Dei ser- 
vitio exhibuit, et ante Sancti Adalhardi et alia eccle- 
sic: altaria, amplius quam antea fecerat, se mactare 


Domino ad misse celebranda mysteria, inceptum est 
ofüicium : Gaudeamus omnes in Domino, et sic ad ἢ- 
dem perductum ; sicque visio illa evanuit, et frater 
evigilans quie viderat secum pertractare ccpit. Co- 
gnovit satis evidenter quia Deo in actibus suis place- 
ret; et si prius in ejus servitio se devotum tenuerat, 
postea severius corporis et animi motus cohibere 
coepit. 

17. Alia visio. Jerosolimam ire disponit. Quod ez- 
sequitur. — Alio quoque tempore erat, sicut sibi vi- 
debatur, in Sancti Petri monasterio Corbeiz, et ante 
crucem, quz in medio ecclesi: est, consistebat ; et 
multitudo virorum et mulierum tanta convenerat 
quod, sibi sicut visum fuerat, totam ecclesiam com- 


cepit. O virum laude dignum, quem nec infirmitas B pleverat; et ita eo ante crucem consistente omnique 


aliquantisper a Dei servitio retardavit, nec sanitas 
tam mirabiliter recuperata extra se elevavit! O 
Domini et Salvatoris nostri clementia usquequaque 
predicanda, qua in infirmitate sustinuit servum 
suum, ne deficeret, et sanitati restitutum misericor- 
diter conservavit, ne superbiret! Predictus autem 
vir de beneficio sibi a Deo collato se non extollens, 
sed semper fragilitatem suam recognoscendo in hu- 
militate persistens, e recto non deviavit itinere; sed 
ad anteriora progrediens, animo et conversatione 
in monte Domini constitutus, ad celi palatia capes- 
senda se omnino animavit. Legerat enim Dominum 
in Evangelio dicentem : Petite el accipietis, quaerite 
el. invenielis, pulsate εἰ aperietur vobis (Luc. xi). Hac 


populo versus crucem aspiciente, imago Domini, quz 
in cruce erat, descendit de cruce, et ad eum qui in 
medio populi erat appropiavit, eumque blande ac 
leniter convocans suo nomine, caput suum manu 
sua demulcere ccpit, dicens : « Confortare, fili, in 
Domino et in potentia virtutis ejus. » Et sic discedens 
ab eo, videntibus omnibus, sicut primum fuerat cru- 
cem ascendit. Quo facto frater evigilavit, et multum 
anxius pro hoc quod viderat, Deum, ut sibi visionem 
prosperam faceret, obnixe deprecari coepit. Venit 
autem sibi in animo quia loca sanctorum, qui ultra 
mare requiescunt, vellet visitare, et ad sepulcrum 
Domini eum in Hierusalem adorare. Cumque hoc 
qualiter adimpleri posset in animo volveretur, audi- 


voce Dominica confisus Dei servus non cessabat vit quia in eadem qua ipse manebat villa, quidam 


petere, ut acciperet; satagebat quaerere, ut inve- 
niret, nitebaturque pulsare, ut ei Dominus dignare- 
tur aperire. Quod et factum est. Infirmabatur enim, 
ut diximus, infirmitate gravissima, et ad petitionem 
suam liberavit eum mirabiliter misericordia divina ; 
quisivit ut eum visitare dignaretur gratia sancti 
Spiritus, et invenit eam in conspectu oculorum Altis- 


viri fideles iter suum appararent, quatenus ad sepul- 
crum Domini adorare potuissent. Quo cognito lzetus 
vehementer effectus, omnipotenti Deo gratias reddi- 
dit, qui consilium ad hoc quod volebat necessarium 
ministravit; sed quia sub abbate et regula in mona- ὁ 
sterio degebat, valde sibi incommodum videbatur, 
si sine ejus consilio et licentia faceret quod facere 


simi : aures ejus precibus et lacrymis non cessabat nitebatur. Adiit ergo abbatem, voluntatem suam 
pulsare, et ipse misericordie sux viscera dignatus aperuit, postulans et multum rogans, ut ei licentiam 
est aperire. daret. Abbas autem videns intentionem fratris et 

16. Visione divina recreatur. — Quodam autem metuens ne alicubi in itinere vel inclusus vel ere- 
tempore videbatur ei per somnium quod ipse ante mita remaneret, abnegavit, et eum ab intentione 
oratorium Sancti Michaelis, quod in ipso monasterio hujusmodi, si possit, revocare tentavit. Sed quia 
est, consisteret, et Dominus Jesus Christus, interius plantatio quam plantat Deus nequit eradicari, vir 
cum angelorum et archangelorum multitudine inünita δ΄ sepe nominatus ab intentione sua non recessit ; et 
et omnium sanctorum, se ad Miss: celebranda my- quod per se non poterat, postea multorum sanctorum 
steria prapararet. Assistebant angeli, ministrabant virorum precibus impetravit. Tandem abbas anauit, 
archangeli, et ea quz» tanto mysterio erant necessa- sed ea conditione ut, si Deus posse concederet, ad 
ria preeparabant; cumque omnia ministrassent, et ex eum sine dubio repedaret. Vir autem venerabilis, 
utraque parte in modum cantorum in choro consi- accepta licentia, obedientiam suscepit, iter suum 
stentium sancti, qui eum eo erant collocati essent, apparavit, Dei gratia loca sanctorum multorum 
ipse Dominus Jesus ccpit inquirere utrum omnes visitavit, ad sepulcrum Dominicum, quod super 
convenissent, qui debebant convenire. Illis autem re- omnia cupiebat, adoravit; ad propria, sicut abbati 
spondentibus et dicentibus Domino : Adsumus, dixit: suo promiserat, repedavit. Quanta in itinere peena- 
Non, quia frater ilie nondum ingressus est, qui stat rum cruciamenta sustinuit, non est nostrum expo- 
juxta ostium exterius. Sicque eo precipiente est nere; quia ad ea qua inter nos Deus per eum ope- 
et illam qua a Geraldo scripta est, simul cum ejus- auctor est idem Geraldus, edidimus Sac. IV, parte 1, 
dem sancti duobus miraculorum libris, quorum primi ad annum 826. 

PaTRoL. CXLVII. 33 


1035 


S. GERALDI ABBATIS SILVJE-MAJORIS 


1036 


rari dignatus est, vix sufficit lingua balbutire. In- A de terra et cognatione sua egrediuntur (Gen. xn, 1). 


gressus itaque monasterii claustrum, ccepit in Dei 
servitio se exercere, et qua de ejus mirabilibus 
audierat et viderat, ad memoriam revocare. 

18. Reversus fil abbas. — Interea quodam fratre 
suo carnali (9) de hac vita egresso, qui curam 
fratrum in monasterio Sancti Vincentii apud 
montem Laudunum susceperat, ad abbatiam pro- 
vectus est. Quod invitus diuque retinens suscepit, 
et quamvis non esse parum fratribus praeesse cogno- 
sceret, vellet tamen nollet, obedivit. Collo autem 
oneri tam gravi superposito, non se oblivioni tradidit, 
sed in quantum poterat, se formam et speculum 
discipulis suís exhibuit. Fratres vero, qui sub eo 
erant, plus terrenis commodis quam coelestibus 


Fit conjunctio letabunda, fit exsultatio jucunda; 
exsultant de magistro discipuli , gaudet magister 
super discipulos; exsultat abbas super societatem a 
Deo sibi tam mirabiliter previsam, lztantur tirones 
Christi, quia vident et cognoscunt non ab homine, 
sed a Deo que desiderabant omnia sibi provenire 
juxta voluntatem suam. S:culi itaque honore depo- 
sito, viam qua Christum sequantur ingrediuntur, et 
usque ad beati Dionysii domum, quem locum sibi 
delegerant, undequaque conveniunt. Adorata igitur 
ad sanctorum martyrum sepulcrum Salvatoris cle- 
mentia, eorumque martyrum et aliorum sanctorum 
patrocinia sua auxilio convocant, Christi duce 
providentia, Aurelianis, ut ibidem ad sanctae Crucis 


intenti, moribus ejus non bene conveniebant ; sed, B adorent ecclesiam (11), dirigunt vestigia. Cumque 


sicut legitur de sancto Benedicto (S. GRzc. /. πὶ Dial. 
. €. 3), sanctis ejus monitis contraria sentiebant. 
Cumque conspiceret eos ut volebat sine peculiaribus 
esse nolle acquiescere, ad sanctissimi Patris nostri 
Benedicti exemplum cogitavit eos dimittere, et secum 
habitare. In monasterio autem suo erat vir sanctis- 
simus inclusus ,10), a quo consilium, quomodo quos 
ad regendum susceperat dimittere posset, requisivit : 
qui satis idoneum et sibi valde necessarium dedit. 
Milites vero secundum seculum non ignobiles ad 
eumdem inclusum venerant, de peccatis suis apud 
eum conquerentes, quia "seculo amplius servire 
nolebant, confessi fuerant, et ab eo quomodo id 
faeerent consilium poposcerant. Sanctus autem vir 


et inde discessissent, et Turonis, ubi sanctissimi 
confessoris Martini corpus requiescit, appropinquas- 
sent, peregrinos qui a Sancto Petro Roma remea- 
bant invenerunt; qui ab eis unde essent, aut quo 
irent, vel quid in animo versabant per omnia 
scrutati sunt. Patefacto igitur eorum desiderio, 
adeunt abbatem, rogantes ut ad eorum fines iter 
suum dirigeret; quatenus de substantiis suis in 
alodiis, φὰς Deo disponebant dare ad Deo servien- 
dum, ecclesiam construeret. Quod et factum fuisset, 
nisí Deum eorum habitationem alias disposuisset : et 
quia Deus voluit, peregríni in viam suam abierunt! ; 
abbas vero et socii sui Pictavium, Deo ducente, 
pervenerunt. 


et abbatis supradicti animum cognoscens, et desi- ἃ 20. Pictavum advenit. Ezcipitur a comite Guidone, 


derium militum cognoscens et intelligens, in unum 
omnes congregavit, consilium utrorumque aperuit, 
et laicos quasi fldei rudimenta suscipientes, sanctis- 
simi abbatis providentia commendavit. O Christi 
pietas inenarrabilis! o Salvatoris clementia incom- 
parabilis ! Famulis suis se toto corde quaerentibus, 
ad saeculi blandimenta superanda magistrum, qui 
eos precederet ministravit ; servoque suo, ut sibi 
devotius deserviret, socios et discipulos aggregavit. 
Talibus vero conjunctis in Domino, abbas non im- 
memor fratrum quos ad regendum susceperat, epi- 
scopum (Helinardum) a quo abbatie onus habebat 
adiit, eique quale consilium qussivisset aperuit , 
onus regiminis, quod habebat, ejus providentix 
dereliquit. 

19. Abbatiam dimittit. Varia loca SS. visitat. — 
Taliter vero Christi tirones abbati sanctissimo subji- 
ciuntur, et sancti patriarche nostri Abrahze exemplo 


(9) Is erat Reginerus. Abbatia S. Vincentii in 
altero montis Laudunensis brachio sita, hodieque 
subsistit congreg. S. Mauri aggregata. 

(10) Hunc Bollandus suspicatur fuisse S. Arnulfum 
postea episc. Suessionensem; sed fallitur. Nam 
inclusus hic memoratus in monasterio S. Vincentii 
degebat, ut legenti patet, quod de S. Arnulfo dici 
non potest. Hunc potius crediderit fuisse Ebroinum, 
de quo infra num. 22. 

(11) Ea est ecclesia cathedralis, hodieque sub hoc 
nomine celebris, quz a Calvinianis diruta tandem pris- 


quo commendatur Radulfo. Silvam-Majorem adit. — 
Ingressis autem illis civitatem, ecce comes Pictavium, 
Wido (12) venerabilis, Dei provisione ex altera parte 
advenit. Quod cum abbas cognovisset, sperans sibi 
non absurdum si cum eo loqueretur, venit ad eum, 
monens socios ut se sequerentur. Cum autem eos 
comes conspiceret, resalutavit, et unde venissent 
aut quo ire vellent diligenter inquisivit. Cui abbas 
omnia qus in animo habebat aperuit, et quod de 
terris suis et cognationibus suis egressi Dominum 
sequebantur adjecit. Cognita autem comes eorum 
voluntate, et divina in hoc provisione, abbatem et 
suos ccpit rogare, ut pro Christo, pro cujus cepe- 
rant hzc amore, quocunque in sua terra vellent 


D remanerent ; ipse vero consilium et auxilium suum 


sibi in omnibus curaret impendere. Dum vero de 
his ad invicem sermocinarentur, ecce quidam Bur- 
degale prepositus, nomine Radulfus (13), a Deo 


tinum in splendorem restituta est paucisabhinc annis. 

(12) Guido agnomine Gofridus, Guillelmi V Aqui- 
tanim ducis fllius, fratribus suis Guillelmo VI Crasso 
et Guillelmo VII Acri in Aquitani ducatu successit 
sub Guillelmi VII nomine. Obiit anno 1086 ; sepultus 
est in monasterio novo Pictavensi, quod a funda- 
menus restauraverat. 

(13) Hunc virum fuisse ecclesiasticum | censuit 
Papebrochius ; at ex altera Vita, ubi dicitur ministe- 
rias, certum est eum fuisse Burdigale a duce prs- 
positum juri dicendo. 


1037 


neum locum eos deduceret, invitavit. Unde comes 
laetus vehementer effectus, abbatem et suos ejusdem 
prepositi custodizt mancipavit, ut eos quasi se custo- 
diret; et quemcunque locum in nota sua terra sibi 
deligerent, sine aliqua controversia nihil dubitans 
suo imperio concederet. Quid multa? Prepositus 
Radulfus suscepit eos gaudens, et ad locum, qui 
Silva-Major inter duo maria nuncupatur, adduxit, 
et ecclesiam parvulam non ex lapidibus, sed de 
terra constructam ostendit. Silva autem in circuitu 
tam densa vepribus et sentibus creverat, quod 
nullus ad ecclesiam appropinquare poterat, nisi 
gladio, aut alio aliquo ferramento prius iter fecisset. 
Ad hanc quidem ecclesiam dui abbas et sui venis- 


VITA. 
missus venit, et comiti, si vellet, quod ad id ido- A eum taliter adorasset. His igitur peractis, milites 


1088 


qui cum abbate venerant, adhuc laicali habitu 
induti, quia devoverant iter ad Sanctum Jacobum, 
ingressi sunt, et tamen licentia ac benedictione 
abbatis, sine cujus precepto nihil facere promi- 
serunt. 

22. Ejus sociorum nomina. — Tandem sua pere- 
grinatione peracta, ad eum regressi sunt, et sancti 
Benedicti habitum devoti, ac Deo se ex toto com- 
mittentes , susceperunt. Si quis autem nomina 
eorum qui cum abbate primitus venerunt cognoscere 
voluerit, sine dubio cognoscere poterit quicunque 
subscriptam paginam intelligens legerit: Geraldus 
abbas, et monachi tres, qui de monasterio quod 
prius rexerat, ipsius amore cum eo venerunt; unus 


sent, tantus eidem abbati amor ibidem remanendi B Martinus (16) qui postea ecclesiam Sancti Dionysii 


occurrit, quod se non alias iturum amplius Deo, si 
sibi propitiaretur, promisit. 

21. Quam a dominis obtinet. Visione animalur. — 
Tunc temporis autem terre illius et dominus silvze 
et possessor erat quidam miles Augerius (14) de 
Riontio, et cum eo alii quamplurimi, quorum 
nomina ipse cognoscit qui creavit. Cum omnibus 
vero sic abbas egit, ut omnes locum Deo et sancte 
ejus matri Marie condonarent, et ab omni servitio 
solutum in perpetuum facerent ; et ita sanctus Pater 
Geraldus exhilaratus , ad ecclesiolam rediit, et 
deinceps construere habitaculum sibi et suis fecit. 
Quadam siquidem nocte ccpit Deum obnixe depre- 
cari, quatenus si eorum ibidem statio sibi placeret , 


de Monte rexit; alius vero Ebroinus, qui de militari 
habitu egrediens, Dei amore inclusus (17) usque ad 
mortem forliter pugnavit; tertius quidem Aleran- 
nus (18), ipsius abbatis nepos. Isti tres monachi jam 
facti venerunt, et in loco eodem, sicut regula saneti 
Benedicti precipit, professi sunt. Venerunt et aiii 
quinque, qui, adhuc laicali habitu induti, eum ut 
magistrum et patrem pro Dei amore seculi sunt. 
Ex quibus unus fuit Berlegius (19) nomine, vir bene 
morigeratus, in consilio providus, in sermone pr:e- 
clarus, armorum probitate strenuus, bonis omni- 
bus in amicitia junctus, charitate fervidus, divitiis 
secularibus et dignitate ad plenum munitus; fuit 
enim Francigena, ex regiis militibus non infimus, 


ostenderet, et omnes actus eorum secundum boni- Gex Noviomo (Noyon) civitate Francie oriundus, 


tatis. sux divitias in bonum dirigeret. Cumque 
orando defessus obdormiret, sibi videbatur, quia de 
parte Orientis currus, quem duo boves ducerent, 
veniret; post vero aliquantum tempus, duo boves 
mutabantur in equum unum, et equus eumdem 
tramitem quem boves gradiebatur; tandem equus 
conversus in Dei Filio, ita suspenso ut pro nobis 
prius fuerat in crucis patibulo; inferior crucis pars 
tangebat terram, superior vero usque ad coelum 
erigebatur (15). Cumque sanctissimus vir talia 
respiceret, a loco in quo erat surrexit, et Christum 
sicut in cruce pendebat adoravit. Tanta autem et 
tam mirabili visione animatus Dei servus evigilavit ; 
evigilans vero et diu secum quz viderat pertractans, 
quia Dei visio erat cognovit, et quia ubi fixum erat 
sancte crucis signum, ibidem ecclesiam fundare 
debebat intellexit. Cognovit quoniam Deo iter suum 
et actio placeret, cujus dono et gratia fuerat quod 
(14) Joannes Guisius Ogerium scribit. Riontium 
vicus erat tempore S. Gregorii Turon. cujus meminit 
in lib. de gloria Conf., cap. 48; postea in oppidum 
crevit, quod hodieque celebre est, vulgo Rioms 
dictum ad Garumnam, quatuor circiter leucis supra 
Burdigalam, septem vero a Silva-Majori dissitum.. 
15) Alterius Vite auctor: Non tamen materialiter 
illa crux videbatur, sed erat qu&dam claritas [0}- 
mata in modum crucis, que totum locum miri splen- 


doris magnitudine illustrabat. — ΘΟ EM 
(16) Memoratur in Necrologio Silvz-Majoris die 


xvi Kalend. Julii. 


Castellani ipsius civitatis Germanus. Hic autem 
quandiu secularibus negotiis interfuit, omnibus qui 
cum eo erant ubicunque amabilis super omnes 
semper fuit, divitiis nimirum abundavit, et eas libe- 
raliter, non ut earum servus sed ut dominus, 
tractavit. In pueritia litterarum studiis datus a pa- 
rentibus fuit, sed postquam adolescentixw annos in- 
gressus est, dimisso litterarum studio , militiae 
inhesit, nimirum quia nobilis et nobili genere ortus, 
animum suum non poterat ab hujusmodi exercitiis 
refrenare, presertim cum videret :xquavos suos 
talibus negotiis inclinari. Quid: multa? militiam 
amplexus et armis militaribus suppositus, satis 
longo tempore se in militia exercuit, donec, dextera 


D pei tactus, se non bene agere cognovit; arma de- 


seruit, et iterum undis lacrymarum et confessione 
pura baptizatus, abbatem Geraldum in Silvam-Ma- 
jorem secutus, sicut evangelicus sermo monet et 


(17) Idem, ut videtur, qui in monasterio S. Vin- 
centii inclusus erat sub nostro Geraldo, de quo su- 
pra nuit. 18. Memoratur in Necrologio Silvensi vri. 
ldus Julii cum hoc elogio: Obiit Ebroinus bonc 
memoria socius B. Geraldi. 

(18) Hic fuit tertius Silvae-Majoris abbas, laudatur 
in Necrologio his verbis: xiv Kal. Aprilis obiit 
domnus Alerannus, vir vilg venerabilis, nepos beati 
Geraldi, hujus ecclesi tertius abbas, jacet in capi- 
tulo ubi accipiunt abbates vestes. 

(9) Menardo Herlegius. Desunt hic nonnulla apud 
Bollandum vitio scriptoris. 


1039 


S. GERALDI ABBATIS. SILVJE-MAJORIS - 


1040 


imperat, omnibus quse possidebat, renuntiavit. A proficere, nec mirum ; nam diligentibus Deum omnia 


(Luc. xiv, 33.) 
23. Alii socii nominantur. Initia ad fundationem mo- 


nasterii. — Alius autem Wido de Monte Lauduno (20) 
civitate Francie, ita enim vocatur, oriundus, miles 
episcopalis, divitiis refertus, et nobilitate szculi 
satis decoratus, vir iste virtutis erat consiliarius , 
animi sui rector strenuus et in omni probitate ele- 
gantissimus. Teszo tertius, juvenis quidem, sed 
animo fortis et quandiu in saeculo conversatus est 
nunquam arma sua alteri deseruit, nec timore militis 
unius unquam mutavit, sed semper ubicunque esset, 
victoriam et palmam acquirere super omnes socios 
elaboravit. Hic (21) autem Tezo, de quodam Galliz 
castello, Cuci nomine, oriundus, bone indolis ado- 


cooperantur in bonum (Rom. vm, 28), et omnis 
plantatio quam plantat cclestis Pater non eradi- 
catur (Malth. xv, 13), sed semper prosperat. O 
quanta reverentia ille venerandus est dies ab hujus 
patrie incolis, quo beatus vir a Deo missus de lon- 
ginquis terrz partibus huc advenit! Anno siquidem 
ab incarnatione Domini millesimo septuagesimo 
nono (23) cum sociis suis venit dominus Geraldus 
in Silvam-Majorem in festivitate, ut fertur, aposto- 
lorum Simonis et Judz. In secundo (24) anno in- 
ceptum est monasterium, v. scilicet Idus Maii, in 
honore Domini et beate Mariz virginis et sanctorum 
apostolorum Simonis et Juda (25). Fama itaque 
tanti viri per diversas regiones se velocius exten- 


lescens et nobilitatis fuit. Quartus autem Valterus , B dit, populique in unum conglobati ad eum confluere 


similiter de civitate Monte-Lauduno, vir militaris et 
probus, in opere et sermone discretus, consilio pol- 
lens, non aliquo superfluus, et in omni opere suo 
temperatus. Quintus vero Litherius (22) Laudunen- 
Sis, similiter homo honestus et largus, in armis 
satis valens, omnibus serviens, omnes diligens, inter 
c&teros milites probitate inferior esse despiciens, 
semper ad majora militi: exercitia se erigens, et 
qua probo homini cognoscebat convenientia, omni- 
bus modis, ut poterat, opere et animo capescens. 
Hi omnes, digito divin; miserationis compuncti , 
renuntiantes omnibus quae possidebant, et de terris 
et de cognationibus suis egressi, Christum secuti 
sunt, et qui prius in vestibus pretiosis fulgebant , 


ceperunt catervatim, ut illius fruerentur aspectu, 
et ejus praedicationis vomere dura eorum corda 
divinis grati: seminibus aptarentur. Erat enim 
aspectu angelicus, corpore castus, mente devotus, 
sermone facundus, diversis virtutum floribus ador- 
natus, in oratione assiduus, signisque in vita sua 
plurimis decoratus. Ante adventum namque illius 
accola hujus patriw rudes et quasi agrestes erant, 
et quid sanctitatis religionisque bonum esset minus 
agnoscebant: sed efferos eorum animos servus Dei 
electus, tam exemplis quam predicationibus multo- 
ties mitigabat et eorum plurimos ad penitentiam 
confessionemque  provocabat. Nam cum maxima 
multitudo ad eum, ut sua confiterentur crimina, 


postea sordebant induti vestibus vilissimis ; fiunt Cszpe venissent, hanc omnibus in commune peni- 


nemorum et silvarum fortissimi exstirpatores qui 
prius fuerant strenuissimi bellatores. In his ergo 
adimpletus est sermo propheticus, qui dicit: Et 
conflabunt gladios suos in vomeres, el lanceas suas 
in falces (Isa. τι, 3). Hi nunquam Scripturas lege- 
rant, sed tamen qua Scriptura precepit impleverunt; 
et quia prius iilicila multoties. egerant, postea a 
licitis, ultra quam credibile sit, abstinebant. Ab ipso 
etiam pane jejunabant, multoties in die nec aquam 
aliquando sumere volebant ut magis ac magis in se 
corporis voiuptates refrenare potuissent. 

24. Monast. Silve-Majoris consiruitur. — legitur 
postquam beatus Geraldus in loco eodem, ut supra- 
dictum est, ubi Dominum Jesum in cruce viderat 


tentiam in remissionem peccatorum suorum injun- 
gebat ut sexta quidem feria jejunarent, Sabbato 
vero a carne abstinerent. 

25. Miraculis clarel. — Divulgata igitur sancti viri 
opinione per diversas regiones, quidam de episcopio 
Lemovicensi oriundus, ipsum cum fletu pro parvulo 
exorabat filio, qui torlos ac multum deformes a na- 
tivitate habebat pedes, dicens: « Ὅ sancte Geralde, si 
ea quie dicuntur de te sunt vera, aufer opprobrium 
domus mez. » Talia genitore prosequente, meritis 
servi Dei puer integerrimam adeptus est sanitatem. 
Pater itaque, pro tante rei miraculo stupens ac ve- 
hemenler congaudens, puerum ipsum ad presentiam 
hominis deducit et cum multa devotione pro ac- 


in visione et adoraverat, monasterium fundavit, deD cepto beneficio gratias egit. Nec illud reticendum 


die in diem ipsum ccpit opus succrescere ac melius 


(20) Ipsa est urbs Laudunum, in montis vertice 
sita. Est tamen in agro Laudunensi oppidulum Mons 
in Laudunensi pago dictum, vulgo Mons en Laónois. 
Sed hujus Vite auctor, supra num. 18, Montis- 
Lauduni nomine aperte ipsam urbem Laudunum, 
cui adjacet monasterium S. Vincentii designat. 

(21) Quz sequuntur usque ad Quarius, desunt in 
edit. Castellum hic laudatum situm est inter urbes 
Laudunum et Suessionas, isti vicinius, sed in Lau- 
dunensi diccesi, positum est in ipso vertice montis, 
ad cujus radices exstat abbatia Novigeuti. Dicitur 
Codiciacum, seu Coceium, vulgo Coucy, quod po- 
tentissimos dominos Ingelramnos habuit, in historia 
celebres. 


quod plerique morbidi aut febricitantes, si forte san- 


(22) Menardo Lucherius. Joanni Guisio Eutheriss 

(23) Biennio citius Geraldum advenisse dicitur in 
chronico Malleacensi, ubi legitur: Amno 1077, 
Giraudus cepit edificare cenobium S. Marie Silve- 
Majoris. Vide notam sequentem. 

(24) Id est altero post ejus adventum, scilicet 1080, 
sic enim legitur in veteri Martyrologio Silvaze-Majo- 
ri: v. Idus Maii. Inchoactio monusterti S. Marie εἰ 
SS. apostolorum Simonis el Jude in Silva-Majore , 
anno ab incarnalione 1080. 

(25) Inter sacras reliquias quse in Silva-Majori 
servantur, ex pr:cipuis sunt media fere pars cranii 
S. Simonis, et pars capitis S. Jud:, et cuspis lance 
qua Christi latus perforatum fuisse creditur. 


1041 VITA. 1042 


ctificatum ab eo comederent panem, necnon qui de A cincte disseramus. Nam ea qua in vita signa fecit, 
lapide trito, quem fratres paraverant ejus sepuh- per negligentiam maxima ex parte oblivioni tradita 
ture, bibissent, incolumes, ac Deo gratias sancto- sunt (27). Domino itaque annuente, ipsiusque san- 


que Geraldo referentes, ad propria lxti reverte- 
bantur. 

26. Monachum a maufragio salvat. — Cum vero 
per diversas Gallia& nationes predicti viri Dei se 
.fama diffuderat, quidam sancti Petri Carnotensis 
monachus, audiens illius preclara gesta, in suis pre- 
cibus frequenter obnixe postulaverat ut non ante 
videret mortem quam hominis Dei frueretur visione 
et alloquio. Sed cum forte Anglicum mare dispo- 
suísset transmeare, ingressus navem, procellosis 
insurgentibus undis, naufragium pertulit. In mediis 
itaque fluctibus, submersis sociis, nave quassata et 
amissa, monachus involvitur, diemque cum sequenti 
nocte in tanto duxit discrimine. Cum vero huc il- 
lucque intumescentibus raperetur undis nihilque 
aliud nisi mortem exspectaret imminentem, recor- 


ctis meritis intervenientibus, sermo noster quem in 
honore ejusdem scribere aggredimur, bonum princi- 
pium finemque accipiat. 

28. Ejus miracula posl morlem. Ejus elevatio. Dens 
ablatus restituitur. — Tempore illo, quo beatus Ge- 
raldus adhuc vitales carpebat auras, quidam ab eo 
in monachum receptus est, Petrus (28) nomine. Hic 
fuit ipsius diebus plurimis capellanus, et ipse illius 
clausit oculos, ac sepulture cum aliis fratribus ho- 
norifice tradidit. Hic jam grandavus, electione fra- 
trum septimus ei successit in abbatis dignitatem, 
multaque de ejus mirabilibus referens in diebus illis 


B suis, tale perhibebat miraculum fuisse patratum: 


« Consilium aliquando fratrum fuit ut de sepulcro, in 
quo humatus primum vir Dei fuerat, transferretur. 
Congregato ergo episcoporum, abbatum, clericorum 


datus est inter ipsas pelagi angustias illius quem an- et nobilium laicorum non minimo coetu, levaverunt, 
gelicam in terris audierat ducere vitam, tantumque ut decebat, viri timorati sancti viri ossa. Multa no- 
desideraverat intueri; imoque a pectore trahens bilium turba prasens ibi tunc aderat, οἱ quidam ex 
suspiria : « O sancte, inquit, Geralde, Dei summi populo vir fidelis inter c:xteros quoque astabat, ma- 
serve, quem tantopere concupivi cernere, si quid gnopere procurans, si quomodo ex reliquiis aliquid 
potes in presentía Dei, adjuva me, misertus mei. » accipere valeret. Tandem cum saneti caput ostende- 
Talia illo frequenter ingeminante, statim navis vo- retur populo, predictus vir desubtus extendit, ve- 
lucri cursu adveniens, meritis viri Dei, de confinio stem, unugque in ipsa veste ex dentibus casu ceci- 
mortis illum excepit. Hzc quoque retulerunt qui dit. Quod videns homo, ad se vestem traxit dentem 
monachum Sancto Geraldo postea non sine magno abscondit, ac se bene remuneratum credens fore, 
fletu talia narrantem viderunt. recessit inde. Sed cum villam egressus paulum pro- 
2]. Moritur. — His igitur et hujusmodi virtutibus C cessisset, nutu divino obstupefactus, huc atque illuc 
in vita vir Domini feliciter pollens, postquam muitas aberrabat, rectam non przevalens gradi viam. Intel- 
de ore cruenti leonis et quzerentis quas devoret abs-  lexit denique meritis sancti, cujus ferebat reliquias, 
traxit animas, et tanquam lucerna supra candela- iter suum prepediri ; reversusque, licet invitus, ad 
brum posita quamplurimos ignorantie tenebris sub- monasterium, rem abbati fratribusque retulit, reli- 
mersos ad fidei religionisque lumen reduxit, annis quiasque protulit; sicque letus discessit. » 
maturus meritisque felix, Nonas Aprilis migravit ad 20. Milites mire servati. — Adhuc (ed., aliud) 
Dominum (26), sepultusque est in ecclesia, quam — quoque miraculi genus prefatus abbas Petrus narra- 
ipse fuudaverat, ad dexteram partem altaris beat; bat. « Quzedam, inquit, nobilis mulier, duos habens 
Marie. In ejus transitu non minima multitudo viro- filios milites, beatum Geraldum quam maxime vene- 
rum nobilium, clericorum et laicorum, agricola- rabatur, ac sepe ad illius ecclesiam veniens tam se 
rumque ac mulierum congregata est, qui ex oppidis quam filios attentius commendabat. Accidit vero 
ac villis, et etiam ex Burdegala urbe, illius audito quadam die ut ipsius fllii cum aliis militibus in 
recessu, confluxerant. Hi ergo in ccelum clamore exercitu procedere vellent ; sed cum non eos mater 
sublato, laceratis genis, cum ingenti fletu piissimum — eorum de exercitu retinere quivisset, illis jam ad 
Patrem et recti itineris doctorem se amisisse dole- D proficiscendum paratis, positis ín terram genibus, 


bant, lumenque totíus patrie intimo ex corde exstin- 
clum fore amare deflebant. Itaque longum est, imo 
impossibile, explanare quanta per eum Dominus 
bona operari dignatus est, quanta mirabilia in vita 
sua ostendere, quanti de tenebris ad veram lucem, 
scilicet Christum, subtracti sunt. Pauca de plurimis 
signorum ejus (Jolland. signis et) virtutibus, quz 
post obitum gessit, ne omnino tacere videamur, suc- 

(26) Fusius ejus mortem describit alterius Vitae 
auctor, quem videsis apud Bolland. 

(27) Idem testatur alterius Vite auctor. 


(28) In catalogis abbatum dicitur Petrus de Amba- 
sia. Fuit septimus Silvae-Majoris abbas, cujus epistolam 


Ludovico Francorum regi scriptam pro priore Seru-. 


talia fertur flliis cum gemitu dixisse : « O filii, Deo 
vos commendo et sancte Marie, et sancti Gevaldi 
Silvae-Majoris custodie, cujus sum ancilla, omnino 
commendo. » In procinctu itaque cum essent positi, 
quidam ex adversariis unum ex his lancea appetiit, 
et in corpore armis nudo hunc valide percussit; sed 
virtute D:i, meritisque sancti viri, cui mater illos 
commendaverat, nihil feriendo nocere potuit. Fer- 
vii, qui locus est in suburbio Aurelianensi, refert 
Chesnius, tomo 1V Historic. Franc., num. 344. De 
eodem in Necrologio Silvensi hzc habentur: xiv 
Kal. Maii. Obiil dom. Pelrus ejus ecclesie vii abbas, 
et S. Gerardi discipulus et capellanus. 


1043 


S. GERALDI ABBATIS SILV/E-MAJORIS 


1044 


rum etenim lancez, licet multo conatu percussor in A cumque jam ad monasterii portam egressura propin- 
corpore ejus infixerit, ac si mollis cera esset, repli- *quaret, duodecim nummos in terram jacentes repe- 


eatum est, ut acumen ferri, quod prius rectum fuerat, 
post versus hastam retorqueretur. Audiens itaque 
mater tam admirabile factum filiumque obtentu beati 
viri a morte ereptum, ad ipsius sepulcrum gratias 
oblatura cum filiis advenit, ferrum lancee secum 
detulit, multisque diebus supra sepulcrum sancti 
ipsum ferrum in testimonium virtutis pependit. 

30. Hydropicus sanatur. — In cenobio Silvze-Majo- 
ris quidam ex fratribus corporis molestia tactus (29), 
egritudine gravi laborabat; nam ad instar utris in- 
flata cute totus vehementer intumuerat, nihilque 
aliud nisi mortem solam exspectabat. Sed cum nocte 
quadam anxius se sopori dedisset, ad beati viri se- 


rit; quos accipiens eum gratiarum actione gaudiens 
discessit. 

33. Alius perditam clavem. — Nec dissimile huic 
fuit quod, cum unus ex custodibus monasterii cla- 
vem modicam amisisset et diu multum quzsivisset 
circumquaque nec invenisset, tandem ad sepulcrum 
beati viri accessit, ut in hac necessitate subveniret 


- sibi exorans, statimque ut a sepulcro surrexit, cla- 


vem ante altare invenit, satisque admiratus gratias 
egit. 

34. Captivus mire liberatur, auctoris fides. — Qoi- 
dam miles forte captus ab inimicis, Oliverius nomine, 
filius videlicet illius Augerii de Riontio, qui Silvz- 


pulcrum se conspexit in visione assistere, tumuloque B Majoris locum sancto Geraldo prius dederat (Sup. 


illius, ut sibi videbatur, patefacto, suam inflrmitatem 
cum uno ex dentibus sancti frequenter signare. Evi- 
gilans autem, et quz viderat secum pertractans, facto 
mane, quamvis gravi pondere fatigaretur zgritudinis, 
ad tumulum tamen viri Dei accessit, magnopere im- 
plorans ut suís meritis sibi gratiam sanitatis ἃ Do- 
mino impetraret. Tali modo sanus effectus hoc nobis 
fideliter retulit. 

3l. Moribundus convalescit. — Alio quoque tempo- 
re, frater quidam ejusdem monasterii (30) usque ad 
mortem iuürmatus est. Nam sine voce fere triduo 
permanens, omnes nos, qui eum intuebamur (31), 
de sanitate sua desperare fecerat. Sed cum ad hoc 
venisset, ut de lecto eum ministri abstrahere usque 
ad terram in cilicio, ut est consuetudo morientium, 
deponere festinarent, tristis admodum factus se 
verlit ad parietem. Dominum ut sibi misereretur 
orare sanctumque Geraldum, prout poterat, invo- 
care capit in auxilium, et, sicut ipse perhibebat, 
cum oculos quasi obdormiens clausisset, ecce subito 
quidam senex, veneranda canitie ac decorus aspectu, 
astitit ei; videbatur autem sibi quod non alius nisi 
vir sanctus esset quem paulo ante invocaverat. 
Cumque idem senex infirmum tetigisset et aliam in 
parlem vertisset, extemplo :wgritudine recedente, 
sanguinis copia ex illius emanavit naribus; sicque 
se a periculo mortis obtentu beati viri liberatum 
esse protestabatur. 

32. Pauper nummos invenit. — Aliud quoque mi- 
raculum, nimium quidem, sed pietate conditum, idem 
sanctus operatus est. Cum mulier quadam ex lon- 
ginquis partibus, consumptis omnibus qua habebat, 
venisset ad monasterium illius, nomen ejus frequen- 
ter inclamabat ; atque veluti vivens ipse in corpore 
presens adesset, alimoniam sedulo ab eo petebat; 


(29) Et istud miraculum a Petro abbate ad po- 
steros transmissum fuisse testatur alterius Vitze au- 
ctor, imo et istud inter cetera, ut ipse loquitur, etiam 
scripto tradidit Petrus, et probato suo testimonio con- 
firmavit. 

3 ln altera Vita dicitur monasterii custos. 
31) Sic codex Corbeiensis. Alii mss. mos, qui in- 
tuebantur. hinc Bellandiani eos, qui, etc. 


n. 21) ductusque est apud castrum, quod Mons 
Revellus (32) dicitur, et ibi magno ferri pondere one- 
ratus nudusque ad solem lacte perunctus, ut a mu- 
scis avidius impeteretur, positus est. Sed accepu 
beneficii beatus Geraldus non immemor, huic in tali 
confusione constituto, non nocte sed die, visibiliter 
apparens dixit : « Quomodo est tibi, frater? » At ille 
respondit : « Male. — Surge, inquit sanctus, surge. 
— Et qualiter, domine, [ait miles] possum surgere, 
tanto catenarum degressus gravamine? — Surge, in- 
quit [sanctus], quantocius, ne timeas.» Cumque ten- 
tasset assurgere, illico omnia in terram corrmerunt 
vincula. At ille obstupefaetus : « Qui es, inquit, 
domine? — Ne cures, ait homo, scire qui sum ego; 
sed compedes accipiens ad Sanctae Marix Silva-Ma- 
joris coenobium concitus perge; Deoque ibi gratias 
age.» Videns itaque homo custodes non abesse, nec- 
non in platea quamplurimos deambulantes, formi- 
dabat abire. Videns sanctus dixit rursus ad eum : 
« Ne paveas, quia nullus mortalium usque ad locum 
quem predixi obesse tibi prevalebit. » — Obsecro, 
inquit, domine, ut mihi nomen tuum digneris inti- 
mare. » Et ille: « Scito me Geraldum Silvaz-Majoris 
abbatem esse. » Quo dicto, ab oculis aspicientis illico 
evanuit. Animatus tandem sponsionibus tanti viri, 
ex oppido, nemine prohibente, assumptis secum 
compedibus, ut jussu fuerat, exiit; sicque letus et 
alacer ad cenobium Sancte Marie Silvz-Majoris 
vcnit, Deo gratias et sancto Geraldo reddidit ; mira- 
culum fratribus ibidem servientibus seriatim retulit. 
Illi autem confestim summa cum laetitia pulsatis si- 
guis, Te Deum laudamus solemniter decantaverunt. 
Hac vero, et alia qua» narramus signa, non ab aliis 
nisi ab his qui hzc certissime viderunt et audierunt, 
vel quibus collata sunt, accepimus. 


(32) Hunc locum Papebrochius putavit esse oppi- 
pidum hujus nominis satis notum in provincia Bres- 
siensi, vulgo Montravel. At hic designatur oppidulum 
Petrocoriorum, vulgo Moníravel dictum, ad Dordonam 
situm haud procul a Vasatensi pago. Quod septem 1eu- 
cis a Silva-Majori, duabus vero a Castellione oppido, 

istat. 


1045 


VITA S. ADALARBDI. 


1046 


35. Miracula ad ejus sepulcrum. — De manifestis A vem etiam a quodam naufrago ex cera compositam, 


etiam signis (33), ad illius tumulum frequentibus pa- 
tratis, silendum non est (34). Nam viri quamplures, 
necnon mulieres, amisso sensu, cum 'ad illius 'ad- 
ducti fuissent tumulum a parentibus vel amicis, 
vigiliis trium aut quatuor noctium celebratis, pri- 
stinze sanitati restituebantur, anpuumque monaste- 
rio censum reportabant. Tantamque ei Dominus 
gratiam largiri dignatus est ut absque numero capti- 
vos ferro, vinculis compedibusque ab inimicis vehe- 
menter astrictos, non tantum de vicinis, sed etiam 
de longinquis mundi finibus, liberos abire incun- 
ctanter preceperit ; ita ut etiam de Nortmannicis 
regionibus nonnulli ad monasterium ipsius cum 
catenis et compedibus, et aliis tormentorum gene- 


sepulcro appensam, multoties vidimus qui se, in 
magno maris discrimine positum, invocatione sola 
nominis sancti Geraldi a morte liberatum mirabiliter 
fore perhibebat. 

: 80. Auctor scribit in Silva-Majori. — Ut quid nos 
autem de ejus loquimur mirabilibus, cum hoc solum 
ad illius declaranda sufficiat merita quod tantum 
religionis exemplum in hac effulsit patria per eum, 
quod absque numero peccatores seculo relicto 
mortem evaserunt, quod in coenobio ab eo constru- 
cto juvenes et virgines (35), senes cum junioribus, 
laudant nomen Domini? Nam locus qui quondam 
spelunca latronum, latibulum luporum et ferarum 
exstiterat, viro Dei adveniente, domus orationis, 


ribus, gratias oblaturi advenerint captivi, illum se D ]ocus sanctificationis et religionis pacis effectus est. 


facie ad faciem vidisse, illiusque nutu se ac meritis se 
solutos esse a vinculis fideliter profitentes, compe- 
dibusque supra ipsius sepulcrum appensis, annuo- 
que censu indicto, suam cum gaudio redierunt in 
patriam. Multi quoque ex accolis patrie, aliquo 
tacli dolore capitis, oculorum, manuum, pedum vel 
aliorum | membrorum, invocato ipsius nomine, 
cereas sepe exprimunt similitudines, quas illius 
tumulo superpendentes, sospitatem pristinam 56 
meritis ejusdem recepisse fideliter confitentur. Na- 


(33) Nonnulla addit alterius Vit: auctor, qus 
apud Bolland. habentur. 
. (34) Menardus addit hic : Nam qui de lapide sepulcri 
ejus contuso aque permizto bibebant, sanabantur. 


Quis tandem ipse, vel quante sanctitatis aut cujus 
vite fuerit, multo melius opera quam dicta eluci- 
dant ; exitus autem acta probat. Ne igitur verborum 
prolixitas legentibus taedium inferat, scribendi 
finem faciamus, Deum super omnia et in omnibus 
glorificantes, qui tam egregium doctorem, beatissi- 
mum Geraldum, de longinquis finibus ad illumina- 
tionem regionis istius mirabiliter destinavit ; cul 
est honor et imperium in ssecula seculorum. 
Amen. 


quot in vicinis domibus haud procul ab ecclesia ha- 
bitabant. Oregundis sancte conversationis habitum a 
S. Geraldo suscepisse dicitur in veteri instrumento. 
Alie passim memorantur. Inter alia monasterii Sil- 


(35) Id de sanctimonialibus etiam in Silva-Majori (; vae-Majoris loca qu: in bulla Ceelestini III memoran- 


degentibus interpretatur Papebrochius, ubi parthe. 
nonis rudera hodieque videri observat. Certe in 
plerisque ordinis nostri monasteriis moniales ali- 


tur, occurrít parthenon Pomareti in diccesi Catur- 
censi, cum suis prioratibus, etc. Erat alius Gavareti 
in Oceitania, Silvae-Majori subjectus. 





VITA SANCTI ADALARDI 


ABBATIS CORBEIENSIS 


AUCTORE SANCTO GERALDO ABBATE SILVE-MAJORIS 


(Apud ManiLL. Acta Bened., tom. V, pag. 345.) 


PROLOGUS AUCTORIS 


1. Magnus Dominus et laudabilis nimis, gloriosus et D przefiguratur imaginem. In hac spes civitatis illius 


magnificus in sanctis suis. Ipse est enim corona san- 
ctorum, ipse spes, exsultatio et gaudium. Ejus sin- 
gularís visio eorum est universalis delectatio ; horum 
autem exsultatione.fundatur universa terra, mons 
Sion, aquilonis latera, civitas Regis magni, univer- 
sitatis Ecclesia. Quas, numeroso compta germine 
nuptiarum et per eas diverso fecunda ordine filio- 
rum, civibus electis ornat Hierusalem, urbem illam 
scilicet coelorum, ad cujus hee terrestris Ecclesia 


habetur, in illa res desiderata tenetur.. Hac beatos 
facit, illa electos reflcit. Nec est ista expers civium 
illorum ; Deus enim cognoscitur in dominibus eorum, 
ubi videlicet imperatores curvantur ante tumulos 
piscatorum, piscatores honorantur successione pon- 
tificum, pontiflces religione abbatum. Et ideo summo 
nos delectet succumbere bono, tanto voluptas sit 
subesse Domino, qui non modo fautor est cremento 
proficentium, sed et remediabiliter providet casibus 


1047 


S. GERALDI ABBATIS SILV/E-MAJORIS 


1048 


ruentium, dum et angelica prestat nobis suffragia A 3. Ad sanctum Adalardum, de quo digressi sumus 


non deesse, et patrocinia confert sanctorum, quos 
pro reatibus intercessores non dubitemus efflagitare. 
Quos cum diversis attributos provinciis communibus 
omnes conveniat passim honorare officiis, singulis 
tamen quibusque locis misericorditer provisos attri- 
buit, quos specialiter nobis amplectendos et propen- 
sius exorandos voluit. 

2. De quorum numero lux patrie beatus Adalar- 
dus, Corbeiensium exstitit abbas predicandus, qui 
non solum Francorum gemma, sed et Saxonum 
oriens effulsit stella. Genuit filios Ecclesie, nutrivit 
Patres Corbeize. Denique sanctus Anscarius, qui a 
Walone ipsius sancti Adalardi fratre in Corbeia fuit 
electus, ut a rege Ludovico cum Herioldo Danorum 


paullisper, calamum studeamus convertere ; in cujus 
charitatis dilatatione, tanta filii sui fervebant dilec- 
lione, ut a quodam eorum tanta sit composita pro- 
lixitate ipsius vita, tanta lamentationis plena amplitu- 
dine, tanto cantici canticorum amatorio languore, ut 
magis epithalamium dici possit quam textus alicujus 
historia. Qua confusione non mediocriter offensus 
Corbeiensis tunc custos (37) ecclesi: , saepe monuit 
abbatem ut recidi juberet superflua quseque. Sed 
illo secularibus curis occupato, compunctus iste 


Teverentia sancti, cui haerebat amoris privilegio, 


flores ipsius vit: decerpi jussit e tanto viriditatis 
prato. Cujus parendo jussioni sub brevitate, non 
detrahitur priorum sententie, excepta illius qui non 


rege ad predicationem Danorum mitteretur; quique B authentice sensit de hac historia in sancti Viti trans- 


postea pro fide Christi multis poenis ab eisdem affe- 
ctus, tandem in Bremia archiepiscopatu suo requie- 
vit, multis meritis decoratus, ejusdem sancti Ada- 
lardi auditor fuit et nutricius. Ratbertus quoque 
Paschasius, ejusdem abbas loci, qui luculentum edi- 
dit libruin de Corpore et Sanguine Domini, ejus me- 
ruit paternitatem digna filiatione sui: cujus etiam 
corpore cum reliquis illustratur Corbeia. Qui diversi 
per diversa, diverse sanctitatis in Christo adepti 
sunt merita. His autem qualis fuerit et quantus, in 
quadam epistola (36) testatur abbas Lobiensis Heri- 
gerus, qui eo tempore inter sapientes habebatur 
sapientissimus. Quam quam longum est hic interpo- 
nere. 


latione, non nisi denique per hanc scribendi viam 
ingressus. Quomodo enim aliter interponeret Cor- 
beiam novam, quam construxit sanctus Adalardus, 
licet δὰ unguem descripserit ipsam translatiorem 
factam per successores ejus, inordinate tamen erra- 
vit de chronicis principum et sancti successoribus. 
Ad cujus errorem falsitatis removendum sufficiens, 
sit cunctis legentibus ejusdem scriptoris testimonium, 
qui etiam quod ignorando asserit, in hac monet 
historia requirendum. Quapropter nunc ei hujus 
inordinationis offensam donemus, eo scilicet tenore, 
ut in his qua secus quam sunt sentit, a nullo sit 
per singula credendus : et sic ad rei veritatem scri- 
bendi calamum vertamus. 


VITA. INCIPIT 


4. Adalhardi genus. — Tempore igitur quo Carolus Ctempore erat, quo Carolus Romanus imperator 


agebat in sceptris, ille scilicet Carolus, "cui cum 
seculo terminavit famam palma virtutis, tirocinaba- 
tur in palatio Adalhardus, puer bone indolis. Cujus 
quidem  genitores non silet antiquitas; et ideo 
quante nobilitatis fuerit, celare non potest poste- 
ritas. Secundum enim totius generositatis genealo- 
giam, ab ingenuis Francorum regibus deducens 
nativitatis lineam, Bernardum fratrem magni Pip- 
pini regis habuit patrem : consanguineum quoque 
equivocum Pippini Pippinum juniorem, consobri- 
numque et collegam sub alas scholares eumdem 
Carolum imperatorem. Fuit quoque Francus na- 
tione, qui Franci dicti sunt a feritate; genere 
'scilicet Trojani, qui per lllyricos sinus deducti 


dicebatur et erat. Ipse enim solus fuit, quem fama 
majorem mundus habuit. 

5. Cum Carolo educatus. — Cum quo postquam 
beatus puer liberalium fontem transivit non inloto 
pede, inter primos palatii state et sapientia cepit 
florere, et primus haberi sub ipso sceptrigerante. 
Timebat tamen Deum, et omni custodia servabat 
cor suum. Binos quoque fratres et totidem sorores 
habebat : quos sicut ztate, ita et meritis anteibat. 
Licet enim, utpote juvenis, natura cereus esset in 
vitium flecti, immunis tamen erat ab his vitiis, qui- 
bus illa :etas solet inquinari. Semper erat in ore ejus 
justiti:e attestatio, semper in corde injurie detesta- 
tio, et quanto junior, tanto perspicacior. 


Maotidas insederunt paludes, duce quodam Ante-]) 6. Carolo ob repudiatam conjugem indignatus, se- 


nore. Unde cum Romanis /Eneia signa secutis civilis 
est ei communitas, et unius imperii quondam fuit 
et esse debet communis affinitas. Hoc autem eo 


(36) Nimirum in libello De Eucharistia, qui ab 
Ludovico Cellotio editus est sub titulo Anonymi in 
appendice ad Historiam Gottescalci : quo in libello 
multis laudatur Paschasius Radbertus. Hujus au- 
ctoris nomen deprehendi in ms. codice Gemblacensi 
in quo exstat libellus iste cum hoc titulo, et initio: 


culum deserit. — Sed ea tempestate, quos sibi ami- 
cos obsequium , ab eisdem veritas peperit odium. 
Imperator quippe Desiderii regis Italorum fili: legi- 


DicTA DOMNI ABBATIS HERIGERI de corpore et sanguine 
Domini. Sicut ante nos dirit quidam sapiens, etc. 
Herigerus porro vivere desiit anno 1008. 

(37) Nimirum Gerardus ipse, qui Corbei:e primum 
edituus, dein cellerarius fuit. 


1049 


VITA S. ADALARDI 


1050 


timo connubio nupsit ; sed postea odio patris injuria A gali, quasi scilicet hac obedientia injuriatus flecte- 


perosam repudiavit, et perjuris optimatibus Franco- 
rum publico adulterio alterám regno superduxit. 
Quz res quantum detestabilis fuisset, etiam nunc 
Oriens Occidenti nuntiare valet. Et si minus justis 
omnino displicebat, credo quia bonis et perfectis 
placere non poterat. Quapropter adolescens, omni- 
modo detestans propinqui sui illicitum conjugium , 
publice obtestans perjuros esse optimates Francorum, 
elegit adhuc puer palatium et cum palatio seculum 
postponere quam talibus videretur communicari et 
consentire, ut propinquo quem contraire prohibendo 
non posset, saltem fugiendo se dissentire monstrarat. 

7. Corbeiam se recipit. — Abdicatis igitur palatii 
insignibus et tirocinio, vicesimum «tatis agens an- 


retur animo ad palatium regredi. Quam obedientiam 
monachice et libenter suscepit, et susceptam pro 
posse et nosse, devote supplevit. Excolebat hortum, 
et cum Maria requirebat in horto resurgentem Je- 
sum. Videre erat novum cultorem nuper inter pri- 
mos palatii latera sua tenentem, nunc rastro et ligone 
uriicas terrz rapientem. Videre erat juvenem hortu- 
lanum nunc laborantem in cuculla non sua, nuper in- 


ter palatinos sericatum. Sed hec mutatio dextera 


Excelsi, qui quos vult et quales vult eligit sibi, pror- 
sus haec erat via per quàm erat iturus ad astra. 

10. Cognatos fugiens. — Nec via sufficit ista, post- 
quam usu progressionis affectata est, posse teneri 
visa. Quaerit arctiorem, ut possit ascendere de 


num, quando juvenilis animus proclivior habetur in B virtute in virtutem. Nihil ei videtur ista conversio- 


peccando, statuit suspicere jugum Christi, liberta- 


nis ingressio, nisi per hanc procedat sibi major vir- 


tem suam ejus servitute nobilitando. Cui quia non tutum progressio. Considerat sibi non parum obesse 
ficte militare disponebat, cenobium in quo militandi cognatis et parentibus medium interesse. Nimis quippe 
exemplum acciperet, nova religione quaerebat; cujus  diligebatur a suis, et ideo ultra voluntatem suam 
religionis officina decens invenitur locus, qui vo-  Visitabatur ab eis; quz visitatio non solamen sibi 
càtur Corbeia. Nec spes eum fefellit, quia quod erat, sed mentis desolatio. Eligens quippe non per 
devote quarebat devotius sibi cessit. Quante enim vices Christi esse discipulus, quia etiam seipsum 
fuerit nobilitatis tunc locus ille satis cernentibus reliquerat totum , totus, nolebat propositum suum 


adhuc claret vestigiis tantum veteris ruinz. Ut enim 
minus quam decet dicam de laude ejus, ipsa erat 
veraciter aula Dei et absque concupiscentia pomi 


impediri a parentibus. Oderat nativitatis solum, 
quia pro talibus quaestum audierat referri centupli- 
catum. Eo igitur animi processit ut talia fugiendo, 


alter paradisus. Et qualis tunc erat qux: modo vix quia aliter non poterat, declinare decreverit. Nam 
signa Corbeie servat? utique talis qualem decebat δὶ quesisset licentiam, sciebat sibi omnino negan- 
militem summi imperatoris. dam. Quid ergo faceret? irreligiosum videbatur, δὶ 
8. Ubi recte institutus. — In hoc itaque loco pulsans C ita discederet, sed irreligiosius, si inter luctantes 
et pulsando admissus, secundum regulam sancti amicos remaneret. 
Benedicti instituendus, primo deposita sarcina et 11. Secedit Casinum. — Proinde dum talia mente 
habitu szculari ingrediendo, ccepit currere viam volvit et revolvit, omnem dubitationem bona intentio 
mandatorum Dei, statimque discipulus effectus legis —pessu:undedit. Alter Elias statim fuga labitur, fugiens 
divine, qui antea jam perfectus erat magister mun- voluptatem carnis, quatenus ipse sibi inveniretur, 
dialis scientie, per summ:z humilitatis adeptionem — Cujus autem rei gratia foco suo cessit, testis est locus 
breviter apprehendit utriusque legis perfectionem. 84. quem secessit. Non enim quaesivit aliquod remis- 
Ad hoc enim venerat; ideo non magnus labor dis- sioris vitz: diverticulum, sed voluntate et itinere 
cendi erat. Sancti quoque Spiritus gratia omnia sibi dixerit gressus ad montem Casinum, ubi non parum 
faciebat docibilia, omnia penitus possibilia. Quidquid — honeste susceptus nihil instantis et quzsitz rei, sed 
imperabatur, ita parebat ac si divinitus imperaretur. alia pro aliis est commentatus. 
Nulli secundus erat humilitate, et, licet novitius, 12, Eremita predicente revocatur. — Non tamen diu 
cunctis tamen prior religione. Erga priores digna potuit latuisse quem Deus nolebat latere, imo hac 
acclinis veneratione, erga juniores paterna affectus fuga gloriosius magnuiflcare. Quidam eremita ibi 
dilectione. Sicque omnibus omnia factus, paulo post " habebatur qui, dum cum famulo Dei hospitalitatis 
omnes przcedit virtutibus qui paulo ante omnium humanitate sermocinatur, predicit sibi quaeque fu- 
erat pedissequus. Postquam conversionem morum tura, et quis esset, et unde esset et cujus rei adve- 


actu atque habitu professus, quem quaerebat mona- 
chum, victorem in cenobio se fecit monomachum, 
dextera quippe Dei confortatus, pugnabat contra ne- 
quiti& spiritualia in celestibus. 

9. Hortum ezcolil. — Cumque jam in tantum efflo- 
ruisset ut intra monasticam disciplinam magis inesse 
animo coelestibus quam terrenis crederetur et esset, 
committitur ei quzdam obedientia, ut in omnibus 


nisset gratia. Addit insuper qux sibi minime place- 
rent, scilicet quia legati imperatoris, secuti eum ad 
reducendum, sine dilatione venturi essent. Quibus 
auditis vir Dci dissimulat quidem, sed tristis effici- 
tur; et brevius prolato colloquio invicem, ab invi- 
cem pro se orari petunt, et consolantur, sicque 
secedens ad Patrem monasterii causam adventus 
sui tandem confitetur; quaerit consultum, petit 


probetur ille novus cenobita. Commendatur ei cura auxilium, precatur abscedendi copiam , licentiam, 
horti excolendi, causa scilicet obedientie fructum — tempus et locum, ut liceat sibi ulterius migrare quo 
exinde referendi, et (ut quidam asserunt) jussu re- nec audiatur nomen suum. At ille laudans intentio- 


1051 


S. GERALDI ABBATIS SILVJE-MAJORIS 


1092 


nem, non avertit petitionem, sed differt responsio- A quie sibi affluebat per erogationem. Erogabat et 


nem. Cujus responsionis dilatione statim interci- 
piuntur imperatoris precatoria legatione. Et quia 
annus est, dum moliuntur, molitiones, illico dissol- 
vuntur. Auditur imperiale mandatum, et audito pa- 
riter reditur monasterium. 

13. Corbeie reclusus. — Et quia ad votum res 
ccpta sibi non suppeditabat, in sui disponit esse 
qualiscunque in alieno loco esse decreverat. Inter 
parentes stat et parentes fugit, quia claustrum pro 
eremo habens, orationibus insistit. Nihil habet pr:e- 
ter se, de seipso regnum Dei studet sibi comparare, 
vigiliis vacat, jejunio se excruciat. 

14. Abbas eligitur. Italia regem Pippinum mode- 
ratur. — Proinde talis efficitur ut non solum ordine, 


abundabat; donabatur cum dabat; quia divina re- 
tributio eum semper preveniebat. Quod suis non 
credentibus, sed ferentibus indigne taliter olim 
propalatum est divina bonitate. 

16. Ezimio exemplo. — Tanta denique super 
petentes largitate usus est aliquando ut fratribus 
pulmenti nihil esset residui omnino, non pisces, non 
caseus, non aliquis preter panem monachorum vi- 
ctus. Unde plus justo indignatus frater, qui talium 
erat assignatus minister: « Miror, ait, Pater, qnid 
sibi velit tanta expensio, et exinde nulla a quocun- 
que repensio. Non animo reducis penurias fratrum, 
ut deberes; sed egentibus succurris, et ipse eges. » 
At ille subridens dissimulando : « Non turberis, ait, 


sed etiam honore sublimari dignetur. Nec fit aliqua B frater, inquirentes enim Dominum non deficient 


sublimandi dilatio, cunctorum corda ad id dispo- 
nente Deo. Pater quippe monasterii, corporis viribus 
se sentiens destitui, electum adnutu cunctorum 
subrogavit Adalardum. Cujus dignitatis honore in« 
dusiatus, et a principe regni legaliter intronizatus , 
non efficitur philopompus (38), non ut plures adsolent, 
pompolentus. Qualis ipse erat, tales suos esse vole- 
bat, et ut essent, exemplo trahebat, verbis prwdi- 
cabat. Nec deerat prwdicationi multiplex scientia ; 
scientiam vero fundabat in cordibus auditorum pre- 
dulcis facundia. In qua quam decenter emicuit, om- 
nis Gallia, quz ejus consilio innitebatur, pacata pro- 
bavit; maxime vero ltalia qu: sibi a Carolo fuerat 
commissa, ut Pippino Juniori ad regendum magi- 


omni bono. Tu, inquit ille, ita semper polliceris ; 
sed non sic continuo dabitur quod indesinenter effun- 
dis. Prius sentient fratres expendentem quam de- 
beant videre rependentem. » Tanta lacessitum Patrem 
indignatione qui indignantem patiebatur fratrem 
pro charitate, respexit filius charitatis, et porrexit 
manum largitatis. Statim enim adsunt duo plaustra 
pro foribus, non boum ministerio, sed ministro Dei 
deducta divinitus, unum onustum caseis, alterum 
piscibus. Qua beatus Pater visitatione relevatus, et 
plus redargutione fratris quam etiam ipsa relevatio- 
ne gavisus, jubet, et adest illico ille jussus. Quo 
presto : « Timentibus, inquit, Deum, frater, nihil deest 
aliquando ; beatus vir qui sperat in eo. Ecce, quod 


Sstraret, et ad stateram justiti:e regnum Italicum in- C timebas a Deo arguitur, et incredulitas tua aperte 


formaret, ubi tantam operatus est squitatem ut a 
populo comparaverit sibi angelicam laudem. Nullius 
enim in judicio personam accepit neque in scirpo 
nodum quaesivit. In ingressu suo omnem tyrannicam 
deposuit potestatem, eorum scilicet, qui velut pre- 
dones in populo exercebant rapiendi tyrannidem, 
unicuique sua restituit, et sic inter eos jurgaudi 
causam destituit, pacemque unitam constituit. 

15. A Leone papa Laudatus. Quam liberalis. — 
Taliter igitur disponendo regnum, pervenit fines 
Romanorum, ubi a Leone papa tanta susceptus est 
familiaritate quanta neminem Francorum constat 
prius susceptum fuisse. Nec id casu evenit, talem 
quippe eum invenit ; ideo hoc ei testimonium perhi- 


convincitur. Convictus tandem erubesce, et acce- 
ptis quze repetebas, noli amplius desperare. » At ille 
discedens confusus, erat enim simplicitate, sed non 
sine felle columbinus: « Da mihi, inquit, Pater, ve- 
niam, peto; deinceps quippe credam tibi omnia 
cedere pro voto. Redditur quod dedisti, quia habes 
quod accepisti, gratiam quam meruisti. » Vera coufes- 
sio, nec dissona a merito. Non enim erat semilargus, 
sed ex integro totus. Mentior, si testimoniis destituor. 

17. Pia discretione. — Si quando fortuna egentes 
sibi przssentabat bis unum, et agapen utrisque com- 
petentemnon habebat ad manum, satius censebat alte- 
ri totum tribuere, quam uterque eorum pene inelee- 
mosynatus videretur recedere ; isti impendebat pie- 


buit: « Scias, inquit, optime. Francorum; quia si D tatis effectum, illi benevolentizv tantummodo affectum. 


aliud te invenero preter quod affeci animum, nulli 
deinceps credam vestratum. » Magne auctoritatis 
homo, cujus fides parum devia unius regni fleret 
evacuatio. Sed quomodo ab ea posset deviare, qui 
eam deviantibus studebat redintegrare , et etiam 
imperatoribus scriptis intimare? In hac utique 
dives erat, sed rerum mundi aporiam [indigentiam] 
sponte sibi inferebat, quia in Christo pauper esse 
volebat. Accipiebat a multis mutuo, ut semper da- 
ret, et semper haberet; eti tamen semper egeret 
restituendo. Semper inter manus habebat largitatem, 


18. Lacrymarum dono preditus. — Nec erat inanis 
a visceribus pietatis ; que quanta sibi inesset, parum 
corde, minus celare poterat oculis. Semper quippe 
quasi aliquod aquagium manabant ex eis lacrymz, 
qua, ut videri poterat, testes erant dulcedinis, non 
vel peenitentis conscientiz. Qui cum ἃ suis secre- 
tioribus interrogaretur lamenti causam, « Plango 
me ipsum, filii, dicebat, non ostentando humilitatem 
meam, sed conveniendo conscientiam. Ego me intus 
et mente novi ; ideo plango quod commisi. » Dicebat 
hoc non quod talis esset, sed qui tales erant, ut ad 


(38) Forte philocompus, φιλόχομπος, fastuosus; nam ,auetor postea subit pompolenius, quod idem est ac 


philopompus. 





1063 VITA S. ADALARBDI. 1054 
planctum invitaret. Quandocunque res eum cceupa- Α roli, et malebant quam hunc regnare, fasque nefas- 


bat mundialis, utpote exigebat, et exigit in talibus 
economia temporalia, paulo post exoccupatus aderat 
totus in divinis. Mox fluebat lacrymarum inundatio, 
et inter lacrymas dulciter susurrabat psalmorum 
murmuratio. 

19. Maxime in officio divino. — Ubi quoque ad 
divinum officium introibat, omnes cogitationes sz- 
culares secus ostium introitus reponebat, et secum 
totus utpote ante Deum incedebat. Aliis psallentibus 
ipse flebat; dulciori enim musica solvebatur in la- 
crymis, per quam totus constabat. Tant enim erat 
dulcedinis et dulcissime in Deum intentionis ut si 
etiam regalibus consiliis assisteret, audita aliqua 
melodia nullo modo se a fletibus temperaret. Nec 


que confundi. Cujus invidiz adepto tempore vindi- 
cta accensi, quatenus eum separent a latere regis 
firmantur convoti, ut justitiam ulterius non habendo 
defensorem regnum amitteret, et iniquitas suis 
quandoque capienda fraudibus dominandi locum 
reciperet. Nec erat res perardua, quia suppetebat 
locus, tempus, persona. Denique, ut aiunt, regibus 
boni quam mali suspectiores sunt. His quoque virtus 
aliena semper est formidolosa. Quod viro Dei tta esse 
nihil constitit verius qui, sine judice dignitate ho- 
noris exutus, ob beneficium reipublicz: exsilium tulit 
sicque mala pro bonis recepit. O mores! o tempora, 
ex aureis utique fictilia ! Sed « beati qui persecutio- 
nem patiuntur propter justitiam, » pro qua quasi 


mirum, quia dulcedo patrie, in qua dulcescit, cui B mundus exsilium non esset, alterius exsilii injudica- 


semper suspirabat canticum novum, hac dulcedine 
solvebat eum. 

20. In itinere seorsim incedit. — Cumque etiam 
pro Ecclesi, negotio itineraretur, quod ab hujus- 
modi ministerio, etsi aliquando, raro tamen segre- 
gari eonsequitur, secretus ab omnibus aliis gradie- 
batur. Nec deserebat instituta regule, sed fletibus 
vacabat pro lectione, et orationibus pro reliquo con- 
ventuum tenore. Comites qui in talibus consueti 
erant, przecedebant et sequebantur eum, salibus suis 
intendendo; ipse autem salebras itineris relevabat 
sibi psalmodiando. 

21. Pacem inler dissidentes reformat. — Ubicunque 
gradiebatur, pax secum comitabatur, bellum cum 


tus excepit sententiam. Non tamen sine judicio, quia 
feliciter munerandus divino. 

23. Etiam el sui. —  Dissolvitur itaque illa felix 
germanitas, quz sicut aliqua constellatio totius pa- 
latii videbatur claritas. Germani erant quinque, ut 
sexu ita discreti et :»tate, sed eadem uniti bonitate. 
Sanctus Adalardus primum statis et sanctitatis 
tenebat gradum ; post quem Walo, virorum claríssi- 
mus, ordinis, justitie et :quitatis  hxredium. 
Quibus sancta virgo Gundrada hzrens ex latere 
dispar quidem erat sexu, sed non dispar sanctitate, 
qua sola inter venereos palatii flores ignem juven- 
tutis meruit evadere. Reliqui duo Bernharius et 
Theodrada ; quas, reddito fructu nuptiali ante pedes 


bello habebat, feedus cum pace inierat. Cum qua C Jesu verbum Dei elegit audire cum Maria. Et ipsa 


olim perveniens Beneventum, invenit eam arma 
sumpsisse contra Spoletum. In quibus tanto marte 
bacchabantur ut omnia sua armis, predis et flammis 
adnihilarentur. Fervebat Bellona in omnium necem, 
omnibus pulchrum videbatur perdita recipere per 
medium hostem. H:c erat mensura belli prius defl- 
cere quam vinci. Tandem vir Dei inter eos medius 
caduceator deambulat, ut utrisque consultum pacis 
expectorat. Nec ante desistit quam fedus inter eos 
usque ad oscula restituit, pacem partibus redintegrat, 
mores et fines certo limite antiquat. His ergo et 
similibus feederabat regnum indefessus. 

22. Ob justilie zelum relegatur. — Sed ea tempe- 
State visa est e terra justitia migrare. Patiuntur 
mortales lucente sole deliquium, quia perit inter 
eos color et decus rerum. Lux denique orbis Carolus 
imperator, viam universe carnis ingressus, defecit, 
flliumque suum Ludovicum moriendo imperatorem 
effecit; sed non tam bene filiatum, sicut decuisset 
imperium. Non enim secutus est viam patris, sed 
sensit cum Roboam filio Salomonis. Quidquid pater 
amaverat, odio habet; quidquid illi placuerat, sibi 
displicet. Removentur paterni consultores, admo- 
ventur novi et priorum osores. Quorum annosa per- 
versitas statim felices esse res publicas ingemuit, eo 
scilicet quia juxta Platonem rectores earum amplecti 
sapientiam vidit. Erant autem illi qui viro Dei sa- 
pientia et honore ampliato invidebant tempore Ca- 


quidem Suessionis sanctimonialium rexit vitam ; 
ille vero Corbeie Christi discipulatus assumpsit 
formam. 

24. Hi ergo palatii flores per diversa mittuntur 
insontes. Sanctus Adalardus ad Heri Aquitanic 
insulzte adeptus Dei dispensatione locum quem ante 
qu:rebat per fugam. Walo providente Deo recipitur 
Corbeim, ut qua flens et dolens desolata erat tanti 
Patris decessione , ejusdem fratris consolaretur 
sanctitatis et prelationis successione. Bernharius 
Liri nomittitur ; Theodrada quasi reliquis innocentior, 
cum omnes innocentes essent, Suessionis relinquitur. 
Pictavis dirigitur Gundrada, apud dignam digna, 
sanctam scilicet Radegundem ancillatura. O corde 


Diam uniti, cur orbis intercapedine tam discreti? 


quos Deus conjunxit, homo cur separavit? Hzc autem 
proscriptio non fit legalis judicatio, sed furtiva re- 
latio. Loco tamen accepte benevolentle omnem 
excludit injuriam malevolentia. 

25. Omnibus lugentibus ipse letus. — Cumque 
simul egrederentur e palatio, procedit Adalardus 
quod dignus fuerit contumeliam pati gratias agendo, 
fratres et sorores lacrymantes osculis leniendo, 
amicis fortitudino . mentis persuadendo, proceribus 
palatii exemp* virtutum exhibendo, porro mirabi- 
lem mentis su»; constantiam omnibus demonstrando. 
Sequebantur enim eum plures, quia aliter non 
poterant, id sibi displicere lacrymis et contritione 


1055 


S. GERALDI ABBATIS SILVE-MAJORIS 


1056 


cordis ostendentes. Quibus cum recedentibus valedi- A cor regis habetur, solita dignatione solvit ejus exsi- 


ceret, et ipse valedictus ab eis recederet, recedunt 
cum lacrymis, et duo archipresules, qui calido pede 
et calida mente assistunt regi, dicentes : « Putas te, 
imperator, vindicare, quia hunc virum exhonoras 
hac proscriplione ? Aut male es consultus, aut non 
bene prwemeditatus. Non denique exhonoras, sed, 
ut sibi videtur, pleniter eum honoras. Verum enim- 
vero non te ex illo, sed ex te vindicas illum, quia 
nunquam sibi tanta, quanta hodie fuit exsultatio et 
gaudium. Hodie pristinam libertatem in Christo se 
recepisse gratulatur, et quia non aliquod gaudium 
huic simile sibi potuisses facere, sine simulatione 
.fatetur. Unde scias procul dubio quia' nunquam la- 
tior visus est a nobis aliquando. » Ad hzxec imperator 


lium. Dominus enim in terram aspexit, et justitia 
de ccelo prospexit. Resedit in reguo «scquitas, et 
refrigescit multorum iniquitas, revirescit color 
rerum ; colorautur flores Ecclesiarum. Jam enim 
tempus miserendi, jam venerat tempus earum, quia 
clementia Dei inspiravit imperatorem Ludovicum, 
quatenus ab exsilio sanctum revocaret Adalardum. 
In cujus revocatione tanta fuit imperii exsultatio, 
quanta si coelitus descenderet visibiliter ipsa divina 
visitatio. Nec secus erat quia Deus per eum mortales 
visitabat. Gratulantur ecnobia monachorum, resul- 
tat jucunditate decus ecclesiarum , superborum 
arrogantia humiliatur, humilium patientia exaltatur 
fil concursus populi restituta sibi pristina dignitate, 


perfundit rubore, dolet se fecisse, quod jam ruboris B quia qui subtractus fuerat sedentibus in tenebris 


sibi videbatur irritum facere; sed si foret infectum 
non esset utique posthac faciendum. Cui rem cun- 
ctis imputantibus pro crimine [nec aliter erat, 
peccatum enim faciens peccato non poterat carere] 
vir Dei omnimoda ratione obnititur : « Non huic, 
dicens, non huic, quod non est in hominis pote- 
state, imputetur, utitur Dei permissione, cui constat 
nos omnimodis deliquisse. Quod si a Domino adver- 
sum nos incitatur, oportet ut sacrificium humilitatis 
odoretur. » 

26. Heriensibus monachis prodest. — Hc et alia 
praedicando discedit ad locum, ut destinatum usui 
suo, ita et a se expetitum omni desiderio. Ubi quantae 
fuerit humilitatis et grativ, testes idonei sunt fratres, 


errorum refulget Sol justiti:». Recepto patre fiunt 
matrimes orphani, gubernatorem recipiunt viduz et 
pupilli. 

28. Preter Herienses. — Sed quanta istis lztitia, 
tanta illis a quibus recedebat oritur moestitia. Gau- 
dent et. dolent, quia semper eum habere vellent, et 
tamen ad suam sedem redire mallent. Hzc erat inter 
eos discors concordia, et concors pariter discordia. 
Quem circa lacrymantes pia dilectionis dulcedine 
(non enim erant adhuc satiati per septennium, 
quod multis solel esse tzedium, ejus dulcissima dile- 
ctione), vix eum fervore charitatis cogebantur dimit- 
tere. . 

20. Mazime Reginardum. — Praecipue autem inter 


inter quos per septennium vitam duxit angelicam. C eos dilectionis quidam erat Raginardus, post eum 


Quanto enim curis szcularibus erat exoccupatior, 
tanto divinis et coelestibus suspirabat attentior. As- 
siduus erat in oratione, post orationem in lectione, 
post lectionem in fratrum relevatione. Relevabat eos 
melliflua ratione, se ipsum praebens speculum, quem 
sequerentur in actione. Parvus erat inter minores, 
minor inter majores, majores venerans ut dominos, 
minores colens ut filios. At illi gaudebant ejus pater- 
nitate, et quasi sub abbate suo exhibebant se digna 
flliatione. Expetebant monentem, et in omnibus 
audiebant consulentem. Sermo quippe ejus sale erat 
conditus, et omnes adversos secundabat casus. Pater 
cenobii patris eum venerabatur loco, neque aliquid 
fleri censebat sine ejus consilio. Illi autem minimum 


utique qui tunc. erat, ejusdem loci abbas futurus, 
qui unica fervens in eum amoris charitate, gaudebat 
et dolebat, mutua animi alternitate. Quia enim re- 
patriaret assertor veritatis letabatur; sed supra 
modum dolebat quod tanti viri presentia privabatur. 
Cumque monasterium jam egrederetur, et fratres 
eum lacrymis valedicendo et deducendo proseque- 
rentur, ille delitescens in valle plorationis, dolori 
satisfaciebat gemitibus et lacrymis, quia prasens 
ferre nou poterat presentiam abeuntis. Quem ille 
frequenter requirens, et sepius exspectando resi- 
stens, statuit omnino non discedere, quandiu super- 
esset sibi fratri valedicere. Cui tandem reperto 
cum nuntiaretur, et. ne impediret abire volentem 


erat in talibus consulere, utpote qui alterplicem D rogaretur. « Nolite, precor, ait, quzerentibus me de- 


(nove) imperii curam solebat disponere, nisi fratrum 
diligentia evictus esset aut charitate. Sed quia in 
colis erat, secundum Paulum, ejus conversatio, 
semper tenebat eum divina contemplatio ; a qua vix 
gliquando recedebat, nisi fratrum charitas, aut edulii 
eum relevatio abstrahebat. Et ut flat cita descriptio- 
Dis conclusio, quia non potest fieri virtutum ejus 
plena definitio, talem se ibi exhibuit qualem nulla 
valet comprehendere oratio. 

21. Post seplennium revocatur, cunclis congratu- 
laniibus. — Qua veneratione postquam explevit 
septennium, ita adhuc novus in Dei obsequio, quasi 
nondum supplesset biennium, Deus, in cujus manu 


tegere, quia lenius absens possum abeuntem ferre. » 
Renuntiatur sancto, ostenditur quo delitescat loco : 
qui statim passibus charitatis regressus venit ad 
fratrem, ne remaneret insalutatus. Et cum perve- 
nisset. ex improviso, exsiliens ille consternatus 
animo : « Hei mihi! Pater, clamabat lacrymando, 
addidi peccatum peccato. Nolui ad te exire, ideo 
miser huc te cogo redire. Sed da veniam, quia spe- 
rabam latere. Nescio denique quid faciam dilatum, 
sed jam presens vix queo ferre tui desiderium. Ab- 
sit autem ut per me aliqua intricetur tibi mora: 
Domini tecum comitetur gratia, quia mecum, ve- 
lim, nolim, tui semper erit presentia. » His dictis, 


1057 


VITA S. ADALARDI. 


1058 


dato et accepto vale, diu immorantur in osculi cha- A »rocurat. — Cumque aliquantulam remissius quie- 


ritate: sicque sanctus egreditur cum reliquis, etiam 
illo prosequente. . 

30. Narem conscendens proficiscitur. — Praparan- 
tur rudentes, impelluntur naves, et velis aure pa- 
tentibus, solvuntur anchore: expapillatis brachiis 
aptantur remiges et antennz. Dant fratres gemitus, 
et naves sonitum, atque tandiu super ripam stantes 
recedenti intentant visum, donec crispantibus oculis 
pro uno sibi videntur videre numerum. 

3l. In palatium honorifice accipitur. — At ille so- 
lutis carnis non cordis aspectibus, post aliquot dies 
tandem pervenit ad palatium, longa corporis macie 
confectus, ubi susceptus favorabiliter a rege et ab 
optimatibus, veniam dare petitur lacrymabiliter. 


visset et quiete, vellet, nollet, se habendo paululum 
melioratus fuisset, accercitur iterum ab Augusto: 
el qui prius gloriose, modo gloriosius recipitur in 
palatio. Quem introeuntem tanta comitatur gratia, 
tanta loquentem sapientia, tanta sapientem facun- 
dia, ut sua unicuique statim pateret insipientia. Mi- 
rantur et stupent, et super rationem ejus hzrent, 
quia qui prius videbantur sibi perfecti rhetores, 
nunc digito ori superposito assistunt pene elingues. 
Quidquid tractaverant fit irritum, quidquid iste elo- 
quitur fit ratum. Solvitur itaque multorum captivi- 
tas, eorum maxime quibus regia jungebatur aflinitas, 
sicque in primis resarcitur ejus felix germanitas, et 
redditur in uno omnibus plena libertas. Revocantur 


Fatentur errorem, et inveniunt injuriae immemorem. B omnes ex diversa regione, nisi quos felicius pre- 


Videns enim suffusos pudore, quibus non fuit pudor 
olim sibi usque ad effectum invidere, satisfactionem 
eorum prevenit, et dimissis oculis jam satisfacien- 
tes ita dulciter delinivit. « Nihil, ait, o Caesar, fit in 
terra, nihil, o proceres, sine causa; nihil fit. in 
mundo sine Dei judicio. Si nos pro peccatis nostris 
arguit Deus, quid ad vos? nos viderimus. Nihil po- 
tuisti sine Dei permissione ; modo utamur Dei jus- 
sione. Dimittile, inquit, el dimillemini (Luc. v1, 37) ; 
quod ego primus faciam : vos me sequimini. » Fit sine 
mora ab omnibus ; festucantur omnia. 

32. Cunobii sui curam resumit. — Quibus ita com- 
positis, petitur pristinam sedem recipere flagitanti- 
bus filiis suis, quibus fatigatis desiderio septennium 
illud prolixius videbatur centuplicibus annis. Reci- 
pit nec refutat, etenim secundum canones non po- 
terat : imo charitas filiorum sibi imperat ; et sic cum 
multa stipatione suorum  Corbeiam remigrat. O 
quam jucunda dies illustravit tunc Corbeienses ! 
dies illa, dies lzetiti:e, dies exultationis οἱ gloriz. 
Quanta denique fuerit receptus ambitione quis va- 
let perorare? Procedit palliatus ordo monachorum, 
monachosque preecedit candidatus ordo clericorum ; 
omnis sexus et zetas ruit in obviam, nec est audire 
nisi unius laudis concinentiam, Christi scilicet pro- 
pter reditum Patris laudantium clementiam. Conso- 
nant et dissonant, quia voces, non laudes sexus 
mutavit : nec plures fudit lacrymas ejus discessionis 
desolatio quam nunc quoque refudit regressionis 
consolatio. 

33. Febri affectus. — Sed non defuit impedimen- 
tum, quo aliquantis per tantum impediretur gaudium. 
Illum enim pro quo hzc arridebant gaudia, flamma 
febrium invadens pestifera, membra diu attenuata 
exsilio, attenuabat etiam nunc invaletudinis morbo. 
Quae res laetitiam quidem minuebat, sed lacrymas 
utrimque procedentes et ex gaudio et ex moerore au- 
gebat. Ea tantum relevabantur consolatione, quia 
malebant eum infirmum quam nec sanum habere. 
Quamobrem affluentes erga eum omnimoda huma- 
nitate, charitatis oíücium exhibent ei benigna filia- 
tione. 

34. In aulam redit honoralus. Exsulum reditum 


veniens mors remiserat patrie. Quorumdam tonsura 
sine jure suscepta, per eum transit ad coronam, et 
offertur Deo sponte quod illatum fuerat ad ignomi- 
niam. 

3o. Aulicorum reformat mores. — Ipse publicam 
suscipiens penitentiam imperator gloriosus, facit 
se cunctis humiliorem in suis reatibus, qui regali 
elatione affectus fuerat alter Tarquinius. Quidquid 
enim exemplo et permissu alio fecerat offendere, 
tandem salubri consilio institutus sanabat regia sa- - 
tisfactione, omnes preeundo reducens ad viam pe- 
nitendi, quibus facetus fuerat iter deviandi. Audie- 
bat in omnibus sanctum Adalardum, et ad pristi- 
nam honestatem precabatur reducere imperium. 


C Nec defuit ille, sed justitiam et aequitatem restituit 


in propria sede. Repressit vocum novitates et te- 
merarias in populo presumptiones. Et quia disce- 
dens celum, non animum, mutaverat, mutatum 
imperium refrenans timore et amore, decuplum 
majoratur quam discesserat. Preterea jubetur etiam 
omnibus Ecclesiis magistrare; quibus consilio et 
prudentia magister, sed discipulus apparet. humili- 
tate. Nec ante destitit quam regnum Francorum in 
omni gloria juvenescere fecit. 

36. Abbaiis munus retinet. invitus. ' Sibi durus. — 
Rebus ergo in pace compositis, cogitat se iterum 
exuere saecularibus curis, ut reliquum vitzte tempus 
peragat in divinis. Sed non est permissus, a filiis 
suis scilicet, quorum erat spes maxima post Deum, 


Det pater maternus. Quanto enim erat state matu- 


rior, tanto tendentibus ad virtutem videbatur utilior 
et agendis quibusque perfectior. Nec erat aliquis qui 
super eum id exercere posset, presertim cum vigore 
sancti spiritus, et viriditate adhuc non exhauste 
carnis tantum vigeret, ut in laboris et negotiis 
rerum nullius juvenis constantia eum sequi, nedum 
assequi valeret. Adeo perfectus erat in actione, omnia 
dulciter, se ipsum tractans sine dulcedine. Quis 
enim unquam ita dominus servi, ut iste erat sui ? qui 
tam crudelis alterius, ut iste arbiter suus? qui cum 
a filiis suis obsecraretur aliquando paterna venera- 
tione, cur sibi ipsi tam indiscretus esset, qui alios 
tractabat discretissime, statim coram eis sponde- 


1069 


S. GERALDI ABBATIS SILVAE-MAJORIS 


1060 


bat correctionem, sed paulo post repetebat vigilia A omnibus scilicet que sibi voluisset suggerere Spi- 


et essuriem. 

37. Sed liberali vultu. — Erat tamen decoris 
gratia venustus, discreta macie satis admodum colo- 
rus. Non obumbrabat faciem ejus aliquod extermi- 
nium, sed assidua hilaritas ut. edentem ita et jeju- 
nantem componebat decorum. Canities eum candore 
niveo exornabat, et velut lilium super roseos amictus, 
coma capitis super cutem puniceam relucebat. Qui 
si ex millibus electus fuisset, non candidior, non ru- 
bicundior eligi potuisset. 

38. Munificus in omnes. — Caetera ejus non est lau- 
dari modus. Persona, et nobilitate, οἱ sapientia, et 
honestate, non discrepabat ab ipsa ministerii arte. 
Siquidem res Ecclesie quam optime disposuerit, te- 


ritus sanctus? Qui si vulgari, id est Romana lingua 
loqueretur, omnium aliarum putaretur inscius ; nec 
mirum, erat denique in omnibus liberaliter edu- 
catus. Si vero Teutonica, enitebat perfectius; si La- 
tina, in nulla omnino absolutius. Testantur hoc 
quam plures ejus epistola, qua direct:e ad plurimos 
omnium habentur liberalissimz:. Nec enim litteras 
satis liberaliter non poterat nescire, qui inter alas 
scholares nutritus et eruditus fuit cum consobrino 
suo Carolo imperatore, et posteaquam szaculo re- 
nuntiavit, satis studiose se habuit in monastica eru- 
ditione. 

43. Vigens consilio. — Sic igitur perfectus in 
utraque disciplina , smculari videlicet et divina , 


stabitur Corbeia, quandiu supererit. Ibi erat portus B omnibus omnia factus, sequester erat inter reges et 


pauperum, respectus divitum, domus materna or- 
phanorum, et ejus exemplo adhuc superest cunctis 
petentibus refugium. Non dives indonatus, non pau- 
per redibat irrogatus. Celibes viros et viduas sti- 
pendiis destinabat accipiendis per singulas villas, qui 
ubique locis opportunis accipientes ab eo xenodo- 
chium, possidebant res ecclesi: communiter ut 
patrimonium. Thesaurus quippe in coelo sibi et 
suis parabatur, et domus Dei sapienter a sapiente 
' administrabatur. | 
39. Habitum vilem gerebat. — Ceterum habitus 
vestimentorum ejus vix erat sufüciens pro frigore, 
tamen potius membra muniens quam aliquid honoris 
aut pretiositatis inferens. Prorsus non egebat aliqua 


principes, majores et minores, sequissimus in om- 
nibus, Deo placens et hominibus. Consilium vero in 
eo vigebat totius patrie, et licet unicum ejus esset 
desiderium dissolvi et cum Christo esse, tamen pre- 
cibus suorum evictus, imperii pacem et honestatem 
disponebat circumquaque. 

44. Corbeie Sazonice inilia eL progressus. — Qui- 
bus insistendo pervenit Saxoniam cum hoc etiain 
cert» rei negotio. Id autem negotii erat, quia ibi 
religionem theoricam aliquando ponere decreverat : 
ad quam statuendam per quemdam puerum, no- 
mine Theodradum (40), a Saxonia Franciam rege 
deductum, et monachum Corbeie factum, locum 
edificandi a parentibus ejus adeptus fuerat. Quo in 


corporis compositione, nihil enim sibi deerat pul- C loco ecclesiam monachorum usibus aptam wdilicare 


chritudinis humans, nihil etiam interioris anima. 
Aspectu erat incomparabilis, statura procerus, in- 
cessu virginalis ; vox ejus cycnea dulcedine sui mul- 
cebat auditum, et sermo quemque audientem sui 
faciebat memoriosum. 

40. De suis quam sollicitus. — lpse vero tantam 
memoria filiorum habebat in visceribus paternis, 
ut non solum mores inspiceret, sed etiam numerum 
et nomina eorum semper haberet descripta in ma- 
nibus suis, quatenus non sibi excideret pro quibus 
rationem redditurus esset Deo et pro quantis. Ideo 
maximam gerens curam eorum, nullum ex eis in 
hebdomada relinquebat inallocutum , ne scilicet 
inimicus inveniens vacantes, zizania superseminaret 
cordibus eorum. 

Al. Monasterium recte ordinat. — Proinde quam 
efficax fuerit in dispositionibus ordinationis suz, 
qui nosse voluerit, in libro qui de his conscriptus 
est (39), legere poterit non sine grandi admiratione ; 
ubi etiam  perspiciet quam sapienter a sapiente 
disposita fuerit domus Corbeiensis ecclesia. 

42. Linguarum usu praditus , et litleratus. — Et 
quid laudandum in eo potius, cum nec Moyse minor, 
nec Salomone fuerit inferior in ordinandis rebus, et 


(39) Librum hunc statutorum Adalhardi appellant, 
de ἣν in Observationibus praviis. 
, (40) Hujus Theodradi non meminit Paschasius, nec 
incopte per Adalhardum ante exsilium conditionis 


nonnumquam disposuit; sed quia locum non satis 
aptum intellexit, crepera semper dilatione inter- 
misit. Quam dilationem protelavit usque ad Caroli 
mortem, et post Carolum usque ad exsilii sui rele- 
gationem. Exsilii autem tempore, queque sui juris 
fuere, qui prius accepit, in sua redigit potestate. 
45. Sed habebat ibi quemdam in Christo filium 
pre omnibus sibi monachis familiarem, et univoce 
sequivocum. Hic ne subintraret aliquis alius, prae- 
dictum locum iatercepit loco ejus. Et quia hoc eum 
prius noverat voluisse, gratia amoris ejus ex Cor- 
beianis sumptibus cellam ibi ccpit edificare, coepit, 
nec perfecit, quousque sanctus ab exsilio remeavit. 
Cumque remeasset, ordinabat si quid ex suis exor- 


D dinatum fuisset. 


46. Quo tenore Saxoniam modo pervenit, perve- 
niens locum ex omni parte inspexit, inspectum om- 
nino inutilem intellexit. Suspensus erát mente, quia 
ceptum religionis opus nolebat dimittere : et aptio- 
rem non habens, hunc locum inhabilem videbat esse. 
Tandem ad regem se contulit, et ut locum :edifica- 
bilem sibi donaret petivit. Nec momento hzsit ille, 
sed ejus religiosa gavisus voluntáte, ubicumque in- 
veniret, deliberavit sub ejus optione. Ivit, quaesivit, 


Corbeiensis. Gerardus utrumque accepit ἃ auctore 
anonymo, qui translationem S. Viti descripsit, infra 
Verum quod hac de re scrispsit Paschasius in libro 1 
De vita Walw abbatis praeferendum est. 


1061 


VITA S. ADALARDI 


1062 


invenit, renuntiavit: et accepta hilariter zdificandi A simz sorores, Felix Pater tali filiatione ! feliciores 


potestate , insuper multis donatus donis regia largi- 
tate, dimissa cella, cenobium cepit edificare. 

47. Est autem locus super Wisere fluvium, maxi- 
mae amonitatis et temperiei elementorum ita com- 
petens, ut constet creatus ab initio ad usus monacho- 
rum. Dilatatur siquidem in vallis planitie, figuratus 
in modum A littere. Habet denique versus orientem 
alveum, secus quem montem in facie porrectum ; 
porro a meridie mons alius ex alveo egreditur, qui 
versus occidentem dilatato sinu tenditur : a septen- 
trione autem alter pari situ e regione, quousque 
viam per medium dantes invicem se videantur copu- 
lare ; atque ita vallis planissima in medio remanens, 
quasi alter paradisus jucunditate totius temperiei 


fllie tali paternitate ! felicissimi filii, si permanse- 
rint in hac unitate! Ecce enim Pater migrat : dese- 
rit in mundo, non deserit in Christo, quos nutrierat. 
Adest tempus dissolvi et esse cum Christo, tempus 
moriendi in terris, et renascendi in coelo. 

9l. Febri corripitur. — Imminebat itaque solem- 
nitas solemnitatum, illa scilicet solemnitas qua per 
incarnationis suze mysterium in sole posuit Domi- 
nus tabernaculum suum. Redierat a Saxonia in 
Galliam, ut, fundata filia in Christo, adventum Do- 
mini celebraret apud matrem Corbeiam. Jamque 
alter Simeon senex paraverat venienti Domino oc- 
currere, οἱ Regem regum procedentem de thalamo 
suis ulnis letus suscipere : cum ecce triduo ante 


apparet florens, hoc modo quantum coincidatur p Natalem Domini tetigit eum  validissima febris , 


trianguli figuram exprimens. 

48. Sazonum liberalitas in novam Corbeiam. — 1n 
hoc itaque loco congtruens ecclesiam cum officinis, 
exornat melioribus quos potest invenire monachis : 
monachos instruit moribus, locum facultatibus, et 
omnia omnibus que praeceperat sanctus Benedictus. 
Vocat nomen loci Corbeiam, ut signo esset posteris, 
unde existendi sumpserit materiam, et Corbeix 
Francorum sancit esse filiam. Et merito, quia quid- 
quid erat, ab illa ccpit ab ovo. Nec multum tem- 
poris fuit, quo facultate, tametsi non dignitate, 
matri se comparare potuit. Longe enim exhalante 
bono odore monachorum, quos Pater sanctissimus 
exsinu matris adducebat filie omnes electos, tanta 


orante eo et flente juxta consuetudinem suam in 
basilica, medio noctis. Qui ita totis vigiliis una cum 
Fratribus perseverans psallebat cum eis, et psal- 
lendo flebat, usque ad lucem hostiam jubilationis in 
pectore Domino consecrans. 

529. Obitum suum imminere declarat. —  Prose- 
quente autem luce, jubet fratres ad se convenire. 
Quibus coram positis, singulos monens de singulis, 
indicat instare tempus sux dissolutionis, et in com- 
mune perorat de pace et unitate secundum Deum 
future electionis. Et dicens Symbolum cum oratione, 
cxteris flentibus se commendans, retinuit illos cum 
quibus sibi erat agendum de rerum ordinatione. 

93. Quid interim agat. — Cumque diatim magis 


abundavit erga ecclesiam imperatoris et omnium op- (; magisque languor crudesceret, ita providus omnia 


timatum largitas, ut prius deesset recipiendi quam 
dandi voluntas : tanta erga Patrem sanctum et ejus 
filios fervebat veneratio, ut mallent ecclesiam quam 
natos suos haeredes suorum ascribere. 

49. Adalhardus rebus ponit modum. — At ille vi- 
dens sufficienter attributum , quantum scilicet sup- 
petebat, ecclesie in prediis, in auro et in caeteris 
rerum, ponit modum recipiendi, et quotidiana pre- 
. dicatione a cordibus subjectorum eradicat vitium 
concupiscendi. « Mortui, aiebat, debemus esse 
mundo, et vita nostra regnare cum Christo. Sed ecce 
multi, qui seculo renuntiasse videntur, nimiis rebus 
abundantes iterum seculo deservire inveniuntur. 
Quod quam sit absurdum advertite nobiscum. Alio- 


disponebat, ac si nihil mali ferret : μοῖρα labo- 
rans, ne pro tedio suc invaletudinis sancta solem- 
nitas minus honoris aut obsequii haberet. Cetera 
vero non minus studebat ordinare, ne post se ali- 
quid sub se imperfectum videretur remanere. Die 
igitur peracto qua potuit veneratione, quo summa 
divinitas bumanifatem nostram dignata est susci- 
pere, reliqui dies sibi profesti fuere, quia coepit iu 
eo mortifera febris avidius morbescere. Quotidie 
tamen ad oratorium beati Marni veniebat, cujus pri- 
vilegio amoris pre ceteris cum ceteris memoriam 
recolebat, ibique missas audiens sanctam commu- 
nionem percipiebat. 

54. Hildemanni adventu lelatur. — Interim au- 


quin nihil nobis prodest nos exspoliasse propriis] diens eum zgrotare Hildemannus episcopus Belva- 


rebus, dicente Apostolo : Nemo militans Deo im- 
plicat se negotiis secularibus (II Tim. n, 4). Non 
est nostrum ditari, unde alii inopes flant, neque 
nostrum latari, unde alii doleant. Simus sufficientia 
contenti, quibus debet esse sufficiens etiam pau- 
pertas Christi, qui dives, pro nobis pauper voluit 
fieri. » 

50. Hec et alia predicando sepe migrabat de 
Corbeia ad Corbeiam congaudendo, audiens scilicet, 
quia bonus odor essent in Christo. Letabatur tam 
digna plantatione, οἱ delectabatur in earum jam ra- 
dicata unitate. Erant enim inter se communes et, 
quia junior sub eodem patre jam sororiabat, dilectis- 


censis, quem ille monachum nutrierat, et eo subli- 
marat honore per concessum regis, nulla detinetur 
instantis festi celebritate : sed mutatis gaudiis pa- 
trem suum visitat infirmit:tíis compassione. De cujus 
adventu tanta gavisus est Pater sanctus alacritate, 
ut nisi ultima esset, poene oblivisceretur infirmitatem 
pro tanta consolatione. Reddidit Deo gratias, et i!li, 
quod non sit fraudatus a desiderio sui. Desiderabat 
enim eum videre et inter manus ejus obire. 

95. A quo et ungitur. — Εἰ interrogatus si ab eo 
benedictionis oleo perungi vellet, erectis in ccelum 
luminibus, omnimodis precabatur ut fleret. Vocatus 
episcopus adest, et statim quod petebat factum est. 





1063 


S. GERALDI ABBATIS SILV.E-MAJORIS 


1064 


Vix enim ex 'quo venit, absistebat ejus obsequio: A 57. Seniores de se contulit. Viatico percepto mori - 


sed locato ante lectum sediculo, semper assidebat 
coram eo. Quadam vero die cum paululum egressus 
cameram fuisset, et febricitans solus ille intro reman- 
sisset, Dei praesentia visitatus clamare ccpit, cum 
prasul redisset : « Curre velociter, episcope, preci- 
pio tibi, et osculare pedes Domini mei Jesu-Christi, 
quoniam ecce adest mihi. » Ad hzc ille valde con- 
tremuit ; et ignorans quo iret, hxrens stetit : sanctus 
quoque se sub silentio recepit. 

56. Ad. suos verba facit. — Bis quarto autem Nata- 
' lis, id est Circumcisionis die, alacrius ccepit precibus 
Deo insistere, ut celebratis diebus tandem liceret 
eum hinc abire. Nec fuerunt preces sine voto. Per- 
acto quippe mediz noctis spatio, prescius futurorum, 
convocatos fratres adorsus est hoc modo : « O filii, 
fructus mez senectutis in Domino, explevi numerum, 
scitote quoniam hodie hinc ibo. Datum est mihi 
ingredi vias carnis universe, et ante conspectum 
Redemptoris mei apparere. Finitus est cursus certa- 
minis mei : nescio quid accepturus sum praemii: sed 
succurrite mihi, quaeso, ut ego de vobis, et vos de 
me possitis gaudere in Domino. » 


(41) Hzc verba a Paschasio prolatata usurpat 
Gerardus hoc loco. Ex quo intelligas magno dilectu in 





lur. — His dictis dedit licentiam ut exirent, reten- 
tis nonnullis quos urgebat ut ocius matutinos prave- 
nirent. Quibus finitis Viaticum accepit; et accepto, 
iu laude Christi lingua ejus obmutuit. Sed non de- 
fuerunt sibi lingux filiorum, scilicet quas erudierat 
in Dei laude. Quorum psalmis, orationibus et lacry- 
mis ab hora prima commendatus Domino, circa 
horam nonam emisso spiritu perculit suos tristi de- 
liquio. 

58. Subsequitur vox. animam Christo commen- 
dantium, et singultus voces interrumpentium. Quis 
enim non fleret, etiamsi de lapide natus esset? Plu- 
rime res intercedunt , qua lacrymas elicere pos- 
sunt. Stant fllii orphani, et Corbeia mater eorum 
vidua, quorum dolor et luctus penetrat etiam coeli 
palatia. Stant oves sine pastore : crescit dolor mu- 
tus sine voce. Ipse enim erat, bone Jesu, quem in 
toto ex omnibus solum abbatem reperi (41) : ipse ab 
universis, quem alterius plusquam sua quzrentem 
inveni. Qui sicut mater amat unicum filium, ita 
quosque tenerrime diligebat, atque ut solidiora ca- 
perent invitabat. 


his dijudicandis opus esse, ne interpolatorem pro 
auctore primario temere usurpes. 





LIBER PRIMUS MIRACULORUM 
Ab ipso S. Geraldo abbate scriptus 


. PELEFATIO AUCTORIS. 

l. Corbeie laudes. Ecclesie ires. — Corbeix locus 
quante fuerit apud priores nobilitatis, quicunque 
taceat, lapides clamant non solum ad aures sed 
etiam ad oculos posteritatis. Tres enim in ea princi- 
pales habentur ecclesi; (42), in quibus corda tide- 
lium sancte Trinitatis confessio bene possil unire. 
Prima Petrum prefert piscatorem, secunda. piscatis 
Evangelistam Johannem, tertia evangelizatis Ste- 
phanum protomartyrem. Pulcher ordo ordinatus 
utique a Deo. Non enim dixerim conditricem horum 
Batildem reginam, sed ejus, ut omnium bonorum, 
inspiratricem Spiritus sancti gratiam. 

2. Corbeice situs et amenitas. — Proinde situs est 
salubris et valde decens, totius utilitatis amcnitale 


florens, usibus monachorum, utpote ad hoc quisitus D 


et inventus, omnino conveniens. Ex uno latere 
Somma fluvius prelerfluit, ex altero concurrens 
Corbeia fluviolus vocabulum loco tribuit : sed illico 
cadens in Sommam, ubi dat, ibi perdit. Sicque 
pratis, aquis et campis longe lateque patentibus, 
similis οἱ dissimilis habetur Saxonum Corbeiz illius 
cujus cum ista rector οἱ fundator exstitit sanctus 
Adalardus. 

3. Cujus expeditis superius gestis et moribus vitze, 


(42) Perstant hactenus tres ille ecclesi, quarum 
prima monachorum est; secunda parecialis, et Ca- 


Csequitur nobilis materies ejusdem mortis pretiose. 


Siquidem sepultus apud ecclesiam Petri principatu 
principalem, medio jacuit loco, ante gradum cancelli 
inferiorem. Signo est epitaphii lingua, sed non se- 
pulture fit similitudo alia. Ibi diu redit cinis in ci- 
nerem, carnis exspectans cum electis resurrectionem : 
donec illa generatio generationem pene integram 
generaret, et omnes lateret pieeter litteratos, ubi tam 
felix thesaurus requiesceret. Latuit diutius sepultura, 
ut reliquum terre calcatur ab omnibus : nemo 
transeuntium, nemo orantium est adversus. Tandem 
discretor meritorum volens notificando magnificare 
Sepulturam, per sepulti meritum tale fecit servum 
suum glorificandi initium. 

Car. I. Mira sepulture ejus manifestatio, per eum qui 

pedibus lusit pavimento. 

4. Suffragia sanctorum, quibus tante ecclesiz 
florent, quidam oraturus venit : et quia sic ordo 
exigebat, in primis principem Apostolorum requisi- 
vit. Quasivit Petrum, et invenit sanctum Adalar- 
dum : invenit latentem, sed lateudo regnantem. 
Inscius enim se prosternens super tumulum confes- 
soris, aures supernorum sibi conciliabat, quibus 
poterat precibus et votis. Oravit, et est auditus : 
surrexit; nescio si exauditus. Cumque signato vultu 


nonicorum, quos Charitabiles vocant; tertia itidem 
parcecialis, omnes circa monasterii muros. 





1066 


MIRACULA S. ADALARDI ABB. CORBEIENSIS. — LIB. L. 


1066 


discedere voluisset, pedibus hzsit pavimento, acÀ ceteris philosophabatur altius, quemque hujus signi 


si clavis confixus fuisset. Stupuit miser, stupendo 
cepit clamare miserabiliter : et quia pedes non 
poterat, vultum circumferre lacrymabiliter. Novitas 
rei plures cogit ad tumulum ; monachos in primis 
stupentes, mirantes; sed gaudentes novitate signo- 
rum; hominem videlicet non se posse movere, et 
tamen stare sanum. Interrogabat illos si quis ibi re- 
quiesceret, et interrogatur ab illis si qua criminis 
conscientia torqueretur. « Scio, ait, domini, quia pec- 
cator sum homo, ; sed succurrite mihi, quaeso, hinc 
precibus, hinc consilio. » Fit utrumque actutum, 
oratur ab his : ille rem doctus vovet votum sancto, 
scilicet Adalardo, fabricandi tumulum. Sicque ἃ 
semetipso ligatus, a quo tenebatur, sine mora est 


testem non sors miserat, sed cujus gregis pastor 
erat sanctus Richarius. Ante quem accedens Cor- 
beie abbas Heribertus, innuit manu : silentium 
quippe sibi indixerat sanctus Benedictus, si inter- 
ruptis matutinis hymnum cantaret, Te Deum- lauda- 
sus. Abnuit ille, matutinos innuit finiri debere : 
Sicque rem laudibus omnes celebrare. Factum est, 
mulier laudantibus interest, ipsaque sus salutis 


lingua scientibus et nescientibus facta est. Omnibus 


quoque nota Corbeianis contracta, integram dat 
üdem miraculo sana. 
Car. III. De manuum mulieris curatione, meritis sancti 
confessoris et intercessione. 
6. Mulier quoque erat in ipso coenobio Corbeiz, 


solutus. Oritur utriusque letitia, illi discedendi li- B quae cum varia corporis laboraret infirmitate, ita 
centia, monachis patroni sui magnificentia. Nec de- digiti hzserant palma radicibus, ut omnino desti- 
fuit sancto ligandi solvendique premium. Rediens uta esset officio utriusque manus. Cujus contra- 
enim ille decentem fabricavil tumulum, statuens ctionis spem ex integro ponens in sanctum Dei, 
insuper omnibus diebus vitz su:x solvendi census cujus clementia multos infirmorum sspe videbat ab 


diem anniversarium. 
Cap. Il. De muliere contracta, el per sancii meritum 
a Deo curata. 

δ. Hzc igitur ligatio multorum posthac fuit solu- 
tio. Ex hac enim famosa occasione locus multa 
cepit frequentari veneratione. Conveniunt sani et 
debiles; illi anima, isti salutem corporis queritan- 
tes. Inter quos contracta quedam semper adjacens 
sepulture, vim viro Dei quodammodo videbatur 
facere. Non nox, excepto primo conticinio eam ex- 
cludebat; non dies, nisi quando corpus alimentis 
recreabat. Vocabatur autem Ulflardis : et ideo sem- 
per ita prato, quia incola erat Corbeiensis : adeo 
contracta, ut magis incederet portantium pedibus, 
quam suis. Quod si deessent portitores, non bipedem 
gradientem, sed quadrupedem scabellulis repentem 
putares. Deerat catera spes salutem recuperandi, 
excepta post Deum miseratione sancti Adalardi. 
Quadam igitur nocte, sicut solebat veniens ad tu- 
mulum, terram capite, sed precibus petebat colum. 
Sedebat post orationem, quia stare non poterat: 
candelam tenendo, lacrymis et miseria sui psallen- 
tium visus monachorum iu se convertebat. Multipli- 
cabat orationem, quia non alius, sed suam quzrebat 
salutem. Tandem adfuit divina miseratio, quia in- 
terfuit amissi sui intercessio. Auditus nervorum 
crepitus, nervis ad nervos, juncturis ad juncturas 
resilientibus. Sentieos mulier salutem per sancti 
Adalardi intercessionem, vocavit ad se bajulam suam 
retro eam residentem. Adit illa vocantem, et dicto 
citius invenit sanam et erectam stantem. Mirantgr 
qui aderant, eadem petentes, jamjamque salutis 
sux redduntur certiores. Monachis quoque tanta 
accessit exsultatio, ut. pro laude servi, Domini lau- 
dum fleri videretur eis interruptio. Sed intererat 
matutinis abbas Ingelramnus (43), qui eo tempore 


(43) Monasterio Centulensi praefuit Ingeltamnus 
post Íngelardum, qui ex Corbeiensi asceterio, assum- 
ptus, Centule monasticam disciplinam restituerat 


PATROL. CXLVII. 


D 


ipso mortis periculo revocari; quotidie veniebat 
ad tumulum, et inter reliquos infirmos, Dei et 
sancti Adalardi implorabat auxilium. Cumque mul- 
tos multoties videret sanos recedere, quibus ipsa 
prior et intentior satagebat accedere; nullam inde 
incurrit desperationem, sed magis animabatur ad 
petitionem. 1mputabat enim peccatis suis quod mi- 
nus efficax esset su: petitionis. Petivit ergo et 
accepit : quaesivit et invenit ; pulsavit et intravit. Et 
quia non destitit, ut Chananza, salva facta est in 
fide sua. Cum enim diutius misericordiam sancti 
implorasset, et quotidie adjacens ejus tumulo im- 
plorationis effectum exspectaret, tandem prima Do- 
minica passionis Dominice, quod diu qu:sierat 
feliciter meruit invenire. Stans quippe intenta mente 
ante tumulum, ubi sanctum corpus erat tumulatum, 
inter prz:ces et lacrymas coepit extendere nodos di- 
gitorum. Redditur libertati utriusque manus vola, 
jam quaeque involare et revolare potest utraque 
palma. Redeunt ad offieium manus : restituitur 
sospitati, quod infirmitati laborabat corpus. Sicque 
glorificatio sancti, Te Deum laudamus canendo re- 
fertur ad laudem Dei, et ut omnia referantur sub 
testimonio, testis est idoneus tunc quidem puer, 
sed postmodum abbas Fulco, qui onus et hono- 
rem Corbeix sortitus est Richardo abbate humanis 
exempto. 

Cap. IV. De elevatione sancti et succensione templi, et 

periculo regni. 

7. Sed de his hactenus : modo dicendum qualiter 
sit celebrata elevatio ejus. Ea tempestate plura in- 
commoda Corbei», sed regno Francorum plurima 
contigit irruisse. Corbeiz; enim principale templum 
Sancti Petri, diaboli invidia igne succenditur : om- 
nis pene Gallia famis periculo addicitur. Fungebatur 
vice sua in regno Francorum rex Rotbertus, Corbeize 


anno circa 980, cui successit Ingelramnus initio sze- 
culi xi, mortuus anno 1045. 


34 





« 
1067 
vero vice Christi abbas Ricbardus : 
citer; nisi cum isto ignis, cum illo fames septem 
annis regnasset atrociter. Tot quippe populos neci 
dimittebat esuries, ut non pollice, sed ense videren- 
tur rumpere fila sorores. Hzc autem lues morientium, 
cum czsteras nimis, maxime partes vexabat Ambia- 
nensium. 

8. Qua compulsi necessitate, statuunt sibi reme- 
dium citius providere ; Deum scilicet, quem multi- 
modis malis offenderant, aliquibus bonis placare. Vi- 
sum est siquidem hanc ultionem ideo sibi superponi 
cclitus, quia pacem nunquam servaverant, quam 
unice diligit et diligi jubet Dominus. Talis quippe 
consuetudo naturaliter innata est regno Gallorum, 
ut preter ceteras nationes semper velint exercere 


rabiem bellorum. Sed quid modo? non necesse est B 
velle mori in bello, quia catervatim moriuntur fa- . 


mis et pestis gladio. Non potest mundus ferre iram 
Judicis : initur consilium cum Ninivitis. Una conve- 
niunt pax et justitia : jamjam placet redire Saturnia 
regna. Superest desperatis unum ex omnibus con- 
silium, ad placandam scilicet iram superni Judicis 
requirere suffragia sanctorum. Requiruntur reliquis : 
ad reliquias αἱ quzeque loca sibi adjacent conferun- 
tur, ibique pacis inviolabile pactum confirmatur. 
]ta Ambianenses et Corbeienses cum suis patronis 
conveniunt, integram pacem, id est totius hebdoma- 
dx» decernunt, et ut per singulos annos ad id confir- 
mandum Ambianis in die festivitatis sancti Firmini 
redeant, unanimiter Deo repromittunt. Ligant se 


S. GERALDI ABBATIS SILVJE-MAJORIS 
uterque feli- A sium sanctorum, sine mora sentiebant sancti Petri 


1068 


principatum. 

10. Cum ergo fama tanti boni de die in diem 
clareret lucidius ; placuit auctori horum locum ma- 
gnificare nobilius, beati videlicet Adalardi merita 
demonstrando, cujus corpus sepulcrali adhuc tege- 
batur tumulo. Tegebatur autem in templo, quod 
erat igne combustum : Fratres vero ad vicinam 
Sancti Johannis evangelistz: transierant ecclesiam 
cum reliquiis sanctorum, ubi qualiter οἱ quibus se 
revelavit, ad sepulcrum quoque post elevationem 
ejus quam gloriose Deus eum magnificavit, dicen- 
dum quidem est: sed de his prius, de illis autem 
posterius. 

CaP. V. Quibus signis animalus sit abbas Richardei 
ut levarel sanctum corpus. 

11. Quidam presbyter, nomine Himoldus, secundum 
suum propositum satis bona fama potitus, commo- 
rabatur in predicto monasterio Sancti Johannis evan- 
geliste, quia vdituus habebatur ejusdem ecclesia. 
Cui nocte quadam in horamate [id est in visione; se 
idem confessor offerens, secumque eum per combusti 
templi diversoria ducens, multa mira et stupenda 
illi insinuavit, qua ille insomnis redditus multis 
narrare dignum duxit. Vidit enim inter czetera quasi 
hominem quemdam nebulosum, deformis staturz, 
nigrum, squalidum, pannis et annis obsitum, qui 
maxillam inclinans super manum totus erat, ut ita 
dicam, non dolentis, sed doloris signum. Super quo 
presbyter somniando in multis requirens sanctum 


hujus promissionis voto, votumque religant sacra- C ductorem : « Quis est iste, inquit, domine, qui tantum 


mento. Fuit autem hzc repromissio, ut si qui dis- 
ceptarent inter se aliquo discidio, non se vindicarent 
prada aut incendio, donec statuta die ante ecclesiam 
coram pontiflce et comite fleret pacilicalis decla- 
matio. 

9. Quam gratum vero hoc consilium foret Domino 
dominorum, luce clarius demonstravit conventus qui 


ibi erat sanctorum. Ea quippe die probavit Corbeia 


quanti essent apud Deum meriti patronorum suorum 
suffragia. Quorum in parte semotis reliquiis, ubi 
videlicet placuit abbati et monachis, quotquot illuc 
debiles oratum. venerunt, sani et incolumes absque 
mora effecti sunt. Sicque composita pace redierunt 
ad sua quique. Exinde hujuscemodi fama ita longo 


deducit dolorem? — Hic est, inquit sanctus Adalardus, 
demon ille, cujus sola voluntas est cuncta ad per- 
niciem trahere, quique hoc sacrarium ignis pessum- 
dedit edacitati. Quia vero pr:eter spem nunc cernit 
sibi evenire, optimos videlicet ccenobitas ad restau- 
randam elegantius, quam prius foret, domum Dei 
omnino satagere; ideo quanto vides dolore se afficit, 
et super hoc dolet quod vos latos efficit. » Ad haec 
presbyter stupefactus et stupendo expergefactus, nou 
est effectus surdus auditor, sed visionis sux veridicus 
praedicator. 

12. Sicque istis, et anterius dictis, et multis sepe 
patentibus signis visum est abbati Richardo feli- 
cis memorie, quod Deus volebat et volendo mons- 


lateque ccpit vulgari, ut Corbeia merito duceretur Dtrabat, negligentia sua non differre. Unde missis 


altera Roma appellari. Presentes denique et absen- 
tes, vincti et carcerales, invocato nomine Corbeien- 


(44) Corrigit hanc vocem Bollandus, quasi erra- 
verit Geraldus summum pontificem appellando vica- 
rium sancti Pelri, cum Christi vicarius, et successor 
sancli Petri dicendus esset. Verum non solum Ge- 
raldus, sed alii etiam auctores eodem vocabulo usi 
sunt usque ad seculum tertium decimum, quo papa 
Christi vicarius peculiari appellatione dictus est; 
nam antea id nomen aliis episcopis commune erat. 
Longum esset varios huc referre auctores; tantum 
aliquos noto. Papam Vicarium beati Petri appellant 
Alcuinus in epistolis 6 et 72, Eginhardus ad annum 
799, Vita Ludovici Pii ad annum 816, Lupus abbas 
Ferrariensis in epistola 84, Anastasius vulgatus in 


legatis accipere benedictionem a Joanne papa, qui 
tunc temporis vicarius sancti Petri (44) habebatur 


Stephano papa II et in aliis, concilium Ticinense 
pro Caroli Calvi imperatoria dignitate, Aimoinus in 
Histori& Francorum lib. 1v, cap. 1; Leo Marsicanus 
in Chronici Casinensis lib. 1, capp. 12 et 15; Ansel- 
mus Beccensis in epistola de fermentato et azvmo, 
et alii ; imo etiam pontifices Romani non aliud fere 
sibi vocabulum sumebant, ut Nicolaus papa 1 in 
epistola 30 ad Carolum Calvum, ante medium, et 
iu fine epistolz ad Rotlandum Arelatensem archiepi 
scopum ; Adrianus 1} in epistola ad Patres synodi 
Duziacensis, et in litteris ad Carolum regem ejusque 
conjugem. Adrianus I vocabulum istud explicat ἰδ 
epistola 89 Codicis Carolini, cum ait se vicem beat 


1069 


MIRACULA S. ADALARDI ABB. CORBEIENSIS. — LIB. I. 


1070 


Rome pontificali hierarchia, non solum est permis- A audire. O supernam dignationem ! Et ne aliquis con- 


sus, sed etiam apostolica jussione jussus, quod libenter 
fecisset et injussus. Et quia aberat episcopus Am- 
bianensis Fulco, quem ex fratrum consilio abbas 
huic previderat interesse mvsterio, accersitur Drogo 
Tervanensis, totius bonz: fama testimonio predica- 
bilis. Cum quo postquam ministri dupliciter, cordis 
scilicet et corporis, habitudine apparantur, sanctum 
corpus v1 Idus Octobris de sepulcro levatur, et ma- 
nibus praesulis seu abbatis expectantibus populis 
adorandum praebetur. Claudi, surdi, muti, manci et 
ceci confestim sanantur. Densatur cuneus acceden- 
tium: non est numerus oblationis fidelium, utpote 
ubi prius deest locus, et tempus, quam intentio offe- 
rentium. Exinde ergo titulus confessoris cum caeteris 


donaret csteris, quod Deus singulariter donaverat 
sancto Adalardo, facta est hzec non ante corpus, sed 
ante tumulum miseratio. Nuntiantur haec abbati et 
monachis: augetur letitia festivitatis, festina pro- 
cessio orditur, sanctus Adalardus sequente populo 
circumfertur, venitur ad tumulum, ibi cantant, Te 
Deum laudamus hymnus oratur, de re gesta paulu- 


: lum peroratur, sicque abitur. 


Car. VII. De surdo et muto, manibus et pedibus et 
toto corpore contracto, el. super tumulum sanato. 


14. Alter quidam erat in Normannia, nomine Gi- 
slebertus, non solum natura corporis, sed etiam 
humana effigie pene destitutus. Erat enim contra- 
ctus toto corpore, curvus, retrorsum reflexa facie, 


Corbeiz patronis inscribitur, cum quibus usque ad B surdus etiam et mutus, reservatis tantummodo ocu- 


presentem diem Corbeiam tuetur et semper tuebitur. 
Celebrata est autem hac saneti corporis elevatio anno 
ab Incarnatione Domini millesimo quadragesimo (45), 
indictione vru, Romanis Conrado, Francis imperante 
Rotberto. 


Cap. VI. De muto οἱ surdo anie sancii confessoris " 
sepulcrum sanalo. 


13. Nec praetereundum oblitteratione qualiter eum 
Deus dignatus est post hec glorifcare, sicut didici 
ab eo ipso qui ea gavisus est glorificatione. Vigilia 
erat celebritatis illius, qua per passionem crucis 
coelos ascendit claviger eethereus. Omnis via in cir- 
cuitu videbatur venire Corbeiam (tanti fecerat Pe- 
trus Corbeie sus gloriam), aliqui oratum, aliqui 


lis, quibus miseriam suam posset videre. Delatus 
est a suis Corbeiam, ibi diu stetit fratrum cum reli- 
quis suscipiendo eleemosynam. Tandem post mul- 
tum iemporis a sancto Adalardo monitus est in 
somnis, ut statim quando surgeret, ad sepulcrum 
suum oratum iret. Evigilans ergo ire volebat; sed 
licet a sancto jam visitatus, minime ire valebat. Et 
quia szpe videndo instructus erat signis monacho- 
rum, innuit ut se juvarent his qui erant secum. At ὑ᾿ 
illi compatientes ejus miserie, ferebant eum ubi 
sanctus jacebat cum reliquis, versus ecclesiam 
Sancti Joannis evangeliste. Ille autem nutu eos 
averlit, et versus sepulcrum ire convertit, ut nulli 
dubium esset, a quo visitatus fuerit. Tulerunt illico 


mercatum , aliqui relevatum, quia combusta erat ( et deposuerunt coram tumulo. lbi paulisper jacuit, 


illa, quam super talem peiram Christus fundavit 
ecclesiam. Inter quos adductus est quidam puer, 
Rogerus nomine cujus loquendi et audiendi usum 
reservaverat natura sancii Adalardi clementie. Lu- 
stralis parentes caeteris orationibus sanctorum, 
hora prima die festivitatis venere ad tumulum, quem 
cinere suo sanctus Adalardus fecerat gloriosum. 
Erat autem tumulus in templo ignis deserto com- 
bustione ; corpus vero cum cesteris honorabiliter 
locatum in ecclesia Sancti Joannis evangeliste. 
Orant genitores pro se et pro filio, sanctum Petrum 
saepe, sepius sanctum Adalardum invocando : adfuit 
uterque, imo Deus propter utrumque. Puer enim 
recuperata salute ccpit eos qui aderant alloqui et 


Petri adeptum esse. Εἰ quidem per ea tempora id 
peculiare nomen erat pontificibus Romanis. Epi- 
scopi enim vicarii Christi passim dicebantur, imo 
reges etiam et abbates. Apud Hincmarum in epistola 
ad Carolum przíixa libro De przdestinatione, epi- 
scopi Christi Dei nosiri vicarii, et in Admonitionibus 
ad Ludovicum Germanix regem cap. 7 appellantur. 
Guntarius vero Coloniensis antistes in epistola ad 
Hinemarum : Ad vos confugi, inquit, qui Dei estis 
vicarius. Idem elogium seculo xn Guibertus abbas 
Gemblacensis tribuit Philippo Coloniensi episcopo 
non semel in epistolis mss. in quarum una hzc le- 
gitur inscriptio :Exzcolendo Patri, vicario Christi. et 
o[ficiali celestis aule clavigeri, Philippo, etc., et san- 
cius Bernardus in sermone 1 de Ascensione przla- 
tos quosque Christi vicarios appellat. Hinc colligitur 
quam immerito Gervasius Tilberiensis pontifici Ro- 


oravit et exoravit: virtutem sensit, surrexit, gra- 
tias reddidit, sanus recessit. 


Cap. VIII. De Ambianensium indignatione, et muti el 
surdi curatione. 


15. Adoleverat etiam inter Ambianenses et Cor- 
beienses nova quadam religio, et ex religione ' pul- 
lulaverat consuetudo , qua etiam reciprocabatur 
omni anno. Octavis denique Rogationum ab utris- 
que partibus conveniebatur in unum : ibique confe- 
rebantur corpora sanctorum. Solvebantur lites, ad 
pacem revocabantur discordes, mutabantur a populo 
orandi vices. Decreta utriusque loci renovabantur, 
populo perorabatur, sicque redibatur. Sed proce- 
dente tempore, ccpit aliquando res ipsa usu vile- 


mano indignetur, quod vicarius Christi εἰ successor 
apostolorum nominatur. Cum nomen istud quondam 
aliis episcopis commune, citra arrogantiam ei re- 
servari potuerit, uti et papza vocabulum aptatum 
est. Ab eo tempore summi pontifices vicarii Chrisli ; 
episcopi aliquando vicarii sancti Petri dicti sunt, ut 
patet in Petri Blesensis epistola 148, et in Petri Cel- 
lensis lib. vur, epistola 7. At hoc quidem vocabu- 
lum episcopis tributum est, non tam communis ap- 
pellationis causa quam honoris. 

. (45) Imo potius anno millesimo vicesimo quinto , 
in quem conveniunt omnes chronologice notz, non 
in annum in textu expressum, quo Joannes papa 
XX, Conradus et Rotbertus obierant. Festum hujus 
elevationis solemniter quotannis Corbeie celebra- 
tur die decima Octobris. 


1071 


S. GERALDI ABBATIS SILVE-MAJORIS 


1072 


scere, et irreverentia fleri ex multa veueratione. Α Intendebant omnes in eum, ipse autem in neminem: 


Uterque si quidem sexus cachinnis et lusibus inten- 
dere, ordiri choreas, et irreverenter agere: et sic 
pene omnes corpora sanctorum negligere. Displicuit 
res illa bonis, et maxime monachis. 

16. Praerat abbas Richardus Corbeiz, abbas uti- 
que beata memorie: qui cum talia fleri cerneret 
pluribus annis, aliquando cum processuri essent, 
fratribus convocatis: « Timeo, iuquit, sanctas qui 
solent ferri offendere. Videtis enim singulis annis 
quantum fiat eis irreverentie. Sed si vobis videtur , 
in cubilibus suís requiescere sinantur. — Non ita 
oportet, inquiunt fratres, quia venturi cum suis, si 
nos aliter occurrerimus, superbie deputabunt Am- 
bianenses. — Fiat, inquit abbas, sicut vobis videtur: 


sed stabat percutiens pectus, et exosculans feretrum. 
Tandem respexit eum divina clementia, ut per eum 
ostentaret sancti confessoris sui merita. Cumque 
paulisper in se sensisset virtutem Dei, diu multum- 
que oscitans cepit in vocem inniti. Movebat multos 
ad pietatem, plures etiam usque ad lacrymarum 
effusionem. Totis autem viribus in vocem enitens, 
iterum per nares, per os, et per aures expectoravil 
sanguinis fluvium, qui totum guttatim respersit fe- 
retrum. Et sic emissa voce, erupit in hoc quod 
prius volebat, et non poterat proferre: « Deus, ad- 
juva me, inquiens, et fu, sancte Adalarde ! » Hzc fuit 
prima vox recuperata salute: statimque omnes cur- 
rere, et ipse ccpit vix subsistens quasi ebrius tali- 


sed si vultis, sanctum Adalardum deferte, quia nul- B pedare. Sed recipitur et leniter sessum componitur : 


lus aliorum circumferetur. » Fit ratum quod jusserat; 
nemo quippe contradicere poterat, imo Deus ita 
disposuerat: sicque sanctus Adalardus, quasi indi- 
gnior ceteris, excipit injuriam, quam pro ceteris 
jussus erat. Exitur ad processionem: venitur ad 
statutam indictionem (46). Occurrunt Ambianenses 
cum sancto Firmino, Corbeienses cum sancto Ada- 
lardo: utque simul perveniunt, antiphonas ex more 
imponunt. Subsistunt ex utraque parte, et orant de- 
bita religione : sed ex brevi ignorantia grandis ali- 
quando acquiritur gratia. Fuerunt enim aliqui feren- 
tes indigne, quasi monachi caeteras sanctorum reli- 
quias , sancti Petri scilicet et sancti Gentiani , 
dedignati fuissent illuc deferre. Revera tamen non 


interrogatur; virtutem in se factam exponendo com- 
fitetur. L:etatur uterque populus, et referunt laudes 
uterque ordo et sexus. Nulla insidet dubitatio, ubi 
tamen manifesta facta est curatio. Erat sane maxima 
materies credendi, persona videlicet ipsis cum qui- 
bus venerat Ambianensibus nota, quas receperat 
usui loquendi et audiendi. Ipse quoque Roculfus , 
cujus erat minister, testimonium perhibebat fideli- 
ter. Deus etiam qui fecerat miraculum, reliquerat 
evidens credendi signum : et sanguis qui resperse- 
rat feretrum, ab omnium cordibus extergebat infi- 
delitatis venenum. 

18. Ipsis etiam Ambianensium clericis quam certa 
res fuerit hinc perpenditur, quod ab uno eorum in 


erat omissum alio ex consilio, nisi, ut prescriptum C eminentiorem locum statim ascenditur, et de ipsa 
est, pro irreverentia que fiebat eis a populo. Sed re et de ceteris aliquantisper ad populum peroratur. 
multi multa loquuntur, dum qualiter se res habeat Insonant voces dignas laudis, crescitque tumultus 
a multis nescitur. Monachi itaque sancto Adalardo tante exultationis. Fit inaccessibilis circa corpus 
cominus decenter locato, ea qua debent diligentia frequentia, funduntur preces, offeruntur munera, 
assistunt patrono suo. Populus Corbeiensis ex more imponitur laus Te Deum laudamus, personat in 60 
agit, sanctum Firminum muneribus donat, oratione uterque ordo et sexus: sicque sanctos ab injuria 
petit. Sanctus Adalardus positus e regione non ea "vindicat sanctus Adalardus, quam pro eis accipere 
frequentabatur qua dignus erat veneratione. Nemo fuerat missus. 


apud eum orabat, nemo aliquid ab eo petebat: et 
tamen nondum petitus jam dare disponebat. 

17. Non tulit itaque Dominus dejectionem servi 
sui, sed per cujusdam revelationem statim ostendit 
presentibus quanti essent. apud se meriti. Exalta- 
vit electum suum, et magnificavit prz omnibus, qui 


Rebus itaque compositis solvitur conventus, et 
orditur monachica processio, refertur ad propriam 
sedem : sequente etiam Ambianensium populo. Re- 
spondent campi in ejus laude: occurritur ei a 
vicinis digna veneratione. Quidam vero ex monachis 
praeeuntes ad ecclesiam, albis et cappis induti cum 


delati fuerant. ante eum. Quidam enim Retbertus ^ reliquis sanctorum pignoribus exierunt ei obviam. 
[f. Rotbertus], sicut monitus erat in somnis, ve- Cumque simul ecclesiam hymnizantes repetissent , 
niens cum Ambianensium populo, minister scilicet et corpus sancti Adalardi super altare posuissent , 
cujusdam Roculf ex castro Aliniaco, videntibus iterum ille qui sanatus fuerat ante corpus in pavi- 
cunctis juxta feretrum ccepit orare, et eo attentius, mento se prosternens, gratias referebat, sanguinem 
quia privatus erat omnino auditu et voce. Suffun- rursus per aures, per os et per nares emittens. 
debatur lacrymarum imbre, exprimebat gemitu et Resonat tota ecclesia vocibus gavisoriis; nemo in 
capitis nutu quod nequibat voce, quasi sanctum sibi ea cessat a laudibus et hymnis. Nec immerito ; tali 
colloquentem videret, ita appetens loquaci corde. enim honore dignus est, qui honorari dignatur a Deo. 


(40) Locus hactenus vocatur Indictum, Lendict, medio itinere inter Ambianorum urbem et-Corbeiam. 


1073 MIRACULA S. ADALARDI ABB. CORBEIENSIS. — LIB. 1]. | 1074 


LIBER SECUNDUS MIRACULORUM 


Scriptus ab anonymo seculi XII 


PROLOGUS AUCTORIS. Α essent paratis, cum magno honore, ut decebat, iter 
; - ; ; ; ean. &ALripientes pervenerunt in Flandriam, de Dei mise- 
os Virtutes et miracula, quibus in rsen Sàn- ricordia ei sancti merito non desperantes. Fama 
potentia , quoties "apparent, dignum AL ΠΑ δεῖς aulem Dreeeunte comes sibi sanctum a fratribus prz- 
transmittere litterarum notitia : ut. corda Ipsorum sentandum audierat, et ne illis alicujus ecclesize pa- 
d laudandam Dei virtut itent d exhi. *ereLintroitus interdixerat, existimans taliter nullum 
ad faudandam bel virtutem excitentur, el ad exhl- ἃ co 20 Π|18 osse ΠΕΡ accessum. Sed secus ac ratus 
dendum honorem reliquiis sanctorum magis aCCén- ro pobit? est. Nam tendentibus illis ad villam quae 
dantur. Unde virtuies aliquas breviter adnotamus, dicitur Curba, ubi Sancti Petri jure hzreditario ha- 
det Oasis cet Adalabdus A Doster , SaDCUUS  petur ecclesia bresbyter secundum comitis preceptum 
sci/tcet operatus es arcus, Imo per ipsum ODÉ-  obseritis ecclesim foribus, secessum occultum, ne 
rata est. divina VIP, addas quidem oculis nostris poet inveniri petierat cum clavibus. Tandem ad 
» χὰ Φ 
eL Pen Intl fu t relations ΠΝ viderunt (clesiam pervenitur, claves requiruntur, presbyter 
id m relationi plena fides en exhibenda : Quien circumquaque quzritur, sed quzrentibus facultas 
quos commendat sanctitas morum, et tatis SCA inveniendi denegatur. 'Mirum dictu ! fidelem quarens 
rentia. Non enim eis salutis commodum nec sancto auditorem, dum aliqua mora fleret quzrendo templi 
glorim cresceret augmentum. si modo aliquibus sacerdotem, illico sponte sua confractis seris, dissi- 
astrueretur mendaciis, quem constat multis antea lientibus repagulis, patuerunt fores ecclesiz, et 


glorificatum miraculis. Sicut autem ab eis accepi- BfAbcu. ιῃοι αι gum comitantibus d aedi rid 
mus, ita et prosequendo referimus. . &iCa, Ibi Op 


. nica: sed ad ostendendum sancti Adalardi meritum, 
Car. 1. Causa cur sanctus Adalardus asporíatus sif virtus apparuit celestis in apertione valvarum. Ecce 
in Flandriam. alter in hoc facto Petrus ; sanctoque Petro, cui com- 
2. Henricus igitur rex Francorum, qui patri suo misse sunt claves regni c«lorum, in tali miraculo 
Rotberto successerat in regnum, sororem nomine comparandus. Sancto etenim Petro de carcere per 
Adelam habuit, quam Flandrensium marchioni, angelum liberato porta ultro patuit ferrea : isti simi- 
Balduino scilicet seniori, nuptiali copula conjunxit, liter de carcere, id est, de carnis ergastulo per an- 
et ei Corbeiam qua regno suo adjacebat, pro dotali gelum consilii jam educto, cesserunt ultro dura por- 
munere cum aliis pluribus concessit. Pro hac autem tarum robora. O stupenda dignatio! geatiam meruit 
conjunctione rex et comes fedus inter se inierunt, a Domino, quas coelesti concessa fuerat clavigero. 
et magna inter eos viguit amicitia, quoad vixerunt. Jure etiam in aliena terra patuit illi sancti Petri 
Sed quia, sicut a quodam philosopho dicitur, Amicitia ecclesia, qui apud Corbeiam hospitium sortitus sancti 
sape exhazredatur ; postquam uterque, rex scilicet οἱ Petri ecclesiam, quasi pro contubernali fcedere, ad 
comes, mortali concessit naturz, interfllios eorum Phi- requirenda ejus bona fungebatur legatione. Taliter in 
lippum scilicet regem, et Rotbertum comitem fedus ecclesia prius inaccessa sanctus defertur, populus 
ruptum est amicitiz. Philippus autem rex reputans utriusque sexus qui convenerat prosequitur ; laudes 
sibi detrimento esse, quod regnum suum quasi cum vocis cordisque exsultatione a monachis et cle- 
diminutum esset , privatione Corbeie , quam pater q« ricis divin: majestati referuntur, populis applauden- 
ejus, sicut supra diximus, iu matrimonio dederat " tibus, et gratias Domino referentibus. 


sorori suz , ipsam Corbeiam cum regali pompa — C,p.III. De eo quod comes reddidit ei omnia que 
intravit, et sibi sicut regi fidelem securitatem opi- abstulerat. 


danos jurare coegit. : sani 
3. Quod postquam comiti Rotberto compertum 5. Sequenti die inde asportatur, et ad querendum 
fuit, injuriam sibi faetam moleste tulit: quam quia  COilem acceleratur iter. Ubicumque autem sancti 
, - audiebatur adventus, a longe pro jam divulgato 


Sicut Ira exigebat, ad presens In regem vindicare miraculo immens:z multitudinis populorum ei fiebat 
DO NUES q occursus. Nec solum jam ei contra preceptum 


meram reor. mam ejus lbs δὲ DrEdie Der comitis jamuas ecdesarum aperire certabant, sed 
| int, ni etam tam ecclesiastice quam seculares persons, 


inibi Christo militantibus quz: vestimentorum eorum - "a 
usibus deputata erant deuegavit. Unde Fulco abbas, t Sanctus in ecclesiis inferretur, postulabant, ma- 
ui tunc temporis ecclesiz Corbeiensi praerat, et t5 divinam quam comitis incurrere timentes olfen- 
ratres non modice turbati, querimoniam lacryma- S4 Audientes autem fratres comitem in pago 
bilem coram regis presentia fuderunt, et super hoc Tornacensi circa Schelmas (Schlin) oppidum, quod 
ejus consilium et auxilium imploraverunt. Sed cum obsidione militum  cinxerat, t commorantom, luo 
. epo ς . . ue i er . 
aut impossibilitate aut ineuria regis nulla eis üere, ΩΡ P'exerunt, et quo et d fer em p NN sentim 
recuperatio perditorum, magnumque damnum per- Uem cum sibi comes audiret deterri, ejus prae 1 ve 
pessi fuissent, suis carendo redditibus fere per bien-p 39 Püblrahere festinavit. Tunc principes qui [ΔΙ ΘΙ 
j ejus solebant assistere, et in quorum consilio ejus 


nium, quid facto opus esset cogitantes, super his : ; "in. 
; . ; : "* omnis pendebat dispositio ; super hoc coeperunt eum 
animo fluctuare ceperunt. Tandem in Domino tan arguere, dicentes quia nihil ei prospere cederet, 


quam in portu jactantes cogitatum suum, anchOTam  Quondiu sanctorum ecclesias suis rebus spoliaret. 


suce salutis in ipso ferunt. Nam fuit eorum com- Consulebant autem illi ut sancto cum humilitate 


Sanciumque comiti presentare Adalardum, ur comes Occurterel, et quidquid erga sanctum deliquerat 
1 p * emendaret. Quorum prudenti consilio comes ac- 


ejus presentia flexus, et. sancto Petro suum resti- quievit, et humiliter sancto obvíus processit. Vi- 
tueret allodium. —— " deres alium regem Ninivitarum de suo solio descen- 
Car. 11. De asportatione. sancti in Flandriam, et quod — disse, pedibusque nudis pre humilitate incedentem, 
in adventu ejus aperte sunt fores ecclesie. honorem suum deposuisse : cum tanta devotione, 

4. Igitur sanioris consilii fratribus qui sancto co- militum stipante caterva, comes a4 feretrum sancti 
mitarentur electis, et omnibus quz itineri necessaria accessit, et sumpto manibus suis gestatorio, militi- 


1076 


S. GERALDI ABBATIS SILVJE-MAJORIS 


1070 


bus onus ejus leve certatim alleviantibus in eccle- A mergi. Sed cum clamassent, « Domine, salva nos, 


siam haud longe positam tulit. Ibi quidquid Cor- 
beiensi ecclesie abstulerat, coram primatibus suis 
in przsentia sancti reddidit : et quidquid erga 
sanctum Petrum et sanctum Adalardum deliquerat, 
emendavit, postulans per eos sidi a Domino indul- 
gentiam impetrari. Fratres vero vice Domini, qui cor 
contritum et humiliatum non despicit, sanctique Pe- 
tri, cui data est a Domino potestas ligandi atque sol- 
vendi, eum absolverunt ; et eum gaudentem suisque 
orationibus commendatum ad obsidionem oppidi 
remiserunt. Inde non ingrati diving misericordie, 
ui gratiam comitis meruerunt sancto Adalardo me- 
iante, immensas laudes Deo altissimo retulerunt, 
cujus auris, quam precibus pulsaverant, praparatio- 
nem cordis eorum audierat. 


Cap. IV. De eo quod comitissa voluit eum retinere. 


6. Sic non cassato ilineris labore letati, cum 
sancto arripuerunt iter remeandi. Sed intervenit eis 
aliqua turbationis molestia, ut major subsequeretur 
laetitia. Contigit enim ut ad oppidum quod dicitur 
Insula (Isle), pervenirent, et sanctum Dei in eccle- 
sia Sancti Stephani protomartyris, qu: ibi habetur, 
deferrent. Illis diebus apud idem castrum Adela co- 
mitissa, de qua supra mentionem fecimus, morabatur; 
dum ad obsidendum prefatum oppidum Schelmas 
comes, scilicet filius ejus, occuparetur. Qua cum 
audisset adesse sanctum Dei confessorem, gavisa est 
valde sibi esse oblatam retinendi illum opportunhita- 
tem. Accersitis igitur monachis, inter alia qua pro- 
tulit verba, dixit eis : « Sciatis, Domini mei, sanctum 
Adalardum communis generis consanguinitate mihi 
esse proximum, et ideo ut honoris gratiam paret 
mihi in ccelis, volo ejus honorem sublimare in terris. 
Unde sedet mihi in animo eum retinere in hac terra, 
quia ad exsequendum quod volo magis hic ero ido- 
nea. Aut enim ei novam construi faciam ecclesiam, 
quam immensis opibus ditabo, deputatis monachis 
aut clericis, qui serviant sancto ; aut in Blandiniensi 


est in castro Gandavo, faciam eum deferri, ubi pre 
omnibus sanctis qui ibi habentur, faciam ei honorem 
exhiberi. Interdico itaque vobis, ut eum ab ecclesia 
Saneti Stephani non dimoveatis, sed ad locum ves- 
trum redeatis; ni potius cum eo remanere placeat 
vobis. » Denique precepit portas obseratas, et exitus 
viarum adhibitis custodibus observari, ne in noctis 
silentio clam sanctus posset asportari. 


Car. V. De eo quod per medios vigiles sublate 
sunt sancte reliquia. 


7. Quid jam monachi facerent? In aliena terra 
positi suorumque auxilio destituti obviare non pote- 
rant comitisse potestati, ut in asportatione sancti 
aliquam violentiam inferrent illi. lllico ad sar.ctum 


reversi sunt Adalardum ; et extra spem positi deli- Ἢ 


berabant, quid potius eis esset faciendum. Consilium 
autem super hac re quzrentes, tales inter se conque- 
rendo proferebant voces : « Quid faciemus ? qua di- 
vertemus ? ad nostros sine sancto Adalardo reditus 
nobis non est necessarius : quia forsitan aut nos 
expellent, aut (quod turpius est) lapidibus obruent. 
Denique nos non reverti prohibet improperium et 
dedecus, quia nobis non revertentibus tantum dam- 
num imponent nostre assensioni nostrisque machina- 
tionibus. Caeterum quamvis absque sancti repraesen- 
tatione gratiam eorum possimus habere, ejusdein 
Patris nostri ablatio, nostre matris ecclesiz tiet de- 
solatio. Ipsa enim mater nostra, quae nos tanquam 
fllios in suo fovit gremio, relinquetursicutumbraculum 
in vinea, et sicut tugurium in cucumerario. » Taliter 
prius navicula cordis eorum turbabatur in mari : et 
dormiente in eis Christo, quia dubitabant, cceperunt 


perimus, » illico excitatus est Dominus, ventisque 
imperavit et fluctibus. 

llis autem consilium  capientibus coelitus 
inspiratum est, ut intempestze noctis silentio expo- 
sitas de feretro sanctis confessoris reliquias tolle- 
rent, et cum illis fug: presidio sibi suisque consu- 
lerent. Quod et ipse Salvator fecisse, suosque ut 
idem facerent legitur admonuisse : Cum vos, inquit, 
erseculi fuerint in unam civitatem, in aliam fugite, 
icet figuraliter possimus intelligere. Cunctis igitur 
per villam somno occupatis, monachi requiem suis 
denegarunt oculis, opportunitatem qusrentes per- 
ducendi ad finem qua inerant illorum animis. Me- 
dia autem nocte ad thecam argenteam, qua pretio- 
sus thesaurus tegebatur, accesserunt, ipsumque 
audacibus, ut ita dicam, sed fidelibus manibus 
exposuerunt. Denique ipsum super aurum et topa- 
zion pretiosiorem, omniumque aromatum fragrau- 
tiam suo odore viucentem, in mundo pallio, postea 
in byrso cervino involverunt : et uni eorum, domno 
videlicet Everardo, qui ad hoc sagacior videbatur, 
asportandum commiserunt. Qui cateris cum scrinio 
sancti remanentibus, de commisso sibi thesauro 
sollicitus non modice animo angebatur, qualiter 
propter vigilium excubias civitatem egrederetur. 
Dumque totus in hoc studio esset positus, illuxit 
matutinalis hora, qua expulso vesperi luctu Christi 
resurrectione demoratur letitia. Tunc Christus qui 
est verus Sol justitize, depellens tenebras erroris et 
tristitie, ostendit illi tramitem salutis et lztitiz. 
Nam eadem hora obtulit se illi quidam monachus, 
quasi missus a Domino, quem Remensis civitatis 
archiepiscopus ad comitem direxerat pro suo nego- 
tio. Huic sanctarum bajulator reliquiarum sociatus, 
per medios vigilum cuneos, portis patentibus, exivit ; 
Deique providentia, per sancti videlicet Adalardi 


meritum, frustratas illorum excubias reliquit. 


9. Renovatum est sane in hoc facto miraculum, 


: ; . ἡμὴ hristi resu i tigi m, si 
monasterio, quod in honore sancti Petri apostoli situm quod ad Christi resurgentis contigit sepulcrum, si 


amen glorie regis audemus zquiparare virtutem 


militis. Sed non minuimus gloriam regis, si virtu- 
tem predicamus militis : quia virtus militis gloria 


est regis. Custodia enim militum ad Christi posita 


est sepulcrum, ne a suis furaretur discipulis : dili- 
gentia nihilominus excubatorum deputata est portis 


et exitibus viarum, ne corpus sancti Adalardi clam 
a suis efferretur monachis. Christus summo diluculo 
milites signatum monumentum custodientes resur- 
gens irritos reddidit : sanctus quoque Adalardus 
summo mane vigiles portas et exitus viarum ob- 
servantes exeundo fefellit. Milites Christo resur- 
gente pre timore facti sunt veluti mortui : custodes, 
postquam sanctus asportatus est Adalardus, pre 
nimia admiratione redditi sunt stupidi. Taliter 
corpus saucti confessoris Corbeiam refertur, et a 
monachis cum magno cleri plebisque tripudio sus- 
cipitur. Qui cum magno honore, ut dignitas ejus 
exigebat, repositus in archivo ecclesiz: ipsam sua 
decoravit presentia, quam primum obscuram red- 
diderat ejus absentia. Fratres autem cum cordis 
devotione laudes immensas reddiderunt super hoc 
bonitati divine, parvipendentes si scerinii fieret 
amissio, cum beatos et divites reddidisset eos pre- 
tiosi thesauri restitutio. lllud enim erat recupera- 
bile damnum : hic, si eum amisissent, damnum 
Irreparabile. Sed qui voluit corporis thesaurum 
restituere, dignatus est etiam vas ejusdem remit- 
tere : ut sicut in corporis asportatione, ita etiam 
sancti pateret meritum in vasis representatione. 


Cap. VI. De relatione scrinüi, et quod in reprasea- 
tatione ejus sanatus est claudus. 


10. Interea fama volante, cum comitisse nun- 


1071 


CHARTA DE PRECIBUS FACIENDIS. 


1078 


latum fuisset taliter sanctum Adalardum a mona- Atanta in vase corporis ejus Dominus ostendebat. 


chis sublatum esse, moleste tulit se ita delusam 
esse. Tamen intelligens hoc esse voluntatis divinz, 
et ideo jam non posse contra torrentem brachia 
tendere, postulata venia concessit illis cum scrinio 
sancti confessoris remeare ad propria. Taliter illi, 
uasi de /Egypto egressi, ubi jam quasi captivi 
uerant detenti, protegente eos celestis defensionis 
nube, ne urerentur a sole tribulationis, pervenerunt, 
duce novo Moyse nostro, in terram pacis et securitatis. 

11. Cumque jam facti fuissent proximi Corbeiz, 
premittentes nuntios mandaverunt fratribus suis, 
u( scrinio sancti Adalardi mature occurrerent cum 
brachio ejusdem confessoris. Hlico gaudium novum 
adhuc recenti gaudio superadditur : classica pulsan- 
tur: ecclesia tapetibus et palliis adornatur ; accen- 
sis etiam luminaribus plurimis illuminatur : deni- 
que facto populi conventu, festiva processio orditur, 
et cum brachio sancti Adalardi przcedentibus cereis 
et crucibus obviam proceditur. Tunc filii Israel 
quasi arcam Domini de Philisteis reductam susci- 
pientes, in tabernaculo Dei referebant : et cum 
David in voce exsultationis et confessionis psallen- 
tes precedebant, variis musicorum instrumentorum 
generibus ad augendam lewtitiam circumquaque so- 
nantibus. 

12. Ecce autem quidam claudus ad portam tem- 
pli jacebat, ita utroque pede contractus, ut plante 
pedum ejus (quod erat in visu mirabile) retro 
hererent natibus. Venerat autem ibi reptando in 
quantum poterat manibus et genibus, non solum 
ut alimoniam peteret ab introeuntibus, sed ul san- 
ctum Adalardum rogaret suis adesse doloribus. Qui 
cum feretrum sancti precedente longo processionis 
ordine vidisset inferri, in quantum ipsa «segritudo 
patiebatur, clamare cepit, ut sui misereretur. 
Sauctus vero Adalardus, more beati Petri, aurum 
vel argentum illi non dedit, sed quod melius erat, 
divina concedente gratiáà, illi tribuit. Nam mirum 
in modum statim videres nervos prius contractos 
extendi, cutem disrumpi, sanguinem manare, pedes 
cruraque ad naturalem locum redire ; illum autem 
pre nimiis angustiis fatigari, ita ut pene videretur 
deficere. Tandem in suis erectus pedibus, jam 
nullius egens adminiculo ad feretrum sancti acces- 
sit. O laudandum Dei donum! o praedicandum san- 
cü meritum ! Praesentia corporis ejus aberat, et 


Sed hoc in vase corporis ejus ostendere potuit, qui 
per umbram corporis sancti Petri sgrotos sanare 
valuit. Tunc qui sanatus fuerat feretrum prose- 
quens et bajulans gratias referebat Domino imi- 
tans illum evangelicum leprosum, qui reversus lau- 
dem dédit Deo ? Cum tanto gaudio filiis in sinu 
matris ecclesi: receptis, de thesauro conscientiz 
proferentes sacrificium spei et fidei, quz in ara cor- 
dis accenderat fervor charitatis, hymnum Te Deum lau- 
damus cantaverunt coram altario divin: majestatis. 


Car. VII. De reposilione sanctarum reliquiarum in 
scrinio. 


13. Denique ascendentes gradus pulpiti, qui de 
valle plorationis per gradus virtutum ascenderant ín 
montem exsultationis, populis infimis jacentibus nec 
ad altiora conscendere valentibus, condescenderunt 
propinatione salutiferi sermonis rei geste tempori- 
que presenti respondentis. Nec siluerunt ad confir- 
mationem sui sermonis quas in via accidissent eis, 
quanta Domini gratia in omnibus adfuisset illis, 
quantisque sibi dilectum confessorem  declarasset 
miraculis. Et ne aliquis eorum dubius existeret san- 
ctum Adalardum esse relatum, reliquias ejusdem de 
secretario , ubi ante reposite fuerant, presentari 
fecerunt. Quas quidem in conspectu populi abstantis 
extulerunt, ipsasque, ut credi decet, antiquo ebore 
lucidiores, visuque pro sui raritate delectabiles, con- 
spectibus omnium astantium cernendas prebuerunt. 
Postquam autem presentia sancti remota est ab illis 
omnis nubes dubitationis, eum honorifice reposue- 
runt in eodem scrinio, quod paulo ante relatum 
fuerat cum gaudio. 

14. Quo rite peracto, secus sanctum Gentianum 
martyrii rosa in domo Dei vernantem collocaverunt 


CS. Adalardum , castitatis lilio ante Deum florentem. ' 


Felix aula, qua tantis sustentatur columnis ! felix 
ecclesia, quz tantis illuminatur lucernis! ut tacea- 
mus cateros, quorum presentia feliciter ipsa floret 
Ecclesia, istis tutoribus protegitur contra ventorum 
flatus, et. tempestatum fulmina. Istis enim illumi- 
nantibus, repelluntur ab ea tenebrarum caligines 
et merorum nubila. 5105 itaque honoremus, istos 
veneremur in terris, ut nostri memores esse dignen- 
tur in colis. 





S. GERALDI ABBATIS 
CHARTA 


De precibus pro fratribus suze congregationis et aliis sibi confeederatis faciendis. 


(Circa annum 1091.) 


(Dom ManrEN., Thesaurus Anecdol., tom. I, col. 255 ex Silvze-Majoris chartario seu ex Necrologio.) 


Cognoscant omnes, tam presentes quam subsecu- D misse et vigiliae mortuorum- communiter celebra- 


turi, quia ego Geraldus Sancte Maris Sylvcz-Majoris 
abbas, quamvis indignus, utilitati vivorum et mor- 
luorum consulens, communi totius congregationis 
consilio stabilivi, et, ut in &eternum maneat, litteris 
mandari precepi, quod si quis nostr: congregatio- 
nis decesserit a seculo, nobiscumque sepultus fue- 
rit, usque ad annum panis et vinum pauperibus pro 
eo tribuatur, et usque ad triginta dies ab omnibus 


buntur; ita autem ut priores septem misse et vigi- 
lie solemniter, pulsatis signis omnibus, persolvantur. 
Sacerdotum unusquisque septem missas perorabit ; 
qui sacerdos non est, tria psalteria; qui ad psalte- 
rium nondum pervenit, usque ad dies triginta sep- 
tem psalmos quotidie cantabit; qui autem nescit, 
septem quotidie Miserere; qui vero nec Miserere, 
septies similiter Pater noster. Quod si infra duos 


1079 


APPENDIX AD S. GERALDUM. 


1080 


dies, vel quatuor, vel etiam amplius, alter deces-Asimiliter; sed signis non pulsatis, psalmus Verba 


serit, insimul utrisque positis, quod uni in principio 
minuetur, finito alterius officio, restituetur. Omnis 
autem congregatio primis septem diebus ante altare 
post capitulum psalmos prostrata cantabit. Si vero 
in cella, que a monasterio longe sit, aliquis obierit, 
totum pro eo quod pro presenti persolvatur, excepto 
quod panis et vinum in cella ubi obierit, usque ad 
annum, sicut jam dictum est, in eleemosyna consti- 
tuetur. 

De congregationibus autem qua nobiscum socie- 
tatem acceperunt, vel accepture sunt, si quis obie- 
rit, ad nosque nuntius pervenerit, septem missas, 
totidemque vigilias persolvemus communiter ; tres 
autem vigilias primas cum lectionibus novem, signis 


post capitulum ; quo die panis et vini prebenda pro 
eo dabitur. Pro abbatibus autem utriusque congre- 
gationis, quantum pro íratre ejusdem loci fit, in 
sternum constituerunt. Hoc ipsum fit pro congre- 
gatione sancti Benedicti Nantolii. Hoc ipsum agitur 
pro congregatione Lucionensi, et pro abbatibus tri- 
cenarium, et sanct:&» Marie de Pampilona canonico- 
rum, et sancti Michaelis de Eremo, et Sancti Maurini 
de Agenno, et canonicorum sancti Romani de Blavia ; 
similiter agimus pro monachis sancte Marie Do- 
lensis, et sancti Vincentii Laudunensis, et sancti 
Petri Ferrariensis ecclesie, et pro abbatibus trice- 
narium complebitur, tam in missis, quam in vigiliis, 
et scribentur in martyrologio, ut semper agatur 


omnibus pulsatis ; reliquas vero quatuor cum tribus : B anniversaria commemoratio pro eis ; et sanctze Cru- 


ita tamen quod ipso die quo nuntius advenerit, post 
capitulum, signis sonantibus, psalmus Verba mea 
pro eo cantetur; et qui sacerdos fuerit missam ora- 
bit; csteri vero psalterium unum ; qui nescit psal- 
terium, psalmos septem; qui nec septem psalmos, 
Miserere septies; qui vero nec Miserere, septies 
Pater noster. Congregationes autem nostre societatis 
he sunt : congregatio sancti Sicarii de Branstosma, 
sancti Florentii de Salmurio, congregatio sancte 
Fidis de Conchis. 

Hoc est foedus indissolubile Majoris Monasterii, 
Sylvzeeque Majoris cenobiorum, videlicet ut fratribus 
utriusque monasterii utrumque capitulum et omne 
benefactum spirituale et corporale sit utrimque om- 


cis de Kimperlé, et sancti Salvatoris Karrofli, sed 
pro Karrofensibus plus agitur; triginta diebus sin- 
gulis horis psalmus Voce mea, ad psalmos familia- 
res, et post matutinos, Verba mea. Similiter agitur 
pro congregatione sancti Petri Malliacensis, et pro 
abbatibus Malliacensibus triginta diebus prebenda 
dabitur, et omnes fratres ipsius loci in martyrologio 
nostro scribantur. Pro monachis sancti Pauli Cor- 
meriacensis, breve accepto, post capitulum signis 
sonantibus, facimus absolutionem, et per septem 
dies septem officia plena cum totidem missis, et per 
triginta dies Verba mea et Voce mea. Similiter agi- 
mus pro congregatione Usercensi, et pro fratribus 
Generensis monasterii, et pro monachis sancti Lau- 


nibus commune, et omnis per omnia societas. Pro ἃ nomari Blesis, et die quo breve recitatum fuerit, 


fratribus vero defunctis semel in anno plenariam 
vigiliam et missam festivam celebramus, et breve 
accepto, mox finito capitulo, Verba mea, cum ap- 
pendiciis suis, pro absolutione fratrum qui recitati 
fuerint, pulsatis signis, persolvemus. 

Notum sit omnibus, tam presentibus quam futu. 
ris, quod domnus Odo abbas Sancti Johannis Ange- 
riaci venit in capitulo Sancte Marie Sylva-Majoris, 
et consilio domni Geraldi abbatis, et omnium fra- 
trum, pro defunctis fratribus statuerunt invicem , ut 
ipsa die qua brevis ipsius veniret, pulsatis omnibus 
signis, plenissima vigilia oraretur, in crastino simi- 
liter missa plenissime, et usque ad dies septem 


prebenda panis et vini, et sancti Petri Carnotensis, 
et sancte Marix Guistrensis, et sancti Stephani de 
Beania; pro clericis sancti Martini de Ruricicurte 
tres vigilias et tres missas ; prima tamen die, pulsa- 
tis sighis, hoc idem agimus pro sororibus sanctz 
Marie Suessionensis ; similiter agimus pro monachis 
sancti Petri Solemniacensis, pro monachis sancti 
Martini de Campis, post capitulum , absoluüonem, 
et unam plenam vigiliam, et unam missam. Pro 
congregatione Exiensis coenobii septem missas cum 
vigilfis, et pr:benda ipso die quo brevis in capitulo 
recitabitur. Hoc idem fit pro canonicis sancti Ste- 
phani Agennensis sedis. 








APPENDIX AD 8. GERALDUM 


COMMEMORATIONES 


A SYLVJE-MAJORIS MONACHIS PRO ALIARUM ECCLESIARUM ALUMNIS FIERI SOLITJE 


(ManTEN., Thesaur., Anecd. 1, 257, ex Necrologio Sylvee-Majoris.) 


Primo Januarii, fratrum et parentum defunctorum 
commemoratio. 


]. Canonicorum Sanctz Crucis Aurelianensis missa 
plena et vigilia. 16 Januarii. 


1081 


COMMEMORATIONES SILV.-MAJ. MON. PRO AL. ECCLES. DEFUNCTIS. 


1082 


2. Canonicorum sancti JEmiliani, missa plena et A 27. Item fratrum Gratiz Dei, eodem die. 


vigilia. 26 Januarii. 

3. Frateum Case Dei, missa plena et vigilia, et 
tricenarium plenum, singulis diebus przbenda pánis 
et vini, cum reliquis cibis. 3 Februarii. 

4. Eodem die canonicorum sancti Joannis de 
Valentinas. 3 Februarii. 

5. Fratrum de Borcieto, missa plena et vigilia. 
13 Februarii. 

6. Fratrum sáncti Eligii Noviomensis, missa plena 
et vigilia; prebenda cum cibis danda : quilibet sa- 
cerdos dicet unam missam, alii septem psálmos. 
Feria ΤΥ Cinerum. 

7. Fratrum Premonstrate ecclesi, missa et vi- 
gilia. 21 Februarii. 


28. Canonicorum sancte Marie Laudunensis. 
14 Julii. 

20. Fratrum saneti Severi, tribus pauperibus 
praebenda datur, cum ceteris cibis. 27 Julii. 

30. Canonicorum sancti Stephani Agennensis, 
missa festive, et vigilia plena. 4 Augusti. 

31. Jtem canonicorum de Castris, eodem die. 

32. Fratrum sancti Stephani Lemovicensis. 12 Au- 
gusti. 

33. Sancti 
16 Augusti. 

34. Fratrum de Cancellata, missa festive et vigilia 
plena. 23 Augusti. 

35. Canonicorum Ausciensis ecclesi;, missa festive 


Joannis Novi monasterii Pictavis. 


8. Canonicorum Catalaunensium, missa plena et Bet vigilia plena, eodem die. 


vigilia. Feria 11 post Dominicam 1 Quadragesima. 

9. Fratrum Auriliacensis monasterii, missa festalis 
et prebenda. 27 Februarii. 

10. Fratrum sancti Severi, canonicorum Casar- 
augustensium, et Lincolnensium, et fratrum Sarla. 
tensium, missa plena et vigilia. 10 Martii. 

ll. Fratrum  Suessionensium, praebenda danda 
eodem die. 

12. Fratrum Figiacensium, missa plena et vigi- 
lia, praebenda quatuor pauperibus. Feria 1v post 
Letare. 

13. Aquiciensis monasterii officium, missa cum 
pulsatione signorum, tribus pauperibus prebenda 
datur. 16 Martii. 

14. Majoris Monasterii. 15 Aprilis. 

15. Commemoratio parentum et fratrum S. Aste- 
rii confessoris. Feria 11 incipientis passionis. 

16. Canonicorum Casaraugustensium, missa, vi- 
gilia, tribus pauperibus prebenda datur. 26 Aprilis. 

l7. Fratrum Orbacensis monasterii, missa plena et 
vigilia. 11 Maii. 

18. Fratrum sancti Martialis, prebenda datur cum 
reliquis cibis. 3 Junii. 

19. Fratrum Uticensis ecclesie, prebenda datur 
cum reliquis cibi, eodem die. ] 

20. Fratrum Grandimontis. 18 Junii. 

21. Sancti Petri de Corbeia, missam quilibet sa- 
cerdos, et prebenda datur tredecim pauperibus. 
20 Junii. 


36. Item fratrum sancti Isuadi de Bardanay in 
Anglia, eodem die. 

37. Canonicorum sancti Caprasii de Agenno, 
missa plena et vigilia, et tribus pauperibus praibenda 
datur. 19 Septembris. 

38. Inchoatio tricenarii pro fratribus sancti Dio- 
nysii, singulis annis reddendi octavo Kal. Octobris. 

39. Fratrum de Belloloco. 10 Octobris. 

40. Canonicorum Bajonensium, missa festive et 
vigilia plena. 15 Octobris. 

Al. Fratrum de monte Cassino, missa plena et 
vigilia. 19 Octobris. 

42. Fratrum sancti Martini Guistrensis, 
plena et vigilia. 3 Novembris. 

42. Fratrum de Burgo, missa festive, et vigilia 
plena. 4 Novembris. 

44. Canonicorum Aquensium, missa plena et vi- 
gilia, eodem die. 

45. Fratrum Solemníacensium, missa festive et 
vigilia plena, et prebenda tribus pauperibus, eodem 
die. 

46. Commemoratio fratrum Cluniacensium, missa 
plena et vigilia, quilibet sacerdos unam missam, alii 
septem psalmos. 12 Novembris. 

47. Fratrum sancti Faronis, missa plena et vigilia, 
eodem die. ' 

48. Et sancti Stephani canonicorum de Maurita- 
nea, missa festive et vigilia plena, et praebenda datur, 
eodem die. 


22. Canonicorum Aturensis ecclesiz, missa festive, D 49. Canonicorum sancti Martini de Corona, missa 


et vigilia plena, eodem die. 

23. Sancti Joannis Angeliacensis, missa plena et 
vigilia, tricenarium plenum, dabitur praebenda cum 
reliquis cibis. 25 Junii. 

24. Fratrum sancti Pauli Roma et sancti Petri de 
Papia, missa festive et vigilia plena. 4 Julii. 

25. Fratrum Burdigalensis monasterii. 7 Julii. 

20. Commemoratio fratrum Cas:e Dei. 12 Julii. 


plena et vigilia. 13 Novembris. 

50. Canonicorum sancti Martini 
eodem die. 

51. Fratrum Solacensis ecclesis. 4 Decembris. 

62. Canonicorum sancti Amandi, prebenda datur, 
eodem die. 

63. Fratrum sancti Remigii, missa plena et vigilia. 
14 Decembris. 


Laudunensis, 


uU eS Uv 











CIRCA ANNUM DOMINI MLXXX 


FOLCARDUS 


COENOBII SITHIVENSIS APUD ATREBATES MONACHUS 


NOTITIA HISTORICA 


(Cave, Scriptorum ecclesiasticorum Historia litteraria, pag. 931.) 


Folcardus, cenobii Sithivensis apud Atrebates monachus, claruit anno 1060, diuque deinceps vixit. Vir 

ro sorte seculi quo vivit non indoctus, Gulielmo Anglorum regi, quem Conquestorem vocamus, admodum 
amiliaris, qui subacta Anglia ipsum Torneie preposuit, ubi xvi fere annis abbatis vices supplevit. Diu in 
Anglia versatus et donec ortis illum inter et episcopum Lincolniensem simultatibus, ad monasterium suum 
Sithivense recessit. In litteras misit primo quidem per compendium, deinde recognitos et auctos De vita et 
miraculis S. Bertini abbatis Sithivensis libros duos, quos Bovini abbati suo inscripsit. Hos ex mss. codi- 
cibus Bertiniano et Vedastino edidit Mabillonius Saec. Benedict. III, part. 1, pag 104: qui etiam librum m 
Miraculorum, ab auctore anonymo circa initium δου}! x scriptum, subjecit. Recenset quidem Baleus (De 
script. cent. 11, p. 164) Folcardum quemdam Dorobornensem, ccnobii Cantuariensis monachum, virum 
doctissimum, anno 1060 clarum, quem eumdem cum nostro fuisse existimamus, qvemque Aldredi Ebora- 
censium archiepiscopi, magni sui Mecaznatis jussu, De vita et miraculis Joannis archiepiscopi Eboracensis 
libros duos, eidem Aldredo nuncupatos, atque alia qu:iedam scripsisse, Baleus refert. Certe Folcardum 
nostrum S. Oswaldi Wigorniensis episcopi, aliorumque sanctorum Anglix historias suaviter composuisse, 
testis est Ordericus Vitalis, ejusdem pene temporis scriptor Ilist. Eccl. lib. 11, ad ann. 1118, ubi plura de 
Folcardo habet. Vit: Joannis archiepiscopi Eboracensis à Folcardo scripta: meminit etiam auctor incertus 
De vita S. Joannis Monast. Anglic tom. I], qui pariter ac Baleus Folcardum Cantuariensem vocat, mona- 
chum scilicet, non quod Mabillonius male habet, Cantuariensem archiepiscopum. Vitam ipsam extulit Ma- 
billonius 526. Benedict. MI, part. 1, pag. 433. Librum vero Miraculorum, quem etiam memorat Baleus, 
reperire non potuit. De aliis Vitze Bertiniana scriptoribus, anonymo quodam antiquiore, et Folquino abbate 
Lobiensi, Actorum etiam SS. Audomari, Folquini episcopi, Winnoci et Salvini compilatore anonymo alteto, 
denique Simone abbate Sithivensi, exeunte saeculo xri claro, plura te docebit et Mabillonius in Observationibus 
pr&viis, ubi supra, pag. 104. 





VITA S. BERTINI 


ABBATIS SITHIVENSIS IN MORINIS 


Auctore FOoLCARDO 


(Apud MabiL., Acía SS. ord. S. Bened. |II, parte nu, pag. 101.) 


OBSERVATIONES PR/EVLE 


l. Multi gesta S. Bertini abbatis in litteras retu- Α subprioris, tum humanissimi D. Gerardi du Val δ « 


lere. Sex omnino invenio hujusce argumenti Iucu- 
brationes. Prima est anonymi cujusdam, quem ceteri 
postea secuti sunt. Secunda Folquini abbatis Lo- 
biensis, qui Acta SS. Audomari, Bertini, Folquini 
episcopi, Winnoci et Silvini Waltero abbati Berti- 
niano, anno 996 mortuo nuncupavit. Tertia et quarta 
auctorem habent Folcardum, Sithivensis conobii 
monachum. Quinta et sexta metrice composita sunt, 
una quidem ab anonymo quodam, alia a Simone, 
ut putant, abbate Sithivensi sub flnem seculi xu, 
quanquam Joannes Iperius de Simone abbate agens, 
ejus rei, ni fallor, haud memicit. Quatuor postremas 
scriptiones e monasterio Sithivensi accepimus, bene- 
ficio tum viri religiosissimi D. Joannis Le Pecqueur, 


nobite. Hic unicum exhibemus Folcardum, de aliis 
auctoribus pauca dicturi. 

2, Anonymum Vita Bertinianz scriptorem per- 
antiquum laudant auctor libri De gestis S. Winnoci 
abbatis, Folcardus et alii : Folquinum Jacobus Mal- 
brancus passim, maxime in scholiis ad cap. 1, lib. ur 
De Morinis, ubi ait Folquinum in Actis SS. Audo- 
mari, Bertini, etc., multa preteriisse quae hpud alios 
reperire est, quia solummodo ea inserere in votis 
habuit qua lectionibus Breviarii possent adaptari. 
Hunc putant esse Folquinum levitam et monachum 
Bertinianum, qui principum ac regum diplomata 
aliaque instrumenta in unum retulit, et annis regum 
annos Dominice Incarnationis aptavit; qua in re a 


1085 


FOLCARDI MONACHII SITHIVENSIS VITA S. BERTINI. — OBSERV. PRJEV. 


1086 


vero calculo passim aberravit. Anonymum legit, et A rati auctoris nomen haud przferunt, id tamen colli- 


cum subjecta Folcardi lucubratione contulit D. de 
With, conobita Bertinianus, ante annos triginta 
vita functus; cujus animadversiones a D. Gerardo 
du Val communicatas in ora marginali appone- 
mus. 

3. Folcardus, Bertinianus monachus, primo qui- 
dem compendio scripsit Vitam S. Bertini, quam 
postea fusius a se reddendam promisit. Sic habet in 
prioris lucubrationis epistola dedicatoria. « Domino 
suo Bovoni Patrique desideratissimo Folcardus nulli 
inserendus pagindz, quod summum est coram summo 
pontifice. Fortassis, Pater mi, in tuum vernaculum 
tuo quondam lacte tuisque educatum alimentis me- 
rito frequentius stomacharis, quod solum terram 


gimus ex ejus 2tate,quam ipse;indicat libro 1 Mirac., 
cap. 1l. Quanquam liber secundus De miraculis a 
principio antiquiorem sapit auctorem, cui csetera 
Folcardus adjecisse videtur. Ordericus Vitalis in 
eccl. Hist. lib. 117, ad ann. 1108, laudat « Fulcardum 
S. Bertini Sithiensis monachum, multa eruditione 
validum, quem Guillelmus Anglorum rex subacta 
Anglia Torneie przeposuit, ubi Fulcardus fere xvi 
annis absque benedictione abbatis vices supplevit 
Hic affabilis, inquit, et jucundus fuit atque charita- 
tivus, grammatice artís ac musice peritissimus. 
Unde pretiosa periti: monumenta reliquit in 
Anglia futuris generationibus. Nam plures dictatus 
memoria dignos edidit, et S. Oswaldi Guigornensis 


occupem ut flcus illa inutilis, nec quidvis tu: qua B episcopi aliorumque sanctorum, quorum propago de 


quondam puerum insevisti, promam institutionis. 
Jus, fateor, esset, qua insevisti, etsi non digno, 
tamen quocunque pullulare germine; sed cupido 
vires'deflciunt, Pater optime, quo cogor inter priva- 
tos ignobilis delitescere. Hinc te saepius rite indi- 
gnatum mea inerti? concesserim, hocque a te sum- 
mum in me beneficium libens conceperim. Unde quz 
hactenus minus consulte egi, ad jussum paternitatis 
tue in melius transferre curavi. Quod meditanti 
occurrit in medio Vita beatissimi Patris nostri Ber- 
tini, quam rescribere orsus sum, impellente causa 
multiplici. Quod si sic ex re constabit, examinis tui 
trutina probabit. Bona siquidem dicturus factu- 
rusve, a nullo malui quam a te principium sumere. 


Albione processit, delectabiles ad canendum histo- 
rias suaviter composuit. Ortis postmodum quibusdam 
simultatibus inter ipsum et Lincolniensem episco- 
pum recessit, » nempe in monasterium Sithivense, 
ubi Vitam S. Bertini exornandam suscepit. 

4. Bovo, abbas Bertinianus, cui Folcardus pri- 
mam scriptionem suam dedicavit, auctor fuit eleva- 
tionis corporis S. Bertini, a Folquino Morinorum 
episcopo loco secreto reconditi ob Nortmannorum 
infestationes ; ejusque facti relationem litteris man- 
davit, quam ex mss. codd. erutam publicamus post 
Folcardum, qui eamdem historiam in libro n Mira- 
culorum prestrinxit. Bovo monasterio Sithivensi 
praefuit ab anno 1043 ad 1065, uti discimus ex Joan- 


qui tot. commodis inservis nobis omnibus quotidie. C nis Iperii Chronico Bertiniano, cap. 37, qui Iperius 


Dein vero quod quorumdam íratrum devota peti- 
tioni oportuit me satisfacere, qui dum aliquid apud 
tantillum videntur petere, magis imperare ex ipsa 
noscuntur petitione. Nec eo, fateor, ipsi petunt, ut 
reor aut ego subaudio, ut veteri posthabito sive 
neglecto hoc opus rapiatur in publico : quod absur- 
dum nimis esset, me tale aliquid inter tot et tales, 
ut ita dicam, nubigenas moliri. Sed si ita jubes, 
secundum illud quod lignea et flcetilia vasa cum 
aureis aiunt in templo Domini, sic hzc mez parvi- 
tatis descriptio servetur cum veteri. » Dein sequitur 
alius Prologus hoc exordio : Deifice Trinitatis cle- 
mentia, etc. ; qui Prologus diversus est in exemplari 
Cisterciano. Sic vero incipit Vita : « Beatus puer 


Bertinus generosa progenitorum stirpe ortus tradi- D 


tur in Constantie finibus, » etc. Demumque ita 
librum concludit : « Hzc dicta sufficiant pauca e 
pluribus, que compendiosa quidem terminavimus 
difünitione, sed patentioris textus serie disponimus 
elucidare. » Vides hic promitti prolixiorem scriptio - 
nem. Et infra librum De miraculis S. Bertini a se 
scriptum iri pollicetur his verbis : « Lectoris ergo 
Dos accommodantes satisfactioni, ac si jam de Vita 
refecto Patris clarissimi, subsequenter scriptis 
textum exsequemur signorum, que per eum gessit 
Dominus Deus virtutum. » Quod utrumque prestitit, 
editis libris De vita et miraculis S. Bertini, quos hic 
primum typis donamus. Etsi enim libri manu exa- 


etiam gesta S. Bertini in Chronicon suum retulit 
cap. 1. 

5. De duobus poetis, Anonymo et Simone, nihil 
est quod adnotemus. Eorum lucubrationes typis 
committere non visum est opere pretium. Simon 
Bertiniano monasterio przefuit ab anno 1176 ad 
1187, quo abbatis dignitatem abdicavit, febre quar- 
tana aliisque molestiis affectus, in quatuor an- 
nos superstes. Lege Joannis Iperii Chronicon, cap. 
103. Simonis carmen de S. Bertino incipit hoc 
modo : 

Filius et frater merito tuus, o pia mater, 

Laudibus immensis celebremus, plebs Sithiensis. 

Unam cum repultem tibi non satis esse salulem, 

Me conferre pules tibi Patre mille salutes. 

Ergo fave Simoni, queso, Pater alme, Leoni, 

Cut quod. concepi dudum, modo scribere cepi 

Laude Dei festa nostri Patris inclyta gesta. 

6. S. Bertini memoriam celebrant sincera Mar- 
tyrologia Usuardi, Adonis, et Flori additamentum 
ad Bedam. Nonis Septembr., inquit Usuardus, in pago 
Tarvennensi S. Berlini abb.; et Ado eodem die: 
Natalis S. Bertini abbalis, magne sanctitatis εἰ 
innocenti viri. Florus vero : Depositio S. Bertini 
confessoris el monachi, qui in. divinis rebus prudens, 
el in malis simplez, vir(utibus "claruit. divinis. Pree- 
terea S. Bertini absconsio a Folquino seculo ix 
facta antiquis Kalendariis inscribitur xvu Kalend. 
Augusti. Elevatio seculo xi celebrata a Widone 


1087 


FOLCARDI MONACHI SITHIVENSIS 


1088 


Remorum archiepiscopo vir Nonas Maii; Translatio A ville vel loci qui Sithiu dicebatur, quam ecclesiam 


denique in thecam pretiosiorem saeculo xin per Pe- 
"trum Morinorum episcopum xvi Kalend. Augusti ; 
de quibus infra suis locis. 

7. An Bertinus monasterii Sithivensis primus 
abbas fuerit, merito dubitari potest. Seriptor Vit 
S. Audomari episcopi Tarvennensis, editae seculo m 
Bened., primum locum tribuit Mummolino, Bertino 
secundum. Joannes ]perius e catalogo abbatum 
Sithivensium penitus expungit Mummolinum, quem 
Bertino postponunt Sammarthani in Gallia Christiana, 
at immerito certe. Siquidem Mummolinus B. Eligio 
successit in sedem Noviomagensem anno 669, eique 
prefuit per viginti ser annos, testante auctore Vite 
S. Audemari : proindeque longe ante S. Bertinum 


B. Bertinus fundavit in honore B. Petri apostoli, 
qui adhuc nunc est et Pater et patronus. Deinde 
B. P. Bertino numero sanctorum adaucto, quia ipse 
primus fundator noster exstiterat, ab eo denomina- 
tus est locus monasterium S. Bertini Sithiensis. [Et 
ut nominis recompensatio fleret, constructa fuil 
ecclesia B. Petro ad occidentalem partem templi ad 
plagam septentrionalem, a qua adhuc nominatur 
porta S. Petri ibidem. Beato vero Martino facta 
fuit ecclesia juxta illam que nunc est parrochialis 
ecclesia S. Martini in insula. Et inter duas has ec- 
clesias sanctorum Petri et Martini factum est hospi- 
tale pauperum seu domus eleemosyna ; via quoque 
patens, per quam de una ecclesia ad aliam, ac de 


vivere desiit. Veri simile est Mummolinum perB hospitali ad utramque patebat ingressus. Demum 


annos xiv ante initam sedem episcopalem prefuisse. 


abbatem Veteri Monasterio, quod nomen-ipsius hacte- 
nus retinuit; et curam habuisse fabrice novi mo- 
nasterii Sithivensis; non tamen eo loci rexisse 
monachos, nisi forte ad breve tempus, eo quod 
vixdum perfecto conobio raptus sit ad episcopa- 
tum; mox vero Bertinum fabrice supremam impo- 
suisse manum, et colonie monachorum prepositum 
fuisse. 

. 8. Sithivense seu Sithiense monasterium anno 
circa 660 sdificari ceptum in pago Tarvennico, a 
prima sui origine amplissimum, hactenus S. Bertini 
nomine celebratur, inclusum muris Audomaropolis, 
qua urbs a monasterii celebritate orta, ab annis 


centum cathedra episcopali donata est, excisa Tar- C 


venna. Duplex fere a cenobii primordiis conventus 
monachorum isthic fuit, unus quidem in S. Petri 
basilica, constans monachis centum et quinquaginta ; 
alter in S. Marie ecclesia cometerii loco «edificata, 
habens cenobitas quadraginta, quos Fridogisus ab- 
bas secularis seculares canonicos fecit. In hac de- 
mum S. Marie basilica sedes episcopalis erecta, in 
alia coctus monachorum perseverat. Procedente 
tempore isthic etiam, ut et alibi passim, admisse 
sunt sanctimoniales, quas Conversas appellabant, 
Gregorio nono pontifice per Romanum S. Angeli 
diaconum cardinalem expulsa. « Erant tunc, inquit 
Iperius, cap. 40, parte xx, in hoc monasterio mo- 
niales qua dicebantur converse sub habitu religio- 


nis, non tamen sub professione regulari inter duas D 


portas monasterii, juxta ecclesiam S. Martini com- 
morantes, de eleemosyna monasterii viventes, in 
hospitali pauperibus servientes, vestes sacras et 
ornamenta ecclesi:& cum opus esset consuebant et 
abluebant. Et quia non licebat mulieribus ingressus 
intra monasterium monachorum , matres, sorores 
et propinquas nostras cum ad nos veniebant, reci- 
piebant. » 

9. Ut vero intelligas ea qua de variis monasterii 
principalis basilicis dicuntur, juvat Imperii verba e 
cap. 3 hic attexere : « Notandum est quod ecclesia 
ista diversis successive temporibus diversimode 
nominata fuit. Primo enim dicta fuit Sithiu a nomine 


igne fortuito consumptis ecclesiis beatorum Petri 
apostoli ac Bertini, tempore domni Roderici abba- 
tis (qui anno 1021 preesse cepit) ordinatum fuit, 
quod adhuc hodie servatur, quod templi nostri 
majus altare, imo ipsummet templum semper con- 
secratur in honore B. Marie Virginis, beatorum 
apost. Petri et Pauli atque B. Bertini confessoris 
Christi ; secundum vero altare in quo solet dici missa 
matutinalis, semper appropriatur et censecratur 
in honore S. Martini Turonensis episcopi. » Hacte- 
nus lperius. 

10. Istud asceterium tanta religione et sancte Re- 
gulz cultu per varias alternantis humanz conditionis 
vices floruit, « ut de viginti duobus sanctis illius 
ecclesi; monachis jam solemnizet Ecclesia, inquit 
Iperius in Prologo. Viginti quinque numerat Locrius 
in Chronico Belgico, nimirum Bertinum abbatem et 
coenobii conditorem, Ebertramnum abbatem "Vero- 
mandensem, Walbertum comitem , ejusque filium 
Bertinum parvum , Muimmolenum Noviomagensem 
episcopum , WiInnocum abbatem Uvoromholtensem 
cum Quadanoco, Ingenoco, et Madoco ejus sociis ; 
Erkenbodonem Sithivensem abbatem quartum hoc 
seculo vur; Humfridum ex monacho Prumiensi 
abbatem  Bertinianum , et Fulconem Remensem 
archiepiscopum itidem abbatem, Wocardum, Wine- 
baldum , Ragenardum et Gerwaldum monachos 
martyres seculo ix ; Grimbaldum Wintoniensem 
abbatem cum sociis Joanne et Assero, ac Gerardum 
abbatem seculo x ; Lambertum, Simonem et Leo- 
nem abbates Sithivenses cum Joscione et Bernardo 
monachis szeculo xit. ; 

ll. Ex eodem asceterio prodierunt quamplures 
alii qui ad infulas episcopales evecti sunt. Isthic 
etiam szculi pompam et dignitates abdicarunt viri 
spectate nobilitatis, « Guntbertus clara stirpe, patre 
Goberto, matre vero Ebertruda progenitus, » in- 
quit Iperius, cap. 11, parte 111; « Honrocus comes, 
Adalardi abbatis pater, » cap. 13, parte 11; « Zoppo 
regis Caroli Calvi vicarius, » cap. 15, parte 1; 
« Megenfridus puer nobilis, a patre Ruodwaldo 
oblatus, » cap. 16, et alii : quibus addendi Childe- 
ricus rex ultimus Merovingice stirpis « in Sithiu 


1089 


VITA S. BERTINI. 


1090 


monasterio tonsus, » et Guillelmus Flandrensis co- A nachi Cantuarienses a regibus pulsi, primo quidem 


mes, qui morte instante religiosam vestem induit, 
et in Sithivensi monasterio sepultus est, teste Orde- 
rico Vitali in Hist. lib. xi, ubi ejus epitaphium 
refert ad annum 1127. 

12. Praeterea ex hac abbatia originem sumpserunt, 
seu, ut verbis Iperiani Prologi loquar, « sunt deri- 
vata quatuordecim honesta monasteria, » adeo ut 
Sithivensis Ecclesia « patrie sedem primam obtine- 
ret post cathedralem Morinorum. » De monasteriis 
Woromholtensi, Bergensi, Alciasensi, Hunulfri- 
cultensi et aliis e seminario Sithivensi profectis , 
lege sz:epe laudatum Iperium. 

13. Non tantum sanctorum seminarium fuit iste 
locus, sed etiam sanetorum asylum et confugium. 


in S. Thomz odium ab Henrico IV, deinde vero a 
Joanne rege anno 1207. De primis agit Iperius cap. 
44, parte ri, de aliis cap. 46, parte xm, ubi hec 
verba : « Quibus adventantibus D. abbas et conven- 
tus inobviam eis cum cruce, candelis et (hymiama- 
teriis processionaliter incesserunt usque ad eccle- 
siam S. Dionysii, et eos huc in monasterium addu- 
xerunt. Erant monachi septuaginta, familiares au- 
tem usque ad cenium: qui omnes insimul per dies 
duodecim hic apud nos manserunt, donec per abba- 
tias cireumquaque bini vel terni a suo priore missi 
sunt, ipso priore cum sedecim monachis plus quam 
per annum nobiscum remanentibus, » etc. Egregium 
sane Christiane charitatis et religiose hospitalitatis 


Istuc se recepere SS. Anselmus et Thomas Cantua- B exemplum ! 


rienses archiepiscopi. Admissi etiam non semel mo- 





PROLOGUS AUCTORIS 


(Ex antiquiori anonymo.) 





l. Domino omnipotenti bonorum numerum largi- 
tori multiplices grati: laudesque sedulo sunt refe- 
rende, qui omnium creaturarum visibilium et invi- 
sibilium conditor et gubernator existens, Filium 


suum unigenitum Dominum nostrum Jesum Christum 
ad docendas redimendasque omnigenas gentes misit 
ad terras ; et catera ut in Vita S. Audomari infra. 


INCIPIT VITA 


CaP. 1. In qua provincia natus est B. Bertinus, et Ci mus patrocinari meritis. Horum teneram vitam mo- 


quod in puerilia monachus factus est. 


2. Beatus puer Bertinus generosa progenitorum 
stirpe ortus traditur in Constantie flnibus, quam 
Rhenus 'subterfluens sub ejusdem urbis muros in 
Apotamo lacu ferme tribus stagnatur millibus ; qua 
hinc e vicino Bajoariam, illinc Burgundiam, ab 
austro autem Alpina suspicit juga. Hic itaque suis 
pignus admodum dilectum progenitoribus nutrieba- 
tur diligenter infantulus, uti tantus in Domino post 
futurus. Cui cum ad mundi gloriam a Deo terrena 
nobilitatis suffragaretur dignitas, ab ipsis infanti 
cunis major servitutis Christi coadolevit charitas. 
Quod exhibens mox ut ad id :etatis pervenit, pueri- 
tix su: principia evangelica perfectione Deo dicavit. 


resque Bertinus puer quidem :etate, sensu autem 
senior, imitari Spiritu sancto inspirante contendit , 
quem postquam sus gratie charismatibus manci- 
pavit, inter tales tantosque Patres, ut eorum exem- 
plis instrueretur, adscivit. Omnibus tandem perfe- 
ctioribus vita auctum muniis in pueritia, inexhausto 
celestis desiderii vigore preditum provexit in ado- 
lescentia. 

Car. Il. Quod adhuc adolescentulus ad S. Audoma- 

rum pervenit. 

3. Ergo cum jam Dominus militem suum mundo 
manifestius propalare disposuisset, ne in absconsó 
Jucerna tantz:e claritatis lucens tot mortalium spiri- 
tualia commercia differret, egressus duobus tantum 


Parentibus enim et patrie Dominum secuturus abre- ἢ comitibus Mummolino et Ebertramno, magne sci- 


nuntiavit : et ut perfectionis nil Domini servo abesset, 
monachum in Luxoviensi coenobio sub patre Eusta- 
chio professus est. Cujus vita et doctrine institutio 
quam spiritualis gratie compos fuerit, scire datur 
in ipsa excellentia gregis cui prefuit, presertim 
nunc cum evidentioribus sanctitatis eorum pateat 
signis, quos pluribus terris coram Domino suis sci- 

(1) Cisterciense exemplar sic habet; Morinensium 
fines pervenit, quibus (unc ejus compatriota et. (ut 
fertur) consanguineus, egregius Christi praesul Audo- 
marus larga divinorum. dogmatum fluenta propinabat. 


licet sanctitatis viris, tertius adjunctus, perfectus 
sanct: Trinitatis cultor in Galliam usque pervenit (1). 
Videntes igitur predicti viri sancti, Bertinus scilicet 
et socii ejus, ibidem messem quidem multam, ope- 
rarios autem paucos, ceperunt longe lateque ver- 
bum vite instanter per totam Galliam disseminare. 
Adhsserunt autem eis quamplures viri religiosi , 
Consanguinitatem istam probat Joannes Iperius cap. 
l, parte 1 et v, ubi Audomarum et Bertinum ex $S. 


Arnulfi prosapía descendisse affirmat. Lege hac de 
re, si tanti est, Malbrancum lib. r1, de Morin., cap. 1. 





1091 


FOLCARDI MONACHI SITIVENSIS 


1092 


qui ab eisdem ἃ mane usque ad vesperum sterne ACar. IV. Quare aptiorem locum sanctus wir Dei 


vitae pabulis reficiebantur ; nec minus quoque pala- 
tini proceres intermissa ad tempus regali servitute 
ad eos confluebant, eorumque modestam conversa- 
tionem in recte vivendo ad exemplum sibi propo- 
nebant. 

4. Tempore illo Lotharius filius Ludovici regis 
regni Francorum monarchiam gubernabat: cujus 
aures cum jam suorum procerum relatione pulsaret 
sanctorum Bertini sociorumque ejus eximiz conver- 
sationis crebra opinio, mox eos suis astare jussit 
conspectibus. Quibus illatis a rege, vir Domini Ber- 
tinus et ejus socii honorifice sunt suscepti, et longo 
tempore intra regis palatium summa diligentia sub- 
rogati. Post longum autem temporis intervallum 


quaerebat. 

6. (4) Interea decedente Achario (5) episcopo ur- 
bis. Noviomz ad episcopatum ejusdem urbis vene- 
rabilis vir Mummolinus provehitur, οἱ Ebertramnus 
coenobio S. Quintini ἃ Mummolino przeficitur : san- 
ctus vero Bertinus in loco sibi a Domino collato 
annis quatuordecim resedit (6 Et quoniam locus 
ille permodicus minusque spatiosus erat, ut con- 
structionem alicujus magni caperet apparatus, san- 
ctus vir Dei Bertinus coepit cum suis sibi coadupatis 
edificandi cenobii aptiorem. quaerere locum. Sed 
dictum Dominicum animo revolvens: Sine sme mil 
potestis facere (Joan. xv, 5), perfecto hujus consilio 
Dei providentiz cuncta disponenti sese ex animo 


prememorati viri S. Audomarum tunc Tarvennensem B committens, protinus navim conscendit sine guber- 


episcopum (cujus compatriota et consanguineus erat 
S. Bertinus) adierunt ut ei in praedicando essent co- 
mites, quatenus in sterna retributione a Deo me- 
rerentur fleri xqualis glorie participes. Sanctus 
vero Audomarus eosdem Dei famulos gratiflce re- 
cipiens, omnipotenti Deo gratias egit, qui tales sibi 
ad predicandum Evangelium adjutores misit. Erant 
enim in fide perfecti catholica, et in ecclesiasticis 
disciplinis atque in divina Scriptura eruditi. Sub- 
ibant igitur officium legationis suz labore predica- 
tionis continua. 
Cap. III Traditio Adroaldi. 

5. (2) Interea quidam vir nobilis valde pradives 

opum, Adroaldus nomine, nullum habens filium , . 


natore et remige per spatiosum stagnum cui adhz- 
ret praedictum  monasteriolum. Dei tantum nutu 
navis agebátur, angeli quoque ministerio cerneres 
carinam contra fluenta przcipitis fluvii impingi, 
quousque aptum tenendo portum consisteret, et 
venerabilis vir Bertinus hunc versiculum ex ordine 
decantati psalterii promeret: H«c requies mea in 
seculum seculi, hic habitabo quoniam elegi eam Psal. 
cxxxi, 14). Cognoscens igitur a Domino sibi locum 
illum electum , sine mora navim relinquens, mo- 
nasterium nomine Sithiu in eodem loco in Dei 
nomine et in honore S. Petri zdificare ccpit. Con- 
fluentibus undique religiosis viris intra modicum 
tempus, multitudinem monachorum, videlicet cen- 


tractare cum B. Audomaro et predictis Dei famulis Ctum | quinquaginta (7) coadunavit, cum quibus 
cepit, qualiter possessionum suarum ecclesiam h:x- multis in Dei servitio vixerat annis, turbamque 
redem faceret. Quem B. Audomarus, inspirante sibi a Domino creditam sub districto sacra regule 
gratia Spiritus sancti, hortatus est ut S. Bertino jugo mente sollicita pervigil custodiebat pastor, sciens 
sociisque ejus prenominatis quzeque habere poterat quod scriptum est (S. BENED. reg. c. 2): Cui plus 
conferret, quatenus ibidem coenobium in honore committitur, plus ab eo exigitur (Luc. xu, 48). 
B. Petri principis apostolorum construendo, turbam — Beatis enim Dei famulis sub sua cura consistentibus 
monachorum non modicam coadunarent. Quod Dominica atque apostolica predicando mandata, sua 





Adroaldus presente B. Audomaro cunctisque pro- 
ceribus urbis Tarvenne magna cordis alacritate 
complevit, tradens villam su:x proprietatis nuncu- 
patam Sitfhiu, anno ab Incarnatione Domini sexcen- 
tesimo vigesimo sexto (3), anno autem undecimo 
regni Chlodovei, fllii Dagoberti, octavo Idus Septem- 


quotidie districta conversatione ac religiosis acti- 
bus magnum bene vivendi prebebat exemplum, 
implens quod scriptum est: Sic luceat luz vestra 
coram hominibus, οἱ videant bona opera vestra et 
glorificent Patrem vesirum (Matth. v, 16), ne secun- 
dum apostolici preceptum aliis predicans, ipse 


bris. In territorio igitur quodam ipsius villa mo-. reprobus inveniretur. Nec deerant, providente Do- 
nasterium  zdificare ceperunt, qui locus usque Dmino, vit» eorum necessaria. Afüines enim: et quique 


hodie Vetus vocatur monasterium. 


2) De verbo ex antiquiori Anonymo. 

3) Folquinus in Chron., lib. 1, cap. 2, scribit 
anno 11 Ludovici, Christi 645, rectius anno 648, 
aut insequenti, cui Chlodovei annus undecimus illi- 
gatur. Hujusce rei diploma ab Adroaldo confectum 
exstat apud Mirzum, cap. 3; Donat. et apud Joan- 
nem Iperium in Chronico, uti in Vita S. Audomari 
ad ann. 657 observavimus. 

d. Ex antiquiori Anonymo. 

9) Non Achario, sed B. Eligio in sedem Novioma- 
gense successit Mummolinus, ut in Vita S. Audo- 
mari adnotatum. 

(6) Annorum numerum haud exprimit auctor 
primus; hac vero addit: Ut enim sium ejus loci 


nobiles Christo devoti ejus admonitione et doctrina, 


loquamur nescientibus , hinc idem locus im hwmih 
colle situs fluvium Agnionam cum aquis palustribus , 
illinc silvam longis supereminentem habet tractibus. 
S. Thomas Cantuariensis archiepiscopus patrium 
solum vertere coactus, dicitur venisse Vetus 
monasierium, eremilorium quondam gloriosi conmfes- 
soris Bertini, ubi per tres dies latuerit ; et die quarto 
in Sithivensem abbatiam se recepisse, apud [perium 
cap. 44, parte τι. Nunc vicus S. Mummoleni, vulgo 
Saint-Mummolin appellatur , uno miliari ab Audo- 
maropoli. 

(7) Exemplar Cistertianum habet ducentos fra- 
tres. 


1003 


VITA S. BERTINI. 


1004 


plurima terrarum fundorumque illi conferebant do- A capelle donationem in villa Waurantis dicta, di- 


naria, sicut inferius patebit. 
Ομ». V. Traditio de villa de Worinhoud. 

7. (8) Post predictam etiam venerabilis memo- 
ria Adroaldi traditionem, qua se in ejusdem loci 
construclionis primitias primum exhibuit, quidam 
predives Heremarus sue proprietatis villam Wo- 
rinhoud (9) dictam, Deo sanctoque Bertino contulit. 
Qui scilicet beatus vir tantorum divine largitatis 
impensorum non ingratus, quidquid sibi a Dei con- 
ferebatur fidelibus, eorum saluti revera consulens 
supernis sancivit usibus. Nam in predicto fundo 
sanctum Winnocum a puero sua disciplina instru- 
ctum cum ejus aliis commilitonibus direxit, quibus 
ut ad pauperum receptionem cellam ecclesiamque 


in honore S. Martini xdificarent jussit : quod pre- B 


dicti viri unanimes in Domino instanti labore com- 
pleverunt tempore modico. Statuto etiam fratrum 
conventiculo, suum in omni sanctitatis exercitio 
emulum discipulum, sauctum scilicet Winnocum 
prefecit, quia de ejus vita et moribus non dubita- 
bat, quem secum ab infantia sub Dominica mo- 
nasterii schola nutrierat. Taliter ergo B. Bertinus 
omnium cecnobiorum Tarvennensis territorii auctor 
et pater exstitit, tantoque germine in provectu Ec- 
clesie? Christi früctificavit. Omissis tandem omnibus, 
quanta industria cuncta necessaria loco propriae 
habitationis curavit providere, subsequenti narrabi- 
tur serie. 
CaP. V]. Qualiter cemeterium acquisivit. 


stante a Sifhiu conobio fere quatuor milliaribus a 
domno Berlino secundum ipsius beati viri in hoc 
privilegio rogatum exinde deportatus, in suprascripta 
basilica, ante altare sanct: Dei Genitricis est huma- 
tus, ac deinceps ipsa basilica domno Bertino fuit 
subdita. 

10. Largus igitur bonorum operum retributor con- 
tra diabolicas persuasiones indefessam sui militis 
Bertini aspiciens pugnam [oculi enim Domini aspi- 
ciunt super juslos, ei aures ejus in preces eorum 
(Psal. xxiu, 16)], magnamque ejus de ovibus sibi 
credis intuens curam, almificis eum signis ac vir- 
tutibus glorificavit, de quibus, favente Domino, 
pauca subsequenti narrabimus sermone. 

Cap. VII. Traditio Walberti (10). 

ll. Fuit igitur quidam vir nobilis honorificus et 
comes secundum vanam hujus seculi dignitatem no- 
mine Walbertus, uxor vero ejus Regentrudis fuit 
nuncupata. lluic vero Waulberto et conjugi sue 
pater confessionum (11) beatus fuit Bertinus, nec 
non et compater fuit secundum seculi laudabilem 
ritum inter Christianos ad conjungenda fraterne 
charitatis foedera conservatum. Beatus igitur Ber- 
tinus utrisque verbum sape praedicabat divinum. 
Quapropter pius vir predictus Walbertus ab B. Ber- 
tinum sepe venire solebat, ut a beato viro divina 
precepta audiret, et ut a sacro ejus ore post com- 
municationem corporis et sanguinis Christi more 
benediceretur solito. Quadam igitur die ad basilicam 


8. Omnibus igitur commodis ejusdem loci sui C sauctz Dei genitricis semperque Virginis Marie, ubi 


fratribus perquisitis, ceemeterium parare non potuit, 
uti in palude. Super qua re sui in omnibus adjutoris 
dilecti Dei antistitis Audomari consilium et opem 
non distulit quzerere. Qui praeclarus pontifex solita 
charitatis adfuit exhibitione, ejusque consilio com- 
municato et labore, fossa ambiens coemeterium, 
eidem cenobio consecravit in predicti collis vertice, 
constructa in ejus medio basilica in veneratione san- 
. ete Dei genitricis Marie. Quam communi perfectam 
opere S. Bertino ejusque ccnobitis concessit integre 
anno sexcentesimo sexagesimo Incarnationis Domi- 
nice, donationem suam confirmans facta per privi- 
legii descriptionem traditione, in qua se ejusdem 
beati Patris cunctorumque fratrum sub ejus patro- 
cinio Deo servientium orationibus commendavit, 
petiitque ut in eodem coemeterio, eo totius carnis 
viam ingresso, corpus exanime Mhumarent. Cujus 
privilegii exemplar hic inscribere curavimus, uti 
tunc temporis a prefato Chrisü presule Audomaro 
factum accepimus. 
Exemplar charte S. Audomari de cemeterio. 
(Ex Chartulario Folquini, S. Bertini monachi. — 
Vide Palirologie tom. CX XXVI, col. 1189.) 
9. Iritur decedente domno Audomaro episcopo, 
trigesimo quinto anno post predicti ccemeterii et 
(9, Deest hoc capitulum in antiquo Anonymo. 


9) Worimholt diciuur in Vita S. Winnoci infra ad 
ann. 717. 


etiam B. Bertinus S. Audomarum sepelivit, supra- 
dictus Walbertus veniens, ibidemque orationem 
complens, aliqua eum necessitate subito retrahente 
ab beatum neglexit venire Bertinum, sed ad suam 
propriam incaute remeaverat domum. Tunc suus 
discipulus nomine Dodo beato nuntiavit Bertino di- 
cendo : « Valde venerabilis Pater, admiror quod vester 
fidelis in Christo amicus Walbertus in proximo nobis 
hodie iter faciens sine vestra benedictionis petitione 
ud suam iusolenter perrexit domum. » Tunc sanctus 
Christi confessor Bertinus prophetico spirítu plenus 
praedicto ait discipulo : « Antequam, fili, ad suam 
Walbertus perveniat domum, ad quam nunc prope- 
rando se credit cito esse venturum, valde ponitebit, 


D quod hodie sine nostre benedictionis munere de hoc 


perrexit loco. » Quod secundum beati viri prascientis 
verbum effectus probavit rei. Eodem enim die post 
solis occasum nuntius a Walberto velociter secun- 
dum domini sui preceptum equitando ab beatum 
venit Bertinum, statimque postquam ad sancti viri 
presentiam venit, ejus provolutus vestigiis, tremula 
ad eum ait voce : « Domine, vester benevolus in Chri- 
sto amicus Walbertus modo ín con(inio mortis et 
vit: positus vos in Dei postulat nomine, ut pro eo 
secundum solitam vestre charitatis pietatem mise- 
(10) Verbatim ex antiquo Anonymo. 


(11) Confessarium vocant: quo de munere seu 
officio lege prevfationem huic saeculo pre fixam. 


1096 


FOLCARDI MONACHI SITHIVENSIS 


1096 


ricordem deprecemini Dominum, ut per vestras in A hzreditatis sux partem, villam scilicet Arkas et 


conspectu sterni Regis gloriosas preces de morti- 
fero periculo quod sibi nuper accipit, solamen reci- 
piat. Postquam enim in hac die sine vestra benedi- 
ctione ad suam volens properare domum perrexerat, 
subito in medio vie spatio de suo in quo velociter 
equitabat equo dejectus, super petrosam incautus 
corruit terram, multisque in ejus corpore membris 
collisis, femoreque ejus, beatissime Pater, penitus 
confracto, mortem sibi subditam adesse putat, nisi 
illum, ut credit, per vestras sacras orationes pietas 
liberet divina. Scit enim quod hoc sibi periculum 
per suam contigit negligentiam, quia sine vestra 
benedictionis tutamine per hostis callidi astutiam, 
aliqua se necessitate retrahente de hoc hodie loco 


multa alia sicut antiquitas asserit, predia B. Bertino 
tradidit, et usibus fratrum in Sithiu Christo famu- 
lantium perpetuo delegavit. Sicque paulatim rebus 
szcularibus renuntians, omnique studio celestibus 
inhians, jamque monachus fieri desiderans, S. Ber- 
tini hortatu et consilio fretus, in Luxovio (13) ha- 
bitum religionis suscipere irrevocabili spondet devo- 
tione. 
CaP. VIII. Tradilio de Hunulfricurt (14). 

12. Vir quidam inclytus nomine Amalfridus tra- 
didit domno Bertino monasterium quod ipse con- 
struxerat in proprietate sua, nomine Hunulfricurt, 
in pago, Cameracensi super fluvio Scald, ubi et 
filia ipsius illustris viri, Auriana nomine, abbatissa 


perrexit. Idcirco, vos in Dei nomine de predicta ne- B sanctimonialium rectrix esse videtur eo tenore ut 


gligentia veniam petendo precatur ut potum vestro. 
sacro ore benedictum sacrisque manibus signatum 
ad eum antequam moriatur transmittere dignemini. » 
Tunc venerabilis senex casu fidelis amici commotus, 
suo incunctanter jussit discipulo ex cenophoro (12) 
quod in sacrario positum fuerat, vinum propinare, 
ut ad sgrotantem celerrime mitteretur amicum. At 
juvenis leviter sancto respondit abbati : « Est, ut reor, 
beatissime Pater, spatium mensis integri, aut eo 
amplius quo nec in eo de quo dicis vasculo una 
phiala fuerit vini. » Huic sanctus Christi confessor et 
fide perfecta et charitate plenus suo dixit discipulo : 
« Vade, fili, in Dei nomine ad illud de quo dicis va- 
sculum ; Dominus enim noster cui omnia possibilia 


hoc ipse dum adviveret, per precariam haberet, et 
post suum obitum ac filie ejus Aurianz, supradi- 
ctus abbas Bertinus seu successores sui hoc habeant, 
teneant ac possideant : et quemcunque prepositum 
ibi praeponere voluerint, licentiam habeant, sicu 
etiam exemplar illius traditionis apud nos hactenus 
conservatum testatur, actum anno ab Incarnatione 
Domini sexcentesimo septuagesimo septimo (15), 
indictione sexta. 
CaP. IX. Quod. plurima signo, licet nos latean!, per 
eum fecit Dominus (16). 

13. Preterea per sanctum virum mira divinitas 
egit, quamvis partim ipse celandi studio, partim 
tunc presentium negligentia occuluerit. Sed omni- 


sunt, qui adest in opportunitatibus (prope est enim C bus miraculis labor in Dei servitio indeficiens est 


Dominus invocantibus eum [Psal. cxuiv, 18], nostro 
egrotanti amico, credo, salutiferum dabit potum. » 
Tunc juvenis sancti viri precepta secutus, in prz- 
dictum intrando sacrarium, illud vas de quo paulo 
ante sancto dixit abbati, quod nec una in eo fuisset 
vini phiala, divina largiente gratia, hac vice plenum 
optimo invenit vino, cujus mirabilis odor pradictam 
compleverat domum. Tunc sanctus Christi confes- 
sor Bertinus immensas omnipotenti Domino gratias 
agens, Walberti ait puero : « De hoc vino aliquid te- 
cum portando ad tuum velox recurre dominum. » 
Tunc ille in eadem nocte immenso repletus gaudio 
ad suum reversus est dominum, totumque ei quod 
factum fuerat narrando miraculum, salutiferum sibi 


praferendus, et cura pervigil animarum sibi com- 
missarum. Omni itaque tempore vite sue in prepa- 
ratione loci sibi a Deo traditi sudavit, cujus labori 
adeo divina gratia adfuit, ut suo tempore priscis 
monasteriis regia affluentia constructis, et numero 
pignerum sanctorum, et rerum abundantia cozqua- 
retur. Sanctus igitur Christi confessor Bertinus, 
postquam Adrealdus in Sithiu locum tradiderat, 
quinquagesimum septimum annum regiminis sui 
agens, virum venerabilem suum monachum Rigo- 
bertum nomine, successorem sibi ordinavit ; ipse 
vero privatim agens reliquum vite sus, in divina 
se contulit contemplatione.  Adificaverat etiam 
oratorium quoddam, adhuc vivente suo przdilecto 


potum de przedicto propinaverat vino. Postquam vero D Audomaro Dei antistite, quod ab orientali plaga 


de eodem benedicto biberat potu, in eadem hora, 
divina medente manu sanus effectus est, immen- 
sasque omnipotenti Deo salutis sus auctori gratias 
referens, cordisque compunctione repletus, magnam 


(12) Id est, vase vinaceo. —— 

(13) Hinc inferunt nonnulli Walbertum hunc 
non alium esse quam S. Walbertum abbatem Luxo- 
viensem : quod rejecimus in hujus Elogio Seculo 
II ad ann. 664. 

(14) Deest in antiquo Ánonymo. 

(15) Rectius Iperius : Actum Viromandis, quando 
fecit Februarius dies 8, undecimo regni domini nosiri 
Theodorici ζ Το δὶ regis, id est anno Chri- 
sti 684. Addit Iperius cap. 1, parte xiv : Quod 


templi S. Petri constructum dedicare fecit ab eodem 
pontifice in veneratione sancte Dei genitricis Ma- 
rie, quo potissimum pernoctans in precibus dies 
non minus indefessus Christi miles supplebat jeju- 


Amalfridus regali privilegio confirmari dent, quod sic 
incipit : Quoties recta postulatio, etc. Datum Kalend. 
April. anno x1v regni nostri, Barisiaco palatio. Deinde 
Amalfrido Aurianaque defunctis, moniales ibi succe- 
dere, S. Bertini successores inhibuerunt, et monachos 
ibi statuerunt. Quomodo vero sit alienata, et ab hac 
obedientia nosira recesserit, scripla nosira non conti- 
nent. Lege Vitam S. Austrebert:: ad ann. 704. 
(16) De verbo ex antiquo Anonymo. 


1097 


MIRACULA S. BERTINI. — LIB. 1. 


1098 


niis. Venerabilis igitur abbas Rigobertus vices A limite, tanto confestim divinitus figitur pondere, ut 


excubiarum ejus in gregem Domini industria exse- 
quens, ejusdem Patris jussu monasterium (17) in 
honore B. Martini paucis temporibus magno opere 
zdiflcavit. Erat enim summae devotionis in hunc 
confessorem Domini, ejusque memorie plurimum 
inserviens et dilectioni. 

Cap. X. Qualiter vir Dei tentatus fuit a diabolo in 

specie mulieris, et per S. Martinum visitatus. 

14. Fertur siquidem a senioribus nostris, eumdem 
virum Dei quodam Sabbato sanguine minutum, a 
maligno spiritu sub specie puelle regie» personae 
tentatum, nec primum dolos tantarum percepisse 
insidiarum. Sed cum jam, fratribus eum ad manda- 
tum Domini (18), quod apud monachos singulis 


Sabbatis ex more celebratur, operientibus, vellet B 


abire, illaque eum retinere tentaret, loquens quasi 
de monasterii necessaria utilitate, magis autem 
anhelans ut si posset captivum duceret servum 
Domini sua turpi commistione; predictus Dei 
pontifex S. Martinus ei apparuit, fratrem et ami- 
cum dulci compellans affatu, insidiantis in pellice 
inimici cavillationes dolosque retexit, quod mox 
idem tiro Domini a se crucis signo abegit ; surgens- 
que Ííratres se ad mandatum Domini postulantes, 
Deum laudans super ejus tanta pietate petivit. 
Tanta nimirum de ejus sanctitate letitia erat 
celicolis, ut. non modo eos intercessores apud 
Deum mereretur in superis, sed etiam ut salutis 
ejus obsequio inservire presentialiter parerent in 
terris, ne videlicet tantum remunerationis et glo- 
rie sue cohaeredem amitterent in ccelis. Conside- 
rans ergo pius Pater omnino monachis non expedire 
sexu femineo quovis modo communicari, peni- 
tus exclusit sub anathemate (19) ingressum femi- 
narum de aditis ejusdem coenobii. Quod nostro 
tempore a quadam religiosa servatum muliere, ut 
scilicet ulterius nollet ire quam ipsum virum Dei 
didicerat constituisse; ea quoque mortua corpus ser- 
vavit examine. Nam eam in feretro positam feren- 
tes, cum in ipso ejus antiqua adventionis pervenisset 


ultra ferri non posset, coacta etiam ad ferendum 
presentium multitudine. Sicque anus preceptum 
quod ad reverentiam sancti excoluit dum vixit, 
defunctum corpus ad votum viventis anim: trans- 
gredi non potuit. 


Car. XI. Quod Erlefrido pos! Rigobertum cenobium 
suum commisit (20). 


15. Post paucorum annorum sudorem Rigobertus 
impetrata pii preceptoris sui indulgentia, et ipse 
se in otium spirituale contulit, perfectumque sc 
tanti Patris discipulum doctrina ejus et exemplis 
instructum hac sui mutatione ostendit. Qui egre- 
gius Pater Erlefridum suum ἃ puero nutritum 
abbatem successorem ordinavit, qui alteri non infe- 
rior, a paterna institutione non degeneravit. 


CaP. XII. De íransitu B. Bertini. 


J6. Condigna sancti viri laboribus Christus 
rependere premia volens, vocatum ad se transire 
fecit plenum dierum perfectorumque meritorum. 
Quem praefatus abbas Erlefridus omnisque cetus 
monachorum cum honore maximo, ut tantum 
decebat Patrem, conditum sepelierunt ín conobio 
proprio, quod constructum erat in honore sancti 
praesulis Christi Martini. Transiit autem idem Dei 
athleta nona Septembris , anno incarnati Verhi 
sexcentesimo (21) nonagesimo octavo, statis vero 
centesimo duodecimo, Childeberti vero Francorum 
regis quintodecimo , anno ex quo eumdem locum 
construere cepit quinquagesimo nono. Eodem au- 
tem tempore venerabilis rex Childebertus cum 
regnasset annis sexdecim, migravit ad Dominum, 
regnavitque Dagobertus puer fllius ejus post eum 
annis quinque. Sub cujus tempore praedictus abbas 
Erlefridus basilicam S. Martini supra S. P. Bertin; 
cumulum ampliori opere rezdiflcare ccpit, con- 
ctructa venerationis ara ad caput tumuli, ubi plu- 
rima per beati viri merita Dominus peregit miracula, 
e quorum numerositate, Domino favente, paucissima 
promemus. 





LIBER PRIMUS MIRACULORUM 


AÀb eodem auctore compositus. 


Cap. I. De piscafore sanato (22). 

Tres viri in piscationis arte periti nocte Dominica 
in Rhodano flumine juxta beati Mauricii martyris 
monasterium (servi enim erant illius loci) navim 
ascendentes, retia ad capiendos extenderunt pisces : 

(17) Id est ecclesiam S. Martini quze nunc paro- 
chialis est. Sic S. Petri mcnasterium, id est basi- 
lica, infra num. 14 : quz basilica amplius non exstat. 

18) Ex precepto regule S. Benedicti cap. 35 id 
officii ministri mensz aliis przstabant. 

(19) Istius interdicti usus perseverabat adhuc sub 
finem szculi tertii decimi, ut patet ex Iperio cap. 52, 
parte tv. Confer. lib. n Mirac., cap. 12. 


PATROL. CXLVII. 


Ddein insolita eorum retia in eadem nocte intravit 


multitudo, ita etiam ut nec illis per prolixa anno- 
rum spatía, quibus in predicto flumine retia exten- 
dere solebant, tales magnitudine apparueruni 
pisces, nec tantam ante piscium multitudinem una 


(20) Ex antiquo Anonymo. 
τ Annus quintus decimus Childeberti regis con- 
venit cum anno Christi 7090, cum jam elapsi essent 
anni novem supra quinquaginta ab origine monasteri! 
Sithivensis. Quanquam Folquinus Bertino annos regi- 
minis duntaxat 54 tribuit in Chron., lib. 1, cap. 21, 
an librarii errore. 
(12) Ex antiquo Anonymo. 


35 


1099 


FOLCARDI MONACHI SITHIVENSIS 


1100 


ecperint nocte. Hinc leti navigantes ad portum, A retroque pendebant altare. Αἱ dum egressus coepis- 


quem soliti erant post piscationem intrare, nequi- 
verunt se de predicta movere navicula. Duo enim 
ex ipsis pedum et manuum officio privati toto fue- 
runt corpore contriti. Tertius autem officio pedum 
privatus surdus effectus est; super eos enim pro- 
pter noctis Dominicz Resurrectionis transgressionem 
ultio supervenit divina. Hinc ille qui auditum et 
ambulandi amisit usum, duobus nitendo fustibus, 
atque aliorum comitantium suffragio fultus, loca 
sancta orationis causa circuire decrevit, ut amissam 
corporis sanitatem per gloriosa sanctorum merita 
recipere mereretur. Post intervallum igitur tempo- 
rum, multis ab eo peragratis locis, ad predicti 
confessoris Christi Bertini in Sithiu monasterio 


set quarere aditum porte, mirum in modum vidit, 
Sicut postea narravit, quamplurimos sibi terribiles 
assistere inimicos. Nam tentatus a diabolo, permis- 
sus quidem est avidus rapere predam, sed penhitus 
auferre non est permissus. Unde contigit ut, dum 
portis patentibus minime paleret sibi regressus, 
revertens per medium monasterium iter arriperet, 
insulamque peteret qua intra paludem ejusdem 
monasterii sita est, ut ibi apud quemdam sibi co- 
gnitum reponeret quod furtim a sacris abstulerat. 
Interea custodes ecclesia una cum fratribus refe- 
ctorium exeuntes, dum prospiciunt sacrorum damna 
vasorum, mox coadunatorum concursus factus esi 
monachorum, et in tantum sunt mente consternati, 


' positum venerabile venit sepulerum. Et cum fratres B ut quid dicerent vel quid agerent, quo se verterent, 


in predicto loco commorantes nocte Dominic: Re- 
surrectionis in eadem ecclesia, in qua corpus beati 
pausat Bertini, nocturnas cantarent vigilias, pre- 
dictus vir immensa egritudine correptus a suís 
sociis in ecclesiam deductus est. Et cum longo spa- 
tio cum lacrymis orando suam sanitatem per me- 
rita sancti Patris Bertini a Domino postulasset , 
quando lectio Evangelii more solito recitata fuit, 
vidit circa se lucere multa luminaria, paulatimque 
a se sentiens infirmitatem recedere, auditu recepto 
pedumque recuperato officio, subito divina largiente 
graiia in predictorum presentia fratrum sanus 
effectus est. Et post synaxim omnipotenti Domino et 
B. Bertino gratias agens, suis gradiendo pedibus 
letus et sanus propriam repedavit ad domum. 
Car. Hl. De quodam sacrilego (23). 

Quidam homo ex parte nobis incognitus, sed sicut 
postea probavit eventus, maligno spiritu repletus, 
cum cujusdam religionis se esse simulasset, per 
tres continuos dies quasi orandi gratia ecclesiam 
predicti Patris nostri Bertini ingressus, multo- 
ties se humo prostravit quasi compuncto corde 
funderet preces; sed quoties exiit, seras valvarum 
diligenter consideravit, aliud tamen in presentia 
custodum fingens. Nam aliquando se incurvavit , 
quasi ibi dissolutas religaret corrigias : aliquando 
vero casum simulans manicarum, in eodem exitu 
curvatus collegit. Expertus tamen totum quod voluit, 
notavit horam qua fratres post sextam causa refe- 
ctionis ad panem percipiendum peterent refecto- 
rium. Sicque aggressus cultro arrepto pressit 
lignum per juncturas valvarum, quo ambz in trans- 
versum stringebantur, cum aliunde ferreo pessulo 
firmatum non esset, ita ut capite vectis ejusdem 
sursum elevato aditum praeberet intrandi. Tunc 
miser ille, sed non miserabilis, malitie sux: pande- 
bat effectum. Nam ingressus furatus est vasa ar- 
gentea, que sub coronis ac lampadibus coram 

Ex antiquo Anonymo. 


23 
(o4) Turnacum Tournay, ad Scaldim fluvium in 
confinio Hannonie et Aptesie, quam urbem Mena- 


piorum vocat Philippus Bong Spei abbas in Vita S. - 


Amandi episcopi. Et Julius Czsar, De bello Gallico, 


non reperissent; sed suis hoc exigentibus peccatis 
evenisse concorditer clamabant. Misericors autem 
Dominus meritis S. Bertini confessoris sui non diu 
est passus jugiter sibi servientium animos pericli- 
tari. Fur enim infelix jam memoratus dum hinc 
cuneos inimicorum, unde aquarum ac paludis impe- 
dimenta cerneret (nam, ut nescientibus loquar, 
locus ille talis est ut per mille passus et multo am- 
plius nisi navigio non habeat ingressum, excepta 
una porta ab Occidente, per quam pedites et equi- 
tes plaustraque ducentes liberum solent habere in- 
gressum); consitos quasi per precipitia parietum 
atque tectorum cepit dare saltus. Quod cum vidis- 
sent ibidem degentes, sublata prorsus ambagine 


C totius dubitationis, hunc esse reum, hunc clamitant 


sacri furem exstitisse thesauri; et ideo taliter a 
demonio agitari. Cum autem detinuissent eum, quo- 
libet ingenio interrogatus est, quid sibi evenisset 
vel quare dementasset : et statim exposuit totius 
rei veritatem. Quid plura? praevaluit contra eum 
arbitrium ejus, unde missus est in Nervium ,24', in 
loco famoso, castello videlicet Menapiorum. Condo- 
luit autem super eo unanimitas jam dictz congre- 
gationis, miseruntque ad comitem ejusdem loci, et 
redditum est ei liberum exire. Sed quia in aliis 
quampluribus tentus erat flagitiis, ut postea cum- 
pertum est, ideo forte permodicum habuit poeniten- 
tie tempus : septimanam enim tantummodo super- 
vixit. O quam breve est praesentis vit:e tempus ad 
comparationem :eternitatis! Hortamur ergo omnes 
qui hac audierunt, omittere mala, sectarique bona. 
CaP. IH. De quodam fugitivo, nomine Benjamin (25. 

Multis igitur saecularium hominum turbis ad szpe 
dictum monasterium ob amorem Dei confluentibus, 
et monastice religionis desiderio ardentibus, intet 
ceteros Benjamin nuncupatus, generis secundum 
seculum nobilitate pollens, plurimum ex hzreditate 
propria monasterio conferens, aditum petiit conver- 


lib. 1t, cap. 4, lib. 1r et lib. 1v, cap. 38 Menapios 
Morinis adjungit. Hinc corrigenda ferrarii sententia 
de Menapiis. 

(25) Ex antiquo Anonymo. 


1101 


MIRACULA S. BERTINI. — LIB. 1. 


1102 


sionis, laudabilique, ut facie tenus videbatur, sim- A nativitatis, stetit, casuque subitaneo in terram pro- 


plicitate totum se contulit monasterio. Susceptus 
itaque hic atque inter fratres collocatus est czteros. 
Sed non post multum temporis sagitta percussus 
diabolica, ccepit sua mala opera defendere, ac nimio 
instinctu inimici illudi, mortiferisque persuasionibus 
consensum praebere. Cumque a fratribus spiritali- 
bus sepissime corriperetur, non modo non emen- 
datus est, verum exosos eos habuit, quos ob suam 
perversitatem plurimum contristari conspexit. Diu 
itaque in hac perversitate toleratus, tandem de 
monasterio est egressus. Igitur monasterium relin- 
quens ccpit lustrare domos propinquorum, et qua- 
rere qui illi secum habitandi assensum praeberet, 
nequam scilicet ejus operibus consentiendo. At cum 


ruit. Quem fratres citissime accurrentes a terra 
levaverunt, eumque aciem oculorum clarissime 
protendentem videntes protinus rogitavere qualiter 
sibi a Domino foret salus data visionis. Dicebat au- 
tem eis quod, cum pura mentis intentione Dominum 
exoraret, duas faculas ex sepulcro S. Bertini vidit 
jactatas oculis suis clarissimum lumen infundentes, 
Sicque lumen oculorum fore reparatum. Tunc omni- 
bus claruit quod per merita B. Bertini pristine 
redditus sit sanitati : statimque sine mora eum in 
priorem revocavere locum, propensius majorem 
honorem quam in primis initiis vit: monasticz 
venerationem adhibentes. Ille vero nec in priore de- 
jectione delapsus, nec praesentis honoris cumulo in 


nullum reperiret, omnesque eum propter remissio- B se elevatus, rectissimz pede fldei per semitam bonz 


nem propositi sui exosum haberent; ccpit demum 
frequentare furta, cenosisque nimium  inquinari 
stupris, et alia nefanda exercere facinora. Cum 
talia ergo solibus insequeretur quotidianis, omnipo- 
tentis clementia Domini que ingratos quosque per 
flagella vocat ad regnum, fecit eum ex nimio capitis 
dolore lumen amittere corporale. Vix autem post 
tam diram carnis afflictionem, obtinuit a propinquis 
suis ut, quocunque illis videretur modo, solatium ei 
propinquitatis aliquod.impenderent. Susceptus ergo 
est ab illis, sed jugiter verborum contumeliis verbe- 
ratus. Propter salutem enim suam misericors Do- 
minus lumen ei abstulit oculorum, et solatia non 
sivit adesse propinquorum. Quadam igitur die cum 


operationis ex hinc agebat itinera Christi, ac ei fre- 
quenter concinebat : Ezraliabo te, Domine, quoniam 
suscepisti me, mec dilalasti inimicos meos super me. 
Domine Deus meus, clamavi ad te, el sanasti me. Do- 
mine, eduzisii ab inferno animam meam (Psal. xxxix, 2.) 
Sicque paulatim crescendo pervenit ad charitatem, 
que perfecta foras mittit timorem (/ Joan. 1v, 18). 
l]gitur post hoc in sancta conversatione plures duxit 
annos, positus gratuita misericordia Domini Christi, 
qui est benedictus in szecula. 
Car. IV. De quodam penitente a vinculis ferreis so- 
luto (26). 

Quidam vir civis Aurelianensis, Adam nomine, 

de vico Pruniaco (Prunay), ob fratricidium (27) 


valde contumelia frequenti mestus foret, divino C jussu episcopi urbis Aurelianensis ferreis nexibus 


compulsus instinetu, ducatum sibi ad monasterium 
B. Bertini preberi rogavit. Quod cum factum fuis- 
set, coram ecclesie januis prostratus quotidie Domi- 
num de preteritis negligentiis placare studuit, insi- 
stens jejuniis et orationibus lacrymisque assiduis, 
psalmodiansque dicebat : Ego aulem sum vermis οἱ 
mon homo, opprobrium hominum et abjectio plebis 
(Psal. xxu, 7) : (& autem, Domine, susceptor meus 
es, gloria mea, exaltabis caput meum (Psal. 1n, 4). 
Αἱ Pater monasterii ejus videns humilitatem, a 
Domino cor ejus intellexit visitatum, et ad portam 
eum collocavit prebendo victum quotidianum. Ille 
autem, sicut jam dictum est, in poenitentia perse- 
verans, animum ut arcum habuit extentum, qua- 


ventrem brachiaque constrictus, cum per plures 
annos sanctorum loca visitando, tantze incommodi- 
tatis molem sustineret, tandem a B. Petro apostolo 
cujus limina Rome frequentabat, duorum nexuum 
solutionem adeptus, per visionem, ut ipse testaba- 
tur, admonitus est ut comnobium Christi militum 
Audomari atque Bertini per longa terrarum spatia 
exquirendo, eorum se patrociniis devote committeret, 
Qui monitis ejus parens, per diutinos anfractus locum 
designatum adiit, et nocte octavae apostolorum se- 
cundo Nonas Julii, in basilica S. Petri fratribus 
noeturnas iaudes celebrantibus, primamque lectio- 
nem lectore pronuntiante, horrore non modico 
circeumfusus protinus cecidit, statimque ferreus ne- 


tenus szpissime humum lacrymís rigans mereretur D xus confractus, longiusque e brachio propulsus est. 


audire : Dimissum est peccatum tuum. Quadam ergo 

die cum synaxis hore terti» a fratribus cantaretur, 

memoratus frater juxta altare quod in media eccle- 

sia situm est, ubi venerantur reliquie Dominice 
Ex antiquo Anonymo. 


20 

C Sic passim homicidia luebant illius temporis 
homines; alii vero dato pretio, quod Wergtldum 
appellabant; alii verberibus et membrorum muti- 
latione. Qui ad ecclesiam confugiebant, aut depre- 
catores mittebant, levius puniebantur, aut ferreis 
nexibus, aut pecunie multa. Eginhardus in epist. 18 
ad Marchradum vice dominum deprecatur, ut Willi- 
ranno et Otberto, qui ad limina SS. Marcellini et 
Petri fugerant, liceat solvere Weregeldum pro fratre 


Quem vocibus lacrymabilibus Deo et sancto Bertino 
gratias referentem fratres a terra levaverunt, simul 
etiam ipsi auctori Deo et patrono suo Bertino debi- 
tas grates laudesque referentes. 


8:0, qui quemdam socium suum occiderat, ef uf ei 
membra perdonentur. Et epist. 25 pro alio qui eodem 
se receperat homicidio perpetrato, u£ indulta mem- 
brorum integritate verberumque poma, liceat illi solu- 
(ione pecunie componere alque emendare quod mala 
voluntate commisit. Ex quibus patet .non fortuita so- 
lum, sed voluntaria homicidia; non pena capitis, 
sed levioribus ponis expiari tum solita, et poenas 
diminui ob confugium in loca sancta. Lege Miracula 
S. Berte infra ad ann. 725. 


1103 


Car. V. De quadam puella contracta (28). 

Puella quedam de familia ipsius sancti, de territorio 
nuncupato Mellingasele, a primzvo tempore officio 
ambulandi penitus privata, ita ut vix manibus re- 
pendo spatia necessaria sibi manibus permearet, 
octavo Kalendas Julii concurrentibus nostris provin- 
cialibus more regionis ad festivitatem. Joannis Da- 
Ρ ἰδία, ipsa quoque adminiculo necessariorum fulta 
interfuit. Et cum signum vespertine synaxis jam 
tertium sonaret, ipsa procul ab Ecclesia quousque 
feminarum accessus licitus est, sese in terram dedit, 
et omnipotentem Dominum per beati viri patrocinium 
propitiari sibi deprecabatur. Statimque horrore con- 
cusso, omnibus coepit membris distendi, protinusque 
erepta pedum recepit officia, Creatori suo gratias 


FOLCARDI MONACHI SITHIVENSIS 
Ade monasterio expellens abire permisit. In S. Au- 


1104 


domari i31) quoque monasterio, ubi regulariter vi- 
ventes aderant quadraginta monachi, triginta cano- 
nicos ibidem ad serviendum deputavit in ministerio 
Christi. At posthac totius abbati» circuiens villas, 
et quia duplex exstabat monachorum numerus, du- 
plam eis portionem villarum est largitus ; canonicis 
autem quia pauciores erant numero simpla contra 
monachos est data portio : ipse ea quz sibi maxime 
placuerant, ad sus perversitatis usum reservavit. 
Et quia canonicus erat, cum canonicis in S. Audomari 
monasterio szculariter vivebat. Quid plus hujus ab- 
batis referam versutiam, cum veraci possem famine 
dicere hunc primum loci hujus casum exstitisse? 
hic etiam secundum veridicam Veritatis vocem cum 


agens, qui edm meritis sancti patroni sui Bertini diu B alii laborassent, in labores eorum introivit ; nec so- 


optatze reddidit sanitati (29). 


Car. VI. Quod Fridogisus, expulsis monachis, 
canonicos insliluil. 


Multa quidem et alia signa fecit Jesus per merita 
confessoris sui Bertini, qux: non sunt scripta in 
libro hoc. Quare autem praetermissa sunt vel ne- 
glecta, ignoramus, nisi forte propter incuriam scri- 
ptorum, vel propter maximas persecutiones et in- 
convenientia qux: tunc temporis sancta mater Ec- 
clesia, et maxime in isto loco passa est. E quibus 
omnibus unum solum incommodum seu infortunium 
ad posterorum memoriam hic duximus inserendum. 
Glorioso igitur imperatore Ludovico Caroli Magni 
atque imperatoris filio regnante, cum eatenus hoc 
antiquum et tunc regale cenobium ex tempore bea- 
tissimi Bertini ejusdem fundatoris precipui sacra 
monastici ordinis religione admodum nobilitaretur, 
atque secundum instituta canonum (íratrum ad- 
optione ipsius regimen commendaretur, contigit ut 
quidam Fridogisus (30) genere Anglus ct abbas S. 
Martini Turonis anno Verbi incarnati octingente- 
simo vigesimo, et prefati regis Ludovici septimo, 
abbatiam Sithiensis coenobii regia donatione susci- 
peret gubernandam. Qui in initio tyrannidis 5195 cum 
cerneret abbatiam universam tot monachorum usibus 
delegatam, utputa centum et triginta monachorum 
inter utraque monasteria S. Bertini scilicet sanctique 
Audomari degentium, nihilque suarum voluptatum 
usibus sequestratum ; afaritix€ jaculo cacatus, mo- 


lum introivit, sed ctiam qua laboraverant, temeraria 
praesumptione destruxit. Hic etiam fraterna chari- 
tatis utriusque monasterii destructor exstitit, dum et 
monachi sibi justum et ab antiquis Patribus traditum 
reverenti& honorem vindicant, canonicorumque 
subjectionem sibi veraciter defendunt; et canonici 
ab ipso abbate canonico fallaci assertione princi- 
patum ad se monasteriorum pertinere dicunt. Pro his 
omnibus et reliquis tyrannidis sux actibus hactenus 
blasphematur ab omnibus, nec dubium blasphema- 
bitur et a succedentibus. - 

Cap. VII. De subjeclione canonicorum S. Audomari 

huic ecclesie. 
Mortuo vero dicto Fridogiso quarto decimo rezi- 


C minis seu potius tyrannidis su: anno, successit in 


regimeu cenobii Hugo venerabilis filius Caroli regis 
magni et frater Ludovici Cesaris. Qui Hugo auno 
incarnati Verbi octingentesimo quadragesimo quarto 
condolens infelicissimz: et miserrime divisioni et 
discissioni venerabilis Sithiensis ccenobii ab infando 
Fridogiso facts, a domno Folovino tunc Morinorum 
venerabili antistite unitatem ccnobiorum pristino 
more reformari impetravit : quod et privilegio fir- 
mari fecit. Hujus autem privilegii hoc est. exemplar: 
Exemplar charte S. Folquini de eodem. 

Ego Folquinus Dei gratia Morinorum episcopus, 
omnibus fidelibus tam futuris quam presentibus. 
Reliqua vide in  Charlulario Folquini, Patrologie 
tom. CXXXVI, col. 1223. 


nachorum impudenter tentat vitam destruere, ut res CAp, VIII. De translatione sive relatione S. Aw 


eorum usibus a fidelibus traditas δ: lasciviv po- 
tuisset facilius mancipare. Quod diabolica suggestione 
mente conceptum, nefanda est ab illo perpetratione 
peractum. Nam in capitaneo apostolorum seu S. Ber- 
tini loco, ubi octoginta et tres monachi deserviebant 
Domino, sexaginta pro humana potius laude quam 
pro Dei amore retinuit; reliquos districtioris vitae 
viros, quos suz* perversitati putavit non consentire, 
28) Ex antiquo Anonymo. 

29) Hic desinit antiq. Anonymus. 

40) Hic est Fridogisus qui in catalogo fratrum 
conscriptorum monasterii S. Galli apud Goldastum 


memoratur cum aliis monachis de monasterio S. Mar- 
lini Turonis. Ergone tum istic erant monachi cum 


domari. 

Sub hac tempestate invenimus ita adnotatum in 
decemnovennalibus annorum Dominice Nativitatis, 
quod est octingentesimo quadragesimo tertio, indi- 
ctione sexta, quod postquam Hugo abbas jam me- 
moratus, excepta causa quam refero, vir per cuncta 
laudabilis, locum hunc sua constitutione laudabiliter 
stabilivit, qua et canonicos S. Audomari monachis 
canonicis? Hic primus abbas secularis Sithiven- 
sium, genonicus smcularis, inquit Joannes Iperius 
cap. 


(31) Primum 8. Marie, quo de monasterio see 
ecclesià lege Vitze cap. 6. 


t 


1105 


MIRACULA S. BERTINI. — LIB. I. 


1106 


S. Bertíni etiam per descriptionem capitularem À tione ipsius regimen commendaretur, cuidam cano- 


juste subjugavit, monachumque ab inferiori mo- 
nasterio ad S. Audomari custodiam (ut supra di- 
ctum est) deputavit; diabolica sagitta jacultatus (sic), 
cepit excogitare qualiter S. Audomari corpus, cujus 
ope et auxilio una cum sodali suo Bertino Tarven- 
nicus gubernatur populus, Vermandis ad S. Quin- 
tini monasterium, quoniam hoc ipsum gubernabat, 
posset deferre quantocius. Metuens tamen animosi- 
tatem plebis, congregata Vermandensium multitu- 
dine, tentat vi abstrahere, si forsan impediretur a 
plebe. Accessit interim, et monacho quodam Moro 
nomine extante custode, sacrum sancti presulis ac 
patroni nostri corpus sumens, villam usque Lies- 
gensburiz (lperio, Lisburg:! nomine cum sua depor- 
tavit multitudine. Dei autem providentia operante, 
triduo in prefata villa manserunt cum sacrato cor- 
pore. Quod cum sancto presuli Folquino nuntiatum 
esset, cum maxima multitudine populi per totum 
triduum congregati insequitur predictum abbatem 
cum suis usque ad villam superius nominatam cum 
omni festinatione. At illi"gestientes corpus sanctum 
sustollere fugamque inire, nulla hoc multitudine 
prorsus valebant a terra levare. Tunc absque retar- 
datione ullius commodi accelerant fugam relicto 
corpore sancti; beatus autem Folquinus dans illis 
locum fugiendi, accipiens thesaurum (32) illud omni 
auro pretiosissimum, repetito calle cum tota ple- 
bium multitudine reportavit; et pracavens in futu- 
rum ne parili modo aut alio quovis ingenio corpus 


auferretur sanctum, illud in insula Sithiu juxta C 


corpus B. Bertini sub terra recondidit. 


CaP. IX. Qualiler corpus Patris nostri Bertini a S. 
Folquino primo translatum est. 


Legitur in hujus loci archivis publicis quod san- 
ctus Folquinus nostre sedis episcopus (cujus etiam 
corpus magnis celebre virtutibus in hac quiescit ec- 
clesia (33) grassante igne et ferro Danorum bar- 
barie per loca maritima, paulo ante hanc vastationis 
diem corpus S. Bertini certa die sub terra recondi- 
derit. Quod quando quibusve ex causis fecerit, vel 
quandiu sub terra tam sacra membra latuerint, ad 
laudem Dei et honorem hujus sancti perpaucis ape- 
riamus. Glorioso igitur imperatore Ludovico Caroli 
magni eque imperatoris fllio regnante, cum eatenus 


nico genere Anglo, Fridogiso nomine, ut jam pre- 
dictum est, in beneficium proh dolor! datum, a to- 
tius sanctz€ religionis candore marcescere, in ex- 
teras manus devenire, et minorari a sua coepit in- 
tegritate. Denique numerum monachorum ibidem 
militantium, qui octoginta tres erant, diminuit, 
villas et fertiliora predia victui monachorum depu- 
tata in dominium sibi usurpavit; monasterium vero 
S. Audomari quod cum monasterio S. Bertini idem 
erat, penitus evertit, quoniam quadraginta mona- 
chis eliminatis, triginta canonicos loco eorum sub- 
stituit, tertiamque partem omnium bonorum ad mo- 
nasterium S. Bertini pertinentium, eorum usibus 
deputavit. Quid igitur iste aliud quam hujus mona- 
Bsterii flagellum fuit? qui etiam a B. Bertino in nu- 
mero abbatum merito undecimus extitit; quia in 
eo quod ea qua a decem praedecessoribus suis bene 
ordinata fuerant evertit decalogi metas excessit. 
Tantilla vero hec nostris tetigisse sufficiat, ut qui- 
bus peccatis a sanctuario Dei exortis tanta mala 
consurrexerunt, ac quibus urgentibus causis sancti 
corpus margarita recondita sit, manifestius pateat. 
CAP. X. De divisione regni Francorum. 

Imperatore prefato decedente a seculo, fllii ejus 
Lotharius, Ludovicus et Carolus, singuli paternum 
imperium zmulati mox ab invicem dissentire cope- 
runt. Tandem pace facta, Francorum regnum sibi 
diviserunt, tuncque nostrae partes orientales Carolo 
regi cesserunt. Cujus pacis obtentu nequaquam 
mala desierunt ; sed dum singulis per singula regna 
principari, seque secundum paternam magnificen- 
tian protelare cupiunt, sese suaque confündentes 
dejiciunt. | 
Cap. XI. Qualiter S. Folquinus corpus S. Bertini 

sub terra recondidit. 

Regnante eodem Carolo, tertio regiminis Ada- 
lardi (34) abbatis anno, prefatus presul emeritos 
sancti Bertini artus anno Dominice Incarnationis 
octingentesimo — quadragesimo sexto,  secretiori 
quam prius fuerat loco mire compositum locavit. 
Cujus etiam sanctam translationem distinctis tem- 
porum diebus a cuncto populo diccesis sue magni- 
ficentius celebrandam sancivit, ut quidquid in ejus 
sancta depositione, mense Septembri concurrente, 


hoc antiquum et tunc regale cenobium ex tempore D urgente messis necessitate, minus digne celebra- 


beatissimi Bertini ejusdem fundatoris przecipui sacra 
monastici ordinis religione admodum nobilitaretur , 
atque secundum instituta canonum fratrum adop- 


(32) Sic thesaurum neutro genere non raro usur- 
pant auctores mediz ztatis. Alcuinus epist. 49 et 
pigr. 115, thesaura adhibet. 
3) Obiit Folquinus anno Domini 895, regis Ca- 
roh xv, Adelardi abbatis xiv, episcopi vero sui xL, 
ad dexteram B. Bertini tumulatur. Conservamus cap- 
pam ejus unam processionalem , mitram, chirothecas 
atque sandalia, stolas quoque (tres. Hzc Iperius 
cap. 13, qui ex rerum istarum contactu mulieres 
partus periculo quotidie liberari affirmat. Elevatio 
corporis ejus anno 928, Idib. Novembr. facta dici- 
tur cap. 22, parte ri. 


rent, hac sancta translationis solemnitate liberius 
exsolvere possent. Tanto igitur thesauro abditis 


locis assignato, non multo post temporis intervallo 

(34) Hic Adalardus filius Henricus comitis de 
militia Caroli Magni, juvenis a patre suo, Deo, S. 
Petro santoque  Bertino oblatus est. in. monasterio 
Sithiu: sed postea sub Fridogiso canonicus apud 
ecclesium S. Audomari est effectus; deinde major 
annis posl obitum Hugonis suscepit hanc. abbatiam 
anno Domini 844, ex Iperio cap. 13, jussu Caroli 
regis abjectus anno 859, subrogato Hugone juniore, 
Conradi fllio, ipsius Caroli avunculo: ac post bien- 
nium restitutus, e vivis excessit anno 864, cui 
successit S. Hunfridus Morinorum episcopus ex 
monacho Prumiensi. 


1107 


FOLCARDI MONACHI SITHIVENSIS 


1108 


omnes istius patrie nationes, hinc surgentis gra- A Augusti, instabat, et presbyter futurum celebran- 


vissimx famis angustia consternati, illinc subitam 
Norimannice incursionis rabiem suspecti, omnis 
pene nobilitas istius terre, praeter paucos, quos 
opum ac fundorum copia et castellorum vel muni- 
tionum flducia detinuerat, post dominos suos vel 
quocumque tutius eis videbatur discedebant. Pre- 
terea residuos in manu famis, utcunque exutos 
periculo, demum rabida Danorum crudeliter lania- 
tura invasit insectalio: qui postquam rabiem su: 
tyrrannidis exacturi huc hostiliter irruperunt, nul- 
lum hic fratrum, preter quatuor palmam (de his 
lib. 11, cap. 1) martyrii prestolantes, invenerunt. 
Quid igitur si tunc prefati sancti corpus eminentio- 
ribus vel certis locatum locis debite veneraretur, 


dumque digno more ac solita consuetudinis reve- 
reutia indicebat. Eumdem itaque festum translatio 
nis diem qusdam mulier postponens neglexit, 
opusque servile usque ad mediam diem peragere 
studuit: post vestes, sibi munditie parandas abluere 
festinavit; sed aliud quam rata erat, eadem hora 
sibi contigit. Nam subito primum rubre effectz 
sunt, tum infectz cruore sanguinem  distillare 
ceperunt. Instat illa lotum vestes superare accre- 
scentem nitens sanguinem ; sed quo magis abluebat, 
eo magis ipse sanguis incremento abundabat. Nam 
ín primis guttatim stillavit, postea, uti per stillici- 
dium aqua distillare solet, fluxit. Quid ageret ? stabat 
stupefacta, superque tanto miraculo attonita. Pre 


exportandumne putatis in valida manu Domini p tinus fama signi volat, concurrunt vicini, praesentes 


eriperetur? An non tunc multo necessarium erat, 
quod jam dictus sacerdos Dei tantorum malorum 
presagiis in conservandis sanctis pignoribus paulo 
ante effecerat ἢ Necdum loeum hunc aliqua castelli 
vel valli defendebat munitio: et ideo, magis autem 
peccatorum mole urgente, huc perfacilis inimico- 
rum irrupit incursio. Nec modo semel, verum bis 
terque Sithienses fines profligare non cessarunt, 
donec predicti sancti meritis multipliciter attriti in 
vaginam suam compulsi sunt regredi.  Tantis 
divine ultionis cladibus hanc terram ferme centum 
annis occupantibus, denuo quasi quodam diluvio 
diluitur his decocta tribulationibus. Tantorum ergo 
malorum sacerdos Dei Folquinus saneti Spiritus 


illustratione premonitus, dum advixit, venerabile C 


S. Bertini corpus ignoto loco et ubi minus putare- 
tur, occuluit, id nullis preter paucos cognoscenti- 
bus: ac ne palam quoquo modo detegeretur, gra- 
vibus eosdem  interminationibus ac sacramentis 
" eonstrinxit, solemnemque diem hunc nobis esse 
sancivit, qui est septimo decimo Kalendas Augusti : 
ubi usque ad hzc nostra novissima tempora, scili- 
cet ducentis quinquaginta annis (35), altor et pastor 
noster latuit. 


Cap. XII. Miraculum in iranslatione S. Bertini 
factum. 


Dies festus translationis corporis beati Patris 
Berlini, φὰς celebratur septimo decimo Kalendas 





mirantur, et quidam ex illis verum protulit inquiens: 
Festum diem hunc solvisti, operata es cum minime 
tibi licuisset operari. Acceleratur ad ecclesiam, 
venia petitur, ponitentia indicitur, cruor fluere 
desinit. 


Car. XIII. De quadam muliere festum | translatiowis 
non colente. 


Altera autem mulier eodem die, vanno annonam 
purgavit, purgatam molere volens. Verum antequam 
id operis aggrederetur, a nonnullis quod  minine 
observarel festum diem reprehendebatur. Quorum 
verbis irritata fertur respondisse : Quot sunt, quet 
que numerantur anni soles, tot nostri presbyteri 
codex inscriptas habet festivitates. Dixit, et omnim 
molere voluit. In primo molz rotatu ligpum palmz 
digitisque adhaesit, tum brachium quoque totum 
diriguit. Mox etiam mola immobilis stetit, adhzreu: 
manui lignum ad sese traxit; conata est avellere, 
sed non potuit. Tandem rubore confessa verecun- 
diam, dextram ligno adhzerentem ostendit, noxamque 
errati confitens ecclesiam adiit. Monitu sacerdoii: 
orationem presentes fundunt, lignumque cecidit , 
ipsa leta domum rediit: cui usque omnis festus 
dies timori fuit. 


Car. XIV. De sanguine ez spicis manamnte. 


Alio quoque tempore eodem celebritatis sus die 
spicas avulsas sanguine affluenter imbuit, sicqu 
humanis usibus inutiles reddidit. 





— 


LIBER SECUNDUS MIRACULORUM, 


Àb alio auctore anonymo scriptus circiter initium sseculi X, cap. 10. 
PIUEFATIO AUCTORIS. 


His itaque a reverendissimis Patribus nostris sui 
temporis omnium bonorum studiorum non solum 
appelentissimis, verum etiam status sui loci tam 

(35) Eadem annorum summa legitur in relatione 


Bovonis, a quo auctor ista mutuatus est. Quamquam 
legendum  duceniis decem — annis: siquidem S. 


columnis solidissimis, quam luminibus praclariss- 
mis non minus veraciter quam fideliter de virtutibus 
beatissimi patroni nostri praelibatis, plurima po-i- 


Bertini corpus tectum est anno 846 ex dictis rete- 
ctum anno 1066, infra. 


1109 


MIRACULA S. BERTINI. — LIB. II. 


1110 


modum, non (quod absit!) inopia dictatorum, velAdimur notificanda, non ventose jactantic vanitate, 


defectu scriptorum , sed multimoda  insurgente 
adversitate temporum exstant intermissa relatu 
dignissima. Quorum e numerositate pauca, ac ne 
forte frivolitatis vel mendax notemur noxa, solum 
ea quz aut ipsi vidimus, aut ab idoneis personis 
visa cognovimus, non proprie temeritatis δὶ au- 
dacia, sed potius illius freti fiducia qui linguas 
infantium facit disertas, quanquam minus elegan- 
ter, subinferre satagimus humiliter. Et licet ingenio 


sed simplicis animi devotione, ac presumptibili 
humilitate, malentes potius, si qui muli fleri volunt, 
patere morsibus degannientium, quam miracula ad 
laudem et gloriam nominis Dei electi sui meritis 
nobis presentibus celebriter perpetrata segniter 
relicere, et a memoria aboleri succedentium. 
Unde, quanquam símus inertes, nunc cordi adest 
proposita inchoare, et inchoata summa cum devo- 
tione pro posse edere. 


tardi, sermone imperiti, hzc qualitercunque aggre- 


INCIPIUNT MIRACULA 


Ca». 1. De adveniu paganorum. verunt, hac sunt : Worardus [al Woradus] et 
Temporibus dive memoriz Caroli (36) filii Ludo- B Winebaldus sacerdotes, Gerwaldus et Raynardus 
vici, prius regis, postea imperatoris, cum seva ty- diaconi. Quorum Worardus, qui ab ipsis pene cuna- 
rannides paganorum emergeret, famosa flumina bulis sub norma monastics religionis educatus, et 
Sequanz ac Ligeris advolans, et per totam grassando veluti tunc jam decrepitus, ita et in Christi tirocinio 
Neustriam, ferro igneque non tantum circumjacentes emeritus miles erat, diris colaphorum tunsionibus 
terminos, verum etiam Armorice magnam partem ictus nuditateque triduana et algu fere letho tenus 
consumeret, post non multorum tandem annorum  profligatus exstitit; Winebaldus autem licet pro 
rotatus partim ingeniose adacti, preserlimque re- afflictione nimia sui corporis macrore attenuatus pro 
spectu miserationis divin: repulsi, abscedentes repa- Dei nomine fuisset, acribus verberibus maceratus, 
triaverunt, protestantes nullo modo usquam se amplius atque etiam per nares infusione viscera distentus, 
illius regni fines vastandi lzsione repetituros. Quod — semivivus est relictus. Gerwaldus itidem, quanquam 
tamen non multo post amica sibi fraude inficiati, senior, quoniam vegetior et fortior aliis videbatur, 
more canino qui quanto plus allieiuntur, tanto magis licet diversis multoque gravioribus vexatus fuisset 
insequuntur, pecunia avidi, rapina usitati, preda  ludibriorum suorum irrisionibus, servante eum tamen 
famelici, sanguineque mentiebantur sitibundi. Nam — Domino, etsi non pristine sanitati, saltem est vile 
anno Incarnationis Domini Christi octingentissimo ^ concessus : ac sic non sunt fraudati martyrio, quod 
sexagesimo immodica iterato coadunata manu, plu- inhianter toto appetebant voto. Quartus proinde 
rima classe iter notum repetentes, ac toto nisu alto eorum qui et junior ac succulentior (ut pretulimus 
mari velificantes, spumantia certatim sulcabant freta, Raynardus nomine, variis contritionibus fractus 


pertinacique cursu applicuerunt in finibus Menapio- 
rum, in sinu qui vocatur (37) Iserz? portus : et ibi 
prosilientes mulloque a publicó pervio divertentes, 
incendiis quoque ac czedibus illius ergo indulgentes, 
ut ad famosissimum locum pausationis Christi con- 
fessorum Audomari atque Bertini furtim properarent, 
aviditate thesauros ecclesiarum latenter subripiendi 
ac spe servos Dei improviso inibi comprehen- 


illisque abscedentibus et secum ducere conantibus, 
cum viribus quibus potuit ne cum eis iret obnitere- 
tur, eligens potíus in Christi nominis confessione, 
si id quoquo modo ab inimicis extorqueri quivisset, 
martyrio ibi animam Deo commendare, et corpus 
paternis coemeteriis concinerari, nomenque fraternis 
dypticis inscribi, quam ludibriorum suorum exse- 
crabillissimis spurcitiis pollui; diris tamen ut erat 


dendi, brevibus noctium meatibus, scilicet Sabbato — nexibus vinctus, miserabiliter protractus est ad vil- 
hebdomadis Pentecostes hora secunda pervenerunt lam proprim humanitatis de matre profusionis, di- 
ad locum quo tendebant. Sed provisione jugiter in stantem a monasterio tertio milliario ad aquilonalem 
se confidentium tutantis Dei, nullos ex fratribus D plagam dictam Miramo. Stipatus itaque multitudine 
ibidem repererunt; verum monitu jubentis Domini iniquorum ac tam pro plurima vallantium quam 
obtemperantes, quo dicit : Sí vos persecuti fuerint in densitate noctis, quia in ipso crepusculo per eam 
una civitate, fugite in aliam (Malih. x, 23), subduxe- transierunt, nesciens ubi esset, dictum est ei a 
runt se ad tempus, servantes secundis et melioribus  concaptivis notis : Ecce e regione porte quondam 
rebus preter quatuor qui devoverunt se (si Deo nativitatis tue imus. Quod cum advertisset, subito 
placuisset) ibi martyrio potius velle vitam finire in terram corruit. Cumque aversis telis ab inimicis 
quam desolationi sui loci supervivere. Quod quia ex  ducentibus tundendo cogeretur ut surgeret, et ille 
parte aliter Deus fleri disposuit, subsequenti eventu  protestaretur se nullo pacto velle, sed magis inibi 
patuit. Nomina autem illorum qui se taliter devo- pro Christo oppetere, crebris lancearum punctioni- 

(36) Id est Caroli Calvi, qui anno 740 successit SiWivense monasterium diripuisse, nimirum an- 
in paterni regni portionem, anno 875 imperator no 845 et 881. 


salutatus. In Chronico Nortmannico edito apud Ches- 37) Iser& portus Iperio cap. 14 modo Neoportus, 
nium tomo 1| Hist. Franc. dicuntur Nortmanni bis vulgo Nieuport, oppidum ad Isere ostia. 


1111 


FOLCARDI MONACHI SITHIVENSIS 


1112 


bus perfossus una cum sanguinis effusione animam A mirabilisque fabrice studuerunt zdiflcare, cujus 


efflans Christo libavit. 
Cap. ll. Qualiter Dani Danos suspenderun. 

Nec etiam reor silendum rei eventum, divino 
judicio meritis B. Bertini in ipsa egressionis hora 
peractum.  Donaria enim immodica conjicientes 
argenti , super altare ecclesi; requiei ejus cumula- 
verunt, et uni ex jam dictis fratribus ne ab aliquibus 
raperetur servandam delegaverunt. Illis autem cu- 
neatim globatimque exire praepropere certantibus, 
restiterunt latenter quidam illorum, temere pecu- 
niam involantes. Quod cum primoribus innotuisset 
jam egressis, subsistentes insonuerunt tubis in in- 
terstitio duum monasteriorum, subsistentes et coadu- 


longitudo consistentis in terra aequabat altitudinem 
culminis ecclesie cui superponendum erat. Nec 
mirum, tristegum enim (ut vulgariter loquamur) 
trium tripodum ordinibus factum fuerat, excepta 
summa claxendice (38). Itaque ecclesiz superposito 
et erecto, per singulasque compagines juncto cum 
tholus pomifer in edito una cum triumphali signo 
crucis erigeretur ac in gyro ejusdem stipitis super- 
rima rota, ubi hastule et tabulate prafatz claxen- 
dicis superinniti ac configi debuerant, humerando 
copularetur, unus artificum nomine Bertus, stans 
super eodem circo arripuit malleum, et quasi gra- 
tulabundus pro appropinquata pene consummatione 


nantes se sibi, quoadusque rei sunt requisiti etBtam miri operis, ictum veluti jactanter longius colli- 


inventi coramque deducti : eisque convictis et judicio 
sacrilegorum condemnatis, suspensi sunt in australi 
parte juxta introitum portz monasterii, evidentis- 
sime promulgante Domino, judicio etiam infidelium, 
poena brevi quali cruciatu plectendi sunt perpetuo 
sub pretentu Christianitatis , nisi recipiscant sacri- 
legi. Unde, charissimi, elucubratissima diligentia 
advertendum nobis est quam clementer Doniuus 
trahentes quasi longum funem irrumpibiliter peccata 
nostra, improvisa, imo invisa hostium invasione 
dignanter castigando nos redarguit : parique modo 
exaclissima circumspectione considerandum quod 
misericorditer et locum tunc servavit, et habitato- 
ribus gratuita pielatis miseratione pepercit. Meritis 


gens incaute jecit. Sed eheu! resiliente rota et 
quatiente, vacillans pedibusque Jubricans, de tanta 
altitudine praceps terra tenus venit. Sed, mirum dictu 
mirabiliusque miratu ! adeo nullam lesionem passus, 
nisi quod tante altitudinis precipitatione conster- 
natus fuit, quatenus ambiguum fleri fas non sit 
supportatum esse cum. alis subventionum, beatis- 
simi Patris cui servivit Bertini. Astipulationique 
tanti miraculi apponimus quam risibile et plausibile 
responsum accurrentibus, et aquam sibi quasi pro 
refocillatione offerentibus, sine doloris anxietate 
protulit, scilicet quoniam in opere suo semper et 
labore jucundus erat, pro certo aiebat eos scire, 
quod sitim restinguere potius gaudebat jugiter vino 


quoque patronorum loci dignum annumerari, quod C quam aqua, nec oblato tunc egere lympha liquore. 


eodem tempore captivati in brevi reversi sunt gau- 
dentes universi et leti. 


Cap. Ill. Qualiter quidam opifez a summitate ecclesie 
ín lerram ruens nihil mali sentit. 


Post discriminis prefati liberationem fratres 
ejusdem conobii convenientes, lacrymisque non 
minus gaudii quam moeroris illiti, post tamen 
animaquiores facti, coeperunt precordialiter tra- 
ectare qualiter Domini offensam placabilem sibi 
potuissent facere, seseque ei placabiles reddere. In 
argumentum etiam hujus rei, veluti mansueti filii 
admonitionem patris pii generali pacto consense- 
runt, gratiosiores se super hac castigatione, imo 
emendatiores fleri velle. Solerti quoque priores cura 


Actutum enim quasi tanti opinione infortunii fratres 
cum cetera familia mistim manipulatimque sicut 
ad exsequias illius lapsi accurrentes, cum compe- 
rissent stare incolumem, duxerunt eum gaudentes 
in ecclesiam, fletus tristes in lztiti: lacrymas per- 
mutantes, campanas solito prolixo clangore graudi- 
sonas increpitantes pariter, simulque solembiter 
odas Domino auctori et B. Beriino ejusdem miraculi 
subveutori psallendo ferentes. Artifices quoque hac 
virtute nedum dicamus animati, quin etiam robo- 
ratiores et audaciores effecti, inchoatum opus expli- 
cuerunt constantes et lzeti. 

CaP. IV. De quodam cive Viridunensi naturaliter surdo 

et muto ad sepulcrum S. Bertini sanato. 


cum senioribus consuluerunt, quibus potissimum D — Succedente quoque tempore accidit ut quidam et 


occupationibus quivissent priorum negligentiarum 
redhibitionem reddere. Sicque communiter tracta- 
tum est, ut tecta ecclesiarum vetustate consumpta, 
ceterarumque officinarum perstillantia non solum 
resarcirent, verum sine intermissione vel alterius 
negotii interpositione pleniter renovarent. Quod 
sicut summa devotione inchoatum, ita nostro opere 
ocius quam putabatur, Deo effectum subminíistrante, 
pulchre strenuissimeque est perfectum. Ecclesia 
quoque requiei S. Bertini celerrime exstitit miro 
opere plumbo cooperta. Sed et turrile ipsius licet 
noviter esset superpositum, quia antiquo more erat 
factum, deposuerunt, et aliud mire magnitudinis 


(38) Id est summo campanili, vulgo le clocher. 


natione et nomine ignotus, nec mirum, quia gemino 
miserabiliter morbo fuerat constrictus, (auditu et- 
enim a primeve profusionis hora exstitit vacuus, 
et loquela privatus) veniret peregrinando ad mona- 
sterium prefati Patris. Qui cum ibi multum tem- 
poris perageret, utque pretulimus quia fari non 
potuit, pulsatibus taratarantium tabellarum stipem 
mendicaret, nulloque se alicubi diverteret, ejusque 
continue constantie jugitatem ecclesiarumque fre- 
quentiam Christicole loci detractantes, conferen- 
tesque non sine nutu Dei talem significantiam fleri, 
ceperunt eum humanius colligere et in xenodochio 
quotidiang receptionis pauperum delegato mansio- 








1113 


MIRACULA S. BERTINI. — LIB. il. 


1114 


nem illi designare. Ibi autem pene annum conversa- A affatus a primatioribus ut secum iret, appellaretur ; 


tus, post hebdomadz Dominice Resurrectionis com- 
pletionem, decimo die, id est quarta feria, monachis 
vesperlina debita in ecclesia persolventibus et ean- 
tore inchoante antiphonam ad crucem aalutandam, 
ita incipientem : Ite, nuntiate frairibus meis, puero- 
que subsequenter pronuntiante versum : Dicite in 
nalionibus, c:eteris etiam sueto more ipsum tractim 
ac submisse persequentibus, in ipsa quasi silentii 
hora cepit jam dictus surdus ac mutus blaterando 
imitari auditas psallentium voces. Fratres itaque 
ad tam insolitum horrendumque sonum pavefacti. 
substiterunt annuentes «cconomo pauperum ul 
inquireret causam. Qui cum solito ei annueret, nec 
proficeret, irascibilis ut erat, ccpit eum verbis 


nedum dicamus, ivit; verum etiam monita salubria 
adversus audire dissimulavit , pergens ad paucula 
pecora qui videbantur esse sui juris procuranda. 
Cui priusquam pervenisset ad pascuarum loca, ac- 
cessit angor animi cum timore intolerabili et nimia 
horripilatione : atque, ut ab ipso post didicimus, vi- 
debatur ei quasi totum perfusum se fuisse calore 
ferventis aquse : et veluti ignotis loquamur, quia 
situs ejusdem fundi ubi hoc provenit talis est, ut 
illic viantium obtutibus clarescat prospectus eccle- 
siarum Christi confessorum Audomari atque Bertini ; 
miser ille licet ob duritiam sui seu subsequens mi- 
raculum minime miserabilis, nisus eo quanquam 
sero se divertere, quatenus illorum precibus juva- 


increpare. At ille ipsa eadem verba, quia aliud loqui B retur, non potuit, sed pene exanimis ante in terram 


nescivit, blissando respondere tentabat. Tunc fratres 
protinus intelligentes ei a Domino meritis B. Bertini 
concessum esse auditum et fatum, hymnicanoris 
psallentiis cum signorum pulsatibus Deo grates ac 
sanatori ejus totis referebant viribus. Hujusque vir- 
tutis exbilarati tripudio, quia in primis auspiciis 
floridae juventutis erat, miserunt eum ad canonico- 
rum scholam, litterarum studiis quantulo posset 
imbuendum, continuoque ubi diurnalia capitula cura 
vespertinalibus psalmis didicit, comam sibi capitis 
deponere poposcit. At non longo post tedere copit, 
professusque est cordi sibi fore Romam petendi, 
acceptaque licentia, junxit se Saxonibus ultramarinis 
Romam petentibus. Cumque una cum illis pervenis- 
set ulira Lingonum civitatem, consociaverunt se eis 
Viridunenses negotiatores eamdem viam tendentes 
usque ad divaricationem vi: ducentis Hispaniam. 
Jbique tunc innotuit quod antea fuit ignotum, civem 
videlicet ipsum esse Viridunensem; quia ibi agnovit 
suos, licet diffüciliter ab eis posset ipse cognosci 
propter insperatam reformationem —ingenitorum 
morboruimn. Iter tamen coeptum strenue peragens, 


proruit, nequaquam ut passione scotomatica (verti- 
ginosa) ictus, sed pro anime illius (ut postea cla- 
ruit) salvatione, imo magis nominis Dei laude ip- 
siusque dispositione luminum  delectabilium visu 
privatus, ae bimatu vel eo amplius in hujus cecita- 
tis permansit amaricatu. Qui cum adhuc torporis 
teperet desidia, quasi funditus de su: sanitatis re- 
formatione difüdens, hortatu tandem suorum, bea- 
tissimi Patris Bertini perrexit visitare limina, affe- 
rens que obtinere potuit, maxime cerea munera 
quo si Deo et clementissimo jam dicto Patri pla- 
cuisset , ejus meritis recipere mereretur amissa 
captorum orbium lumina, spondens ac confirmans 
quidquid super eo divine pietati placeret, reliquum 
vite sus spatium ibi peragere velle. Quam ejus 
intimam cordis devotionem  constantissimamque 
confessionem inspiciens occultorum cognitor Deus, 
meritis et precibus clementissimi Patris reddidit il- 
lum visui et visum sibi, tanta scilicet perspicuitatis 
claritate, ut, quoniam a pueritia in domo cujusdam 
nobilissimi ejusdem regionis viri adulto tenus educa- 
tus et altus fuit, atque in genzcio ipsius nendi, cu- 


indeque rediens, sine divertendi ad propria deside-  sandi (id est, consuendi), texendi, omnique artiticio 
rio directum locum sauationis suz revisit, ac Deo et muliebris operis edoctus, quidquid in predicta post- 
reparatori suo gratias retulit. Nomen etiam in ba- modum ecclesia paliorum ornari habuit et emendari, 
ptismo sibi inditum quod prius nescivit quam a notis seu ecclesiasticarum vestium lavari, ipse sollicita 
didicit, tunc notificavit ; Ermenfridus enim vocaba- intentione procuraret, anhelanter aspirans et sup- 


tur : sicque suis benefactoribus valedicens, refertus — pliciter implorans, quo velut ipse elaborando desudat 


benedictionum copia latus remeavit ad propria. 
Cap. V. De quodam per biennium excecato, pristino 
lumini restituto. 

Sicul nonnulli sux negligentia tempore pericli- 
tantur, ila divine dispensationis saluberrima casti- 
gatione (ut in presenti eventu perspicue claret) 
multi salvantur. Quidam enim vir colonie ejusdem 


quique emendare necessaria et emundare lurida; 
sic divinz: miserationis clementia delinquentiarum 
suarum omnium dignetur ablui inquinamenta, quo 
mereatur ad Auctoris sus reformationis feliciter 
pervenire vocamina. 
Cap. VI. Quod Dani allera vice redierunt. 
Ea etiam tempestate qua pregravantibus ac pr«- 


Ecclesim, de oppido ei appendente nuncupato Gi- ponderantibus multimodis, non modo solius vulgaris 
miaco, Letfridus nomine, in Christianitatis devo- populi, imo omnium dignitatum et ordinum delin- 
tione (ut rei congruentia post declaravit) ceteris quentiis, non tantum Francie fines, sed eliam to- 
communicipalibus suis minus curiosus exstitit. ldeo- — tjus regni principalia quaque loca Armoricaque 
que et accidit ut, dum quam die Dominica cives provincia diutina (quod nunc enumerare longum est) 
illius more solito ad ecclesiam non minus intima  gacrilegg Danorum gentis oppressione crudeliter 
mentis devotione anhelarent, quam gressibus pedum  ]icet juste invaderentur ab illa classe, plurimaque 
properarent, et ipse ut solito mulcimine blandiloquii pro sui numerositate (veluti epitheticós loquamur) 


1115 


FOLCARDI MONACHI SITHIVENSIS 


1116 


magnus exercitus ab omnibus dicebatur : anno ad-A compuncti sej mutua confessione rebaptizaverunt, 


ventus sui in regnum duodecimo, ab omni plaga 
ubi diffusis erat adunatus in loco qui, ob concur- 
sum insignium inibi aquarum Confluentia vocatur, 
ascendit flumen dictum Iseram, pervenitque et equi- 
tatu et navigio subusque Noviomam (Noyon) civita- 
tem, faciens ibi munitionem circa villam ex australi 
plaga, natura munitam, scilicet aqua et silva, voca- 
tam Chyrisiacus [a]., Kyrisiacus), intendens si in 
brevi nequiret arcta et diutina obsidione civitatem, 
quia parva videbatur, capere posse. Sed cum he- 
mispherium nihil ibi prevalentes consummarent, et 
(nedum dicamus) aliquid proficerent, verum magis 
fame ac siti omnique penuria arctati pene deflcerent, 
consultum (ut eventum subsequens patefecit) ha- 
buerunt, ut. in regnum quondam Lotharii irent, 
tractantes per maritima transire, et castella ibi 
recens facta obtinere, incolasque omnes, nisi se de- 
derent, mortificare. Quo comperto pars juvenum qui 
sibi czteris agiliores audacioresque fleri videbantur, 
numero quingenti quinquaginta, selegerunt se insciis 
aliis abripientes clam noctu quasi solito in aliam 
partem pergendo, arreptoque itinere insubsistibili 
cursu directim tendebant ad munitiunculam paupere 
(proh dolor !) sumptu parvoque lícet strenuo incola- 
rum comitatu factam in pago Tarvanensi, in loco 
qui vocatur Sifhiw, cirea monasterium eximii pre- 
sulis Audomari, fuste, gleba et cespite sicut artifi- 
closissime , ita etiam firmissime constructam, ja- 
ctanter in via proludentes primo impetu eam in- 


ac humili perceptione mysterii corporis et sanguinis 
se munierunt, dantes invicem dextras pro libertate 
et loci tuitione se velle aut agiliter oppetere, aut 
strenue defendere, murumque protinus optimis (u: 
mos incolarum regionis est) armis preparati con- 
scendentes, una cum prius praeparatis bellicis instru- 
mentis munitissime arcem vestierunt. Tali eorum 
constantia paulo ante arrogantes inimici comperta, 
nec non et parle inclusorum audacter sibi obvios ire 
extra munitionem visa, Dco illos quammaxime ter- 
riicante, animositatis superbia mollita, jactantia 
pressa, audacia remissa ac liquefacta minime au- 
dentes aggredi coepta, diverterunt se ad pecora per 
agros pascentia capienda, ocius repedare cupientes 


Bvel cum tantilla preda; residui vero virorum no- 


sirorum hac invasione commoti, presertimque de 
Dei auxilio testatorumque proprium interventu fisi, 
repente eruperunt de munitione, irrumpentes post 
eos, equites quidem per compendia preanticipando 
illos in planitie montis unde ante descenderant, 
quia lentim pecora minabant, habentes comtemptui 
talia eos audere ; pedites autem post tergum inse- 
quentes, ponentes hostes in medio. Itaque compe- 
rientes cunctos se undique secus fugam molientes, 
desperabiliter ruperunt ad orientalem plagam per 
sinistrum cornu vallantium, tendentes ad quemdam 
quercuum lucum, putantes se ibi frustra aut defen- 
dere aut effugere posse. Nostri itaque eos occidendo 
insequentes (hora enim fuit diei nona, quando 


fringere velle, ac pro tenuitate seu paucitate inha- C exibant de castello) antequam pervesperasceret, 


bitantium facile capi posse. Auxiliante tamen illis 
Deo et patrociniis sanctorum, qui requietionis ibi 
elegerunt sibi locum, more solito intervenientibus, 
indignante Christo presumptuosa illorum jactan- 
tia versa est cominus in dignam vindictam, ad 
quam promulgandam calamum nunc vertimus no- 
strum. 

Cap. VII. In quo tempore venerunt, et quod nihil 

prevaluerunt. 

Nam post sanctum Paschalis resurrectionis diem 
transcursis quatuordecim diebus, die Dominico hora 
qua cardinalis misse conventus publice agebatur, 
apparuerunt protinus praefati invasores descendentes 
per clivum montis prominentis ville, qua Locus- 


omnem illam plurimam, ut ipsi jactabant, selecto- 
rum pugnatorum Dei bello consumpserant, licet 
non sine nostro damno, majore tamen suo. Facta 
est autem czdes hzc in loco nomine Windigamo 
[αἰ., Windingahamo]. Omnes enim ibi occisi sunt. 
preter quod quot de nostris mortui, tot sunt ex illis 
fuga elapsi, novem autem tantummodo ex omni illa 
plurima evaserant, et ex ipsis etiam a persequenti- 
bus eos in via mortui sunt quinque reperti, quatuor 
tantum protendentes, ut postmodum ab eis qui 
tunc interfuere exercitui didicimus, pervenerunt 
ad socios, temeritatis audaciam vituperantes, tan- 
quam presumptivae rei eventum elucubratim per- 
scrutantes. De exuviis quoque tres divisiones fecc- 


ecclesi: (39) vocatur, pro eo quod beatissimi mar- D runt, unam Ecclesiis concedentes, aliam oratoribus 


tyres Fuscianus et Victoricus in fronticipio Christia- 
nitatis incolarum terre primariam feruntur ibi con- 
struxisse ecclesiam, respiciens contra monasterium 
ex parte occidentali. Quod cernentes excubism, au- 
tumantesque quod plurima totius subsequeretur, 
veluti prius essendi fama percrebuit, exercitus, pro- 
tinus populo in ecclesia consistenti notificaverunt. 
Illi vero non adeo tali nuntio consternati, imo magis 
animequiores facti, Deo et patrociniis sanctorum 
causam sui commendaverunt, et compunctive [f., 

(39) Iperius cap. 20, parte iu : Sanctus campus 


ariter Helechvelt, ssnc vero corrupto nomine 
Hellefaut nominatur. Hoc factum refert ad annum 


et pauperibus dantes, tertiam «qua lance nobilio- 
res cum inferioribus compartientes. Et merito. 
Scrutemur enim humanitus verbi gratia quibus 
magis addicenda sit hujusmodi victoria, oratoribus 
an bellatoribus, etc. 

CAP. VIII. Quod S. Audomarus cuidam monacho 

apparuit. 

Przterea, fratres dilecti et commilitones Christi, 
quibus cordium votis vel laudem psallentiis idonei 
esse poterimus agendis Deo gratiis pro inopinata 


891. Distat hic vicus duobus milliaribus ab Audo- 
maropoli. 


1117 


MIRACULA S. BERTINI. — LIB. II. 


1118 


ereptione tanti discriminis, quave temeritate possu- À risne, frater, sopore, an vigilas? Qui cum ei pro 


mus dicere quod istiusmodi ausus esset coeptus, 
nisi magno zelo misericordis Dei fuisset instinctus ἢ 
horribilis enim fuit dictu, horribilior et coptu ; 
quia pene nobilitas terre illius ex multo jam tem- 
pore ob amorem vel dominatum sibi dominorum 
charorum  abscesserat nativitatis paria relicta, 
preter paucos qui ita hzreditarils prediti erant 
patrimoniis, ut non esset eis necesse subdi nisi 
sanctionibus publicis. Horum pars cum nobilissimis 
ac religiosis iilius loci monachis simulque Deo de- 
votissimis ac strenuissimis canonicis, quos nun- 
quam persecutionis ulla tribulatio exterrere prz- 
valuit, locum propositi sui derelinquendi sustenta- 
bant, pariterque confortabant reliquiarum remissos 


tam insolita visitatione persons tremens nec in to- 
tum se dormire respondisset, nec pro iusita genera- 
liter angustia (quia timor somnolentiam solet inge- 
rere) posse se contineri, quo nimio labore fessa et 
anxietate laxa non refocillaret membra, exerto bra- 
chio manum quasi versus illum porrigens subintulit : 
Vigilandum potius vobis est et animo et corpore, 
monitisque meis salubrius summopere insudandum, 
quam segni pigritia tricandum. Unde surge, et reli- 
quiis populi ex asse devoti salvationis suz tenore 
obnixe contestare quatenus, juxta quod sibi videtur 
prevalere posse, non cessent arcem die nocteque 
firmare. Qui cum partim gaudio refertus, partim 
visionis terrore pavefactus, post consultum tamen 


fere animos et invalidam. plebeam manum. HocB super eo prius idonearum personarum populo con- 


prasertim in tutissimz spei anchoram prasumpti- 
bilisque in Dominum flducise ; (ac quia pro vita res 
erat) necessari? audacis indubitanter assumentes 
quod anteactis temporibus, Folconis videlicet ge- 
nerosissimi ejusdem loci tunc abbalis, post vero 
sancte matris Romana (40) Ecclesi& reverendissimi 
archiepiscopi, incolis terre adhuc omní abundantia 
refertis et absque sui diminutione integerrime vigen- 
tibus, ambitus castelli cum consensu populi et pro- 
cerum condictatus, mensuratus, ac per potestates 
et ministeria ad perficiendum distributus, receptus 
ex immodica par£e jam ceptus, sed proh dolor ! tam 
prepedientibus peccatis inconsummatus, quam pro 
gyri amplitudine excusatione nefaria atque infelici 


fuit impeditus οἱ intermissus. Processu autem tem- C 


poris, videlicet anno gratie octingentesimo nonage- 


vocato, prefatam visionem Patris monentis, affe- 
ctuose hortantis, studiose jubentis strenue intimas- 
set, compunctivo corde lztantes, lacrymis gaudiosis 
flentes, omnes unanimiter colo pansis utrinque votis 
succlamare coeperunt dicentes : Gratias omnipotenti 
Deo referimus, qui nos salutari visitatione Patris 
nostri providendo, monendo, consolandoque reficere 
et confortari dignatus est. Monita salubria viribus 
quibus possent studiosissime adimplere velle pro- 
mittentes, quamque promissionem  instantissimo 
protinus inchoaverunt coptu, ac quam pervicacis- 
simo quibant, perücere satagebant effectu, digneque 
non modo de jam dicto, sed et, quod majus multo 
ac periculosius fuit, subsequenti discrimine tam 
clementis Dei provisione adjuti piique Patris hortatu 
animati, imo de experta Patrum intestatorum solita 


simo primo, cum tota jam terra incensa et depopu- οἱ provida defensione salvati, merito exhinc profu- 
lata et plurima hominum fere consumpta fame atte- sius Dominum et proprios protectores inibi devotis- 
Duata, dispersioneque fugas propulsata exstitisset, sime jugiter collaudant et lzti. 


respectu tandem clementis superque paucas reliquias CAp. IX. Quod sequenti die Dominico venerit reliquus 


miserantis Dei, ostendens quod non in multitudine 
populi salus ejus consistit, sed potius in misericor- 
diis et miserationibus suis, propalans etiam quod 
competentibus necestuosorum (indigentium) vicissi- 


exercitus paganorum ampliori multitudine, sed. me- 
ritis S. Bertini nihil prevaluerunt. 


Nec etiam longa post predictam hostium cedem 
intercurrente mora, neque enim patitur ille antiquus 


tudinibus dignatus precibus electorum suorum pro Leviathan inexplebiliter esuriens ac sitiens humano 
sibi votivis supplicatibus praebere effectum ; voluit generi moliri insidias, habere membra sua moras in 
B. Audomarum exorabilissimum antistitem cuidam persecutione ac lzsione piorum. Siquidem invidiz suc- 
monacho cenobii S. Bertini, edituo scilicet ecclesie — census livore quoniam nostros recenti beneflcio » 
prefati presulis, memorabilis person: viro nomine 80 summa devotione doluit fervere. Nec mirum quia 
Herrico apparere in visione. Qui, ut ipse postmodum P eo tempore maxime tanto assidit infestior, quanto 
delectabiliter multis audientibus referre solebat, quosque in proposito voluntatis Dei persenserit fleri 
procere erat stature, venerande canitiei, habens in fortiores. Ideoque occumbentium cognatos vel socios 
fronte stigmata nitorem pulcherrime calvitiei diva- contribulesque ac complures totis su: crudelitatis 
ricantia, facie venustus et gracili, naso mediocriter viribus furendo excandescere, compulit in iram 
longo et parum adunco, manibus cum digitis longis- Sevissimamque suorum (si Deus permisisset) vindi- 
simis pulcherrima macroris tenuitate translucenti- ctam. Pondus enim hostium totius regni adunari 
bus, infula episcopali vestitus, quem sibi protesta- suggessit in brevi arctissimas in angustias unius 
batur dulci famine subinferre ita appellando : Grava- fundi. Nam peracta post praefatam stragem revolu- 


(40) Forte Remanz, id est Remensis Ecclesiz, cui 85. Fulco, hujus loci abbas decimus octavus, canonicus 
post Hincmarum Fulco praefuit ab anno 882 ad 900. ecclesie S. Audomari, post Hildwinum est hic abbas 
Notandus hic locus, quo discimus Fulcouem Sithi- swbrogatus, anno scilicet 877 mortuo post annos octo 
vensis monasterii abbatem fuisse : cujus rei nulla regiminis Rodulfo, iterum abbas electus anno 893. ΄ 
mentio apud Frodoardum. Audi Iperium cap. 18 : 


119 


FOLCARDI MONACHI SITHIVENSIS 


1120 


tione, ni fallor, proximi Dominici diei hora secunda, À bus, eque ignem ut idipsum eis facerent inferentibus, 


nebula pro natura loci manicanter (mane) nata 
adhuc aerem maculante, apparuerunt pedites ine- 
stimabilis plurime (41) eodem clivo quo et anterio- 
res descendere, cursuque concito castellum tenden- 
tes minime introierunt, subsequendos ante januam 
exterioris introitus presstolantes. Equites vero quasi 
arena innumera multitudinis diverterunt ad locum 
quemdam certaminis, nil secus quam sicuti pro- 
spectu nova visionis dolore suorum occisorum re- 
crudescente, more elephantum qui sanguinis visione 
excitantur in iram ad praeliandum ; ita isti exacue- 
runt ad suorum severius et crudelius sanguinem 
vindicandum. Et cum aliquandiu dolendo ibi deli- 
berarent, nilque aliud proficerent, nisi quod tabida 


excandescente stramine plerique eorum  ustulati 
sunt, vix subrepti mortis discrímine. Deo autem 
propitio, nulli ex nostris vitam prolixo scammatis 
(couflictus) spatio magnopere periclitabantur, nisi 
tantum unus frater (44) monastici ordinis ictu sagit- 
te inter duo tabulata propugnaculi ubi stabat, per- 
cussus est sub inguina : qui et ipse convaluit. Ve- 
rumtamen ad vindictam minus armis excitati, ac- 
ideo minus cauti plagiatique sui famuli, alium zeque 
ejusdem ordinis fratrem permisit retribuere hostibus 
dignam repensionem. 


CAP. X. De monacho qui tyrannum sagittando 


occidit. 
Fuit namque tyrannus quidam partis contrario- 


et putrida corpora conspicerent, facto prepetiBrum cxteris omnibus, ut videbatur, asperior et ro- 


cursu tanquam primo impetu munitiunculam cap- 
turi pervenerunt ad socios, unaque rabido cum 
fremitu irrumpentes, peditibus decretám est dira 
impugnatione castellanos incendere. Equites qui- 
dem Deo tribuente properabant ad locum naturali- 
ter munitum,- scilicet S. Bertini piissimi suorum 
protectoris ac promptissimi maximis in necessitati- 
bus liberatoris monasticum (42) monasterium. Ta- 
lia quoque nec sine Dei dispensatione exstitisse cre- 
dimus, sicuti protinus perspicue experti sumus nutu, 
ut ubi major flenda erat communis victoria et per- 
ficienda, ccelitus auxilii divini copia, numerosior 
ibi congregaretur hostium plurima, Venientes au- 
tem statim eodem momento, remiserunt equos per 
pabulatores in pascua ad villarum loca, talique 
studio acceleraverunt mansiones dificare, veluti 
post munitiuneule infractionem pro firmitate loci 
gromnarumque (43) opportunitate longo tempore 
inibi velint consistere. Interim pedites ex tempore 
introitus totam diem cum agilioribus equitibus ad 
castelli munitionem pugnare non cessantes, diver- 
sis et insolitis artificiorum generibus per vices suc- 
cessionum globatim et cuneatim contrarios laces- 
sendo respirare vel ad modicum non patiebantur. 
Siquidem 4gnita ustensilia et frusta candentis ferri 
more grandinis fundibilis in eos jacientes, sagitta- 
rum quoque imbres in eos pluere non intermitten- 
(65, multaque alia qux enumerare et fastidit et 
difficile fit, offendicula molientes ; ad postremum fos- 
sas circa munitionem mire et altitudinis et ampli- 
tudinis factas munientes, ceu vimineis parietibus 
stramine et omnigeno siccamine compleverunt, 
conantes incendio profligare, quibus aliorum artifi- 
ciis argumentorum non potuerint prevalere. Sed 
aliquantisper eis se subtrahentibus, nostri in eosdem 
straminum aggeres lignorumque strues, Deo donante, 
prosperoque eis venti turbine flante ignem caute 
immittentes, illisque nescientibus minusque speranti- 


(41) Eadem voce nofi semel usus est auctor, infra 
capp. 10 et 1] ; supra item non semel. 

(42) Nota vocabulum; non erant tum temporis 
inonasteria monachorum et canonicorum. 

(43) Gromnz seu gronns, loca palustria et her- 


bustior, ac in arte pugnandi argumentosis factioni- 
bus astutior, qui nec ad punctum cessavit fortiter 
pugnare, aliosque quasi sine mora menia capturos 
instigare. Ex nostra quoque parte, quanquam pro 
crebra hostium ingestione tenacius instarent defen- 
sioni quam objectioni, artibus tamen viribusque qui- 
bus poterant et habile fuit, strenue atque agiliter 
resistebant, omues intentissime omnimodis certan- 
tes, si quo modo infestissimum illum quivissent 
impedire inimicum. Sed non fuit ulli eorum tribu- 
tum, pro eo quod voluit illos Deus intelligere, et in 
confinio vitz: mortisque constitulis significare, ex 
qua parte imminentis levamen periculi deliberaret eis 
clementer transmittere. Ac ideo decrevit, ut preetu- 
limus, monastici habitus juvenem arcum arripere, 
quanquam illicitum vel inhabile sit huic ordini arma 
tractare ; intendensque illum diligenti consideratione 
jactante prosiliendum, de propriis viribus lieet dubius, 
sed Dei tamen auxilio minime ambiguus, inserta arcui 
sagitta implorans Dei auxilium tensa chorda traxit 
fortiter, ac divine impulsionis datione infixit fronti 
jau dicti tyrauni viriliter. Hoc autem mortuo, cessa- 
verunt alii ab impugnationis tumultu, mittentes 
protinus qui eventum rei senioribus eorum nuntia- 
rent, morando in atrio jam dicti monasterii, curia- 
libus tamen in ecclesia beatissimi Petri in concilio 
residentibus : quod factum cum a referentibus illis 
conquereretur, eosque hoc aliquantisper, nontamen 
magnopere gravaret, lentiusque ac securius quid 
illo vesperi agendum esset deliberarent, in tali in- 
terstitio cucurrit aliquis ex eis, et deposuit crucem 
retro altare B. Bertini stantem ; reversusque ad 
Socios, irreverens coram eis ccpit eam defabricari 
stylo ferreo, qui sol vocatur, unde solet excuti 
ignis silice. Nuntii autem prefati tantze morositatis 
spatio in iram accensi, procacibus conviciis aggressi 
sunt eos increpare durius dicentes : Calumniosa 
multum res fuit et indigna quam agitis. Non enim 


bosa; in alio ms. legitur grumarum. . i. 

(44) Et fratres eiiam tum dicebantur "clerici et 
canonici ; unde hic frater monastici ordinis, discrimi- 
nis ergo. 


1121 MIRACULA S. BERTINI. — LIB. 1]. . 1193 
de vindicta occisorum nostrorum indignamini, necA fugam quam hortante ad pugnam. Quod audiens 


de nobis certantibus partimque pro nobis deflcien- 
tibus succensemini, nec super castelli captione, 
qua nihil tardaret, solum si libuisset , illos 
impetere studetis: insuper quoque nec de preda 
inhabita advertitis, quoniam si hi tantum habuerunt 
spatium noctis, omnia sua aut infodient, aut in puteis, 
seu abditis quibusque locis abscondent; quia timent se 
pro certo in deditionem vel in mortem ire. Atque illi 
in iram versi furibunte exarserunt, continuo de ses- 
sionum locis exsilientes, suisque diis vota solventes, 
scilicet si munitionem illo vesperi capere potuissent, 
nemini masculi sexus usque in mane parcere. Cujus 
fastuosz jactanctie superbissima verba horrendzque 
temeritatis minacia prolata, nulli fas est fieri am- 


omnis plurima [i., turma], ubicunque fuerant sive 
circa castellum seu in tabernaculis vel in paucis 
constituti, noto plangore fugx  pavefacti, magisque 
divina virtute conterriti, nec dominos, nec socios, 
nec notos repetentes, precipiti fuga ubicumque vi- 
sum fuerit quo ocius aut fugere, aut abscondere po- 
tuissent tendebant. Principes autem praefati cum eis 
quos secum habere poterant se adunantes, et re- 
gione munitionis per portam introitus sui exire ve- 
lociter anhelantes, nedum dicamus quod illo pro- 
pinquassent, nec vultum illuc divertere vel quamvis 
tum vesperasceret, illa nocte infra sex milliaria 
restare audebant, sed directim tendebant adusque 
arcem quondam opinatissimam Menapum, Domino 


biguum interventu B. Petri apostoli precibusque Billos Christo sicut suos misericorditer liberando, ita 


exaudibilis Christi confessoris Bertini, in quorum 
quasi in eorum contumeliam ecclesiis hec fuerunt 
facta et dicta, ad aures pietatis Dei super his indigne 
ferentis fuisse suppliciter prolata. Actutum etenim 
jam fatus violator salutiferi signi, ut credimus, ad 
impeditionem tam crudelis edicti, percussus proti- 
nus est plaga insanabili. Nam os eis subito contra- 
ctum est cum aure adusque occipitium, oculique 
subversione retorti, et spumans et tremens voluta- 
batur per terram. Quod cernentes paulo aute arro- 
ganter sevientes coeperunt angustiari, pallere, tre- 
mere, percussosque commanipulares dilectos prius 
tunc velut abominabiles exsecrati, solum sibi asylum 
perfugii reputantes, si viam prius ventam repetere 


alienos ἃ se dignis calamitatum cruciatibus percu- 
tiendo, divinitusque terrendo, longe perditione te- 
nusque propulsando. Relatione enim eorum flde- 
lium qui prelio interfuerunt didicimus quod per- 
venientes ad locum quo tendebant, in uno proelii 
congressu duodecim nobilium pugnatorum de illis 
profligati sunt, Deo illis dignanter in numerum 
occisionum et sacrilegiorum meritam pensionem 
recompensante. 
Cap. XI. Qualiter labarum (verillum) paganorum po- 
situm fuit nitidissimum, et invenlum teterrimum. 
Antelatis etiam dignum colitus transmissum et 
eodem in tempore visum. Post exterius atrium porte 
conobialis monasterii non longe retroactis tempo- 


concederetur. Tali itaque Dei vindicta alii icti, alii C ribus a religioso quodam ejusdem loci monacho 


territi, prapropere  arripuerunt propria vexilla 
parietibus ecclesiarum innixa, quae inibi missa 
byssino splendore candentia recipientes, mirati 
sunt piceo colore nigrantia; sicque rapido cursu 
per medias praecipites vacillando proruperunt eccle- 
sias, non vino ebrii, sed indignatione Dei et offensis 
sanctorum consternati: tardumque eis videbatur 
monasterii portas attingere, ita ut potius lztarentur 
tunc de exitu, quam paulo ante super diu desiderato 
introitu. Egressi vero et aliquantisper pene elapso 
spiritu resumpto, residuorum recordati sunt debi- 
lium. Nec tamen ullus eorum ausus est pro eis re- 
verti, sed vocantes ad se quemdam strenuum juve- 
nem quoudam captivitatum de colonia S. Wlmari, 


nemus quoddam frugiferum pulcherrime plantatum 
fuit: cujus in medio quasi collis tumbalis exstitit , 
habens in summitate sui pirum, cujus pira nimis 
grossitudinis dulcissimique saporis erant; refere- 
baturque a senioribus ex plantariis fuisse beatissimi 
Patris Bertini. Quamobrem Patrum sancivit in- 
dustria, fratres omni anno solemniter vestitos se- 
cunda feria Pasche cum reliquiis et psaltentiis (sicut 
mos est totam illam hebdomadam per diversas offi- 
ciuas facere), idem pomarium visitare, et in ipso 
monticulo completa oratione ad publica solemnia 
reverli. Quod nemus quia inter duo monasteria 
erat, ne forte latibulo inimicis esset, Christiani 
extirpare decreverunt. Venientes itaque, ut pre- 


qui ab initio huic facto intererat, preceperunt eiDtulimus, pagani, in antefati collis cacumine prin- 


ut quantocius tentaret redire, ac si vivi fuissent 
eos adduceret. Qui reversus injuncta perficere, re- 
perit ut ante errando huc illucque eos palpitantes , 
ac contractum ut prius jacentem fere examimem , 
qui et inibi, quia egredi nequivit, remansit, pluri- 
misque diebus miserabiliter tabescens eleemosynis 
bonorum hominum vixit, latratibusque quibus va- 
luit miracula Dei illic effecta testificatus fuit. Pra- 
fatus vero juvenis data uni ex caecis manu, sicque 
unus post unum sibi horente$, protracti sunt ad 
czteros: qui etiam interim horrore mortis trepidi 
clangore frequenti increpare citabant, stridentibus- 
que tubis sonitu magis signiflcante, imo compellente 


cipale vexillum, quod labarum vocari fertur, alto 
siipiti pro terrore inflxerunt, quo eminus prospi- 
cientibus terrorem incuteret. Sed et regione eodem 
in loco misericors Dominus evidentissime declarare 
voluit quod ipse de ccelo respicit super filios homi- 
num, ul videat si est. intelligens aut requirens Deum 
(Psal. xur, 2). Nam labarum prefatum quod niti- 
dissimum fuerat ibi positum, abreptum inde, teter- 
rimum evulsum est: ac in tempore incoptionis 
mirabilium prefatorum, nebulosa caligo totum jam 
dictum texit nemoris locum, ita ut nec montani ab 
junioribus, nec inferiores a superioribus videri 
possent. Columna quoque nubea in medio caliginis 





1123 


FOLCALDI MONACHI SITHIVENSIS 


1124 


cclitus pendula super ipsum collem videbatur , À quem medici variolam (49) vocant, morti videretur 


simulaus speciei su: colore pluvialis iridis varieta- 
tem, cozquans sua etiam amplitudine suppositi 
collis latitudinem: nec antea se fidelium intente 
eam considerantibus subduxit obtutibus , quam 
omnis illa hostium plurima [i., turma) funditus 
discessit:  evidentissime — visibiliter omnipotente 
monstrapte, imo provocante misericorditer nos Deo, 
ut illuc jugiter omni mentis intentione totaque cordis 
devotione debeamus oculos tam exteriores quam 
interiores in omnibus necessitatibus figere, quo nos 
pretiosissimi Filii sui sanguinis redemptione di- 
gnatus est invitare, qui cum eo vivit, gloriatur et 
regnat Deus, in unitate Spiritus sancti, per immor- 
talia szecula seculorum, Amen. 
(45) Ca». XII. De ingressu feminarum. 

Cum venerandus Pater noster Bertinus postquàm 
a diabolo in specie mulieris tentatus esset, et a 
S. Martino visitatus et liberatus, considerans om- 
nino monachis non expedire sexu femineo quovis 
modo communicari, sub anathemate ingressum 
feminarum de aditis ejusdem cenobii penitus exclu- 
sit. Quod ab ipsius B. Bertini tempore bene ab 
omnibus observatum est, usque ad illud tempus in 
quo Adala nobilissima conjux Arnulfi comitis et 
abbatis (46) istius loci cum sepissime magnis infit- 
mitatibus esset aggravata, desiderare cepit ut in 
hoc monasterio ei licentiam monachi darent intrare, 
ut coram altari sancti Bertini pro salute depreca- 
tura liceret se prosternere. Hujus igitur rei causa 


esse proximus, ulnis propriis sustollens ante S. Ber- 
tini altare deportavit, monachumque effecturum si 
ejus pia juvaretur intercessione, spopondit. Quem 
mox saluti restitutum ac Omnipotenti famulum et 


S. Bertino obtulit monachum perpetualiter perman- 


surum (50). 

CAP. XIV. Qualiter hic locus meritis sanctorum Vin- 
centii, Audomari εἰ Beriini ereptus. est αὖ incendii 
discrimine. 

Veridicorum virorum qui interfuerunt , sedula 
compertum est relatione, quomodo tempore viri 
venerabilis domni Odberti abbatis, locus Sithiensis 
cenobii meritis S. Vincentii Christi martyris et 
sanctorum confessorum Audomari atque Bertini 


Bdudum divinitus ereptus sit ab incendii discrimine. 


Quod quia videtur adeo audientium utilitati con- 
gruere, licet tandiu celatum sit scriptorum negli- 
gentia incuriz, tamen dignum ducitur officio styli 
commendari memorie. Nulla istic antiquitus de 
prefato Christi martyre custoditio agebatur solem- 
nitatis, nisi tribus lectionibus totidemque responso- 
riis : at ubi propria ipsius a quibusdam fratribus 
huc allata devenere responsoria, extemplo a fratribus 
eorum suavis mulcedinis percepta harmonia, uti 
sunt admodum delectabilia, his fratrum juventus 
plurimum est delectata, atque future ex tunc ob- 
servandae celebritati adplene instructa. Exin de- 
positio supradicti sancti singulis annis preter soli- 
tum duodecim lectionibus decentius coli ceeperat , 


advocatis venerabilibus episcopis Wicfrido (47) ac fratrum devotio magis magisque erga sanctum 


Tarvennensis Ecclesi: episcopo οἱ Folberto Came- 
racensis, denudavit eis desiderium suum; accepta 
etiam a monachis licentia anno Nativitatis Domini 
nongentesimo trigesimo octavo, annoque quinto 
Ludovici regis, feria secunda Paschae introduxe- 
runt eam prefati episcopi iu eodem monasterio, non 
sine tremore maximo; quoniam hoc illa prima 
facere presumpserat, quod antea reginarum nulla 
concupiscere vel audebat. Sicque introducta, et 
ante altare B. Bertini prostraia, devote oratione 
fusa plenam corporis sospitatem recepit. Intrando 
autem plurima huic loco ornamenta (48) contulit, 
et quandiu vixit, nunquam donare cessavit. 

CaP. XIII. De illo qui S. Bertino filium suum morti 

| 5prozimum obtulit. 

Eodem tempore Rodulfus ipsius castelli pretor 
urbanus, filium suum nomine Walterum cum morbo 


(45) Qus sequuntur, alterius videntur esse aucto- 


3. 

(46) Is Sithivensis monasterii collapsam discipli- 
nam reformari curavit anno 944, per S. Gerar- 
dum, ex Iperio capp. 23 et 24. 

(47) Frodoardus in Chronico ad annum 935: 
Artaldus archiepiscopus Wicfredum quemdam Mona- 
chum xn Sithivensem teste lperio cap. 22, 
parte τῇ Tarwanensi ordinat Ecclesie pr , quo 
ex auctore discimus Wicfredum Morinensem episco- 

um synodo Trevirensi interfuisse anno 948. Lege 
perium cap. 23, parte m. 

(48) In his cortinam mire magnitudinis operisque 


Dei quotidie crescebat. Quod cum aliquorum auno- 
rum fleret revolutione, nec fratres desisterent ab 
hujusmodi sancta devotione, contigit uno anno 
paulo post transacta decenter ejusdem celebri de- 
positione, scilicet in ipsa S. Gregorii festivitate 
qua constat quadragesimali tempore, magnam de- 
mum unius advocatorum claustro àtque monasterio. 
contiguam ex immortuo cerei fungo succensam ar- 
dere. Qu: ut erat valida, horribiles flammas evo- 
mens, claustrumque illa parte qua steterat, fumo 
igneque velans, omnibus monasterii offcinis exci- 
dium minabatur, fratresque jam de tanti loci de- 
sperati liberatione solum ad extrahendos ecclesie 
thesauros et quaque suppellectilia occupabantur : 
cum propitía Dei providentia tres columbs instar 
nivis candide, coelitus (ut credo, utque post res 
edocuit) elapse, campanarium palam multis videntur 
precipui qu& adhuc durat, inquit Tperius cap. 98. 

(S j Vulgo /a petite vérole. Boam appellant medici. 

90) Hic supplendum id quod dicit Iperius in 
Chron. cap. 27, parte n: Abbas Ragenoidus jussu 
comitis Arnulfi, cognomento Vetuli, reliquias SS. 
Audomari ei. Bertini trans Rhenum ultra Neomagum, 
ubi tunc imperator residebat, detulit, ut terras. suas 
sibi vindicarent. In qua deportatione miraculum ac- 
cidit ἐπ Tiale porlu, de custode ecclesie illius dictos 


sanctos blasphemanie , et eis ingressum ecclesie 


prohibente, ibi a Deo percusso et mortuo. Aliam dela- 


tionem anno 1087 factam in villam Ostreselam lege 
apud eumdem cap. 39, parte n. 


1125 MIRACULA S. BERTINI. — LIB. il. 1126 
ter circumvolitare, et nunc hie, nunc illic super Á aliquando districtius feriantur correctione, meaque 


pinnacula sessiones alternare. Quod nonnulli cer- 
nentes, a Domino talia efficl existimabant, talibus- 
que indiciis locum istum a tanto incendii discrimine 
servatum iri orantes exoptabant. Cumque adeo 
ingens esset, uti principis [f., principi, id est prin- 
cipali; aut principis S. Petri] adeo claustro immi- 
neret, ut vix aliquod intervallum interfuisset, tan- 
tumque incendii ex hac grassaretur ut longe hinc 
distantia domata exinde invaderentur, magna etiam 
pars ipsius castelli consumeretur, Deo gratias non 
solum emnis hic locus a tanto periculi dispendio 
ereplus, verum etiam ejusdem ereptionis manife- 
stiori revelatione non multo post  glorificatus 
est. Adhuc autem duraverat illud avitum S. Pe- 


ex parte magnas gratiarum actiones cunctis ne ne- 
gligas reddere, quod tantum devotionis affectum 
circa me gerere, quodque mei natalis observationem 
tam decenter tamque humiliter instituerunt colere. 
His dictis somniator evigilavit, et is qui videbatur, 
disparuit. Cujus revelationis nectare frater ille 
mellificatus animum, imbre perfundebatur lacry- 
marum. Mane autem facto cum in utroque nutaret, 
scilicet utrum reticeret, an palam faceret, quemdam 
priorum nomine Grimwaldum accersitum consuluit 
super hoc, quid facto opus esset. Illo autem hortante 
ac suggerente sancti ipsius jussionibus parendum 
esse, nec occultari debere, una utrique Patri vadunt 
indicare, deinde ejusdem Patris jussu omni congrega- 


tri monasterium a S. Bertino patrono nostro (ut tionis phalangul:. Testabantur vero fratris ipsius la- 


dicebatur) constructum, ad quod crypta quedam 
permodica ab oratorio S. Martini praebebat acces- 
sum. Quod quidam [fratrum Rambertus nomine, 
hujus loci monachus, ob amorem S. Petri aposto- 
lorum principis sanclique Bertini ejusdem structo- 
ris recolens, singulis noctibus, peractis matutinorum 
excubiis frequentare ac ibidem psalmodiis et sanctis 
meditationibus pernoctare solebat. Hic cum in eo- 
dem quadragesimali tempore paululum post prefatam 
illius combustionis comminationem quadam nocte 
peractis matutinis talibus operam daret, et quoniam 
matutini solito citius ipsa nocte sonuerant, vigiliis 
fatigatus sessum peteret, atque, sicut est infirmi- 
tatis humanae, ibidem somno gravatus paululum 


cryma, quarum ubertim in referendo manabat inunda- 
tione, omnia quz dicebantur vera fuisse. Cumque inter 
plorandum et hec inter dicendum audissent fratres 
gratias sibi referri ex parte tanti martyris, actutum 
cuncti prorupti in lacrymis terras petiere osculis, 
ac plurimum conjubilantes super his benignissimum 
Dominum laudaverunt εἰ benedizerunt in canticis la- 
biorum el citharis (Eccli. xxxix, 20), qui sic placatur, 
et fertur in iniquitatibus nostris sanctorum suorum 
intercessionibus ac meritis. Qua de re predictus 
abbas cum sibi subjectis omnimodis excogitans quo 
pacto precipuum militem Christi dignius valerent 
extollere ac venerari, quatenus tantum pro se in- 
tercessorem coram divina majestate jugiter possent 


dormitare copisset, visum est ei videre quemdam C promereri ; peracto quod nunc superest oratorio B. 


magnificum virum dalmatica leviticisque cultibus 
candidatum sibi astitisse, seque an dormirel ro- 
gasse. Cum vero pre timore nihil, ut sibi videbatur, 


.ad hac possent responjlere : Noli, inquit is qui vi- 


Petri apostoli, aram ipsius martyris in eodem jussit 
constitui, et ex tunc omni anno ejus natalem in albis 
cum omni devotione decentissime custodiri. Nos au- 
tem, fratres charissimi, jam districtiorem pralocute 


debatur, metuere. Adjecitque : Sed nosti quis sim  comminationis correctionem experti, utpote qui no- 
ego? Ad hzc ille : Ignoro, domine. Tunc ille: Ego stro tempore omnem locum nostrum traditum de. 
sum, ait, frater Vincentius, et gratias refero vobis  solationi oculis nostris, peccatis nostris hoc prome- 
pro observatione mez celebritatis atque proba de- rentibus, perspeximus igne devorari, tandem tempus 
votione quam circa me geritis. Nunquid etiam vos visitationis nostra in hoc nos oportet cognoscere, el 
latet quid ille tres columbzx super nivem candide quidquid in nobis Domino nostro perspeximus displi- 
qua istic in immensum furente Vulcano apparue- cere, a sanctuario suo, hoc est a cordibus nostris 
runt? Cui ille : Latet nos, sancte Dei; auspicato festinemus auferre, atque gentes vitiorum qu: in 
nostre protectioni a Domino 1alia arbitrabamur haereditatem suam venere, ne ponant Jerusalem in 


propalari. Et ille : Rite, inquit, arbitrabamini. Ego 


enim eram cum sanctis Audomaro atque Bertino,D 


qui huc vobis venimus presidio. Nam, quorundam 
culpis exigentibus, omnis locus iste in deditionem 
flamma a.Domino fuerat traditus, verum causa mez 
memorie que hic in tam longinquis oris a vobis 
agitur, et quia tam devote festivitas mex depositionis 
observatur, ego cum sanctis quorum hic emerita 
corpora venerantur, coram majestate Domini pro 
vobis opportunus interventor adíui, et a benignis- 
simo Jesu ereptione hujus impetrata cenobii, nec 
mora huc adventavimus vestre conservationi. Qus 
omnia abbati Odberto, cuncteque congregationis 
fratribus detege, et ut ex his miserantis Domini 
objurgationibus emendatiores flat commone, ne 


gomorum custodiam (Psal. txxviu, 1), eminus a nobis 
studeamus propellere. Illius quoque Dominice super 
Jerusalem facte comminationis memores simus, 
quod non relinqueretur in ea lapis super lapidem 
(Malth. xxiv, 2), qui non esset destruendus, eo quod 
non cognoverunt suz visitationis tempus (Luc. xxix, 
44) : atque post tantam incendii desolationem jam 
Dei gratia monasterio nostro ac omnibus rezdifi- 
catis et restauratis in melius, hoc speculo castiga- 
liores atque emendatiores effici omni conamine pro- 
curemus, atque innumerabilium vitiorum exercitus, 
qui Jerusalem sanctam Domini, scilicet nos, oppu- 
gnare non cessant, diebus ac noctibus repurgantes 
Christo nobis presule effugemus, ac sacraria sua 
Domino nostro sanctarum virtutum decoremus orna- 


1127 


FOLCALDI MONACHI SITHIVENSIS 


1128 


tibus, quatenus ejus ad nos adventum quandoque A dulo diuque se totum commisit, suique misereri 


promereri possimus. Sanctos etiam et electos Dei 
ad nostrum jugiter invocemus auxilium, quos ita 
promptos per hanc revelationem novimus nobis ad 
succurrendum, ac eorum exempla sequentes cruci- 
figamus nos mortificatione vitiorum et concupiscen- 
tiarum, quatenus nos Dominus noster possideat filios 
mortificatorum, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto 
vivit et regnat per omnia szcula'seculorum. Amen. 
(51) Car. XV. Miraculum in villa de Caumont. 

Sancti Patris nostri Bertini hzreditatis pars No- 
vioms urbi habetur contigua. Nam ibidem villa de 
Caumont adjacet, qua tota juri ejusdem Patris de- 
betur : tradita enim illi ab antiquo tempore titulis 
auctoritatis sancitur. Verum hujus villae colonus qui- 


oravit : ac tandem petifa benedictione abbatis, utens 
quasi quadam agilitate, magis solito raptim reverti- 
tur. Primum tamen sepe et multum obnixe orabat, 
ne sui oblivisceretur. Veniente igitur statuto die 
se duello preparabat, tamen juxta promissum ali- ' 
quos suo venturos auxilio sive ipsum abbatem ex- 
spectabat. Itaque post celebratam a presbytero mis- 
sam, devote finita prece, Eucharistia digne percepta, 
quod extra ecclesiam forte jacebat super saxum 
magnum  assedit, versus locum  Sifhiu superius 
dictum «erigens lumina, tensas palmas, vultum 
tenuit, solumque movens labia, magne puro corde 
clamavit. Forte Dei providentia ut declararet dignum 
meritum sui militis, abbas alias intendens promis- 


dam tyrannica abutens potestate nimiumque oppri- B sum neglexit. Tum vero adversarius minas ingerens, 


mebat bona illorum, modo vi quidem, tum autem 
quocunque modo poterat auferens. Hujus itaque 
insania ad id quidem deflectitur criminis, inque dete- 
rius evasit, ut partem colonie ipsius villze invaderet, 
pervasamque suo juri ac ditioni vindicaret. Cujus 
vim invasionis cernens ministerialis qui ab abbate 
positus in sui loco cuncta ville providebat, nefaria 
machinanti totis viribus obviabat, furibundo resiste- 
bat, atque fleri Deo sanctoque Patri injustitiam pro- 
clamabat. Tandem adeo multum ac saepenumero re- 
clamante, nonnullis eque etiam scientibus hujus rei 
veritatem, contradicentibusque insano coepto illius, 
jn jus ventum est : tantum enim suis presumebat 
viribus. Ab hoc itaque injuriz causa demonstratur, 


verbis lacessens, moram facientem  incusabat, et 
nonnulli suz parti faventes probra contumeliarum 
ingeminabant, eum timoris arguentes. llle tamen 
manebat, exspectabat, orabat parvipendens exaspe- 
rantes. Et tandem erumpens in vocem : Adhuc, 
inquit, una morula meum operibor dominum. Post 
vero ecce eminus aspexit, et duas columbas nive 
candidiores aera secare pennis vidit. Iu has ita diu 
lumina fixa tenuit, quorsum tenerent volatum, 
quodve signi volatus portenderet scire desiderans. 
Audierat enim quondam se dignari ostendere pium 
Patrem Bertinum, et in visione tenere hujus avis 
similitudinem. Itaque veloci volatu omnem procin- 
ctum ter ambiunt, postque ab oculis videntium eva- 


ab illo vero minime quidem fore injustitia denegatur. Cnescunt. Illico surrexit et horrendum tonans, clypeo 


Sic controversia agitur et ab utraque parte discur- 
ritur. Opponitur primum causa, ea palam statuitur, 
post eadem deliberatlone sancitur. Tum demum ulti- 
ma judicialis cause res subsequitur. Si negas, inquit 
noster propugnator, Dei ditioni sanctique Bertini 
Juri hujus coloniam ville quam injuste tibi vindicas 
deberi ; victus tamen confitebere, suam Sancto victus 
reddes, et istam tuam minime recognosces : Oppo- 
nam, inquit, enim caput (et monstrat dextra caput) 
periculo, tantum ob Dei justitiam ipsius confisus 
auxilio. Et e contra, inquit alter, me ipsum invenies 
paratum certare, nunquam victum fore dices. Va- 
des (52) itaque dantur, duellum firmatur, dies sta- 
tuitur. Post itaque rem tali jure firmatam minime 


fulminans, cum baculo in hostem venit. Fertur de- 
nique quia dum surgeret, versoque baculo saxum 
percussisset, hoc ex se sanguinis rivulum emisisse. 
O digna quz roboratur astipulaturque altero signo, 
mirum dictu, mirum visu sanguinem de saxo manare! 
verum quidem Dei est omnia posse. Tandem per- 
fidus invasor crebris ictibus victus superatur et solo 
prosternitur. Tum adeo male mulctatus sese victum 
multotles profitetur, injuste invasisse ville illius 
coloniam proclamat. lgitur vix ereptus a manibus 
victoris domum deportatur, et post triduum mortuus 
est. Omnis vicinia hoc merito factum esse dixit, mi- 
raculi signa celebravit, sanctumque Patrem Bertinum 
devote extollendo coluit. 


sui villicus obliviscitur, sed adit Odbertum (63) ab- D CAP. XVI. Secundum miraculum de eadem villa. 


batem (is enim eo in tempore Sifhiu regebat ccno- 
bium), omnem rei seriem ordine pandit, orat sibi 
subveniri, ut constituto die aut idem presens adsit 
aut in sui loco aliquos boni testimonii viros illo mit- 
tat, maxime autem orabat quod idem abbas presens 
esset. Spondet is id quidem sese facturum, et au- 
ctoritate sui presentialiter subventurum. Tum vero 
prostratus ante sanctum altare, Dei providentiz se- 

(51) Qus sequuntur, item ab alio auctore scripta 
videntur. 

(52) In duellis factis ad dirimendas res contro- 
versas dabantur utrinque vades, ut victori certa 


esset cause oppigneratio. Guibertus abbas de Novi- 
gento in lib. ui de Vita sua, cap. 14 : Dalis vadibus 


Verum quod nonnunquam bonis formidini est et 
unde virtuti studentes maxime corriguntur atque 
interius divino munere nitescunt, inde reprobi er- 
terius audaciam sumunt, peccatum peccato addunt 
verum postponentes, czecatique nube mortalis rei 
deterius sequuntur, et in eis illud propheticum im- 
pletur : Sanguis sanguinem tetigit (Ose. 1v, 2), id est 
iniquus prava sive pessima malis sedulo factis addit. 
inquit, bello eum pugillaturus impetiit. Lege Acherii 
notas in hunc locum. 

(53) Odbertus abbas ab anno millesimo, post an- 


nos duodecim Hemfridum habuit successorem, te- 
stante Iperio cap. 34 et 35. 


"Tw FW& il τα 


1129 


MIRACULA S. BERTINI. — LIB. 1j. 


1130 


Igitur alter tyrannus innutritus sceleribus in predicta A ejus pollicendo aliquid molliret. Duo igitur illi of- 


urbe Novioma exstitit, ferox animo, immanior sce- 
lere, ante omnes alios die noctuque sanguiuem si- 
tiens. Itaque cum talis fama foret sux iniquitatis, 
dolos fraudes hac illacque expaudebat. Nam strages 
miseri populi dabat, non viro, non mulieri, nec par- 
vulo parcens quidem. Sed cum jam maxima ex parte 
queque villarum adjacentia devastasset, Caumont 
villa minime quidem secura ab ejus insania exstitit, 
timens valde, quod sibi timebat postea evenit. Et 
cum audisset et revera sciret peremptum sorte 
duelli, et injuste agentes in villam admittentesque 
injuriam sanctum Patrem Bertinum vindicare, nullo 
modo insana mens ejus a solita rabie seu ab assueto 
furore requiescendo cessabat, verum quidem oppor- 


ferre, celeste et terrenum bonum, sententie fuit. 
Obtulit primum, alterum quidem haud obtulit, non 
enim effectus, non causa, non tempus fuit. Ilic 


"equidem submissa voce, humili oratione hzc eopit 


proferre, vultu ordinis servans reverentiam quam 
et habitu et mente gestabat. Oravit equidem, non 
autem peroravit. Vere spondeo, ait, certe promitto 
tibi duceutas missas. Cum perorare voluit, verum 
ille indignans imperfectam orationem ab illius ore 
tulit, (et ut communi vulgarique verbo utamur) mo- 
nachus pie ducentas missas, alter prave despecti- 
veque protulit ducentas fessas. Ter denique eadem 
verba repetit, et ferum calcaribus urgebat. Adhuc 
ilaque verbum contemptibile in ejus ore versabatur, 


tunum locum conveniensque tempus quo villam in- B cum subito de equo cadit, in caput ruit, galea terra 


vaderet volvebat. Sed cum deesset ubi sus rabiei 
audaciam verteret (jam enim incendio, rapiua cz- 
tera pene omnia consumpserat), armat ducentos 
equites, versus Caumont villam iter arripuit. Atta- 
men primum per devia tendebat simultates fingens, 
quasi alio festinaret, forte e regione in villam irruit, 
armatis circumdedit, tum cuncta quae infra erant 
bona diripuit. Casu omnia sua animalia, pecudes, 
pecora ad pastum extra villam die illo ierant ; quae 
cum redirent passim pascentia campis invenit. Heu! 
heu! duplex infortunium illis subito advenit. Infra 
villam quidquid habebatur melius, diripitur; extra 
vero quacunque pecora pascebantur, abducuntur ; 
cum ecce monachus, nomine Winradus, bone me- 
morie vir dignus laude, missus ab abbate Rode- 
rico (54), utili quidem Ecclesie Dei nostrisque ne- 
cessario temporibus, depopulata villa supervenit. 
Duplicatur ergo clamor ejulatusque, postquam eum 
videre : Succeurre, succurre, optime vir, bone do- 
mine, iterant, accelera vadens post hostem, ad 
ipsum verba precantia funde, certi sumus ut quando 
te viderit, illico tibi reddet cuncta que per se ducit, 
quia omnia qus iníra villam erant depraedatus est. 
Tactus igitur mitis vir intrinsecus cunctarum ma- 
guitudine querelarum, velociter post ipsum admisso 
equo festinavit, cousecutus eum salutavit. AL ille 
typo [typho] superbie ferocitate animi minime qui- 
dem respexit, nec salutanti monacho servo Dei re- 
verenliam exhibuit, quo saltem verbulum redderet. 


figitur, collum ruine casum sentit; tum quoque hu- 
mana et secreta alvi per naturalem meatum erupere. 
Merito ergo ex illa parte plectitur dignaque mulcta- 
tur pena, unde in sanctum Patrem emanavere op- 
probria, et juste digneque quidem inferius putorem 
emisit, qui superius similem fetoris causam labiis 
et lingua in ore revolvit. Interea sui ducebant prz- 
dam, ignorantes dominum suum passum tuisse talis 
casus ruinam, et tamen, fama cogente, predam di- 
mittunt, ad dominum suum festinant, mortuum qui- 
dem et mulctatum vindicta ccelestis ire reperiunt. 
Tandem przeda reducitur ad propria, nomen Domini 
ab omnibus laudatur, sanctique Patris Bertini pa- 
trocinium veneratur. Hi lxti insignis triumphi gau- 


C dia celebrant, illi tristia funera ducunt. O Dominum 


omnipotentem in sanctis suis gloriosum! o Deum 
in altitudine majestatis, in potentia magnitudinis 
mirabilem ! Quis dubitet hanc palmam nobilis trium- 
phi ascribi posse meritis sancti Patris Bertini ? In 
argumentum itaque fldei monachus supervenit, ac- 
cedens humiliter oravit, verba precantia coram Deo 
fudit, qui nunquam despicit sperantes in se, super- 
bos semper humilians, et humilibus dans gratiam, 
redditurus unicuique secundum cpera sua, qui vivit 
et regnat per omnia szcula seculorum. 


Car. XVII. Tertium miraculum S. Bertini de villa de 
Caumont tempore Bovonis abbatis. 


Quidam, Bodera nomine, subministerialem age- 


Urgens tamen isdem calcaribus equum, habenis D bat causam cujusdam majoris prediti potestate, 


moderans propius accessit, audacius loculus est : 
Predam hanc a villa saucti Patris Bertini abripiens 
injuste ducis; redde igitur ne ob injustitie teme- 
ritatem, ne propter injurie severitatem iram Dei 
digne incurras. Noluit respicere, dedignatus est 
oranti reddere responsum. lgnorat is quid ageret ; 
dubitabat enim ignorando, ignorabat dubitando ad 
quid rationis seu consilii se vertere possel. Videbat 
enim se contemni, cernebat preces suas despici : ve- 
rumtamen premeditabatur quod ferocitatem animi 


(64) Rodericus ex monacho Vedastino abbas post 
Hemfridum creatus anno 1021, obiil anno 1043, cui 


PaTRoL. CXLVII. 


advocationemque sibi vindicantis ville proprii juris 
S. Bertini, Caumont nomine. Hic quia una et ti- 
meri ac placere desiderabat, nimium nimiumque 
vicicolas labore usque impense acto premebat. Vc- 
rum pro causa hujus moliminis et pro tant: contro- 
versia injustitie, quidam monachus, Heribertus 
nomine, qui abbati Bovoni in regimen hujus coenobii 
successit, ex (65) praecepto venerande memoriz jam 
dicti Bovonis agens curam ipsius ville, curavit hunc 
sepius admonere ut desisteret a nequam actu οἱ 


Successit Bovo, dignus tanto patre filius et haeres. 
(95) Anno scilicet 1065. ex Iperio, capp. 37 et 38. 


36 


1131 


FOLCARDI MONACH] SITHIVENSIS 


1132 


ab omnium oppressione. At palam arguentem scele- A componebat orationem aliorsum verba detorquens 


ris velut metuens fugiebat, clam autem illi detrahens 
subdolus machinamenta instruebat. Super his vero 
dolens monachus, dominum illius adiit, suorumque 
ac suam injuriam patefecit. Ego ipse, inquit, per 
me hunc primum curabo minari : et si deinceps hzc 
admiserit, pecunie sentiet damnum. Revertente 
vero monacho forte alter jam dictus advenit. Cui 
dominus ejus: Heribertus, inquit, monachus tibi 
succenset, dicens, quia ruricolas meo servitio subdis. 
Redit siquidem ille armatus precepto domini, ma- 
lumque evomit latentis veneni..Nam apprehendit 
boves illius in agro pascentes, et servitio domini sui 
subdidit, eosque per totum triduum tenyit. Ut autem 
placuit, macilentos multumque afflictos, uti fit, 


ac deberet. Verum cum sepe mendacio contra verum 
Stare homo assuesceret, faciendi assiduitas aluit 
audaciam, audacia vero congeminavit crimen, cri- 
men quoque meritam intulit mortem. Necdum triduo 
post haec transacto, boves cujusdam pauperis rapuit, 
ditioui falsi juris subdidit, nimiisque laboribus pro 
libito sui proque temporis quantitate insudatum 
tenuit. Necduin boves reddiderat, et majora quidem 
actum ire forte cogitatu volebat, cum forte eadem 
passione qua primum percutitur, cadit in terram, 
miser tum quoque non homo esse, non mortale 
sonare videtur. Nam pro humanis verbis mugitus 
dat pro planctu, pro querela rabiem agrestium fe- 
rarum imitatur ; orat amicos quo pro se rogent, nec 


tot laboribus reddidit. Inde adeo inotus quidem mo- B refert quidem ; deprecatur nuntiis, ut sese visitatum 


nachus nequam hunc verbis aggreditur. Usque ad id 
temporis libera exstitit nostra curtis ab omni servi- 
tio, fuitque sus potestatis, nec quis priorum ausus 
fuit in ea sibi vindicare aliquod jus sive vim inva- 
sionis. Quamobrem ergo nostros boves abegisti, et 
in servitium alterius vindicasti ? Non mirum quidem 
si nequam prava ore profert, majus est opus ac si 
esset dictum : Si tuus,,inquit, sanctus Bertinus 
bos esset, jugo meo jungeretur, subque labore iu- 
gemeret, qui tuos quereris meo labori insudasse. 
At ille inquit : Quid dixisti, nequam vir? et si co- 
gitares quod nefas dictu est, nequaquam palam 
proferres. Plectere, miser, merita plectere poena, 
multabere coelestis irze virga. Dum igitur isdem valde 


veniat monachus : id quoque minime quidem me- 
retur. Igitur eodem die quo rursus percussus eadem 
infirmitate est, vitam quam postposuerat, perdidit, 
mortem quam secutus fuit, vidit, invenit, sensit. 


Car. XVIII. De inventione corporis S. Bertini. 


Modernis temporibus exigentibus iniquitatibus 
nostris, ut oraculo coelesti ostensum est, utque 
digestum penes nos invenitur in memoria S. Vin- 
centii martyris, ultio super nos divine pendebat 
indignationis : nosque usque ad animam perculisset, 
nisi idem sanctus martyr cum sanctis patronis nostris, 
Audomaro videlicet atque Bertino, intercessores pro 


motus super his pedem averteret, merito digna per- ἃ nobis coram Domino assurrexissent. Verum mise- 


cussus est plaga. Nam facies illius ad posteriora 
illico flectebatur, adeo ut occiput, quod erat sin- 
ciput, et sinciput, quod erat occiput, haberi videre- 
tur, preter quod facies suis formis insigniri deberet : 
collum enim distortum et tumidum, labia &que qui- 
dem tumentia, et aliorsum ac deberent versa lumina 
quoque oculorum inversum aspicientia cernere erat. 
Et quid plura referam? quod mirum dictu, magis- 
que visu est, nihil humani in eo intuebantur : talis 
itaque domum deportatur. At taurinos mugitus 
emittens omnem viciniam suse pane cruciatu mo- 
vebat. Erat enim in homiue videre miseriam. Verum 
suis precibus aliorumque rogatu, et quia voluit 
videre multatum, una cum aliis noster monachus 


ricors Dominus sanctorum suorum interventionibus 
flexus ad pietatem, indignationis sue ad tempus 
distulit correptionem, confessionis plenitudinem ἃς 
sanct? conversationis prestolans meliorationem. 
Mac itaque redargutione unanimiter perterriti et ad 
tempus poenitentia ducli, cum flnetlenus in novi 
hominis sinceritatem zmulatione sancta foret eniten- 
dum, a nonnullis iterato reditum est in [υἱὲ voluta- 
brum. Tandem iuiquitatum nostrarum enormitate 
irritatus supernus Arbiter, exteriorem domum suam, 
uti longe antea divinitus  comminatum fuerat, 
igni miserabiliter ad devorandum deliberarat, et ut 
dictum est, a sanctuario meo incipite (Ezech. x1. 6), 
edes Dei subito igne invaduntur : qui rapacitate sua 


Heribertus illo venit. Cujus prasentiam intelligens Ὁ totius claustri gyrat confinia, et nihil intermisso 


voce (non enim visu hunc ipsum agnoscere quiverat) 
quo pro se oret deprecatur intente, ac sepe multum 
rogat. At ille compatiens misero, (quis enim mor- 
taiis hunc hujusmodi cernens non compateretur ?) 
sciscitatur an velit amodo resipiscere funditusque 
priorem vitam corrigere. Eadem, inquit, passio et 
jncurabilis percellat me feriens, si sane sanatus ín 
omnibus emendari neglexero. Credidit igitur bonus 
vir sponsioni illius, reversus est continuo, oravit, 
sanitati restitutus est. Sequente autem die claris 
indutus vestibus, valentior atque sanior solito appa- 
ruit. Mirantur omnes qui eum novere perculsum, 
tam repente convaluisse; sed ipse alia lingebat, 


exterminavit omnia. His ita consumptis, insecuti 
nocte cuidam seniorum nostrorum in somno visun 
est videre quemdam magnificum virum, habite 
candore niveum, vultus splendore fulmineum, quo- 
dam loco claustri perstitisse, diligentique obtutu 
cireumspectis omnibus extenta dextera omnem οὦ- 
nobii locum benedixisse. Qua de re etiam colligitur 
locum a quibusdam commissis jam expiatum, de- 
mumque in pristinum vel potiorem decorem ali- 
quando miseratione Dei convertendum. Interea nobis 
die expositis denuo necessitate cogente tecta repa 
rantur, murisque utrimque adhuc stantibus super- 
ponuntur. Cunctis pro tempore ac pro posse repa- 


1133 


MIRACULA S. BERTINI. — LIB. 1]. 


1134 


ratis seu potius dealbatis, zdificandz ibidem cryptz À quid de his ipse apostolicus cum gravioris consilii 


causa cardinale (96) S. Martini altare mutandum 
fuerat, quod sine pontificis fleri presentia minime 
decebat. Cujus rei gratia accitus episcopus satis 
benevole accurrit, aram destructurus cum multis 
accessit, illaque subversa domum rediit. Quo in loco 
dum uti ad locanda fundamenta altius foditur, dum 
multa terrarum copia effertur, ecce sub ipso sacrato 
altaris loco quoddam apogzeum (57) duris lapidibus, 
tegulis, antiquoque camento operose conditum 
offenditur : nec tegi, nec detegi ultra illud permitti- 
tur, ne forsan δἰ absque bonorum virorum testimonio 
detectum solveretur, aut tectum aliquandiu fratres 
hujus loci occultare conarentur , quorumcunque 
eemulorum derogationibus criminarentur. Taudem 


viris egregium sentiret, eis pro nomine Domini 
mandare eodem legato non differret. Quem cum 
adiisset, ac jam coram eo admisso sibi data copia 
fandi esset, rem gestam per ordinem domno papae 
Succincte, prout in multis tunc occupato exposuit , 
testimoniaque Scripturz, et crucem cum sacro cor- 
pore repertam quam secum pro testimonio tulerat, 
obtutibus ejus prazsentavit. Quibus visis, et hi qui 
tunc forte secum aderant, uti qui ad Romanum con- 
cilium tunc convenerant, scilicet patriarchz Aqui- 
leiz, archiepiscopis, przsulibus, abbatibus, ducibus 
ac primoribus, demonstratis talibus ait veritalis 
indiciis nequaquam debere diffldi, sed tutius ac fir- 
mius credi, presertim cum in multis annalium ge- 


super hoc communicato proborum consilio , pluribus B stis satis possit inveniri, cunctos pene Gallix termi- 
idoneis testibus circumstantibus, cum processioni- nos, maximeque nostra ac cztera maritima loca 
bu., crucibus paratis et cereis acceditur, et fra- frequentibus Danorum incursionibus, deprzdationi- 


tribus, ut decebat, interim litanias cantantibus, 
cunctisque demirantibus apogseum detegitur , ac 
multo multorum sudore a prima diei hora usque in 
vesperum ferreis instrumentis vix dissipatur. Quod 
tandem apertum, plumbeum scrinium omnium astan- 
tium oculis apparet continuisse, illoque soluto cunctis 


circumstantibus emerita cujusdam sancti membra: 


revelantur, et sub dextero ejusdem sancti humero 
crux argentea reperta extrahitur, fratribusque ad 
manus profertur, has tantum trium verborum con- 
tinens notulas : Sanctus Bertinus abbas. 


bus incendiisque populata, et ob id multa sanctorum 
corpora quaedam a locis minus tutis translata, qu:e- 
dam vero clanculum, sicut de sancto Bertino factum 
constat, vel maceriis vel terris sunt recondita. Qui- 
bus responsis apostolici domno abbati Bovoni fra- 
tribusque hujus loci ab eorum nuntio relatis invi- 
tantur domnus Wido Remorum archiprzsul et Drogo 
Morinorum episcopus cum multis spectabilibus per- 
sonis. Diversique cum eis adsunt abbates e diversis 
locis adventantes ; innumerz populi huc ruunt mul- 
titudines. 


Ca». XIX. Miraculum quod factum est eodem momento ( Car. XX. De elevatione ejusdem. protectoris nostri 


quo sancti viri corpus inventum est. Leonis pape li- 
centia pro ejusdem elevatione. 


Talibus ergo indiciis pretioso super aurum et 
topazion invento ac comperto beatissimi Patris cor- 
pore, cum eatenus diutina et gravissima omnis terra 
decocta pessumdaretur siccitate, ecce eodein mo- 
mento praemissis multis tonitruis atque coruscanti- 
bus fulminibus plurima subsecuta est inundatio 
pluvialis. Qua sufücientissime debriata tellus, culto- 
ribus suis in novos fructus sese rediviva spe jamjam- 
que coepit dilatare. Facta est autem hujus sacratis- 


Bertini. 


Anno igitur Verbi incarnati millesimo quinquage- 
simo secundo, sexto Nonas Mai, paratis presulibus, 
abbatibus, monachis atque canonicis, quibusdam 
etiam laicorum majoribus in testimonium intromis- 
sis, cum processionibus ad sanctum locum acceditur, 
litanie canende inccptantur, missisque operariis 
scrinium sacrati corporis effodi jubetur. 


Cap. XXI. Miraculum factum dum sacrosanctum 
corpus a terra elevaretur. 


Cum vero sanctissimi Patris Bertini membra per 


simi corporis inventio anno assumptz humanitatis manus pontificum atque abbatum extraherentur, et, 
Christi millesimo quinquagesimo, decimo sexto ut decebat, venerarentur, aqua vinoque rorata pia- 
Kalendas Julii. Sacro igitur corpore jam revelato, rentur, astabat seorsum quidam clericus, Berwoldus 
ut dictum est, ac detecto, eadem urna sua retegi , D nomine, unius oculi lumine orbatus, qui jampridem 
et loculus, ut pridem fuerat, jubetur remuniri , eousque utrosque oculos perspicuitate pares habe- 
quousque majorum consultu, quid super ipso foret bat, sed nescio cujus mali causa antehac quamdam 
agendum posset deliberari. Hac tempestate domnus venam secandam contiguam oculo, ut medicaretur , 
papa Leo, cognomento Bruno, sancti Romanz pr&- sibi incidi fecerat, unde omne lumen ejnsdem oculi 
sidebat Ecclesi, cujus sagacitatis ac probitatis fama — amiserat; sed id pr:ter paucos et domesticos suos 
per totum orbem spirabat odorem suavis fraganti: ;  ruboris causa pene cunctis celaverat. Hic sancti Ber- 
ad quem necessitate urgente, quo majorum auctori- tini patrocinium, ut a Domino sibi reddi lumen 
tate fratres hujus loci corroborarentur, fidelis le- amissum obtiueret , intimis precibus deposcebat 
gatus exquisitus et repertus dirigitur, quatenus quid- atque quolibet sanctorum membrorum que inibi 


(56) Cardinale allare, infra cap. 31 capitaneum — supra lib. r1 Mirac, cap. 7. Certe altare S. Martini 
altare, id est primum altare in apside seu in fronte hactenus eodem loco existit, et in eo missa prima quo- 
basilicze pone majorem aram locatum, in quo missa tidiecelebratur. Cardinalis ara dicitur principalis infra. 
matutinalis celebrari solita dicta míssa cardinalis, — (57) Apogaum, fornix subterraneus, crypta. 


1135 


-FOLCARDI MONACHI SITHIVENSIS 


1136 


attrectabantur tangi sibi oculum multopere anhela- Α paulo ante vix repentem noverant, hunc prz oculis 


bat ; sed appropinquare minime sibi permitti metue- 
bat. At fratribus tante rei sollicite psallendo inten- 
dentibus jam dictus clericus oculi unius carens 
lumine, cum sanctis artubus, ut jam dictum est, 
vereretur accedere, quemdam fratrem aliquod sa- 
crorum membrorum summotenus digitis suis obse- 
crat attingere, suoque czcato oculo eisdem digitis 
signamen imprimere. Quo facto, mox ille lumine 
'ditatur diutius exspectato. Et sane quod Dominus 
ad laudem sui nominis et ad sancti meritum propa- 
landum fleri concessit, in se ipse stulto pudore reti- 
ceri voluit, sed forte tunc cuidam Arnoldo sibi 
familiariter adhzrenti mussando intulit, bono omi- 
ne suo se illuc admissum, eo quod presentis sancti 


suis incedentem previa matre cernebant. Fratribus 
interim in choro ad missas psallentibus, hujus rei 
odor illis illabitur suavissimus. Quod dum ab illis 
utrum verum foret adhuc quzreretur, idem puer 
meritis S. Bertini sanatus ingreditur, erectusque in 
medio illorum ducente matre coram altari secun- 
dum modulum suum Deo gratias acturus prosternitur, 
et dicto Evangelio domnoque archiepiscopo coram, 
altari hymnum Te Deum laudamus inchoante atque 
multipliciter choro subsequente, multos Christo in 
re gesta conjubilantes, multos lacrymari pre letitia 
cerneres. 


CaP. XXIII. Tertium miraculum eodem die de 
muliere ceca. 


attactu diu amissum receperit visum, eumdem om- B Necdum vero hymno completo et adhuc multis 


nino obtestans ut hoc taceret, nulli unquam aperi- 
ret. Verum alter nequaquam tani ejus insensibili- 
tati acquievit, sed circumstantibus mox detexit. 
Quod quidam fratrum vere contigisse comperiens , 


flentibus pre gaudio, quaedam etiam mulier caca 
hujus civitatis mansionaria, ideo cunctis fratribus 
notissima, tunc visum recepisse denuntiatur; ipsa- 
que in conspectu omnium nuntium hujusmodi comi- 


extenta manu cunctis silentium indicens, eumdem tatur, ac puero ad laudem Dei et ad meritum S. 
unius oculi visu diu damnatum, tunc vero meritis Bertini protelandum prostrata admiscetur. Quant 
sancti exspectato luminis dono clamitat reparatum. vero exsultatione quantave dignitate ea die in Do- 
CAP. XXII. Secundum miraculum eodem die pairatum. | mino exsultatum ac delectatum est, nullius assertio 

Quaedam mulier cum filio brachia cruraque con- ad plenum expedire sufficiet. His ita gestis, cele- 
stricto S. Bertinum pro illius salute rogatura foris berrima dies illa cum inenarrabili gloria consum- 
extra templum perstabat in atrio; quz etiam ante- matur. Sequenti vero die item ad diem acceditur, 
hac cum eumdem puerum duodennem Coloniam ad atque testis gestae rei cautio ordinem, tempus, per- 
S. Heriberti caterorumque sanctorum inibi quie- sonam ac testes continens, astante innumera populi 
scentium suffragia cogitaret devehendum, quatenus multitudine recitatur, ac perlecta cum inventa cruce 
eorum meritis obtinere forsan mereretur officia C sacrosancto corpori componitur: sicque composi 
membrorum. Ad haec idem, quanquam puer, inquit tum summi praesulis sigillo signatur, scrinium clau- 
se per visum jam ter admonitum ne quoquam de- ditur, ferreis circulis clavisque arctatur, consuitur, 
portaretur, nisi prius ad S. Bertinum latus ejusdem vincitur indissolubiliterque connexum cum  innu- 
merita experiretur. Cumque illuc etiam per visum merce multitudinis tripudio in Sancta sanctorum 359; 
ventum essel et oratum, item idem quatuor colum- cum reliquis inducitur magniücandum: ubi num 
bas candidissimas vidisse se ait avolantes foras mo- usque veneratur et, Domino annuente, venerabitur 
nasterium ipsumque altare concussum instar folii in secula szeulorum. Dehinc autem sacra elewatio- 
contremere, seseque coram eo prosternentem, nec nis diem memorialem summus praesul ac domnus 
mora inde meritis sancti sospitem surrexisse. Id episcopus noster a cuncto populo hujus dicceseus 
ergo puero genitrici referente jamjamque fama ele- deinceps venerandum multaque devotione singulis 
vandi sancti assequente, eodem cum puero multis annis indixerunt colendum. His ita peractis οἱ dom 
comitata advolat, proventumque Domini interventu nis przsulibus et abbatibus quidnam sanctarum 
S. Bertini pro foribus przstolans monasterii, sup- reliquiarum impetratis, singuli singulis donati ma- 


'plex cum filio perstabat. Cumque ipsa inter compri- 


mentes turbas ad osculandum sancti feretrum im- D 


' pingeret, ac repulsa importuna repeteret, puerum- 
que sancti feretro apponere multo conamine nite- 
retur, Deo annuente idem puer brachia cruraque 
directus sospitati donatur. Quod multi cernentes , 
quidam astantium  oppresse matri succurrunt ; 
quidam vero puerum -comprehensum efferunt. Quo 
facto, tumultuantis innumere multitudinis clamor 
attollitur, Deus mirabilis in sanctis suis (Psal. 
LXvir, 30) vulgo przdicatur; quoniam puerum quem 

(58) Id est in sanctuarium seu locum majoris 
altaris. Iperius cap. 28 Mathildis cortinam dedit mire 
magnitudinis operisque precipui, que adhuc hodie 
durat, ei est ilo qua utimur im. Quadragesima sancta, 


neribus ad sua remearunt l:etius. 
Cap. XXIV. De quodam ceco, dente 5. Bertisi 
illuminato. 

Quorum unus, videlicet abbas S. Walerici (59, 
sanctarum reliquiarum quiddam adeptus, postquam 
peracto sacre elevationis solemnio domum est re- 
versus, quidam rusticus utrorumque orbium pupil 
lis gravibus maculis obductis czcatus, puero sibi 
dirigente gressus accessit ad eum, quidlibet medi- 
cationis postulaturus. Cui ille: Nihil, inquit, antidot 
tali morbo novi salutiferum, preter cunctipotenti 
distinguens a Sanctis sanclorum. 


(69) Is erat Waso, abbas monasterii Leuconacensis 


seu Walarici ad ostia Somens in Oceanum, infr 
cap. 31]. 


1137 


MIRACULA S. BERTINI. — LIB. 1]. 


1138 


salutarisque Domini nostri Jesu Christi proventum. A haud longe post subsecuta est ut illud implere- 


Verumtamen cujusdam celebris sancti sanctissimo 
elevationis obsequio nuperrime nonnullis concur- 
rentibus et ego conveni, sanctoque hujuscemodi 
negotio quamvis immeritus interfui, ibi quoque 
quanti idem sanctus fuerit meriti, diversis miracu- 
lorum magnalibus Dominus cunctis nobis declara- 
vit. De quo etiam unius sacrorum dentium dono 
ditatus huc regrediens attuli tali munere gavisus, 
et si fidem adhibueris ejusdem meritis sancti te 
posse sanari, acturum tibi jubebo presentari. Ad 
hzc ille : Confido, inquit; isque mox in conspectu 
astantium afferre precepit. Quo allato et utrisque 
ejus luminibus adhibito confestim revelatis oculis, 
clare videre cepit, atque super hoc nomine Domini 
benedicto sospes hilarisque domum rediit. 

CaP. XXV. De quadam muliere vinculis ferreis 

ligata, et ad sepulcrum sancti viri soluta. 

Mulier quzdam de Lotharingia, vinclis ferreis 
brachia utraque habens pro penitentia constricta, 
in hoc cenobio anno Verbi incarnati millesimo cen- 
tesimo vigesimo quinto, multis astantibus, precibus- 
que sanctissimi Patris nostri Bertini a dictis vincu- 
lis solvitur. 


Cap. XXVI. De quadam puella nervis contracla. 

Puella quedam, Goduina nomine, membra habebat 
integra, sed nervis contracta. Ad sepulcrum beati 
viri anno gratie millesimo centesimo, vigesimo 
sexto sunt ei crura erecta. 


CaP. XXVII. De abbaie Lobiensi. 

Quidam abbas Lobiensis, nomine Leonius, postea 
in regimen hujus Sithiensis cenobii postulatus et 
assumptus, in parochia S. Bertini in territorio Fur- 
nensi quamdam ecclesiam anno gratie millesimo 
centesimo trigesimo quinto sine assensu capituli 
ejusdem sancti construxit : quam ita ventus vehe- 
mens meritis sancti jam dicti concussit, ac de terra 
evolare fecit, ut nec junctura lignorum alteri rema- 
neret. 

Cap. XXVIII. De quodam abbate de Claromarisco. 

Anno assumpte humanitatis Christi millesimo 
centesimo septuagesimo primo, tempore bone me- 
morie domni Godescalci hujus loci abbatis, res 
accidit celebri et illustri digna memoria, et omnibus 


tur : 
Desine grande loqui, frangit Deus omne superbum. 
Nam sequenti die predictum opus aggressus, ope- 
rarios suos pro libito suo de conductu faciendo 
docturus, in eodem loco equo suo sub eo calcitrante 
humi prostratus est; ibique confracto crure, qui 
sanus equi transvectatione advenerat famulorum 
manibus domum in lectica deportatus est , ab in- 
vasione terr: nostre deinceps desistens, et terribile 
ei formidandum invasoribus terre sanctorum (ut 
dictum est) exemplum relinquens. 
Cap. XXIX. De quodam homine fesium sancti non 
colenle. 

In burgo S. Audomari , anno Verbi incarnati 
millesimo ducentesimo quarto decimo, homo qui- 
dam, Michael nomine, professione tonsor, in die 
depositionis B. Patris nostri Bertini, cum a nonnul- 
lis vicinis suis objurgaretur quod festum sancti non 
observaret, nec ideo minus operabatur ; sed sanctum 
verbis convicians et in contumelias prorumpens, a 
dz:monio correptus per longum tempus in vase li- 
gneo quo pasta pistari solet, funibus ligatus jacuit. 
Quem tamen aliquanta sanitate per Dei misericor- 
diam et sancti patrocinium recepta, melioratum jn 
Eeclesia nostra ante sanctum altare in choro vidi- 
mus, astante domno abbate Joanne tertio et mo- 
nachis quampluribus, Dei exorantem humiliter et 
devote clementiam et sanctorum suffragia implo- 
rantem. 

CAP. XXX. De quodam sacerdote S. Beriinum et 
omnia ad eum pertinentia maledicente. ᾿ 

Cum presbytero de Remynghem, anno Domini mil- 
lesimo ducentesimo nono decimo, non licuerit co- 
medere in refectorio in depositione B. Bertini, 
iratus in burgo comedit. Qui cum domum rediret, 
cum canonicis Watiniensibus in navi sanctum Dei 
Bertinum coepit maledicere, et excommunicare et 
omnia quae ad eum pertinent. Quem gladius Dei, 
vindictam sumens ab eo, fere medium secuit, cum 
in amne nescius a quo przcipitatus fuisset submer- 
sus, nisi canonici extraxissent eum. Quod quia 
blasphemo ore et corde maligno iteravit, iterato 
factum est. 


io 860 Dei blasphemante. 
Sithiensium possessionum pervasoribus terribilis etD — !!e" de alio sacerdote sanctum p 


formidanda. David enim non multo postquam con- 
secratus est abbas in ecclesia de Claromarisco, le- 
vato calcaneo contra ecclesiam B. Bertini, conductus 
aquarum et fossata per mediam terram predicte 
ecclesie in villa de Arkas molitus est facere. Quae 
villa ab antiquis temporibus absque omni calumniz 
inquietatione ejusdem ecclesie propria et libera 
fuisse dignoscitur. Nec hac presumptione contentus, 
insuper ecclesiam S. Bertini ingressus, quod pre- 
sumptuose inccperat, effectui se daturum secundum 
voluntatem suam, licet contradicentibus monachis, 
superbe et arroganter comminatus est. Verum tantz 
arrogantie et presumptionis impatiens ultio divina 


Eodem anno, Joannes presbyter de Rubroch cum 
talis ludens ad aleas nescio seu ad scacos, dum 
perdidit, sanctum Dei Bertinum maledicere. coepit 
et omnia φι ad eum pertinebant ; et cum impro- 
perium ejus quamplurima blasphemia verba pro- 
tulisset, ac si ventus validus veniret, sonitum au- 
divit, et alapam magnam in maxilla recipiens su- 
per scacarium vel alearum tabulam recidit, et per 
triduum mansit incibatus, neque audiens, neque vi- 
dens. 

Cap. XXXI. Copia translationis S. Bertini. 

« PrrRUs Dei gratia Morinorum, et Asso Dei gratia 

Avwebatensium episcopi , universis Christi fidelibus 


1139 


FOLCARDI MONACHI SITHIVENSIS 


1140 


ad quos presentium notitia pervenerit, zeternam in Aboni testimonii et vitz» probabilis, videlicet Widone 


Christo salutem. 

« Cum ad honorem Dei qui in sanctis suis credi- 
tur honorari, de corpore B. Bertini abbatis fleret 
translatio a scrinio in quo per centum et octoginta 
quinque annos jacuerat, sicut ex scripto ibidem 
reperto perpendi potuit evidenter , inventum est 
sanctissimum illud corpus scrinio memorato pannis 
sericcis, licet vetustate vehementer attritís, diligen- 
ter involutum et ligatum, et sigillis authenticis con- 
signatum ; et cum solutum et apertum fuisset , in- 
venta est inter ipsa sancta ossa crux argentea , in 
qua fuit manifeste litteris capitalibus exaratum : 
SawcTUS BERrINUS ABBas. Deinde a perquirentibus 
studiosius intra pannos predictos inventum recon- 


archiepiscopo et Drogone episcopo in presentia do- 
minz Athletz| (60) comitisse, uxoris predicti mar- 
chionis, quz in hoc officio devotissime deservi- 
vit Deo et sancto Berlino; presentibus quoque 
abbatibus his, Bovone abbate hujus loci, Here- 
maro abbate conobii S. Remigii, Renuldo ab- 
bate S. Winnoci, Gervino abbate S. Richarii, 
Folberio abbate 5.  Bavonis, Heriberto abbate 
S. Judoci, Wasone abbate S. Walrici,  Alfrido 
abbate Sancti Wlmari; canonicis vero Remervsis 
Ecclesi: Olrico, Constantio, Hugone; Tervanensis 
Ecclesi: clericis Joanne archidiacono, Theodorico, 
Gozelino, Balduino, et aliis quampluribus ; S. Audo- 
mari Regardo, Norberto, Auberto, Odberto, Margero, 


ditum illud scriptum, de quo supra fecimus mentio- B Remboldo. His omnibus cum innumera multitudine 


nem, cujus tenor talis erat : 

[ « Anno Dominice Incarnationis millesimo quin- 
quagesimo secundo , indictione quinta, regnante 
Francorum rege Henrico anno vigesimo quarto, et 
octodecimo anno presulatus domni Widonis Re- 
mensis Ecclesie archiepiscopi, anno vigesimo nono 
Drogonis Tervanensis Ecclesiv& episcopi, priucipa- 
tum Flandrie regionis tenente inclyto marchione 
Balduino (Insulano scil. auno septuagesimo, anno 
regiminis domni abbatis Bovonis quinto decimo, 
corpus beatissimi Patris Bertini, quod biennio nec- 
dum expleto sub capitaneo S. Martini altari fuerat 
repertum, levatum est sexto Nonas Maii ab iisdem 
dominis episcopis de plumbeo scrinio ab eo loco, 


ubi olim a sancto Folquino translatum et recondi- C 


tum fuit. Hwc autem inventionis, imo levationis 
hujus fuit causa : Monasterium incendio dissipatum 
minabatur ruinam; cujus restaurationi dum fleret 
crypta, et ejus jacerentur fundamenta, insperato 
apparuit tam sanctissimi corporis gleba. Jacuerat 
in sarcophago, quo ab Hel/rido, quem ipse adhuc 
vivens abbatem ordinaverat, sepultus est, annis 
fere centum quadraginta novem; in plumbeo vero 
scrinio, quo (ut diximus) a S. Folquino sub altare 
terra reconditus est, ducentis et sex annis usque 
ad tempus nostrum : quo levatus presentibus viris 


(Hic indez capitulorum 


(60) Lege Adhele filie Roberti Francorum regis, 
uxoris Balduini Insulani, quz? mortuo marito anno 
1057, in  Messinis sanctimonialium consiruxzit cono- 
bium : et devote. limina apostolorum visitans, a papa 
Alexandro secundo vidualem suscepit habitum. Sicque 


est levatus et in hoc scrinio repositus per omnia 
benedictus. Amen.] 

« Quo etiam die Dominus per ejus merita 
tria miracula operatus est. Igitur memoratum 
corpus a predicto scrinio in aliud novum de- 
center transpositum translatum est a nobis, et repo- 
situm in capsam novam de auro et argento et lapi- 
dibus pretiosis ad -hoc honorifice preparatam, xv 
Kalendas Augusti , quarta (61) scilicet feria ante 
festum Marie Magdalene, anno gratie millesimo 
ducentesimo trigesimo septimo, regnante excellep- 
tissimo Francorum rege Ludovico filio Ludovici, et 
fratre ejus inclyto Roberto comitatum Atrebatensem 
obtinente in principio comitatus sui, preeunte ab om- 
nibus et cooperante gratia Dei Salvatoris nostri, qui 
sanctorum corpora reformabit claritati sui corporis 
conformata. Facta est autem M hzc translatio so- 
lemniter a nobis et per nos in ecclesia przdicti 
sancti, presentibus quamplurihus abbatibus et prz- 
positis, — czterisque Ecclesiarum — praelatis aliis 
bonis viris, Jacobo tunc Ecclesi: B. Bertini vene- 
rabili abbate presidente. In cujus rei testimonium 
presentes litteras sigillis nostris fecimus roborari, 
anno Domini millesimo ducentesimo trigesimo se- 
ptimo, septimo decimo Kalendas Augusti. » 


apponitur in mss. codd.) 


reversa in monasterio suo Messinensi humillime vixit. 
et plena pietatis operibus obiit, ibique sepulta est. à 
Iperius cap. 38 parte 11. 

(61) Lege quinta : nam eo anno dies Dominici 
littera D praedita erat. 





1141 


DE INVENTIONE ET ELEVATIONE S. BERTINI. 


1142 





RELATIO 
DE INVENTIONE ET ELEVATIONE 


5, BERTINI ABBATIS 
QUJE£ FACTA EST ANNO INCARNATIONIS DOMINI 1053, 


Α. BovowE abbate Sithivensi digesta. 


(MaBrLL. Acta SS. Bened. Sxc. 1H, parte πὶ, pag. 153. ex mss. codd. Sithivensi et Claromariscensi.) 


Epistola Bovonis ad. Widonem Remorum 
archiepiscopum. 

Domino  preastantissimo archiepiscopo — WipoNt 
frater Bovo indignus abbas Sithiensis coenobii, 
inter benedictos benedicit. 

Dum in corpore sancte Dei Ecclesi: sub Christo 
summo capite eminentius membrum, domine Pater, 
sis constitutus, et, ut ita dicam, collum te capiti 
oporteat uniri atque inhaerere vicinius, utriusque 
partis, anima videlicet et corporis, valitudine omni- 
modis tuam reverentiam pollere desidero, quatenus 
non suprema atque debilia membra, te salubriter 
mediante, tam sano capiti Domino nostro possimus 
concorporari : ne (quod absit!) secus agentes, peue- 
trabiliore ejus gladio scindamur juxta illud Evan- 


Avandis sacris artubus ipse satis devote inservires 


quam honorifice quamque mirifice ipsa celebris 
sancti elevatio peracta sit, nullus tua experientia 
profecto melius norit : quippe quz celsitudinis tud 
potentia sublimata, auctoritate consistit subnixa. 
Quod cum ita sit, ad describendum idipsum ac 
posteris notificandum mee imperitia manum cha- 
ritativa fratrum nostrorum exactio suggerit, non 
quia illis quavis prestem scientia, cum cuncti me 
probitate, nonnulli etiam intellectus  precellant 
perspicacia ; verum ut ipsa sanctze elevationis series 
dignior censeatur, si majoris nominis titulo, scilicet 
abbatis nomine insigniatur. Quorum tamen conati- 
bus nec in totum renitens, nec in totum cedens, 
tue magis judiciali sententiz relinquo, meque se- 


gelii : Non veni, inquit, millere pacem, sed gladium Β quendum profiteor quidquid super hoc potissimum 


(Matth. x, 34). Quod autem sublimitatem tuam 
talibus imperitie mea. convenerim verbis, haud 
tantum temeritatis quantum instinctu agitur cha- 
ritatis, quz juxta Apostolum omnia sperat, omnia 
credit, omnia sustinel. (I Cor. xiu, 7). Salus etenim 
pastoris tuta spes est gregis. Nam postquam pro- 
merui ad ἴθ paterne charitatis benignitatem noti- 
ficari, tametsi minimum  profuerit, semper tameu 
tuz salutis sollicitus fui, et quosque ad nos de illis 
partibus supervenientes de fortuna tui percunctari 
solitus, dum incolumem ac valentem tuam haberi 
nobilitatem comperiebam, gaudebam; sicut e contra 
dum aegram, condolebam : quippe qui Pater noster 
spiritalis ac summus pastore haberis. Preterea de- 


volio paternitatis tuz, quz elevandi corporis s. C 


Bertini causis dudum tam prompte tamque devote 
deservivit, nos fidelitati tuz gravioris debiti ob- 
noxios reddidit, ut jugiter salutem tuam suspirare, 
eademque continua intercessionum vota divinis 
auribus debemus infundere. Qua res etiam, ut 
charitas tua meminit, apprimum meam exiguitatem 
tue magnificentie notificari compulit. Cujus rei 
gratia cum tuam adissem paternitatem, super hoc 
tuz consultum quasiturus, non modo ad investiga- 
tionem meam satis utili consilio instructus, verum 
eliam exspectata adventus tui sponsione domum 
redii l»tus. Ubi, domine Pater, cum dicto die una 
cum sancto cleri tui conventu adesses, atque ele- 


judicaverit paternitatis ἰώ celsitudo ; ita tamen ut, 
si relatu dignum duxeris, meamque exiguitatem 
imperiosa auctoritatis tuz;» potentia ad id denotan- 
dum impuleris, cum tuis sanctis promptus pro posse 
paruero jussionibus, tus paternitatis excellentize 
utcunque congestum venerit ad manus, quaque ejus 
superflua apostolice auctoritatis confodiatur obelis, 
minus dicta dilucidentur asteriscis; quatenus sicut 
tua gloriosissima et exspectata sancte auctorjtatis 
presentia eadem sacra elevatio magniflca habetur, 
sic ejusdem denotatio eodem astipulatore ac preside 
corroboretur. 
Widonis rescriptum. 

Wipo Remorum archiepiscopus venerabili abbati 
BovoNi. 

Quoniam opera Domini narrare honorificum est, 
dignum ducimus tuz consulere inquisitioni, quam 
pro describenda inventione pariter et elevatione 
corporis S. Bertini nobis effudisti. Gaudemus enim 
et judicamus idipsum gestis litteralibus mancipari, 
unde Deo placuit Ecclesiam vestram tam sublimiter 
insigniri. Et ut tuis apicibus denotasti, cum hac 
tuo stylo descripta fuerint, nobis referenda manda- 
mus, tud paternitati injungentes, ut sicut vere 
factum est describas : quatenus descriptioni tuz, 
cum in manibus nostris venerit, nihil sit addere 
necessarium vel auferre. Fideliter plane veraciterque 


1143 


FOLCARDI MONACHI SITHIVIENSIS N 


1144 


talia oportet describi, ut hzc ipsa ei placeant, qui A fastidiat, his abjectionis nostre oleribus aliquap- 


se Veritatem innotescit. Vale. 
Bovonis epistola dedicatoria a1 Widonem. 

Glorioso Dei gratia domno Wipowi archiepiscopo 
cum omni su? curi credito sancle Ecclesie Remensis 
clero, frater Bovo peccator quem dicunt Sithiensium 
abbatem, beatam cum dezire partis ovibus portio- 
nem. 

Suscepto reverentie tuc mandato, o presul ma- 
gniücentissime, quo elevationem sacrosancti Patris 
nostri Bertini jubes pauperis stvli nostri ordiri 
denotatione, tum ejusdem sancti pia devotione, tum 
tuze apostolice auctoritatis preceptione, tum fratrum 
nostrorum quotidiana obsecrationis importunitate, 
ne tuz celsitudinis jussioni contrarius videar, pro 


captu ingenioli nostri, quamquam minus idoneus, B 


eam utcunque narraturus aggrediar. Cumque veritatis 
viam cursurus nostre imbecillitatis manibus jam 
ventis vela przetenderim, si forsan 2emulz tempestatis 
turbines naufragosa discrimina intentaverint, tu; ad 
hac stationis sinu recreandus excipiar, benefide 
manus tuitione defenser. Par est enim me tuz nobi- 
litatis tutela confidentem muro tux defensionis 
protegi, cujus jussu tantz molis onera quanquam 
fragilis perferenda suscepi. 

Dehinc vos sancte Remensis Ecclesie filios do- 
minos nostros supplex deposco, quatenus fraterni 
pacti reminiscentes, nunc mihi sitis presidio : et 
quandocunque hac nosire nugacitatis congeries 
apostolica porrigente dextera vestras devenerit in 
manus, eidem vestros reverendos ne avertatis in- 


tisper vobis cum vestris intendere libeat, donec 
examinis vestri sententia discernatur utrum vel par- 
vulorum usibus digna an indigna habeatur. Hinc 
affectu infantis quodcunque, audierit fari volentis, 
sed necdum verba ad plenum formare potentis, cum 
nonnullas rerum convenientias scribendis gestibus 
antehac pervenisse meminerim, quorum plura ego 
ipse viderim, quaedam majorum haud spernendorum 
virorum relatu didicerim, eademque hic utcunque 
balbutiens prelibare quam tacere malim, quatenus 
his aliis admístis, quomodo hoc tempore circa nos, 
in quos fines seculorum devenerunt, mirifcaverit 
misericordias suas Dominus, lucidius cunctis emi- 
cet, et ex hoc dignius in laudes Dei sanctique 
sui Bertini totus nostre religionis incolatus tripu- 
diet. 

Dehinc diligens lector haud mihi nunc indignetur, 
si simplicioribus nostris notandi opusculi intentio 
prelibetur, ne cum solito duriora legentes offende- 
derint, extimescant ; sed quomodo et ad quod di- 
cantur significantius capiant. Dulcior quippe nobis 
est apum labor, si prius ora tinxerit malus sapor. 
Gratius astra micant, ubi notus nubes fugaverit 
densissimas. Haud secus Dominicas imprimis com- 
minationes atque castigationes re gesta cum subse- 
quente provectu divinse misericordie? posterorum 
traditurus memorie, pium ac justum judicem Do- 
minum nostrum nos multipliciter delinquentes, nunc 
minis suis terrificasse, nunc duris objurgationum 
suarum immissionibus digne multoties dixerim cor- 


tuitus; sed quaque ejus insulsa sale vestrz periti: rexisse, quatenus nobis ejusdem mali saporis gustu 
jussu domini archiprzsulis condire non negetis, sic- ad tempus exacerbatis, post supervenientis grex Dei 
que fratres fratris onera ad jussum Apostoli ferre  gratioribus exhilaremur donis; atque toties super 
juvetis (Gal. v1, 2). Non autem congestum est ut hoc nos facte visitationis semper memores, in reliqua 
sibi peritorum solertia dignetur, sed ut in hoc vel vitz nostre tempora simus emendatiores. Verum- 
simpliciores nostri meditantes occupentur, aut sal- tamen non hzc Dominice invectionis flagella cujus- 


tem parta dictandi materies inde perito cuiquam quo- 
modocumque habeatur, ut etiam, juxta Apostolum qui 
non laboravit sibi soli, sed omnibus (I Cor. xv, 10), 
sedulo in Christo laborare volentibus series nostra 
orationis ordiatur, tum vero exemplar Justi, tum 
quidem viri speculum pro posse nostro imitetur. 
Sic ergo fiat, ut et deliciosi reperire valeant quid 
optent, οἱ fame sitique gravati viatores unde Domi- 
num sibi concilient. At vero qui sunt, et qux ac 
quibus infundant, puer Agyptius in via lassescens a 
domino suo Amalecita abjectus congrue dilucidat. 
Qui a David persequente repertus ac ejusdem dapi- 
bus sufficienter refectus, eidem non solum ad inse- 
quendum Amalecitam conjungitur, sed et eo duce 
profanus ille inventus perimitur. Ad has quoque 
quibusdam 'invitatis dum varias occasionum suarum 
causas praetendunt, pauperes, debiles, c:eci et claudi 
ad exitus víarum reperti admissi sunt. His igitur 
simpliciores nostri accumbentes consedeant, hi soli, 
lac nostrum  sumpturi, participari congaudeant. Et 
ne vestram magnificentiam, o viri apostolici, illarum 
sufficientia divitiarum tam quotidiana tamque sedula 


quam aures offendant, sed potius quicunque his se 
correxerint, in susceptionem filiorum recipiendos 
congaudeant, recolentes quod sacra Scriptura nos 
instruit : Flagellat Dominus omnem filium quem recepi 
(Hebr. xi, 6), etc. 
NARRATIO AUCTORIS 

]. Cunctis namque sancte Dei Ecclesise filiis ha- 
betur notissimum civitatem Hierasalem quondam. 
sicut evangelica approbat assertio, misericorditer 
deflevisse Salvatorem nostrum, ejusdemque civitatis 
comminando future ruine cuncta predixisse dis- 
pendia, ac postea ad dictum Domini contigisse om- 
nia. llaud secus modernis temporibus exigentibus 
iniquitatibus nostris, ut oraculo cxlesti ostensum 
est, utque digestum penes nos invenitur in memoria 
S. Vincentii martyris, ultio super nos diving pen- 
debat indignationis, nosque usque ad animam per- 
culisset, nisi idem sanctus martyr cum sanctis pa- 
tronis nostris, Audomaro videlicet atque Bertino, 
intereessores pro nobis coram Domino assurrexis- 
sent. Verum miserator Dominus, piis sanctorum 
suorum interventionibus flexus ad pietatem, indi- 


1145 DE INVENTIONE ET ELEVATIONE S. BERTINI. 1146 
gnationis suz ad tempus distulit correptionem, con- A extenta dextra omnem cenobii locum benedixisse. Qua 


fessionis nostre poenitudines ac sanctse conversa- 
tionis prestolans meliorationem, ut enim propheta 
memorat : Non vull mortem peccatoris, sed ut con- 
vertatur el vivat (Ezech. xviu, 23). Hac itaque redar- 
gutione immaniter perterriti et ad tempus peni- 
tentia ducti, cum fine tenus in novi hominis 
sinceritatem «mulatione sancta foret euitendum, a 
nonnullis more suillo iterato reditum est in luti 
volutabrum. Tandem iniquitatum nostrarum enor- 
mitate irritatus supernus Arbiter, exteriorem domum 
suam, sed malis nostris urgentibus speluncam latro- 
num factam, uti longe antea divinitus comminatum 
fuerat, igni miserabiliter ad devorandum deliberarat. 
Nulli autem sit dubium utrum casu fortuito an pre- 


de re etiam colligitur, locum a quibusdam commissis 
jam expiatum, demumque in pristinum vel potiorem 
decorem aliquando miseratione Dei convertendum. 
Interea. nobis divo expositis ac murorum parietibus 
tectorum suorum honestate nudatis, denuo necessi- 
tudine urgente tecta reparantur, murisque utcunque 
adhuc stantibus supponuntur. Quid plura? cunctis 
pro tempore ac pro posse reparatis seu potius deal- 
batis, quidam nostrorum citius recto non multo post 
tempore visitationis suz obliti et ad abrenuntiata 
irreverenter reversi, necdumque face malorum suo- 
rum exinanita, demum diabolice malignitatis illa- 
queantur pedica : cum ecce divina majestas nos 
territura, demum post aliquorum annorum curricu- 


libatz rei gratia hujus combustionis super nos in- B lum in nos gladium suum vibravit (Psal. vu, 13), ac 


gruerint dispendia, cum procul a monasterio illo 
igne exsurgente ac crescente, et ventus ei consur- 
rexerit et concreverit., ac nonnulla domata trans- 
gressus, versus templum vehementiore flabro, imo 
peccato urgente, impulerit. Et ut dictum cst : A 
sanctuario meo incipile (Exech. 1x, 6), sedes Dei 
subito igne invaduntur, lamentabiliterque edacis 
flamme voracitate liquantur; et quod diutino mul- 
toque sudore elaboratum exstitit, tunc, proh dolor ! 
unius diei hora consumpsit. Dehinc rapacitate sua 
totius claustri gyrat con&nia, et nihil intermisso ex- 
terminat omnia. Verum, ut dictum est, nihil in terra 
fleri sine causa (Job v, 6), haud credendum est 
Dominum domum suam dimisisse perire frustra ; 


subita peste multam partem nostrorum lethotenus 
perculit. Nec erat tunc ulla morientium requies, sed 
dietim corruebant velut morbida oves. Cum illo 
vel illis defunctis adhuc eorum sepulturis inservi- 
retur, ecce aliorum exitus subiti denuntiantur. Plu- 
rimi interim ejusdem pestis horrore affecti, atque 
singuli super se subito futur: mortis suspecti, mul- 
tam malorum suorum poenitudinem iterato coeperunt 
gerere, ac intimis lacrymarum suspiriis exacerba- 
tam malis suis Domini nostri faciem placare. Tunc 
cerneres illud apostolicum bene compleri : Confite- 
mini alterutrum peccata vestra, el orate pro invicem 
οἱ salvemini (Jac. v, 16). Nec minus omnis pecu- 
liaritatis reculas -in medium proferri, ante pedes 


sed ut diutinis malis penitus expiaretur, et ut do- C domini abbatis Roderici cunctas exponi, dignae pac- 


mus sua interior ," ibidem videlicet commanentes, a 
pravis actionibus suis deterrerentur, ne si malis suis 
nollent renuntiare, deterius ignis sterni post in 
eternum punirentur damnatione. Huc etiam illud 
memorie occurrit quod Quadragesimz observatione 
illud discrimen nobis acciderit, quando cuncti sanz 
fidei cultores potissimum errata aliorum temp:rum 
punire, atque ab his digna poenitudine se operam 
dant expiare. Sic sic longanimis et multze misericor- 
die et verax Dominus, illo in tempore, hoc ccno- 
bium cenobitasque nos tanta incendii percussione 
multatos a cunctis peccati spurcitiis examinasse, et 
in reliquum vite tempus o utinam velit emendatio- 
res esse, quatenus hoc rogo exstinguibili effecti 
casligatiores, sterni ignis cruciatus possimus eva- 
dere inexstinguibiles! Sic etenim plerumque Dei 
sapientia in corripiendo immissionem virgae 808 
modiflcat, ut et delinquentium emendanda pie puniat, 
demumque in ipsa castigatione quiddam boni mise- 
ratione sua foveat quod post in tempore suo oppor- 
tune demonstrat, quemadmodum oco suo diligens 
lector inveniet. 

2. His ita consumptis, insecuta nocte cuidam 
nostrorum seniorum (quem quia adhuc superest 
nolo nominare) in somnio visum est videre quem- 
dam magnificum virum habitus candore niveum, 
vultus splendore fulmineum, quodam claustri loco 
perstitisse, diligentique obtutu cireumspectis omnibus 


nitudinis et lacrymarum fluentis rebaptizari et, ut 
brevius concludam, his cunctisque malis abrenun- 
tiari, οἱ omnibus bonis inniti. Nec tamen sic omni 
Quadragesima cessatum est ab hujusmodi lue lethi- 
fera, donec undecim nostrorum defunctis, ac totius 
anni diebus quibus diutius abusi sumus in tall mc- 
rore atque anxietate decimatis, festivum paschale 
solemnium instaret, omnemque ejusdem cladis la- 
crymam ab oculis nostris pietas Dei abstergeret. 
Quod undenarius numerus ad peccatum pertineat, 


sacre auctoritas Scripture satis demonstrat; quia 


sicut Decalogus denarii summa completur, sic unde- 
narii incremento transcenditur. Quare quemadmo- 
dum per denarium Decalogi observatio, eodem modo 
per undenarium peccati figuratur transgressio. Cur 
et hz:ec Quadragesim:z tempori convenerunt, et. quod 
de eodem tempore supra notatum sit, diligens lector 
videat, ac quomodo res rebus, temporaque tempori- 
bus hic consequantur, rationis vivacitate colligat. 
At paululum cepte narrationis digressus textum, 
ad idem jam nunc reflecto calamum. 

3. Interea sic nobis virga Domini flagellatis ac 
meliori vie impulsis, paucorum annorum tempore 
emenso , sanctuarii parietes partim antiquitate , 
partim incendio cceperunt dissolvi, atque se cernen- 
tium capitibus ruinam minari. Unde consultu prin- 
cipum nostrorum meliorandi gratia ad destruendum 
illud manus injecimus, quatenus hoc renovato, in 


1147 


FOLCARDI MONACHI SITHIVENSIS. 


1148 


reliqua renovanda operam extenderemus. interim À gandum quodcunque esset procederemus. Tunc post 


quidam de nostris simplicioribus nos adeuntes, hor- 
tati sunt cepto constanter insistere operi, pollicentes 
Dominum nobis cooperari, atque post non multum 
temporis Sithiense cenobium magnifice a Domino 
visitandum, et quiddam magni circa idem declaran- 
dum. Quibus tunc parvipensis, ad alia me mox con- 
vertebam , et maxime opportunis coepti operis 
administrationibus sedulus intendebam. Sic inter 
operandum cum tempora forent emensa quatuor 
annorum, ac quinto dehinc anno exterior murus 
jam aliquantisper exsurgeret in altum, zdiflcandz 
ibidem erypte causa cardinale sancti Martini altare 
mutandum fuerat, quod sine pontificis fieri przssen- 
tía (62) minime decebat. Quod post octavas Paschze 


vicedominum et castellanos et quosque majores cleri 
directo nuntio, ut nos omnes citi adeant invito. Et 
quoniam Sabbatum erat, quibusdam vero ad foren- 
sium legum jura convenientibus , nec mora haud 
contemnendus spectabilium personarum adest popu- 
lus. Preterea fama hujuscemodi exciente plebeiam 
multitudinem eadem res non quivit latere; segrega- 
tim perstrepentes accurrunt stupide. Ut autem ma- 
Joribus cessimus ad accedendum, data copia videndi 
loculum, actutum Landbertus praetor urbanus, aliis 
itidem personatis viris conclamantibus, nequaquam 
se inde inquit amoturum pedem, donec rei inibi 
Jatentis dignosceret veritatem. Jam tum enim a no- 
bis certum habebatur quod ibidem aliquis sancto- 


dum pararetur, dum absente episcopo ingentes ter- B rum corpore detineretur : verum de nullo minus 


rarum moles quibus ara circumcingebatur, interim 
jussu nostro exportarentur, subito vehementioris 
vegritudinis molestía me graviter invasit, debilita- 
tumque sine mora lectotenus prostravit : sicque 
: servus sciens voluntatem domini sui et non faciens, 
plagis vapulavit multis. Nec credo me tantum pecca- 


quam de illo qui preter spem reperiendus erat spe- 
rabatur. Interea cunctis circumstantibus investi- 
gandz tante rei gratia cum processionibus, crucibus 
et cereis peractis acceditur, et nobis, ut decebat, 
interim litanias cantantibus, cunetisque demiran- 
tibus detegitur, ac multo multorum sudore a prima 


torem cuncti reatus obnoxium tam sancte rei future — diei hora usque in vesperum ferreis instrumentis 
aliquomodo promereri interesse , in prius tanto vix dissipatur. Quod tandem opertum grandi satis 
Domini castigatus expiarer verbere. Ideoque ali- artificii molimine plumbeum scrinium omnium astan- 
quandiu res destruendi altaris tunc differebatur, ac tium oculis apparet continuisse : illoque soluto 
interim copia terre usque ad altare circumfosse ^ cunctis circumstantibus dum panditur, emeriti cu- 
exportabatur ; eum jejunio quarti jam mealanguoris jusdam sancti membra revelantur. Deinde nondum 
vexatione aliquantulum convalescente , quidam se- apparente ejus sancti nominis titulo omniumque 
niorum nostrorum me adiere dicentes aram illam — oculis ad hoc ipsum intentis, bis terque scrutato 
jam exportata quz in circuitu ejus erat congerie C totius busti loculo, novissime sub dextro ejusdem 
Dutare, et, ni cito subveniretur, casuram fore; et sancti humero crux argentea reperta extrahitur, 
ob id episcopum, quoniam tunc Tarvenne fuerat, nobisque ad manus prefertur, his tantum trium 
celerius maudari oportere. Cujus rei gratia accitus verborum insignita notulis: Saxcrus BERTINUS ABBAS. 


satis benevole accurrit, sextaque feria eiusdem jeju- 
nii quarti aram destructurus cum multis acceséit, 
illaque subversa eadem die nobis invitis domum re- 
diit. Quo in loco dum sequenti die, hoc est septi- 
ma 63) feria jejunii, uti ad locanda fundamenta 
altius foditur, dum multa terrarum copia effertur, 


Nec horret ab hujus sancti preconio, quod nobis 
adhuc insciis, neque de hoc donec contigit quid- 
quam prameditatis animo, satis congrue in je:unio 
quarti mensis tam dilecti Patris sancta contigerit 
inventio. Condecens enim fuit et valde commodum 
ut ad tam sacrosanctum accessuri commercium, 


ecce sub ipso sancto altaris loco quoddam apogeum quart et sexte septimzque ferie ejusdem jejunii 
duris lapidibus, tegulis, antiquoque czemente operose  parcimonia aliquantisper effecti purgatiores, ad tam 
conditum offenditur. Hoc comperto, nos quidem  venerandos sancti artus investigandos properaremus 
idipsum visuri accurrimus, et videntes super eo aliquanto digniores. Quzecunque vero antequam flant 
admodum mirati sumus. Nec tegi, nec detegi ultra.,, possunt presciri, ea pro modulo suo providentia 
illud permittitur, ne forsan si absque bonorum viro- "valeant gubernari. Verum ista unde nulla cuilibet 
rum testimonio detectum solveretur, aut tectum nostrum fuit notitia, quis ita disposita moderaretur, 
aliquandiu occultari conaremur, nos nostra impru- nisi solius Dei przscientia ? etc. 

dentia quorumcunque «amulorum  derogationibus 4. Talibus ergo indiciis pretioso super aurum et 
criminaremur. Neque ea die episcopus attingi pote-  topazion invento ac comperto beatissimi Patris 
rat, quoniam preterita die statim evulso altari, ut corpore, cum eatenus diutina et gravissima omnis 
dictum est, domum redierat. Tunc huc, tunc illuc terra decocta pessumdaretur siccitate, ita ut uni- 
vertitur animus, quod potissimum eligat valde versa sagetum spe jam penitus sese frustrari que- 
anxius. Tandem super hoc communicato nostrorum  rerentur agricole ; ecce eodem momento premissis 
consilio, huc nos converti visum est melius, ut his multis tonitruis atque coruscantibus fulminibus 
quos eadem dies attulerat innixi testibus, ad investi- plurima subsecuta est inundatio pluvialis, qua suf- 


(63 Nempe xwi Kalend. Julii, anno inc. 1050, ut 


(62) Nota religionem illius temporis, quo aram loco 
legitur in lib. 11 Mirac., cap. 19. 


movere citra nutum presentis episcopi non licebat. 


1149 DE INVENTIONE ET ELEVATIONE S. BERTINI. 1150 
ficientissime debriata tellus, mox fructiflcando vi- A necessitatis gratia vel quoto Domimicz Incarnationis 


rescere, atque cultoribus suis in novos fructus sese 
rediviva spe jamjamque ccepit dilatare. Itaque ex- 
tunc salubri rore omnes segetes confote assurgunt 
auris spirantibus, ac jam mature messi, quamvis 
ingens, vix sufficit operariorum numerus, ut in- 
stantis anni rotatus terrigenas Dei gratia omni se- 
getum educaret sufficientia. 

5. His ita dictis, sacrum corpus jam revelatum ac 
detectum eadem urna sua retegi, et loculus, ut pri- 
dem fuerat, jussum est remuniri, quousque majorum 
consultu quid super hoc ipso foret agendum esset 
deliberari. Quantis interim vexationibus, blasphe- 
miis affecti sumus, nobis ad purgationem noscat ac 
illis'ignoscat Dominus. Hac tempestate domnus papa 


anno id factum sit satis manifestato, nec mora 
quoslibet Annales ac antiquorum gestorum Historias 
recitando percurrens, eorumque discerpta que 
investigationi nostre videbantur opportuna confe- 
rens pro nostre parvitatis modulo commentatus 
sum hoc magno divine dispensationis presagio 
factum ; scilicet venerabile corpus opera predicti 
pontificis de noto loco in secretius penetrat transla- 
tum. Quod ut dilucidius aperiatur, eorumdem ex- 
cerptorum collatio aperiatur. Sed ne cepta ratio- 
nis ordo aliquantulum intermitti videatur, hec alías 
plenius texenda conserventur. 

6. Glorioso igitur imperatore Ludovico Caroli 
Magni atque imperatoris fllio regnante, cum eatenus 


Leo, cognomento Bruno, sancte Romane praside- B hoc antiquum et tunc regale coenobium ex tempore 


bat Ecclesie, cujus sagacitatis ac probitatis fama 
per totum orbem spirabat odorem suavis fragrantiz. 
Ad quem necessitate urgente quo majorum auctori- 
tate corroboraremur, fidelis legatus exquisitus et 
repertus, dirigitur, quatenus quidquid ipse de his 
apostolicus cum gravioris consilii viris egregium 
sentiret, nohis pro noniine Domini mandare eodem 
legato non differret. Quem cum adisset, ac jam co- 
ram eo admisso sibi data copia fandi esset, rem 
gestam per ordinem domno papse succincte, prout 
in multis tunc occupato, exposuit, testimoniaque 
scripture et crucem cum sacro corpore repertam, 
qui secum pro testimonio tulerat, obtutibus ejus 
prasentavit. Quibus visis et his qui tunc forte secum 
aderant, uti qui ad Romanum concilium tunc con- 
venerant, scilicet patriarchz Aquileie, archiepisco- 
pis, praesulibus, abbatibus, ducibus ac primoribus 
demonstratis, talibus ait veritatis indiciis nequaquam 
debere diffidi, sed tutius ac firmius credi, presertim 
cum in multis annalium gestis satis possit inveniri 
cunctos pene Galli: terminos, maximeque vestra 
ac cetera maritima loca frequentibus Danorum 
incursionibus, depredationibus, incendiisque popu- 
lata; et ob id multa sanctorum corpora qusedam a 
locis minus tutis translata, quzedam vero clanculum 
(sicut de sancto Bertino factum constat) vel mace- 
riis vel terris sint recondita. Quibus responsis apo- 
stolicis nobis nostro nuntio relatis, ex hoc ad me- 
metipsum reversus meminisse cepi Vite S. Folquini 


beatissimi Bertini ejusdem fundatoris precipui sacra 
monastici ordinis religione admodum  nobilitaretur , 
atque secundum instituta canonum, fratrum ad- 
optione ispsius regimen commendaretur, tunc cuidam 
canonico genere Anglo, Fredegiso nomine, in bene- 
ficium, proh dolor! data, ac totius sanct: religionis 
candore marcescere, in externas manus devenire 
et minorari a sua cepit integritate. Denique nume- 
rum monachorum ibidem Domino militantium qui 
octoginta tres erant, ad sexaginta diminuit, villas 
et fertiliora predia victui monachorum deputata, in 
dominium sibi usurpavit. Monasterium vero S. Au- 
domari quod cum monasterio S. Bertini idem erat, 
penitus evertit, quoniam quadraginta monachis 6} - 


C minatis, triginta canonicos loco eorum substituit , 


tertiamque partem omnium bonorum ad monaste- 
rium S. Bertini pertinentium eorum usibus deputa- 
vit. Quid igitur iste aliud quam hujus monasterii 
flagellum fuit ? Qui etiam a beato Bertino in numero 
abbatum merito undecimus exstitit, quia in eo quod 
ea qu& a decem predecessoribus suis bene ordinata 
fuerant evertit , Decalogi metas excessit. Omne 
enim peccatum undenarium dicitur, quoniam quan- 
docunque aliquod illicitum committitur, Decalogi 
summa, quantum in peccante est, violatur. Merito 
igitur presumptor iste. Fredegisus videlicet, quasi 
Frigidus vocatus est, quia nisi cordis ejus aquilo ille 
possessor exstitisset, ad hujusmodi presumptiones 
nullatenus aspirasset. Quia ergo presumptio hujus 


quiddam super hoc ipso loquentis ; eaque allata, quod D Frigidi monasterio huic tanti excidii caput et causa 


volebam exquisitum  recitabatur quomodo idem 
sanctus poutifex venerandum sancti corpus transla. 
tum recondiderit, et quod ejusdem translationis 
festivum diem singulis annis agi per omnem dicce- 
sim suam instituerit. Quod exempli etiam causa 
hic denotari placuit, S. Bertini corpus transtulit et 
recondidit ,, solemnemque hunc diem nobis esse 
sancivit, qui est septimo decimo Kalendas Augusti. 
Diu rei etiam hoc vulgaris opinio adjecit, quod prze- 
libatus presul in nullis preter paucos agnoscenti- 
bus clanculum fecerit, ac ne palam quoquo modo 
fleret gravibus eosdem interminationibus ac sacra- 
mentis constrinxerit. Hoc igitur viso et necdum cujus 


exstitit, actio ejus perversa et peccatum fuit, et 
poena peccati, οἱ causa alterius peccati. Peccatum 
etenim vel etiam sacrilegium fuit, cum illud quod 
mense monachorum delegatum erat, in jus alterius 
cessit. Poena quoque peccati exstitit, quia nisi in 
Fredegiso aliquod peccatum gravissimum preces- 
sisset, unde cum sordidus esset magis adhuc sor- 
descere deberet, nunquam eum Dominus adeo ex- 
cacari permisisset ut de tanto sacrilegio cogitaret. 
Causam vero alterius peccati illuc idem peccatum 
Fredegisi successoribus propinavit, quia quod ipse 
in dominium sibi vindicavit, apud omnes successo- 
res ipsius usque ad modernum tempus inextricabile 


1151 


FOLCARDI MONACHI SITHIVENSIS. 


1152 


perduravit. Tantilla vero bec pueris nostris me A Invenerunt. Quorum tres quantis penis affecerunt , 


tetigisse sufficiat, ut quibus peccatis a sanctuario 
Dei exortis tanta mala consurrexerint pateat , 
ac quibus urgentibus causis sancti corporis mar- 
garita recondita sit, manifestius pateat. Impera- 
tore praefato decedente a seculo, filii ejus Lo- 
tharius, Ludovicus et Carolus, singuli paternum 
imperium z:mulati, mox ab invicem dissentire coe- 
perunt, atque ferocissima inter se pugna inserta 
in pago Antissiodorensi bellum cruentissimum com- 
miserunt : ubi cum Francorum proceribus et cum 
cunctis nationibus sibi subjectis mutua se czede pro- 
sternentibus, tandem Lodoicus et Carolus fugato 
Lothario triumphum adepti sunt. Cujus seminarii 
discordia durante per quinquennium, ubi pene om- 


qualive quartum letho multati sunt ac quomodo 
cunctis qua invenire poterant direptis monasteria 
cunctasque officinas incenderint, cunctaque exter- 
minaverint, textus Vitae (64) sancti Bertini satis evi- 
denter disserit. Quid igitur? Si tunc prefatorum 
sanctorum corpora eminentioribus vel certis locata 
locis debite venerarentur, exportandane putatis in 
valida manu Domini eriperentur ? An non tunc mul- 
tum oportebat, quod jam dictus sacerdos Dei tan- 
torum malorum praesagus conservandis sanctorum 
pigneribus paulo ante effecerat ? Necdum locum hunc 
aliqua castelli vel valli defensabat munitio: et ideo, 
magis autem peccatorum mole urgente, huc perfa- 
cilis iniquorum irrupit incursio. Nec modo semel, 


nes Francorum regiones cum habitatoribus suis ad B verum bis terque Sithienses fines redivivis irruptio- 


nihilum redacti sunt, tandem pace facta Francorum 
regnum sibi diviserunt, tuncque nostre partes oc- 
cidentales Carolo regi cesserunt. Cujus obtentu pacís 
nequaquam mala desierunt ; sed tripertito paterno 
imperio, dum singuli per singula regna patrizare, 
seque secundum paternam magnificentiam protelare 
cupiunt, seque suaque confundentes dejiciunt. Non 
enim verbum Domini excidit: Omne regnum in se- 
ipsum divisum desolabitur, e! domus supra domum 
cadet (Luc. xi, 17). Regnante eodem rege Carolo, 
tertio regiminis Adalardi abbatis anno, prefatus 
presul emeritos S. Bertini artus anno Dominice 
Incarnationis octingentesimo quadragesimo tertio, 
secretiori quam prius fuerat loco mire compositum 


num suarum vastationibus repetentes profligare non 
cessarunt, donec przedictorum sanctorum meritis 
divina ultione multipliciter attriti, in vaginam suam 
compulsi sunt regredi. Dehinc ut tertia quoque or- 
bis: examinaretur plaga, demum famis et barbarice 
cladis residuos ubicunque locorum rabies insequi- 
tur belluina, quos miserabiliter suffocatos trucidat, 
atque inhumatos membratim discerpens exterminat. 
Tantis diving ultionis cladibus hanc terram ferme 
centum annis occupantibus, denuo quasi quodam 
diluvio diluitur his decocta tribulationibus. 

7. Tantorum ergo malorum sacerdos Dei Folqui- 
nus sancti Spiritus illustratione praemonitus, dum 
adhuc vixit, venerabile S. Bertini corpus ignoto loco 


[lege compositos] locavit: sicut paulo ante S. Audo- Cet ubi mínus putaretur occuluit, ubi usque ad hzc 
mari venerabile corpus furtim ereptum, sed sus nostra novissima tempora, scilicet. ducentis quin- 
diligentie divinitus concessum loco suo restituit, ne quaginta (65) annis altor el pastor noster latuit, 
hac patria tanto unquam fraudaretur patrono, haud donec fundandz crypte causa, uti Jam przenotatum 
dissimiliter abditioribus locis mandavit. Quorum est, eumdem subversio principalis (66) arz detexit. 
etiam sanctas trauslationes distinctis temporum Quibus indiciis jam certior factus, suscepta ab epi- 
diebus a cuncto populo dicecesis sue magnificentius Scopo nostro epistola, Remis ad archiepiscopum 
celebrandas sancivit, ut quidquid in eorum deposi- proficiscor super his consultum quzsiturus: ubi 
tionibus sanctis mense Septembri concurrentibus cum venissemus, domno archiepiscopo locuturi pro- 
urgente messis necessitate minus digne celebrarent, cessimus. Nobis quoque coram se intromissis mox- 
his sanctarum translationum solemnitatibus liberius que sese toto exposito ad seriem nostre dicendz 
exsolvere possent. Tanto igitur thesauro abditis rationis, gest: rei novitatem ei per ordinem primum 
locis assignato, non multo post temporis intervallo retulimus, ac deinde epistolam domni episcopi cum 
omnes istius patri: nationes hinc surgentis gravis- teste Scriptura super noc ipso loquente ac crucis 
sime famis angustia consternati, illinc subitam — titulo ipsi dedi in manus. Qui mox convocatis abba- 


Nortmannice incursionis rabiem suspecti, omnis 
pene nobilitas istius terre preter paucos, quos 
operum ac fundorum copia et castellorum vel muni- 
tionum fiducia detinuerat, post dominos suos vel 
quocunque totius eis videbatur discedebant. Pr:ter- 
ea residuos immani famis utcunque exutos periculo 
demum rabida Danorum crudeliter laniatura invasit 
insectatio; qui postquam rabiem sus tyrannidis 
exacturi huc hostiliter irruperunt, nullum hic fra- 
trum preter quatuor palmam martyrii prestolantes 


. (64) Lege lib. πὰ Mirac., cap. 1, quem librum, uti 
et primum, non a Folcardo, sed ab alio antiquiori 
auctore scriptum fuisse constat ex hoc loco.  — 
(65) Imo ducentis novem annis ; tot quippe anni 
facte translationis ab anno 843 quo S. Bertini 


tibus, arehídiaconibus et quibusque sanioris mentis 
monachis atque canonicis, in conspectu ducentorum, 
tertio Idus Januarii in festivitate depositionis S. Re- 
migii in haec verba eadem recitata est epistola : 
Domno WipoNmi Dei gratia Remorum  archipresuli 
DRoco episcopus eorum qui dicuntur Morini. 
Cum divino munere apicem summae dignitatis 
obtineas, et pastoribus sub te constitutis uti prz- 
cluens pastor auctoritate simul et vigilantia consu- 
las, de te actus nostri pendent, ad te respiciunt 


corpus humo absconsum dicitur supra, ad annum 
1052? (οί translationis. 

(66) Nota hic principalem aram dici qux superius 
et inferius dicta cardinalis. 





1153 DE INVENTIONE ET ELEVATIONE S. BERTINI. 1154 
consilia : qua si deifice et laudabiliter disponantur, A approbent testimonia, super hoc utroque consultum 


tua est utilitas simul et nostra. Unde si quando in 
Ecclesiis nostris aliquid contingit insolitum, ubi pro 
rei magnitudine seu novitate non satis plene nobis 
sufficimus ad consulendum, consequenter ad te 
quippe ut ad caput a membris recurritur, quatenus 
in dubiis nostris certiores nos tua auctoritas faciat, 
quorum humilitas nihil per se temere definit, quod 
altiorem considerationem et deliberationem requi- 
rat. Noveril itaque paternitas tua, in dicecesi nostra 
his diebus novum quiddam contigisse et mirificum, 
quod ut tibi scriberem, tuamque super hoc efflagi- 
tarem sententiam, visum est mihi fuisse consilium. 
Locus dictus Sifhiu virorum Dei est conobium et 
sedis nostrae parochia, eorum quoque non ultimum, 


habeas, οἱ auctoritatis tuc rescripto nobis super 
utroque consultum facias :-ut omni nebula ambigui- 
tatís remota, dissensionis etiam totius pellantur scan- 
dala, et pacis concordia in nobis augeatur, et laudetur 
nomenDomini in omnibus operibus nostris, Amen. Qua 
perlecta omnium consultu omnium votis aliam jussit 
rescribi epistolam continentem hujusmodi responsa. 

Wipo Remorum archiepiscopus DnocoNi frairi co- 
episcopo feliciter vivere in utroque seculo. 

Quia sapientia semper sapienter agit, et Salomon 
dicit : Fili, omnia fac cum consilio, et post facium non 
penitebit (Eccl. xxxi, 24) ; laudamus, frater charis- 
sime, prudentiam tuam, ἃ nobisuti parest consilium pe- 
tentem super recens inventi sancti reliquiis. Nos autem 


quis olim a regibus fundata simul et ditata antiqui- B consilio super hoc ipsocum nostris habito ut petiveras, 


tatis reliquit memoria. Celeberrimum sane est multis 
sanctorum inibi quiescentium pigneribus, inter qua 
-quasi quodam specialis meriti privilegio beatus 
eminet Berlinus, ipsius videlicet loci reetor preeci- 
puus. Res postulabat ut pro construenda crypta 
mutaretur cardinalis ara, quod altiore consilio ab- 
bas facere instituit in nostra presentia. Ubi dum 
post altaris destructionem terra altius effoditur, re- 
conditorium quoddam lateritio opere ac cemento 
pene indissolubile oculis astantium offertur. Quod 
tandem multo sudore destructum, scrinium plumbi 
et ossa cinerati corporis monstrat contineri cum 
sigilli notamine satis evidenti. Sigillum crux fuit 
argentea, titulus vero : S. BERTINUS ABBAS. Hzc res 


corpus quidem repertum S. Bertini esse decernimus, 
quia incerta certis omnino postponimus, quod et 
scripture quam nobis misisti confirmant testimonia, 
et loci in quo repertum est dignatio, ac evidens in- 
dicium, crucis videlicet nota. Ipsum itaque sanctum 
corpus cum debito honore levatum in reverendo 
(uti decet) loco ponite; sed et alterius incerti, ut 
dicitis, sancti reliquias juxta ipsius S. Bertini cor- 
pus locate, confidentes de misericordia Dei, quia et 
ipse cujus sunt, in ipso revelabitur (607) tempore. 
Ceterum tam ad incerti sancti revelationem quam 
ad certi revelationem triduanum jejunium populo 
indici statuimus, ut orationibus ac jejunio populi 
sui complacatus, quando vult et quomodo vult, nobis 


tam mira, tam insperata cum quosdam perfunderet C aperiat Dominus. Amen. 


gaudio, quosdam vero diffidentia turbaret et stupore 
nimio, abbati et fratribus super hoc testimonium 
redit ad memoriam et ad aliorum minus credentium 
perducitur notitiam, cujus etiam tibi breviter per- 
Strinximus sententiam. Legitur in ipsius loci archi- 
vis publicis, quod S. Folquinus nostre sedis epi- 
scopus (cujus etiam corpus magnis celebre virtutibus 
in eadem quiescit ecclesia) grassante igne et ferro 
Danorum barbarie per loca maritima, paulo ante 
hanc vastationis luem corpus hujus sancti certa die 
terra recondiderit : ceterum quando vel a quibus 
post inventum sit, ne mentio quidem aliqua, ex- 
cepto populi rumore, qui sieut certa pro incertis, 
ita plerumque falsa pro veris inducit. Hujus rei te- 


8. His peractis, quibusdam domesticis ejus seor- 
sum excitis eumdem summum praesulem his inter- 
nuntiis deprecamur supplices, quatenus dies Dei 
auxilio agenda  elevationis futurus sui adventus 
presentia honoraretur, sus dignitatis auctoritate 
solidaretur. Qui mox tempus diemque percunctatus 
quando id Domino suffragante acturi essemus, ut 
primum vel secundum Maii mensis diem nostro re- 
sponso percepit, sese futurum, vita tamen ac salute 
sibi comite, benigne spopondit. Unde aliquantulum 
jam effecti animaequiores, suscepta descriptionis 
epistola acceptaque licentia, domum  regredimur 
celeres. Ubi autem Tarvenne pervenitur, domnus 
episeopus ibi offenditur : cujus presentia admissi, 


Statio ad rei fidem nobis satisfacit; sed est aliud D epistolam ad verba sua renotatam dexters ejus in- 


quod partim nos, vulgus autem minus intelligens 
nom mediocriter angit. Nam quid de reliquiis sub 
ejusdem sancti nomine in eadem ecclesia in reveren- 
tia habitis fleri oporteat, si recens inventum sancti 
corpus ad debitum honorem transferatur, nulla nobis 
ad votum definitio suffragatur. Precamur itaque per 
eum qui te nobis praefecit antistitem, per sancta cha- 
ritatis mutuam connexionem, ut ascitis viris quos 
divine legis illustret scientia, vit: etiam laudabilis 


(67) Aiunt posteri istas reliquias, hactenus cum 
reliquiis S. Bertini abbatis uno scrinio inclusas, esse 
S. Bertini junioris, filii Walberti comitis in Vita S. 
Bertini abbatis memorati, quem Bertinum juniorem 


jeci. Qua recitata, sese ad summi praesulis consul- 
tum cuncta pollicitatur per diocesim suam in- 
dicenda. Dehinc nobis domum  digressis, obse- 
crationibus, jejuniis, vigiliis pro modulo nostre 
exiguitatis misericordiam Dei patrociniaque san- 
ctorum medullitus quizrere, jam jamque appro- 
pinquantis agenda festivitatis apparatibus omni- 
modis studuimus intendere : cum quidam pro hoc 
ipso grandes contradictionum  inquietudines, mo- 
lestias, persecutiones, injurias nobis inferre, et 
Bertinus senior e fonte baptismi susceperit. Bertini 


Junioris qui meminerit neminem legi antiquiorem 
Lamberto Ardrensi presbytero. 


1155 


pedire. Ut autem de nobis sileam, quippe qui non 
satis dignam malis nostris recepimus ponam ; sed 
in sanctos Dei quidlibet moliri quanti sit criminis, 
arca illa testamenti bobus calcitrantibus inclinata 
evidentibus monstrat figuris; quoniam dum eam 
levites temere tractando relevare nititur, divina 
mox ultione addictus mortali vita frustratur. Ilaud 
secus quicunque quodlibet a servis Dei dispensa- 
torie factum objurgare moliuntur, caveant ne quan- 
doque, ni poenituerint, vehementiore animarum 
damnatione percellantur. Multis dehinc vexati tri- 
bulationibus, tandem ab his Christo propitio liberati 
fuimus. Quid plura? Primo Maii mensis die dom- 
nus Wido summus pontifex (68) cum multis specta- 


FOLCARDI MONACHI SITHIVENSIS. 
agendis sancti mysteriis plurimum moliebantur im- A choroque suscipiente 


1156 
: Sicul. incensum ἐπ conspecta 
iuo, Domine, idem intus extraque thurificat. Hoc 
precantato, dum eodem przcinente ejusdem respon- 
sorii versus Elevaíio manum mearum sacrificium 
vesyeriinum subsequeretur, quod antehac cujuscun- 
que rei gratia a nonnullis tentatum difficultate qua- 
dam denegabatur, tunc paucorum manibus insertis 
cum agilitate ac facilitate extrahitur, in eminen- 
liores scamnórum apparatus effertur, nobis terram 
cunctis petentibus veneratur, itemque thurificatur, 
nostris quoque tunc maculosis conspectibus tam 
sacrata membra revelantur, aqua vinoque (69) ro- 
rata piantur. 
9. Interea quidam clericus Berwoldus nomine, 
unius oculi lumine orbatus seorsum astabat, qui 


bilibus personis, Drogo etiam episcopus noster cum B jampridem eousque utrosque oculos perspicuitate 


suo honorabili clero, diversique cum suis domni 
adsunt abbates. Nec deest domina Adhela, fratre 
suo Odone multoque procerum stipata milite. Nihilo- 
minus e diversis locis adventantes innumerz populi 
huc ruunt multitudines, ecclesie implentur parietes. 
Verumtamen domno archiepiscopo cum suis czte- 
risque hospitibus, quoniam ex itinere fatigati erant, 
ea die quiescentibus, interim nos quibuscumque 
necessariis preparandis intendere procuramus, ac 
omnia de sancto agenda in crastinum differimus. 
Cum enim jampridem prima Maii mensis die idipsum 
faciendum deliberarem, ac super hoc domni episcopi 
nostri assensum misso ei nuntio quererem, ille mox 
salubriore consilio in secundum ejusdem mensis 


pares habebat, sed nescio cujus mali causa antehac 
quamdam venam secandam contiguam oculo ut me- 
dicaretur sibi incidi fecerat, unde omne lumen 
ejusdem oculi amiserat; sed id preter paucos et 
domesticos suos ruboris causa pene cunctis celave- 
rat. Hic sancti Bertini patrocinium ut a Domino 
sibi reddi lumen amissum obtineret, intimis pre- 
cibus deposcebat, atque quolibet sanctorum mem- 
brorum quz ibi tractabantur tangi sibi oculum mul- 
topere anhelabat, sed appropiare minime sibi per- 
mitti metuebat. At nobis tante rei sollicite inten- 
dentibus, ac interim quibusdam canticis dictis eidem 
sacramento convenientibus, responsorioque sancte 
Trinitatis asignato, Quis Deus magnus sicut Deus 


diem potius indixit differri, ne celeberrima sancto-C noster, (u es Deus qui facis mirabilia, decantato ; 


rum apostolorum Philippi et Jacobi solemnitas, qua 
eadem die esset, a sua celebritate videretur mino- 
rari, utque eadem pr:ecedente, et demum salutiferze 
vrucis Inventionis festivitate subsequente, quique 
huc adventantes vel hinc revertentes festiva otii . 
perfruerentur exsultatione. Qua de re nobis necdum 
id cognoscentibus divina factum esse dispensatione 
credimus, ut futura dies jam quidem convenientia 
decoraretur : ut sicut sancti Walberti depositione 
magniflcata, sic demum sancti Bertini elevatione 
magnificanda haberetur, quos uníus Vite lectiones 
commendarent, eademque responsoria concelebra- 
rent. His omissis sequentis diei primo mane paratis 
presulibus, abbatibus, monachis atque canonicis, 
quibusdam etiam laicorum majoribus in testimonium 
intro admissis, cum processionibus ad sacrosanctum 
locum acceditur, lítanie canende inceptantur ; 
missisque operariis scrinium sacrati corporis effodi 
jubetur. Nec jussa differuntur, sed ejecta humo sa- 
cer locus eousque paratur, quo ad extrahendum 
sancti scrinium facilis accessus cunctis daretur. 
Tunc pontifice nostro cum quatuor abbatibus pro- 
batioris vitz» viris quí tractarent sacri corporis artus 
circumpositis, panso scrinio summus prasul respon- 
soríum : Dirígaiur oratio mea, cantando incoptat, 

(68) En archiepiscopus summus pontfecs dicitur 


medio seculo xi, supra summeus pr 
(69) Moris erat antiquis, ut sanctorum reliquias, 


item ejusdem sancti responsorium : Gloriosus igitur 
Dei athleta, ac eximius sacerdos Berlinus, in prolixa 
cale jejuniis εἰ orationibus famulans regi 8uperno, 
ἃ choro morose cantandum suscipitur ; sicque inter 
canendum jam dictus clericus rebus sufficiens, sed 
oculi unius lumine carens, cum sanctis artubus 
(ut jam dictum est) vereretur accedere, quemdam 
fratrum nostrorum aliquod sacrorum membrorum 
summotenus digitis suis obsecrat attingere, suoque 
czcato oculo eisdem digitis signamen imprimere. 
Quod nobis insciis dum fieret, magis autem ob de- 
votionem presentis sancti hic finis responsorii ani- 
mos adhuc psallentium demulceret, hodie suscipit 
meritorum premia in angelorum choro; mox ille 
lumine datur exspectato. Et sane quod Dominus 
ad laudem sui nominis et ad sancti meritum pro- 
palandum concessit fleri in se, ipse stulto pudore 
reticeri voluit; sed forte tunc cuidam Arnoldo sibi 
familiariter adhserenti mussando intulit, bono 
omine suo se illuc admissum, eo quod praesentis 
sancti attactu diu amissum receperit visum, eidem 
omnino attestans ut hoc taceret, nulli unquam ape- 
riret. Verum alter nequaquam tante ejus insensibi- 
litati acquievit, sed circumstantibus mox detexit. 
Quod quidam Walterus vere contigisse comperiens, 


Si quando eas efferebant tumulo, aqua lavarent, 
quod factum in elevatione S. Ethildrite docet Beda, 
ib. 1v, cap. 


"1 


Mb MA 3 ES ul * 


1157 DE INVENTIONE ET ELEVATIONE S. BERTHINI. 1168 
extenta manu cunctis silentium indicens, eumdem A comitatu advolat, proventumque Domini interventu 


unius oculi visu diu damnatum, tunc vero meritis 
saneti exspectato luminis dono clamitat reparatuin. 
Quibus auditis, plurimum exhilarati, pre gaudio 
infundimur lacrymis, hac jam quadam spe conso- 
lamur, quod quibuscunque divine gratie indiciis 
omnibus a cordibus diffüdentium dubitatio pellere- 
tur. 

10. Tum quidam etiam domesticus noster, sed 
nimis eatenus nobis hac parte dissentiens, nimium- 
que huic rei insolens, tunc primum multa penitu- 
dine ductus, multo lacrymarum fonte perfusus, sed 
necdum eidem rei satis credulus, votis quibus vale- 
bat ipsum pietatis fontem Dominum suppliciter 
orabat, ut sí id corpus S. Bertini foret quod ibidein 


tunc attractabatur, trino miraculorum signo cunctis D 


declarare dignaretur. 

ll. Interea candido linteo pretiosoque pallio, quz 
comitissa ad hzc libens paraverat, sanctis membris 
ut olim coucorporata fuerant compositis, ac in im- 
modico scrinii busto a domno archiepiscopo reve- 
renter collocatis, item prefata venerabilis matrona 
magne devotionis suz& quae erga sanctum habebat 
propalans desideria, quamdam salinarem terram 
coram cunctis qui aderant eidem sancto donatione 
tradidit legaliter facta. 

12. His ita gestis, cum ingenti psallentium tripudio 
in ulnis extollitur, ac foras crypta in sacrarium 
venerandum defertur, cum ecce reliqua sanctorum 
inibi quiescentium corpora prz foribus cryptz pro- 


S. Bertini prz foribus prestolans monasterii supplex 
cum $flio perstabat. Cumque ipsa inter compri- 
mentes turbas ad osculandum saneti feretrum im- 
pingeret, ac repulsa importuna repeteret, puerunr- 
que sancli feretro apponere multo conamine nite- 
retur, Deo annuente, idem puer brachia cruraque 
directus sospitati donatur. Quod multi cernentes, 
quidam astantium oppresse matri succurrunt, qui- 
dam vero puerum comprehensum efferunt. Quo 
facto, tumultuantis innumere multitudinis clamor 
attollitur : Deus mirabilis in sanctis suis (Psal. Lxvu, 
36) vulgo predicatur; quoniam puerum quem paulo 
ante vix repentem noverant, hunc prz oculis suis 
incedentem praevia matre cernebant. Nobis interim 
in choro ad missas psallentibus, hujus rei odor 
nobis illabitur suavissimus. Quod dum a nobis utrum 
verum foret adhuc quireretur, idem puer meritis 
sancti Bertini sanatus ingreditur, erectusque in me- 
dio nostrum ducente matre coram altari secundum 
modulum suum Deo gratias acturus prosternitur. Et 
dicto Evangelio, domnoque archiepiscopo coram 
altari hymnum Te Deum laudamus inchoante, atque 
multipliciter choro subsequente, multos Christo in 
re zesta conjubilantes, multos lacrymari pre letitia 
cerneres. 

14. Necdum vero hymno completo, et adhuc non- 
nullis nobis flentibus pre gaudio, quzedam etiam 
mulier czca hujus civitatis mansionaria, ideoque 
cunctis nostris notissima, tunc visum recepisse de- 


tenduntur obvia. Nec archiepiscopo tunc missas ce- (y nuntiatur, ipsaque in conspectu omnium nuntium 
lebraturo turbis comprimentibus et aecurrentibus hujusmodi illuminata comitatur, ac puero ad lau- 


facilis dabatur exitus : ideoque extra limina mona- 
sterii tunc cuncta jussa sunt efferri, quatenus ea 
comitante majoris multitudine populi, summus pon- 
tifex missas acturus Sancta sanctorum sine impe- 
dimento posset ingredi. Quod cum opportune effice- 
retur, maximeque partes totius plurime [id est, 
turbz] sanctorum pignora subsequerentur, summo 
pontiflce sanctuarium ingresso missz cardinales age- 
bantur. ' 

13. Interea mulier quaedam cum filio brachia cru- 
raque contracto S. Bertinum pro illius salute ro- 
gatura foris extra templum prestabat in atrio. Quse 
eiiam antehac cum eumdem duodennem Coloniam 


dem Dei et ad meritum S. Bertini protelandum pro- 
strata admiscetur. Quanta vero exsultatione quan- 
tave dignitate ea die in Domino exultatum ac de- 
lectatum est, nullius assertio ad plenum expedire 
sufficiet. Nam quorumdam inquietudinibus, mole- 
stiis, ignominiis eousque exacerbati, tunc Dei nostri 
Super nos gratius coruscante gratia, Facti sumus 
sicul consola; tunc repletum est gaudio os nostrum, 
el lingua nosira exsultatione (Psal. cxxv, 1). 

15. Jam nunc prelibate singularis gratic& causa 
emicat, jam illud quiddam boni quod miseratione 
Dei confovendum temporeque suo perducendum 
predixisse memini infulminat. Nullum nostrorum hec 


ad S. Heriberti caeterorumque sanctorum inibi quie- py gratia ingratum habeat, omnes nos Christo deinceps 


scentium suffragia cogitaret devehendum, quatenus 
eorum meritis obtinere forsan mereretur oflicia 
membrorum ; ad hec idem quanquam puer inquit se 
per visum jam ter admonitum, ne quoquam depor- 
taretur, nisi prius ad S. Berlinum latus ejusdem 
merita experiretur. Cumque illuc etiam per visum 
ventum esset et oratum, item idem quatuor colum- 
bas candidissimas vidisse se ait avolantes foras mo- 
nasterium, ipsumque altare concussum instar folii 
coniremere, seseque coram eo prosternentem, nec 
mora inde meritis sancti sospitem surrexisse. Id 
igitur puero genitrici referente jamjamque fama ele- 
vandi sancti assequente, eadem cum puero multo 


devotiores exhibeat, omnes ad laudem Dei vigilan- 
tiores impellat. Dum profecto his intendo, etiam 
trium verborum in inventa crucicula sculptorum mihi 
ineidit mentio. Ut enim tunc tribus evidentioribus 
signis claruit elevatio. Nam sicut in inventione quis- 
nam esset nesciretur, ni tria verba loquerentur ; 
sic quoque in elevatione haud satis ab omnibus cre- 
deretur, nisi his trium miraculorum indiciis veritas 
clarificaretur. Quid igitur ? Tantane nihil harum 
rerum convenientia moveremur? Tría verba inven- 
tionem, tria miracula predicant elevationem. O 
quanta operum Dei consequentia, quanta lucet con- 
cordia! Hac verborum signorumque (supple, luce) 


1169 


FOLCARDI MONACHI SITHIVENSIS, 


1100 


omnia ab omnibus Dei gratia pelluntur umbracula, A et abbatibus quiddam sanctarum reliquiarum impe- 


hac tanti patroni nunc fulgurant merita. 

16. Ceterum, peractis cum tante glorie magni- 
ficentia sacrosanctis missarum officiis, ceterisque 
sanctorum corporibus locis suis deportatis, scrinium 
sancti Bertini adhuc immunitum super aram sancta 
crucis populo frequentandum exponitur, jam sole 
ad occasum vergente, positis custodibus in diem 
crastinum signandum conservatur. His bene gestis 
corpora rebus procurantur, atque sic celeberrima 
dies illa cum inenarrabili gloria consummatur. Se- 
quente vero die item acceditur, atque testis gestze 
rei cautio ordinem, tempus, personam ac testes 
continens astante innumera populi multitudine reci- 
tatur, ac perlecta cum inventa cruce sacrosancto 
corpori componitur , sicque compositum summi 
presulis sigillo signatur, scrinium clauditur, ferreis 
circulis clavisque arctatur, consuitur, vincitur, in- 
dissolubiliterque connexum cum innumere multitu- 
dinis tripudio in Sancta sanctorum cum reliquiis 
inducitur magnificandum : ubi nunc usque veneratur 
et, Domino annuente, venerabitur in secula ssecu- 
lorum. 

17. Dehinc autem sacre elevationis diem memo- 
rialem summus presul ac domnus episcopus noster 
a cuncto populo hujus dicceseos deinceps veneran- 
dum, multaque devotione singulis annis indixerunt 
colendum. His ita peractis, et domnis presulibus 


tratis, singuli singulis donati muneribus ad su 
remearunt letius. 

18. Quorum unus, videlicet abbas S. Walerici 
Wazo, sanctarum reliquiarum quiddam adeptus, 
postquam peracto sacre elevationis solemnio gau- 
dens domum est regressus, quidam rusticus uiro- 
rumque orbium pupillis gravibus maculis obductis 
czeatus, puero sibi dirigente gressus, accessit ad 
eum, quidlibet medicationis postulaturus. Cui ille: 
Nihil, inquit, antidoti tali morbo novi salutiferum, 
preter cunctipotentis salutarisque Domini nostri 
Jesu Christi proventum. "Verumtamen cujusdam 
celebris sancti sanctissimo elevationis obsequio nu- 
perrime nonnullis concurrentibus et ego conveni, 
sanctoque hujuscemodi negotio quamvis immeritus 
interfui: ibi quoque quanti idem sanctus fuerit, 
diversis miraculorum magnalibus Dominus cunctis 
nobis declaravit. De quo etiam unius sanclorum 
dentium dono ditatus huc regrediens attuli, tli 
munere gavisus : et si fidem adhibueris ejusdem 
meritis sancti te posse sanari, actutum tibi jubebo 
presentari. Ad hzc ille : Confldo, inquit. Isque mox 
in conspectu astantium afferre precepit. Quo allato 
et utrisque ejus luminibus adhibito, confestim re- 
velatis oculis clare videre coepit, atque super hoc 
nomine Domini benedicto, sospes hilarisque domum 
rediit (70). 


(70) S. Bertini corpus thec; argentez super altare majus, caput scrinio deaurato inclusum in sacro peno 


a Bertinianis nostris asservatur. 





SERMO IN FESTO EJUSDEM SANCTI 


(Fragmentum.) 


Gaudete, dilectissimi fratres, in Domino, qui ad (icumuletur gloria, et nos cum illo desiderabilem 


sanclissimi Patris et protectoris nostri, sancti sci- 
licet Bertini solemnia convenistis, et spirituali ju- 
cunditate lztamini, et ex intimo cordis affectu cle- 
mentiam Domini nostri Jesu Christi collaudate, qui 
nos ab idololatri& erroribus ad agnitionem sancti sui 
nominis per hujus sancti sacerdotis predicationem 
perducere dignatus est. Sequamur unanimiter tam 
sancti doctoris vestigia; non simus tanti Patris 
degeneres fllii, sed sanctitatem vite illius morum 
nobilitate imitemur. Abjiciamus a nobis opera tene- 
brarum, et induamus nos arma lucis, sicut in die 
honeste ambulemus (Rom. xu, 12) : quia nox igno- 
rantie recessit, et ver: scienti: nobis lumen illuxit, 
ut filii lucis in omni castitate et pietate ambulemus. 


mereamur audire sententiam Venite, δόμον 
Paíris mei, percipite regnum quod vobis paratum el 
ab origine mundi (Maith. xxv, 34). Ille de clest 
patria piis orationibus nostrum quotidie agonem 
adjuvare non desistit, desiderans suos charissimos 
filios, quos paterna pietate genuit in Christo, ad gl 
riam perpetue beatitudinis pervenire. Quaproplet, 
charissimi, unusquisque in suo ordine secundum v 
rium suarum facultatem fortiter diabolicis resistat 
suggestionibus; ut eternam triumphi coronam cm 
pio parente nostro accipere dignus efficiatur : A" 
sunt enim condigna, ut ait Apostolus, passiones lapis 
temporis ad. superventuram gloriam qua revelabig 
in nobis (Rom. vin, 18). Igitur breve laboris temps 


Non sint alicujus nequitiz: vel maliti: occulta in D divina nobis voluit esse pietas, et agonis nostr 


nobis semina; quia homo videt in facie, Deus autem 
corda considerat (7 Reg. xvi, 7), nec aliquid illius 
omnipotentis oculis occultare potest. Praparemus 
et nos in omni bonitate, ut praeclarus pastor et 
pius predicator noster sanctus Bertinus abbas, gau- 
dens nos ante tribunal summi judicis in die ultimo 
deducat: quatenus ex numerositate filiorum illius 


retributionem esse perpetuam, ei pro temporali Ut 
bulatione permanentis glori: mercede gaudere. 
Audivimus itaque, cum Deo dilecti sacerdotis Vi 
legeretur, quantum in omni bonitate habuit dev* 
tionem; quomodo per abstinentiz rigorem suu 
castigavit corpus; qualiter per charitatis ofücà 
omnibus prodesse contendit. Incedamus cum omn! 


1101 


VITA S. JOANNIS BEVERLACENSIS. 


1102 


alacritate mentís et tota virium facultate illius vitz? A iter nostrum. Exspectant nos cives ΘΓ civitatis 


vestigia, ut beatitudinis, in qua regnat cum Christo, 


et rex ipse, qui vult omnes homines salvos fleri , 


consortes effici mereamur. Ideo ergo nulla carnalis nostram cum sanctis suis vehementer desiderat 


concupiscentia, nulla szcularis ambitio impediat ; 


salutem, etc. 








VITA S. JOANNIS BEVERLACENSIS 


ARCHIEPISCOPI EBORACENSIS, 


AUCTORE FOLCARDO SITHIVENSI MONACHO 


(Apud BorLANDp. Maii tom. II, die 7, p. 166, ex ms. Anglicano.) 


COMMENTARIUS PR/EVIUS 


Beverlacum , oppidum amplum εἰ perfrequens , B annis (absque benedictione, abbatis vices supplen- 
Cambdeno, situm est in parte orientali ducatus Ebo- — do) rexisse testatur Ordericus Vitalis, lib. xr eccle- 
racensis, vulgo East-Riding, haud procui ab Hallo  siasticzte Histori:& ad annum 1108, quod initium est 
fluvio, qui aliquot inde leucis in ::stuarium Humbri xir non vero ΧΙ seculi. Subjungit Mabillon aliquam 
fluminis dilabitur. Ea ditio Bedz appellatur Deir- Vitam S. Joannis; ex ms. legenda monasterii S. Gi- 
waud, id est silva Deirorum. lbi. S. Joannes, de quo  dalsii de Nemore acceptam, opinatus esse scriptam 
hic agimus, reperit ecclesiam parochialem, S. Joanni Folcardo monacho Bertiniano. Verum ea solum est 
Evangeliste sacram. Acquisilis hujus loci situ el do- aliquod compendium ex majori Vita, quam damus, 
minio, predictam ecclesiam sanctam in monasterium — excerptum. Aliud, sed inagis contractum, habemus 
conver et monachis assignavit. Presbytlerium, id est in. antiquo pergameno, ab Henrico Huntindoniensi, 
chorum ecclesie, ibi construxit, habente priore ecclesie — seculo xu conscriptum. Alia ejus Vita, anno 1516 


S. Joannis locum in navi ecclesie. Fabricavit ad. Au- 
siralem predicte ecclesie oratorium 5. Martini, ubi 
postea moniales collocavit. Associavit monasteriis istis 
septem presbyteros el tolidem clericos in navi ecclesie 
S. Joannis. Acquisivil suis monasteriis munerium de 
Riding. Exiunc construxit ecclesiam S. Nicolai in 
undo dominii sui. Quse omnia ex Collectaneis Le- 
landi indicantur tomo primo Monastici Anglicani, pa- 
fina 170, ubi reprwsentantur sculpta ipsius Bever- 
acensis monasterii structura, et facies occidentalis 
ecclesiz* conventualis. Huc se contulit S. Joannes, 
cum, senio gravatus, sese archiepiscopatu Eboracensi 
abdicasset ; et tandem hoc 7 Maii anno Christi 1221, 
sanctam animam Christo tradidit, miraculis in vita et 
post obitum clarus. 

2. De virtutibus rebusque gestis S. Joannis plu- 
ribus locis agit venerabilis Beda, potissimum lib. v. 
Historie ecclesiastici gentis Anglorum, cap. 2, et 
sequentibus. At postea res ejus gestas in unum vo- 
lumen collegit Foicardus, ecclesue Sancte Trinitatis 
Cantuarie monachus, ad. precem οἱ instantiam Al- 
dredi archiepiscopi Eboracensis : ut titulus actis 
hisce prefixus indicat. Videtur hzc scripsisse, cum 
S. Eduardus confessor rex praeesset Anglie, mor- 
tuus auno 1056, ἃ cujus conjuge Editha regina, ob 
commendationem Aldredi archiepiscopi, se adjutum 


excusa, exstat in legenda Anglicana Joannis Cap- 
gravii. Quibus omnibus omissis, subjungimus mira- 
cula illustria, a quatuor diversis auctoribus et fere 
testibus oculatis conscripta, a laudato Leandro Pri- 
charto submissa. Horum primus appellatur Willel- 
mus Kecellus, ac primo attingit tempora Guilielmi 
Conquestoris regis, ut videatur sub finem seculi xt 
aut initium sequentis scripsisse; sequentium aucto- 
rum nomina non indicantur. Qui ex his proxima mi- 
racula conscripsit, meminit Stephani regis, anno 
1136 coronam regiam adepti, et ultimorum Thur- 
stani archiepiscopi temporum, qui anno 1140 obíisse 
dicitur. At tertius auctor indicat miracula intra 
quinque annos patrata. Quartus meminit generalis 
interdicti cui Anglia sub Joanne rege subjecta fuit, ac 
videtur sub Henrico III ultima miracula adjunxisse. 

3. Exstat inter decem scriptores Historie Angli- 
cane, Londini anno 1652 excusos, Chronicon Tho- 
ma Stubs, sive Stubei Dominicani, xiv szeulo scríi- 
ptum De actibus pontificum Eboracensium ; in quc 
columna 1601 et sequenti continentur acta S. Joan- 
nis archiepiscopi, et sub finem ista leguntur : Seces- 
sil in monasterium suum, quod apud Beverlacum 
fundaverat, ibique miraculorum gloria insignis, No- 
nis Maii feliciter vilam finivit. Sepullius est. ibi in 
ecclesia, ex tunc usque nunc semper gloriosis non ces- 


in monasterii sui desolatione commemorat, in prz:- p sat publicari virtutibus. Deinde in Alfrico archiepi- 


fatione ad hanc Vitam, quam damus ex ms. Angli- 
cano, nobis Macloviopoli submissam a reverendo 
domino Leandro Pricharto, monacho Benedictino. 
In citato Monastico Anglicano, pag. 169, indicatur 
quod  Folchardus Cantuariensis scripsit Vitam Ὁ. 
Joannis archiepiscopi Eboracensis, non tamen dici- 
tur Folchardus archiepiscopus Cantuariensis, uti dicta 
verba interpretatur Joannes Mabillon, et corrigit, 
eumque asserit monachum  Berlinianum initio se- 
culi x1 in Anglia degisse. Verum Folcaldus hic Ber- 
tinianus altero Cantuariensi aliquanto junior fuisse 
videtur, evocatus in Anglia a Guilielmo rege, et 
przpositus Torneiensi coobio, quod eum fere 16 


PaTROL. CXLVII. 


scopo, qui prefuit dict: Ecclesie ab anno 1093, 
usque ad annum 1051, hzc scribit : 196 capsam, 
auro et argento et. lapidibus pretiosis opere incompa- 
rabili. apud Beverlacum [οὐ τίοατί fecit ; οἱ elevatum 
de sepulcro ligneo, mirabili artificio insculpto, pre- 
tiosum corpus florion Patris S. Joannis archiepiscopi, 
cum ingenli cleri plebisque ezsullatione, multis addi- 
tis reliquiis, in eam honorificentissime collocavit. Ipse 
eliam α quodam divite, nomine Forceo, pecunia sua 
acquisivit ecclesie S. Joannis terram apud  Milletune 
et apud Holm, et quinque bovatas apad Fredichhorp, 
cum premia el hominibus in ea : Hec ibi. Est au- 
tem bovata terre quantam bos unus colat. Contigit 


37 


1103 


FOLCARD] SITHIVENSIS MONACHI 


^ 1164 


autem hac translatio 25 Octobris anno 1044, et s0- A ad diem 25 Octobris sacra ejus solemnitatis memoria. 


lemni cultu dictum diem, z:eque ac diem hunc nata- 
lem, celebratum fuisse constat ex relatione miracu- 
lorum ; et apud auctorem secundum num. 13, dicitur 
femina, septem annis contracta, in una. solemnitatum 
ipsius, qu& Translatio corporis sancti nominatur, scri- 
ptore cum aliis psallente, sanata. Alia iterum transla- 
tio anno 1307, facta traditur in Monastico Anglicano. 
4. Eduardus Maihew agit de priore translatione 
ad dictum diem 295 octobris, et illud memorandum 
interserit : Anno Christi 1415 inviclissimus rez Hen- 
ricus, ejus nominis quinius, eo ipso die ejus transla- 
tioni sacro nimirum xiu. Kalendarum Novembris, id 
est 95 octobris, celebrem illam victoriam, in loco qui 
Angicourt appellatur, contra Gallos obtinuit , quam 
sanclissimo huic pontifici ascribens, in Angliam re- 
versus, tam depositionis seu natalis, quam translationis 
ipsius festa per tolam provinciam Cantuariensem (nam 
in Eboracensi, ut videtur, antea celebrabantur) solem- 
niter celebranda curavit. Exstat sane in constitulionibus 
provincialibus Anglie, titulo de feriis, Henrici Chiceley 
archiepiscopi Cantuariensis in synodo provinciali, qu& 
anno Christi 1410 habita est, hac de re decretum, cujus 
exordium est : Anglicang Ecclesie. Paulo autem infe- 
rius luec habentur verba : De fratrum nostrorum et cleri 
in presenti concilio presentium voluntatibus et assensu, 
el nihilominus ad Christianissimi principis et regis nostri 
(Henrici quinii) instantiam specialem, sanctissimi con- 
fessoris et pontificis Joannis de Beverlaco memoriam 
ubique per nostram provinciam volivis el devotis affe- 
ctibus durimus exaltandam. Statuimus igitur, etc. Sta- 
tuit, ut relulimus, de duobus illius festis celebrandis. In 
posteriorem vero hujus decreti parlem, que ad transia- 
lionis ejus feslum spectat, hoc modo scribit doctissimus 
vir Guillermus Linwede, ista die (25 mensis Decembris 
ui tunc accidebat die Veneris, fuit bellum de Agnicourt 
in Picardia anno 1415, ob cujus vicloriosum exitum 
dictus rez Henricus quintus procuravit per Ecclesiam 
Anglicanam sic ordinari, prout hic habetur ; et sic non 


hd 


solum hoc fesium numerari potes inter ferias solemnes, - 


sed etiam repentinas, etc. Hec ipse. Videat igitur le- 
ctor non solum pracedentibus seculis, sed. in his etiam 
ultimis, beatissimum antistitem Joannem de Beverlaco 
regibus Anglie in bellis adfuisse. Huc usque Eduardus 
ΜΑΙ ΠΟΥ͂Ν. 

5. In pervetusto missali, in coenobio Gemeticensi 
asservato, et cirea annum millesimum exarato, pre- 
scribitur ad diem 7 Maii festum S. Joannis episcopi 
in Beverlisco. Habemus antiquum Martyrologium in 
Anglia conscriptum, in quo hisce nonis Maii, primo 
loco collocatur depositio S. Leotardi episcopi Can- 
tuarie defuncti, et niox subjunguntur ista : £t natale 
S. Joannis Eboracensis archiepiscopi. In Martyrologio 
Coloniz et Lubecz, anno 1490 excuso, ista habentur : 
Beverlaci natale S. Joannis episcopi el confessoris Ebo- 
racensis. Sequuatur hos auctor Florarii ms. Grevenus, 
Molanus, Canisius, Galesinius, cum hodierno marty- 
rologio Romano, item cum Anglicano et variis mona- 
Sticis, quorum varii referunt ejus translationem ad 
diem 25 Octobris. Jn Breviario secundum usum ec- 
clesiz:& Sarum an. 1499 excuso, ad hunc 7 Maii prze- 
scribitur in Kalendario, ut praecipua festa solent, 
rubro charactere festum S. Joannis de Beverlaco, cum 
regimine chori, ubi proposite lecliones continent 
compendium Vite, et additur hzc oratio : Deus qui 
presentem diem B. Joannis, confessoris tui atque pon- 
lificis, migralione consecrasti; da Ecclesie tue digne 
de ejus solemnitate gaudere, ut apud tuam misericor- 
diam exemplis ejus adjuvemur el meritis. In Breviario 
Sarisburiensi, anno 1957 excuso, prescribitur etiam 


In quibusdam Fastis mss. aliqua ejus notitia ad diem 
]7 Januarii, et 98 Aprilis habetur, uti tunc inter 
pretermissos observavimus. 

6. His deductis accipimus Historiam et Antiqui- 
tates universitatis Oxoniensis, anno 1674 Oxonie 
excusas, auctore, ut ex prafatione colligimus, An- 
tonio Woodo, et ex his pag. 11 contentis, ubi de 
scholarum Oxonis, ipsis Britannorum et Saxonum 
temporibus, scilicet ante regem Alvredum florentium, 
vindiciis agitur, ista describimus : Primo itaque, in- 
quit, cum sancto Joanne de Beverlaco auspicabor, ann» 
circiler 720 diem obeunle ; quem ingenuis a Ozro- 
nienses arlibus operam dedisse scripta. antiqua haud 
pauca prodiderunt, depictis etiam fenestrarum indicis, 
lucem hac in re copiosam affundentibus. Scriptor enim, 
qui florebat anno 1373 in ejusdem Beverlacensis Vita 
(cujus initium : Antiquioribus Britonum sola, etc.) Har- 
phamie inter populos Deir& natum, annos autem rer- 
nantes apud cenobium S. Hilde in studiis collocasse 
perhibet ; primumque ex Anglis doctoris vel. magistri 
gradu ornatum fuisse. Erat aulem, inquit ille, doctor 
ejus Theodorus alienigena, qui in Oronia summum 
conscendit apicem, etc. Quod εἰ Lelandus ex auctore 
anonymo retulit de Beverlaco, dictoque ejus loci sancto, 
opere trifariam parlito, scribente, quem ego quidem 
Gulielmum quemdam Asketellum fuisse arbitror, qw 
regnante Edoardo 1I eumdem sibi materiam sumpsit. 
ediditque libros pariter iripartilos ; multa, u optnor, 
e Deiracensi aliisque trans Humbrum bibliothecis edo- 
clus, cujus regionis monachi, cum Angliam Dasi ubique 
persullarent, historias suas εἰ antiquitates varüs per- 
petim cladibus summa industria ertipuere. Hunc acce- 
dunt sacrist& Beverlacensis, a predicto etiam Asketello 
memorati, verba, sanclum Joannem de Beverlaco pri- 
mum in artibus magisirum apud Ozronienses exslilisse 
memorantis. Que egregie etiam confirmantur ab ipsius 
Beverlacensis imagine , sinistro bibliolhecee Sarislu 
riensis latere, fenestram olim sextam decorante, imo 
nescio an ibidem etiamnum comparenle, hac inscriptione: 
Doctor sanclus Joannes de Beverlaco [uil primus ma- 
gister arlium liberalium in Oxonia..... Poleram etiam 
alia proferre lestimonia, iis que de Beverlacensis ad- 
ducta sunt communiendis perquam accommoda..... Sed 
me alio rapit succincia destinali operis brevitas. Wc 
ibi: et pag. 12 sub finem definit, Ozonii his annis 
generalia qu vocanl s(udia floruisse, au academiam 
artium οἱ scienliarum professoribus, gradwumque ali- 
quorum dislinclionibus instruclam fuisse, cum sanctus 
Joannes de Beverlaco magistri ibidem gradwm capes- 
siverit. 

7. Idem auctor libro 1 Historiz et Antiquitatum 
universitatis Oxoniensis pag. 61, agens de scripto- 
ribus ante recreatam ab Alfredo Academiam, primo 
loco collocat S. Joannem de Beverlaco ; deque illo 
scribit addendum, quod, cum in media ecclesie Be- 


D verlacensis collegiate parte terram contumulaude ma- 


liercule effoderel &edituus 14 Seplembris anno 1661. 
hypog&um retexit lateritium ; inque eo loculos bino: 
reperit : quorum alter pulveres continebat, alteri vere 
ossa humana includebantur, his porro verbis eorua 
uni inscriptis ; Anno ab Incarnatione Domini milie- 
simo cenlesimo oclogesimo oclavo cumbusta fuil he 
ecclesia in mense Septembris, in sequeMe | mocte post 
festum S. Matthei apostoli, οἱ in anno millesimo cente 
simo nonagesimo septimo, ociavo Idus Martii, facte 
fuit inquisitio reliquiarum B. Joannis in hoc loco, εἰ 
inventa sunl hac ossa in orientali parte sepulcri ; et ἐκ 
recondila, el pulvis cemento mis(us ibidem invenims ex 
εἰ recondilus. 


11065 


VITA S. JOANNIS BEVERLACENSIS. 


1166 





INCIPIT VITA. 


PROLOGUS. 


1. Lucernz ardenti et lucenti in caliginoso loco, Àn- 
glorum archiprzsuli ArpREDo (71), minimus devo- 
torum ejus frater Forcanpus, salutem cum fideli fa- 
mulatu. 

In precepto servitutis tuz, mi reverentissime 
Pater et Domine, necesse est parvitati mez: memo- 
rari non solum veterum amicitiarum et frequentis 
beneficii, verum etiam (quod his pluris est) auctori- 
tatis tux, quz inter homines est Christus Dei. Tanta 
quippe celestium charismatum prerogativa sufful- 
tus, pondus habes precepti, unde et gravius quoque 
imminet judicium resistenti. Et cum hzc pusillani- 
mitatem meam persuadeant patere jussioni tue, 


 Asolertia emolumentum provideatur presentis regni. 


3. Ut autem superius relicta repetam, consolatione 
et medela tui, mi amantissime Pater, clauduntur 
quidem vulnera, sed e vicino quorumdam lividorum 
clam insidiantia perhorresco jacula. Verum multum 
respiro, sub potestate patrone, quin et sub commen- 
dationis tu: constitutus tutela, nec per Dei gratiam 
timendum est quod, te tutore vel rectore, nos ulla, 
quantumlibet minax et insidians, obruat procella. 
Nam semper, Domini praecedente gratia, sperabo 
sub umbra alarum tuarum, donec transeat iniquitas 
omnium insidiarum. Sed hxc hactenus. Ad pondus 
autem imperii tui vertatur sermo meus, qui, ex 
consequentia sui, hoc necessario paucis przlibabit, 
quibus incrementis divini famulatus sancta Ebora- 


plurimum succurrit memoria ejus misericordiz quam B censis Ecclesia, tui presulatus (tempore), pristinam 


nobis fecisti fidei hac commendatione. 

2. Turbato siquidem fluctuantis cenobii (72) mei 
pelago, gementibusque pene cunctis charissimis pi- 
gnoribus monasterii, quod is qui pastoris et medici 
locum occupaverat, in languente ovicula non culpz 
pressuram, sed veterem familiaris odii insequeretur 
jacturam: et cum collatis totis animi sui viribus 
consociam ovem ab irruente /proh dolor !) nimis fa- 
miliari lupo non conaretur tueri, sed perperam com- 
parato potentatu ssculari exturbatos nos e carina 
monasteriali fluctibus immitteret ponti ; jamque ir- 
ruentibus vicissim et involventibus undis, cum inte- 
ritus solummodo immineret, nec ulla spes emer- 
gendi esset, hzc tandem, velut maris stella, pio il- 


rusticitatem excusserit; et in Dei laudibus, rudi 
novitate (uis doctrinis commonita, decenter adole- 
verit. Hoc divinitus corone tux dixerim adauctum, 
quod clerus, a secularium hactenus usitata veste 
indiscretus, nunc in veste nuptiali laudes celebrat 
Dei οἱ talaribus tunicis conventum celebrat synodi ; 
itemque nimis neglectum in eleemosynis et paupe- 
rum oblationibus opus exercet misericordie , et 
quod memoriam fidelium defunctorum assidua eis 
inculcasti commendatione. Quod dico, non ut la- 
queum adulationis tibi injiciam, sed potius (si dicen- 
dum a me est) ut ad talia accendam que utique 
necessario te Deo debere cognoscis e suscepto 
munere przlationis cum imposita dignitate honoris. 


luxit fulgore, naufragumque suum portu recepit ἃ 4. In hoc quoque dignum successorem preceden- 


miserationis suz, et doloribus vulnerum adhuc hian- 
tium et recentium compassa, materno conductu tibi, 
velut sagaci medico, misit curandum et consolan- 
dum pro tempore, secuta scilicet fideli Deo femina 
exemplum illius electi Samaritani, qui, vulnerato 
a latronibus et a sacerdote et Levita neglecto, 
miserans appropinquavit, saucium vino lavit, oleo 
fovit, pietate alligavit, stabulario sub promissione 
mercedis curandum commisit. Utque tantam pie- 
tatem omnis noscat posteritas, reginam (73) dico 
fuisse quae hec fecerit, cujus probitates nullius un- 
quam quantumlibet diserti rethoris facunda evolvet 
loquacitas; quam idcirco divinitus adjunctam regio 
credimus lateri ut tanta ejus invigilantis industrie 


1) Aldredus ex episcopo Wigorniensi , in Nati- 
vitate Christi, anno 1060, electus archiepiscopus, et 
Rome consecratus. 

(72) Cenobium SS. Trinitatis Cantuarie fuerat 
ante a Danis combustum , postmodum cenobium 
Christi dictum. 

(73) Regina Editha, uxor S. Eduardi confessoris, 
de qua ad hujus Vitam egimus 5 Januarii. Ingul- 
phus Croylandensis ejus pietatem, castitatem, do- 
ctrinam aliasque virtutes depreedicat. 


tium sanctorum tux sedis presulum te prebes, cum 
eorum actus et vitam celebrare et litteris commen- 
dare sedulus studes. Unde et;accidit ut, responsoriis 
sanctissimi Joannis te jubente compositis pro modulo 
parvitatis mez, preciperes ad ejus Vitam inchoan- 
dam stylum vertere; quod opus certe (anto magis 
cognoscitur difficile et arduum, quanto magis fuerit 
notum. In nomine ergo Domini, tu remigium subige, 
vela pande, cursum nostrum Deo committe. Eo gra- 
tiam suam precibus tuis accommodante, ripam attin- 
gentes, feliciter arenam calcabimus littoris, securi 
nec solliciti de tumultuantibus z:quoris canibus, qui 
quanto acutius in latratu cristas erigunt, tanto imbe- 
cilliores eos natura prodit (74). 


(74) Hoc quasi prologo finito subditur in ms. per 
modum rubrieze. Hic redii Fr. Folcardus ad propo- 
situm suum de S. Joanne: ex quo colligas csteras 
rubricas, per modum titulorum capitalinm conse- 
quenter interjectas, non esse auctoris, sed transcri- 
ptoris ; quas tamen, pro antiquitatis veneratione hic 
voluissemus subjüngere continua serie, nisi eas de- 
prehendissemus satis temere descriptas fuisse, uti 
mox post num. 8 apparebit. 





1167 
CAPUT PRIMUM. 
Studia, conciones, episcopalus Hagulstadensis, archie- 
piscopatus Eboracensis, miracula. 

5. Aterna compatientis Dei miseratio, mundo 
succurrens perdito, per incarnatum suum Filium an- 
tiquum damnationis humane dissolvit judicium, ut 
sicut per transgredientem Adam eramus filii mortis 
et inferni: sic per Christum Jesum, Dei et Virginis 
Unigenitum, restitueremur filii vite in haereditatem 
ccelestis regni. Per hunc conregnantem sibi in coelis, 
et hominibus cohabitantem in terris, divinum dispo- 
sitionis suz& reseravit mysterium, in quanta scilicet 
misericordia salvare decrevisset Deus filios hominum, 
cum ad eos vivificandos in mortem tradiderit unicum 
Filium suum. Accepta siquidem injuria illatze contu- 


FOLCARDI SITHIVENSIS MONACHI 
Α clemens Deus tantum lumen non passus diu modico 


1108 


includi locello, eductum de modii latibulo imposuit 
candelabro, ut omnibus luceret ingredientibus in sua 
domo. 

7. Exiens ergo inde, fraterma commonitus chari- 
tate, rudibus adhuc Anglorum populis verbum Dei 
cepit evangelizare. Divina autem affatim przeditus 
largitione, facundus rhetor erat in verborum digna 
effusione ; pr:bebat etiam sancta vita competentem 
favorem assidue predicationi, cum a semita auditz 
institutionis nusquam  diverteret exhibitum exem- 
plum in se conversationis. Comitabatur przeterea 
virtus Dei virtutem verbi sui, et sanabantur per 
eum quique infirmi, ut et in hoc fideli servo suo 
promissio firmaretur Christi. Signa, inquit, quz 


melie, hac in contemptoribus suis usus est lege B ego facio, et vos facietis, et majora horum facietis. 


misericordie, ut ubi superabundavit culpa, ibi mi- 
serationum ejus largiora redundarent exempla. Con- 
firmatis itaque discipulis suis, doctoribus nostris, 
per divinorum preceptorum dogmata, omnem pene 
jam mundum, a sui denominatione, sub Christiano 
pretitulavit nomine; penetraruntque verba eorum 
fines et angulos terrarum, unde et pervenit fides ad 
notitiam omnium linguarum. Ut enim fideli patrum 
traditum est relatione, jamdudum fide illuminatis 
finibus totius Gallivt, serius perlatum est verbum Dei 
ad hanc insulam Britannim. Qua, secuta exemplum 
illius evangelici junioris filii, qui primo repugnans 
jubenti patrí, postea vero penitentia ductus acrius 
perstitit in excolendis fructibus vinez patris sui, 


(Joan. xiv, 12). Tanta autem ditatus gratia divini- 
tatis, acceptum talentum Domini sui vario multiplicat 
fenore, ut in gaudium Domini sui leta intraret vo- 
catione. 

8. Litterarum enim affluenti imbutus copia, in 
docendis discipulis suis solerti instabat vigilantia; 
inter quos Bedam, qui inter doctores Ecclesiz clarus 
habetur, caro affectu pro capacitatis sus virzore 
amplectebatur; quem secutus industrius tirunculus, 
a tanto pedagogo affluenter imbutus, et in exponen- 
dis Evangeliis, et in historicis rebus digerendis 
magnus enituit; et descriptis temporum et computi 
rationibus subtilissimis, inditam Britannica gentis 
hebetudinem purgavit, scriptorumque suorum di- 


eo capit devotius in suscepta religione proficere quo C guitatem Romanz sedis acquisita auctoritate nobi- 


se vidit ad fidem Christi tardius venisse. 

6. Coepit jam hinc Christi propitia bonitas in tri- 
bulis dulces ficus procreare, in rubo decoras uvas 
multiplicare, et novellae gentis δ stirpem sancto- 
rum filiorum prole fecundare. Ergo, inter czatera 
rudi Britannie divinitus tunc collata luminaria, ad 
depellendas veterum errorum tenebras clarius a Deo 
accensa, effulsit hic beatus puer Joannes, velut ma- 
tutina stella : qui ab ipso nominis initio in Christi 
initiatus gratia, gloriosus Dei miles finetenus in Chri- 
sti perstitit militia. Subduxit primo manu ferule 
(75) Theodori archiprasulis Cantiz, cujus doctrinis 
ac cura erat institutus, a summo doctore summum 
conscendit apicem philosophie. Hujus excellentiz 


litavit, quodque his majus est, servata innocentia 
vite, Deo fideliter studuit fine tenus placere, ut cum 
sancto sanctus esset, et cum electo magistro suo 
sanctissimo Joanne in electione discipulatus Christi 
permaneret. Succedente etiam tempore, quem a pri- 
mis sacrorum graduum ordinibus Deo mancipaverat, 
sacerdotii dignitate hunc Bedam cum aliis quibusdam 
su: institutionis viris, dignos Deo adjutorem promo- 
vit ; ut tanto tenacius Christo viti δὺς» adh:rerent, 
quanto strictius complexi palmites ejus essent. Ve- 
rum quia horum aliquorum memoria reliquae vitz, 
ex necessitate rerum convenientium, fuit inferenda, 
redeamus nunc ad accepte narrationis gesta evol- 


venda (77). 


evocatus gratia in monasterio Streveshalensi aliquan- D 9. Regnante inclyto Anglorum rege Aldfrido u 8), 


tis detinetur diebus ab Elfleda abbatissa (76). Sed 


(75) Colitur S. Theodorus 19 septembris. His Ro- 
mi consecratus venit Cantuariam anno 690, mor- 
tuus ann. 699. Thomas Stubs asserit ab eo, ezcel- 
lentem ἐπ Scripturis ingenii vivacilatem , Joannem , 
id est gratiam Dei appellatum. De eo plura infa, 
num. 15, referuntur. . 

(70) Vitam S. Elflede illustravimus ad diem 8 
Februarii, ubi, num. 60, haec S. Joannis ibi residentia 
e Thoma Stubs adducitur, Beda, lib. 1v, cap. 23 as- 
serit, ez hoc monasterio Streneshalensi prodisse quinque 

iscopos, et hos omnes singularis meriti el sanctitatis 
viros, inter quos numeratur Joannes. 

(77) Hic interponebatur iste titulus: Qualiter 


excedente humanis rebus felicis vite Eata (79; epi- 


S. Joannes eleclus est in. archiepiscopum Eboracensü 
ecclesie. Verum quas sub initio referuntur, pertinent 
ad ejus episcopatum Hagulstadensem ; et ejus epi- 
scopatus Eboracensis erat perperam infra, num. 14, 
insertus, et inde hic sub finem relatus. 

V9) Hic est Alfridus nothus s»w junior, a seniore 
Alfrido fratre. apud Malmesburiensem et alios non 
distinctus, qui successit Egfrido fratri, anno 684, 
circa Pentecosten occiso. Consule Ricardum priorem 
Hagustaldensem, cap. 10. 

(79) S. Eata, teste eodem Ricardo, mortuus est 
anno 685, inscriptus Fastis Anglicanis ad diem 96 

ctopris. 


1169 


VITA S. JOANNIS BEVERLACENSIS. 


1170 


scopo, cunctorum votis poscentibus, maxime vero'Alongo tempore ab episcopatu suo ejectus fuit, a Ro- 


nutu Dei agente, hic dilectus Dei in ejus successit 
episcopatu : unctusque in Christum Domini, opera 
auxit pietatis et fidei, competentia utique tanto or- 
dini et divine dignitati, quz» licet omnia enarrare 
nequeamus pro numero sui, saltem ad aliqua ex- 
plicanda accingamur, ad honorem et gloriam Do- 
mini, qux utique veridicis tradita agnovimus testi- 
bus, et potissimum a beato Brithtuno (80) qui primo 
ejus erat diaconus, et postea ejus dono et conse- 
cratione monasterio ab eo funditus constructo, 
quod Beverley dicitur , abbas prefuit dignissi- 
mus. 

10. Dedicaverat idem dilectus Deo przsul eccle- 
siam in honorem beati Michaelis archangeli, in 


mano concilio et a D. papa Agathone epistola 
accepta in patriam revenit, et episcopatum Hagul- 
stadensis ecclesie cum synodadi concilio recepit, 
et sanctus Joannes in Eboraco civitate episcopatum 
accepit, et annis triginta tribus nobiliter tenuit. 

12. Alio quoque tempore, cum iter faceret Sanctus 
Dei, pervenit ad vicum qui Yatadini (85) dicitur, 
ubi tunc erat monasterium ancillarum Christi, qui- 
bus praeerat Hereburgis dicta abbatissa, mulier fide 
plena, et tunc ob adventum viri Dei cum filiabus 
suis in Christo valde jucundata. Refert ergo illico 
pia mater cum luctu, conquerens sancto przsuli 
consororem quamdam magna corporis sgritudine 
deprimi, nec aliquam spem vite ejus haberi. Preca- 


villula dicta Carnesboc, non longe ἃ defluente amne D tur suppliciter ut eam dignaretur visitare, dicitque 


Tvne fluvii (81). Hic frequenter, et maxime Quadra- 
gesimali tempore, quod a populari frequentia locus 
remotior erat, in jejuniis et orationibus et eleemo- 
synarum largitionibus intentus sanclus Joannes 
manebat, uhi cum quodam tempore turbam paupe- 
rum, solito suo more, consolandam jussisset intro- 
duci, convenit inter eos quidam miserabilis formae 
vir. Nam et mutus erat a nativitate, et adeo obsce- 
nus lurida capitis foeditate, ut przeoccupato a tinea 
toto circulo capitis, pro pilis horrebat raris et .hir- 
sutis quasi porcorum setis (83) : quem sanctus epi- 
scopus bene noverat, quia ad eleemosynam suam 
inter alios pauperes eum frequenter viderat. Tan- 
dem ergo dilectam Deo animam talis facies miseriz 


se in Dei pietate et ejus meritis multum confidere, 
quod ei melius proveniret ex impositione manus 
suz. Requirit beatus pontifex causam morbi, discit- 
que ab abbatissa illam in quarta luna sanguinem 
minuisse, turbatoque corporis statu, brachium ejus 
misetabiliter intumuisse. Protestatur hoc comperto 
esse factum imprudentius, memoratque se a B. 
Theodoro archiepiscopo magistro suo audisse, cum 
puer esset et ejus discipulus, periculosissimam esse 
in quarta luna imminutionem sanguinis, et non 
oportere hujusmodi curationes exercere in teneriori 
crescentis lun: xtate, vel recenter erumpente 
fluentis pelagi rheumate. Victus tandem lacrymis 
atque precibus m«aerentis abbatisse et consororum, 


altius pungens, clementius tetigit; injectaque manu, C infirmantis feminz intrat cubiculum ; visoque nimio 
ut erat benignissimus, mento pauperem comprehen- tumore brachii, signum opponit crucis, prelibatque 
dit, benedixit (83, et in Dei nomine ut loqueretur Deo intentius thura pure orationis, consolatusque 
priecepit. Praecedit episcopus litteras quasdam et jacentem egreditur e domo. Sed cum languente fe- 
verba dicendo; ille qui mutus erat, soluto lingue — mina efficax permanet benedictio, et omnis illa cum 


officio, subsequitur eadem ex ore episcopi loquendo. 
Tandem post verba paulatim invadit orationis sen- 
tentias, prout praesulis exigebat sanctitas. Fugatur 
etiam ab illo omnis illa horrida capitis contagio, 


recedente episcopo recedit inflatio. Vix sanctus 
consederat ad cibum, et Capuburgis (sic enim voca- 
batur) ad ejus diaconum Brithtunum, suum mittit 
nuntium, petens ut illi suum prasstaret colloquium. 


vestiturque capillorum ornatu crispo et nigro; sicque — Petita ille episcopi benedictione cum iret, illam 
consolatis reliquis pauperibus simplici alimonia, ille jam sanam obviam habet, discitque medelam cura- 


per Sancti Joannis merita redit ditatus multiplici 
miserationum Dei copia (84). 
ll. Post hec ergo B. Wilfridus episcopus qui 


tionis provenisse sibi per orationem pontificis. Post 
hzc vixit sana longo tempore, jucunda frequentans 
relatione curationem sibi a beato przsule impensam. 


(80) Beda. lib. v, cap. 2, sequentia habet, quz, (83) Beda. Signum sancte crucis lingue impressit 
inquit, dicere solet vir reverendissimus et veracissimus D ubi et reliqua accuratius profert. 
Berhthun, diaconus quondam ejus, nunc aulem. abbas (84) Il2c ad num. 25, perperam translata culpa 
monasterii quod vocatur Indera-vuda , id est insula amanuensium, reposuimus, uti et habet Vita apud 
Deirorum. Pro his in Vita a Mabillone edita legitur:  Mabillonem. Ricardus anno tuno solum et forte non 
Nunc autem abbas monasterii quod Beverlick dicitur. integro Hagulstadensi Ecclesiw prefuisse asserit. 
In monastici Anglicani tom. Í, pag. 170, dicitur Factus ergo esset archiepiscopus Eboracensis anno 
obiisse Brilhunus primus abbas Beverlacensis Idibus 686, scilicet, ut Beda ait lib. v, cap. 5. Cum Wil- 
Maii anno Domini 33, et sepultus juxta S. Joannem. — fridus in. episcopatum esset. Hagulstadensis ecclesie 


Hujus Vitam illustramus 15 Maii. 

(31) Addit Beda, non longe ab Hagulstadensi ec- 
clesia, id esi unius ferme milliari et. dimidii spatio. 
Videtur a Thoma Stubs Arneshange dici, id est 
Mons aqui 


(82) da: Scabiem lantum εἰ furfures habebat in 


recepius, est idem Joannes defunclo Bosa episcopus 
pro eo Eboraci constitutus. Vitam B. Bose dedimus 
9 martii, quando eum dicto anno 686 obiisse dixi- 
mus. Vitam Wiüfridi illustravimus ad diem 
24 Aprilis. 

(85) Yatadim, Bedz: Vetadum aut. Wetadum in Vite 


capite, υἱ nihil unquam capillorum ei in superiore parte apud Mabillonem Ifumedatum. 


capitis nasci valerel, lantum in. circuitu idi crines 
stare videbantur. 


(86) Bed: dicitur, filia carnalis abbatisse. 





1117] 


, FOLCARDI SITHIVENSIS MONACHI 


1172 


13. Invitatus quoque hic Deo electus pontifex ad A ad bibendum. Exsultant omnes quod is petit bibere, 


dedicandam ecclesiam ville (87), qus Australis - 


Burton dicitur, officii sui non instrenuus exsecutor, 
accessit et dedicavit, perfectisque, ut mos est, 
omnibus, ad propria redire voluit. Is vero cujus 
villa erat, qui eum invitaverat, precibus humilli- 
mis cum suis instat ut domum ejus intrare et ex 
ejus obsequio prandium dignaretur suscipere. Cui 
cum sanctus Dei Joannes diceret magis episcopum 
decere ad monasterium redire, et Deo in suis paupe- 
ribus servire quam per domos divitum convivari, 
promissis sub hac gratia eleemosynis pluribus et 
maxime a B. Brithtuno idem pollicente persuasus, 
assensum tandem przbujt poscentibus. 

14. Materfamilias autem, uxor ejus qui eum 


de cujus paulo ante sollicitabantur funere. Porrigit 
illico inclytus presul calicem vini, jubetque sitibun- 
dam sitim ex eo refocillare. Quo hausto ille acceptis 
indumentis vestitur, ad convivantes ingreditur, et 
quia jam diu non manducaverat, esurire se fatetur, et 
escam postulat. Lzetari solemniter videres omnes 
convivas pro consocio reddito vite, venerari san- 
ctum Dei virum mundo tanta clarificatum sanctitate, 
laudantes Dominum procul dubio qui talia in suo 
Joaune favore operatur propitio. 


CAPUT 1]. 


Alia miracula ante εἰ post obitum. Tempus sedis εἰ 
mortis. 


invitaverat, gravi corporis invaletudine detineba- B 16. Magniflcavit Dominus illum in conspectu 
tur, ita ut plus tribus septimanis lecto decumbens regum, et in conventu principum ostendit illius 
periclitaretur. Quo comperto vir Dei, verus medicus gloriam et meritum. Regali edicto conveniunt pri- 
animarum et corporum, de aquis ad dedicandam mates regni; convenit etiam cum aliis et hic vir 
ecclesiam consecratis jussit eam potari; et, ubi Dei. Adfuit quoque et ipse Osredus rex, vir religio- 
morbi dolor acrius urgebat, ex eadem aqua rigari. nis et fidei, et communi tractatu fldelium ordinatio- 
Quo facto omnis morbus subito fugatur, et illa in nes ibi constituunt multarum rerum utilium. Nam 
novum sanitatis vigorem reparatur. Surgit mulier οἱ injuris ibi corriguntur, leges Dei sanciuntur, pacis 
continuo, parat se ornatu suo, ingrediensque petit quitas firmatur, res ecclesiarum et monasteriorum 
benedictionem, et convivantibus leta exhibet ser- regis munimine corroborantur. Quibus feliciter sta- 
vitutem , tantamque valetudinem sibi collatam cun- tutis, dominus archiepiscopus, Dei gratia et nomine 
ctis innotuit, ut pio przesuli secumque sedentibus in οἱ officio Joannes, regem cum suis ad mensam suam 
potu fidelis pincerna serviens, nec semel ut quiesce- invitat ; qui gratifice obedit, ut decebat, comitatus- 
ret recederet. Videte, quaso, in beato Joanne hic que proceribus suis discumbens ad nutum assedit 
impletum quod Christus promisit suis : Opera que pontificis, utiturque cum carnalibus epulis ceelestium 
ego facio et vos facietis. Ille Dominus noster domum C monitis. Quibus cunctis affüluenter refectis, audite, 
intravit, socrum Petri febricitantem invenit, febres quaeso, cordibus intentis, audite et hic operationem 
depulit, illamque sibi ministrare precepit. Uterque Dominicam, videte et hic assertionem evangelicam : 
unum et simile faciunt opus; sed ibi absque servo Opera quae ego facio et vos facietis. Implete, ail 
Dominus, hic vero per Dominum et cum Domino $S. Joannes pincernis suis, implete tres hydrias, 
fidelis et prudens servus. . unam vino, aliam mulso, tertiam cervisia. 

15. Clariflcat item Dominus in simili opere Joan- 17. Quibus impletis usque ad summum, Joannes 
nem servum suum, cum per quemdam divitem qui et gratia Dei, extensa manu benedixit et prcpi- 


Adam (88) nomine, invitatur ad consecrandum ec- 
clesi:te opus novum. Erat huic diviti quidam suorum, 
valde charus illi et utilis; qui ex incumbente morbo 
ad id pervenerat ut juxta decumbentem in lecto 
feretrum corpori aptaretur, sudaria pararentur, et 
qua funeri congruerent in presentia languentis ad 
manum essent. Hic invitatur iterum ille homo Dei, 


nari precepit. Hauriunt pincerne crescentia hydria- 
rum fluenta fecundis calicibus, et per lzetos convivas 
propinando redeunt frequentius, hauriunt inexhau- 
ste, nihilque in hydriis apparet toties hausisse; 
semper redundant ad summum usque. Potantes ipsi 
stupent renovato nectare, quodque bibunt mirantur 
crescere, et placida dulcedine et mirabili ccelesu 


noster medicus, qui pressuris gravibus antidotis D exundatione. In hujus potus crescenti valentia re- 
occurreret validioribus, visisque ex more funereis colite nuptias in Cana Galilez ; nam ibi architricli- 
apparatibus, magnus orator totus intro fertur ad nus vinum bonum esse pronuntiat. In exundatione 
coelestia, et rogata obtinuit. Ad preceptum mox autem hydriarum trium, mementote Dominici con- 
conversus, velociter eum sanari et surgere jussit, vivii, quo quinque millia hominum et eo amplius 
moxque recessit. Ille fugato morbo redditus vite,  satiavit, et considerate in vestris cordibus quid per 
paululum haesit stupens, utrum esset idem ipse. Caro Joannem suum operatur Dominus suus. Legitur ibi 
ad vitam reparata ccpit exigere vitalia, mittit ad quia viso signo vini crediderunt in Jesum sui disci- 
prandentem dominum, petitque ut aliquid sibi mittat puli; hic quoque rex Osredus (89) principesque sui 


(87) Bede cap. 4, villa a monasterio Beverlaco fiia dedit manerium de Valkingione. 118 Vita S. Joan- 
duorum fere millium spatio separata. Eidem comes nis in monastico Anglicano. 

Puch dictus, cujus filia Yol, Frida, monialis facta 88) Beds, cap. 5. Addi dicitur, ubi eadem narrantur. 

Beverlic, obiit ui Idus Martii, anno Domini 89) Osredus regnavit ab anno 705 usque ad annum 


apud 
742, cujus ossa sepulla sunt Beverlaci. Puch cum 716, quo belli infortunio interemptus est. 


1178 VITA S. JOANNIS BEVERLACENSIS, 1174 


experti sunt, viso hoc signo, esse in Joanne suo A hominis resurrectione sua mortem calcaret, et vitam 
gratiam Dei, veneratusque Dei hominem, vocat ad mortuis repararet. Videtis et hic Joannem imitato- 
se ejus pincernam, Brithdredum nomine; letusque rem Domini sui, testem divine glorificationis sue, 
regia jucunditate, optime, inquit, profecisti in servi- quasi mercede, conducere, precibus alligare ut visa 
tute tua, nam et optimo potu et mirabili a Domino  conticeret donec hoc mortale exueret et beate im- 


tuo refecti sumus affluenter, sanctitateque sancti 
|etificati quam vidimus, discedere nunc habemus 
cum ejus gratia. 

18. Audite, quao, adhuc Dominum in exemplo 
sui mirificantem Joannem suum, exhibentemque 
novum sanctitatis ejus indicium. Si quando in me- 
tropoli Eboraco archiepiscopatus scilicet sui sede, 
eum contigisset morari, amplectebatur valde basi- 
licam Sancti Michaelis archangeli, ibique excubias 
celebrabat soliti operis sui; contigua enim erat 


mansioni 81:5. Unde accidit quadam vice ut, eo la- B 


tenter agente.inibi illas orationes suas, visibiliter cer- 
nendam se in specie candentis columbz illi praeberet 
Spiritus sancti majestas, flammeo splendore corusca, 
supra caput orantis episcopi sedis sua: gloriam (po- 
nere) dignata, Deus sterne et benignissime, de quam 
mundo corde processerunt orationes illze qua sancti 
Spiritus presentiam obtinuere, illam inquam, eam- 
dem qua in Jesu filio Dei baptizato apparuit in Jor- 
dane ! Quam placita ascenderunt in conspectum divi- 
nitatis, fidelibus etiam perlate internuniiis, que 
tantum referunt effectum virtutis ' Irradiat ergo per 
quaque foramina et fenestras basilicz illa immensa 
claritas majestatis incluse, ac si relicto :there sol 
illuc commigrasset, splendoremque suum ín ejus 


loci angustias inelusisset. Utque rei veritatem digua C 


prosequamur laudum novitate , vere includebatur 
ibi sol justiti:& Deus, in suo inclusus Joanne, illumi- 
nans eum gratia Spiritus sancti, nec eum ullo errore 
permittens obtenebrari. 

19. Cuncti hoc videntes stupent, ut de re insolita, 
miranturque qua esse possint illa luminaria, unde 
tot lucis radii tanto lucerent splendore tantaque 
emicarent claritate. Accessit tandem Sigga (90) 
ejus diaconus, pessuloque soluto aperit ostium, par- 
ticipatque gloriam visionis. Videt sanctum pontiti- 
cem, intentis in ccelum luminibus erectisque mani 
bus, in conspectu Dei effundentem, sicut aquam, ani- 
mam suam, et in ejus capite columbam super nivem 
candidam. Cujus viso candenti splendore diaconus 


mortalitatis gloriam  indueret. Dubitandum ergo 
non est quin hic sanctus Dei magna puritatis fuerit 
in conspectu Dei in ccelis, qui tante claritatis com- 
pos factus sit coram hominibus in terris. 


20. Habuit etiam et alium testem signorum que 
per eum propitia gessit divinitas; Herebaldum (91) 
scilicet Tenemuthenensis cenobii, qui ejus discipulus 
a puero et doctrina erat imbutus, comesque com- 
manens individuus. Testabatur hic ssepius se bene 
etiam per seipsum comperisse hunc S. Joannem 
vere esse sanctissime vilze ; qui inter alias multis 
infirmis prestita beneficia, ipsum de morte reduxerit 
et subita sospitati condonaverit. Dicebat semel con- 
tigisse convivantem cum suis hunc charum Dei ho- 
minem devenire in planioris vi: grata spatia, cujus 
jucunda planitie delectati juvenes, militari consue- 
tudine precantur hunc. dominum suum, ut liceat eis 
equos suos in eodem probare inoffenso campi equore. 
Quod cum primo vir Dei pro levitate ducens denega- 
ret; tandem petendo instantibus: Agite, inquit, ad 
libitum, Herebaldus vero maneat mecum. Quod ille 
audiens juvenili ccepit tristari levitate, quia recenter 
datum ab episcopo equum, cui insedebat, volebat 
probare. 


2]. Tandem ergo cum laxis frenis omnis campus 
discurrentibus perstreperet, Herebaldus, ac si invitus 
et quasi incitatum equum retinere non posset, recla. 
mante episcopo evolat, volucremque cornipedem la- 
xioribus frenis ad cursum concitat. Testari solebat 
idem Herebaldus se tunc audisse ab episcopo post 
tergum clamante: Male, inquit, agis discedens a 
me, et hoc modo coguosces. Vix finita comminatione 
viri sancli equus labitur Herebaldi; excussusque 
Herebaldus super ingens saxum, ruina decidit pre- 
cipiti capite confringitur, interioribus discinditur, 
debilisque manu et pollice redditur. Turbati omnes 
eo concurrunt, relictis equis ad terram prosiliunt, 
sed is qui colliditur magis videtur absque sensu quam 
sapere, magis putatur mori quam vivere. Tenditur 


velut decoctus, facie contraeta in rugas, tota cute D super moribundum papilio, et ejus causa per spatío- 


puenas excepit temeritatis illata. Sensit sanctus Dei 
diaconum participem visionis ; et quamvis irritatus, 
habitum tamen non exuit mansuete intentionis. 
Accitum ergo ad se tactu emaculat dextere, compo- 
sitaque in pristinum decorem facie obsecrat, prote- 
statur, adjurat ne, quoad ipse in hac vita viveret, 
visionem illam alicui mortaliam detegeret. Audistis 
Dominum Jesum, post gloriam divinitatis 511 osten- 
sam in monte Petro Jacobo et Joanni, descendenti- 
bus illis commendantem taciturnitatem, donec filius 

90) S. Sigga, diaconus S. Joannis,dicitur in Mo- 


nastico Anglicano. 
:91) Beda hzc refert, cap. 6, et Herebaldus, in- 


sum zquor cujusque frequentatur obumbratio. Do- 
lent omnes cucurrisse, sed nesciebant quid de cursu 
providisset Deus ipse. 


22. Sanctus autem Dei de ruina moret specialiter 
dilecti discipuli, compositisque saccis in tentorio 
insomnem noctem ducit, propitiumque Dominum 
inobedienti suo propitiari precibus et lacrymis con- 
venit. Et valde mane ad debilitatum charum ingre- 
ditur ; primum oratur, et deinde dulci affectu ex no- 
mine compellatur Herebaldus. Et mirum in mo- 
quit (unc in clero illius conversatus, nunc ia mona- 


s(erio, quod est juzia ostium Tini fluminis, abbatis 
jure praeest, uti hic sub finem dicitur. 


1175 


FOLCARDI SITHIVENSIS MONACHI 


1176 


dum, cum a praecedentis diei hora septima usque A batur meritis, accersitum quemdam fratrem, Ple- 


ad illud mane quasi exanimis jacuerit, a sancto Dei 
vocatus, quasi de gravi somno excitatus, oculos 
aperit, et in virum Dei intendit. Interrogat pius do- 
ctor utrum agnoscat colloquentem sibi, moxque 
respondet zgrotus voce lacrymabili: Tu es, inquit, 
Joannes episcopus dilectissimus dominus meus. Et 
ipse : Putasne, inquit, ex instanti periculo cum vita 
posse evadere. Scio et credo, inquit ille, si per pre- 
ces tuas hoc mihi Deus annuerit. Quid plura? Impo- 
nit presul Dei manus conífracto capiti, sacratas aquas 
debilitato irrorat corpori; Deum invocans cernuus 
illi inspirat, deinde cruce signat, et subitam mede- 
lam Deus praestat. Hoc sepius idem ipse referebat 
postea longo vivens tempore; maturiorque state, 


chelmum nomine, introducit ad visionem rei insuetz 
et mirabilis, ut testimonium haberet in tempore 
relationis. Suscipiunt ergo illud in alio vase, gratias 
agentes Deo, qui talia operatur in S. Joanne, com- 
placito vase inhabitationis sus. 

25. Multa quidem et alia signa per eumdem Domi- 
nus operatus est. Quotquot enim vestimentum ejus 
cum fide tangebant, omnium infirmitatum suarum 
celerem sibi sanitatem advenisse gaudebant (92; 
Dum autem quadam die ad sanctum Joannem epi- 
scopum multa conveniret turba, ut sacri chrismatis 
unctionem acciperet, quemdam juvenem mortuum 
inter alios sacri chrismatis unctione linivit, et sic 
de morte ad vitam reduxit. Similiter et daemonem 


factus est abbas vigilantissimus eo in loco ubi pela- B ab homine quodam expulit; insanos etiam et intir- 


gus influit Tina fluvius; unde et Tinemuta idem 
dicitur. 

23. Referebat etiam venerabilis vite abbas ille 
cujus supra meminimus, quod quadam vice hic san- 
ctus Dei Joannes Beverlacense monasterium adierit, 
duabus causis poscentibus, ut scilicet gregem Dei 
inibi commorantem in obsequio Dei commonefaceret 
salutis suz, et ut in temporalis substantiz? admini- 
stratione nihil illis abesset quo minus divinis inten- 
derent. Ibi cunctis manifestum dedit prompta Dei 
largitio, quantz integritatis pre:conio apud se exsti- 
terit hic suus magnus servus. Paraverat idem vene- 
rabilis abbas balneum jam defesso ex instanti senio 
presuli. Quo, post longius protractas ex more suo 


mos semper sanavit, ubicumque eos invenit ; sed et 
tempestatum habebat potestatem per sancti Spiritus 
vigorem. 

26. Nec mirum si gratiosus apud Dominum et 
homines hic electus Dei Joannes exstiterit, utpote 
qui a magistro et doctore clarissimo et inter theolo- 
gos facundissimo sufficienter edoctus sit, Theodoro 
scilicet Cantuariensi archiepiscopo, de quo sanctus 
Beda refert in ecclesiastica  Auglorum Historia. 
Erat, inquit, tempore Cedd:ie episcopi, Roinze quidam 
monachus, nomine Theodorus, natus Tharsi in Ci- 
licia, vir et seculari et divina litteratura Grece, et 
Laune, et Hebraice sufficienter instructus, probus 
moribus, et ἰδία venerandus, qui ordinatus a Vi- 


psalmodiarum et orationum celebrationes, abluto, C taliano papa Britanniam missus est, ei venit ad 
postulat abbas ut cellarium ingrediatur, et qu: Deus ecclesiam suam) Cantuariz, secundo postquam con- 
ibi in usus servorum suorum prestiterat, benedicere Secratus est anno. Hic etiam Theodorus in suam 
dignaretur. Quibus ad votum abbatis impletis fessus suscepit disciplinam quamplures de regione Britau- 
. Senex consedit; quem abbas humiliter consulit, nica, inter quos quemdam habebat magne sanctitatis 
utrum post balneum aliquantulum vini degustare discipulum , nomine Joannem, quem postmodum 
velit. At ille placido vultu dicit sibi placere, si ad vidimus archipresulem metropolitiez ecclesize B. 
manum possit sibi venire. Detulerat autem pridie Petri Eboracensis, tempore Aliridi regis, ordinatum, 
quidam mercator a civitate eidem abbati flasconem quem Dominus Jesus Christus tantum dilexit ut ei in 
vini; quem latus suscipiens, in cellario reponi jus. colurmbina specie Spiritum sanctum divina celebranti 
serat ad opus ejusdem sanctissimi viri. transmiserit, Fuit autem Theodorus in archiepi- 
24. Accersitur Brithredus pincerna, jubeturque  Scopatu Cantuariensi per annos viginti et unum, men- 
ut vinum propinel episcopo in vitrea phiala. Qui ses tres, dies viginti et sex, et sic migravit ad Chri- 
dum festinus paret jubenti, properantius agens ex  Stum, Joannes vero multos quoque diaconatus ordine 
affectu obsequii, incautius reliquit dependentem in, et presbyterii sanctificavit honore, de quorum colle- 
pariete predictum flasconem vini; qui ex alto cor- ^ gio sanctus exstitit Beda, qui multa apostolicz fidei 
ruens per medium rumpitur, ita ut in duas partes scripsit utilia. Ipse etiam Joannes habebat quemdam 
divideretur. Sed, quia is cui potus ille servabatur magne sanctitatis diaconum , nomine Brithianum, 
vas electa integritatis Deo erat, nil mirum quod ipse quem in monasterio suo, quod Beverley dicitur, 
Deus potum illum in partibus vasis divisis conser- abbatem sanctimonialis vit: constituit. Idem vero 
varet. Nam hinc inde semota pars a parte stabat, Joannes episcopus omnes ad se venientes ad viam 
vinumque in se quasi congelatum liquorem vel soli- veritatis convertit, et pro grege sibi commisso ei 
dam crystallum continebat. A cujus ruentis sonitu omni populo Christiano jugiter et sine intermissione 
permotus idem pincerna Brithredus currit intro, oravit. 
invenitque quod ibi actum erat divinitus. Sed quia 27. Mansit autem in episcopatu (93) hic Christi 
hujus rei relationem ingratam sciebat ei cujus age- athleta Joannes triginta tribus annis, octo mensibus, 
(2) Hic interponebatur laus discipulorum, quam loco, num. 11. 


uansierimus ad flnem numeri seq. et electio ad (93) In episcopatu utroque, sive ab ordinatione in 
Eboracensem archiepiscopatum, quam dedimus suo episcopum. 


1177 | VITA S. JOANNIS BEVERLACENSIS. 1178 
et tredecim diebus, et posted, cum jam episcopatum Α abbatem, ut corpus suum, si obisset inibi, in ceeme- 


pre majore senectute circuire non posset, suo sacer- 
dote Wilfrido (94) cum totius populi electione pon- 
tificatum commisit Eboracensem, et ipse cum consi- 
lio S. Brithuni abbatis sui Beverlacum petiit, et ibi 
diu in Dei servitute persistens, Nonis Maii vitam fe- 
liciter finivit (05) : et sic ad celestia regna conscen- 
dens, sepultus est in porticu S. Joannis evangelistz, 
in monasterio suo, anno ab Incarnatione Domini 
septingentesimo vicesimo primo. In eodem autem 
loco ubi sepultus est, per ejus merita infirmi sanan- 
tur, demones effugantur, ceci illuminantur, surdis 
aures reserantur, mutis verba reparantur, claudis 
vestigia condonantur, cuncta genera dolorum effu- 
gantur, ejusque interventu crimina nostra delentur, 


terio illo sepeliri permitteret : quia ipse sanctus 
episcopus, inquit, se antea ad sacerdotalem promo- 
verat gradum. Quod postquam impetraverat, eidem 
ipse presbyter gratias prece supplici atque devota 
persolvit. 

30. Insequenti vero nocte in tantum aggravabatur 
infirmitate, quod eam vivus minime putabatur posse 
transire. Mane autem facto ipse abbas venit ad 
ipsum, dicens ei : Credo cito melius te fore futurum, 
si allatus fuisses ad monasterium, in quo sunt multe 
reliquiae sanctorum martyrum. Hoc idem quoque 
(ait) se credere ipsum, et contestans continuo, post 
horam tertiam allatus est in ipsum monasterium, 
ipsi etiam Deo grates referens quia in ipsum vivus 


et gaudia celica conceduntur, prestante illo, cuj B meruit introire. Et cum intentius ante altare S. Joan- 


cuncta famulantur. 
28. (90) Dominus et Salvator noster Jesus Christus 


multa miracula per dilectum suum Jeannem opera- . 


tus est. Quorum primum hoc est : accidit quodam 
tempore ut quidam,ardore febrium oppressus,ad sanc- 
tum ipsius sepulcrum pervenerit, ac censu alienatus, 
dum ibi diu devolveretur, tandem spiritus malignus 
ab ipso fugatus est. Qui et integre sanitati per 
S. Joannis merita restitutus, assumpto baculo suo, ad 
propriam domum perrexit ; atque ipsum postea nun- 
quam eedem infirmitates invaserunt. 

29. In quodam postea tempore abbas Brithunus 
invitavit abbatem de Swina (907) in anniversario die 
S. Joannis ad Beverley, habentem secum illuc quem- 


nis evangelistze orasset, inde ad sepulcrum ipse pro- 
gressus est, supplici eum prece deposcens quatenus 
sibi in infirmitate sua erga suum medicum dignaretur 
auxiliari. Ac sepius gratia impetrandi commemorata, 
quam erga Deum habebat, inde progrediens mona- 
sterium S. Martini, quod in se continebat multas 
quoque sanctorum martyrum reliquias, ingressus est. 
Quarum igitur impressione ut signum sancte crucis 
fronti δ intentum est, ac eo regresso ad tumulum 
sancti confessoris, coutinuo ab ipsa infirmitate qua 
detinebatur curatus est ; et postea sanus et incolumis 
domum rediens, hoc ipsum miraculum, quod in se 
faetum fuerat, cum ingenti lztitia saepe et multum 
solebat referre. 


dam presbyterygm, nomine Druchwald, quie et tanta C 31. Quodam etiam tempore contigit quamdam 


infirmitate detinehatur ut vix illuc ire poterat. Item 
postea cum abbas de Swina domum redire propo- 
suit, rogatu suo Brithunus abbas ipsum infirmum 
presbyterum, donec incolumis fleret, in custodia 
recepit, et maxime propter invocationem nominis 
S. Joannis atque amorem. Cum quo et ipse abbas de 
Swina quemdam diaconum suum, qui vocabatur 
Adde, quatenus procuraretur attentius, reliquerat ; 
cui enim vero abbas Brithunus Welwerd presbyterum 
addiderat, ut ipse infirmanti presbytero omnia ei 
procurando necessaria famularetur. Tunc autem qui 
iufi-rmabatur sacerdos rogabat ipsum  Brithunum 


(94) Hic est S. Wilfridus junior, cujus vitam dedi- 
dimus 27 Aprilis. 

(05) Beda, ibique Deo digna conversatione complevit, 
omissa particula diu, pro qua substituunt Thomas 
Stubs et auctor Vite S. Brithuni quatuor annos. Ri- 
cardus annos (res asserit; at non integros duos 
reperimus. Nam Easa mortuo anno 685, et forte 26 
Octobris, etíamsi paucis solum diebus interjectis 
fuerit ordinatus episcopus, et in illa administratione 
permanserit annos 33, menses 8, dies 13, antequam 
relicta sede migravit Beverlacum, pervenitur ad an- 


sanctimonialem de Esech, cujus manus contracte 
erant, membraque universa invaletudine detineban- 
tur, ad sancti confessoris tumulum devenisse, ac 
sui universi languoris sine mora curationem inibi 
recepisse per intercessionem ipsius sancti Confesso- 
ris. Sanitate igitur recepta, ipsa multis hominibus in 
eodem die quo curata est propinando ministravit, et 
in ea postea sanitate multis vixerat annis. Et hac 
per intercessionem hujus sancti confessoris flebant 
ad laudem et honorem Creatoris nostri Jesu Christi, 
qui vivit et regnat Deus per omnia secula sccu- 
lorum. 


num 719 et mensem Julium, et ultra octavum dicm ; 
unde ad hunc diem 7 Maii anni 721, vix decem men- 
ses ultra annum possunt superesse ; quod sufficit ut 
dicatur ibi adhuc diu perstitisse. 

(96) Qua sequuntur miracula, ut ex novo apparet 
exordio, aliunde adjecta sunt. 

(07) Abbatize Swiniensis in agro Eboracensi men- 
tio celebratur in monastico Anglicano, pag. 10206, 
cui ex hoc loco ejus antiquitas adstruitur, cum hac 
contigerinu ante annum 733 quo Brithunus abbas 
obiit. 


«wy WMV ve 


1179 


FOLCARDI OPUSCULA DUBIA. 


1180 








CARMEN FOLCARDI DE S. VIGORE 


(AcBrRY, Spicil. vet. ed. IV, 576.) 


Festa dies Patris rutilat celebranda Vigoris, 
Patrem Bajocas, quem fratrem gaudet Atrebas. 
Hujus grata Deo genitrix, generosa virago 
Pignore de tanto capit assertore superno 
Natum, quem gestat, benedixit diva potestas, 
Sacravitque sibi, cuncto sacravit et orbi. 
Nascitur ergo puer forma speciosus, et alter 
Fit Samuel, Domino condignus ab ungue tenello. 
Moxque jugo Domini subclinat lenia colli, 
Inferturque gregi monachus puer Atrebatensi : 
Proficiens cunctis Patribus, profecit ab illis, 
Inclytus ille puer, cunctis subjectus ovanter. 
Jam quoddam majus meditatur tiro beatus, 
Fiat ut a patria peregrinis cum patriarcha. 


Α Exsulat ergo procul hic seminiverbius exsul, 


Tendens ad populum sibi celitus insinuatum, 

Urbs est Bajocas, quam prisca Neustria monstras. 

Hanc adit ut doceat quos impius error habebat, 

Gratia virtutum Christi comitatur alumnum. 

Quaeque docendo .monet, signis probat, actibus 
(implet. 

Viribus exsangues reparavit, depulit angues, 

Ad superos vita functum taxit prece fusa. 

His populus visis, se sacrís devovet undis ; 

Hancque Deo prolem per sacri fontis honorem, 

Sancte Vigor, generas : sacras cui solvimus odas. 


' Flammarum domitor, qui mundi comprimis ignes, 
B Ne nos exurant, flammas compesce gehennz. 





FOLCARDI OPUSCULA DUBIA. 


VITA S. AUDOMARI 


EPISCOPI TERWENNENSIS 


Scripta ab auctore anonymo, qui ante Normannorum cladem vixisse videtur : apud 


restituta αὐ apographum Corbeiense. 


Surium contracta, et interpolata fortasse ἃ Folcardo monacho Sithivensi seculo xi; 


(Apud MaBiLa. Acta SS. ord. S. Bened., Sec. Il, pag. 559.) 


PROLOGUS AUCTORIS. 


l. Domino omnipotenti, munerum spiritalium C tos, eodemque spiritu repletos apostolorum vicarios 


magnarumque virtutum Jlargitori, multiplices gra- 
tias laudesque sedulas dicere debemus, qui, om- 
nium creaturarum visibilium et invisibilium Condi- 
tor et gubernator existens, Filium suum unigeni- 
tum Dominum nostrum Jesum Christum ad docen- 
das redimendasque  omnigenas gentes misit ad' 
terras, etc. Qui duobus et decem apostolis de turba 
totius generis humani electis, alios quoque alterius 
ordinis sexaginta et duos regionibus albis ne multe 
operarii deessent messi jubet Omnipotens discipulos 
esse suos, hosque in ccnaculo Sion sancto spira- 
mine repletos, omniumque linguarum mirabili dono 
ditatos, ad docendas baptizandasque omnigenas 
gentes ire precepit, etc. Post hos postque ipsorum 


iu omnibus mundi partibus esse concessit, el. 
Unde occidentalibus mundi partibus, divinis mune- 
ribus decoratum, signis ac virtutibus in multis orbis 
partibus notum Audomarum (S. Omer) apostolicum 
donavit doctorem. Ideo te, Deus omnipotens, per 
gloriosa ejusdem pontificis patrocinia precamur ut 
largiflua tue sapientie de supernis fluenta nostris 
licet. maculatis mentibus rorare concedas, ut, de 
tanti viri meritis atque virtutibus qu: per illum tu 
gratia gessit scire volentes, licet de magnis parva 
ac de multis pauca depromere possimus. Quis enim 
quotidianam ejus conversationem atque in Dei ser- 
vitio constantiam, cunctosque labores quos in Οὐ" 
culto, Deo tantum teste, operatus est, scire atque 


successores alios homines agios Dei gratia praedi- D narrare potest ? 


^U e fuuvvve 


1181 


VITA S. AUDOMARI. 


1182 


INCIPIT VITA. 


2. Hic igitur agius pontifex Audomarus et nobi- A enim mente castus et corpore, obedientia atque 


libus et inclytis secundum seculi dignitatem et in 
fide catholica eruditis ortus fuit parentibus (98) in 
Constantinense regione, nec longe a Constantia 
Constance ad Rhenum) civitate, et in eo specialiter 
loco qui Aurea-Vallis (Imperio vulgo Gulidindal) 
vocatur, natus est. Genitor vero hujus inter suos 
clarus Friulfus vocabatur ; Domitta autem sua nun- 
cupata fuit genitrix. Hi vero religiosi parentes 
predictum puerum secundum Christianz religionis 
a cunabulis ritum divina gratia suffragante in eccle- 
siasticis nutriebant disciplinis : unicum enim Au- 
domarum habebant filium. Friulfus vero post pre- 
dicte conjugis suz obitum, et puero setate et gratia 
crescente, suavi jugo Christi ac ievi, divina famu- 


lante misericordia, cum confortante ac suadente B urbis populum, 


Audomaro filio suo se subdere studuit. 

3. Ambo igitur, genitor videlicet Friulfus cum 
beato filio suo Audomaro, implentes quod scriptum 
est : Vade, et vende omnia qu& habes, et da pauperibus, 
et veni ; sequere me, et habebis vilam eternam (Matth. 
Xix, 21), mundo mortui, Deo vivi, caducis inopes, 
perennibus locupletes, Deo subditi, diabolo rebel- 
les, mente similes, state dispares, ad Christi 
militum perrexere cenobium quod famoso nomine 
vocatur Luxovium, quodque a sancte memorie 
Hibernense viro B. Columbano abbate in Burgundie 
regione in Dei nomine fuit fundatum. Sancto 
igitur Austasio abbate qui tunc in prediclo mona- 
sterio sanctae atque beate monachorum multitudini 


humilitate refertus, in divina scientia eruditus, 
charitate et mansuetudine plenus, districtis parci- 
monis castigatus jejuniis, prolixis noctium pervigil 
excubiis, sciens quod scriptum est : Beati suni. servi 
ili quos, cum venerili Dominus, invenerit. vigilantes 
(Luc. xu, 37). 

4. Dehinc B. Audomari fama per multa loca 
vulgata usque ad Dagoberti Francorum regis noti- 
tiam pervenit; abscondi enim non potest civitas 
super montem posita (Mailh. v, 14). Posthaec, multis 
intervenientibus annis, a reverendissimo predicto 
principe Dagoberto, et ab omni Francorum populo 
vocatus, S. Achario Noviomense episcopo opitulante, 
ad docendum atque ad gubernandum Terwanensis 
episcopalen cum magna mentis 
humilitate sumpsit bonorem : in quo gradu verbum 
divinum in corda credentium seminans, animarum 
corporumque languores curans, captivos vincula- 
tosque redimens, viduarum inopumque pre omnibus 
curam gerens, plebem sibi a Domino creditam rite 
gubernabat. Predictus igitur Terwanensis populus 
licet ante adventum B. Audomari a sociis Dionysii 
martyris, Fusciano videlicet et Victorico, verbum 
audivit divinum, eodem tempore quo S. Quintinus 
in Ambianense predicabat urbe ; multi tamen adhuc 
ex ipsis Terwanensibus cultui adherebant idolo- 
rum. Postquam enim duo beati viri predicti Fuscianus 
et Victoricus de predicta Terwanensium urbe per- 
rexerunt, et in Ambianensium civitate martyrio coro- 


preerat, Audomarus cum suo unanimiter genitore C nati sunt, tunc Terwanenses ad culturam ilerum re- 


religiosa manifestaverunt desideria, sequentes quod 
scriptum est: Interroga patrem tuum, et annuntiabit 
libi, εἰ majores (uos, et dicent tibi (Deut. xxxn, 7). 
Sanctus vero Austasius eos Dei amore flagrare 
cernens, et in B. Audomari vultu et verbis gratiam 
cognoscens esse divinam, salubre atque perfectum 
secundum sacre Scripture auctoritatem predictis 
Dei famulis dedit consilium, suadens videlicet utris- 
que aliquando simul, aliquando separatim, ut sub 
regulari disciplina secum in Dei perseverarent ser- 
vitio. Ambo igitur.divino ardentes amore, spiritalis 
Patris Austasii sequentes consilium, sub sacre 
regule jugum mente devota se subjecerunt. Beatus 
igitur Austasius immenso gaudio repletus, eos sancto 


versi sunt idolorum. Non solum enim hi qui nomen 
Domini antea recipere noluerunt, sed etiam hi qui a 
predictis Patribus fuerunt baptizati, pari errore 
ducti idola colebant. Summus igitur predictus pon- 
tifex Audomarus eamdem ingressus urbem, salutifera 
divini verbi precepta stolidis paganorum cordibus 
tradidit, ferasque eorum mentes tetris ignorantie 
caliginibus cacatas largo Evangelii lumine illumi- 
navit, vanaque simulacra destruenda igni tradidit, 
sacrilegamque idolorum culturam in predicta urbe 
funditus evertit, omnemque in ea habitantem popu- 
lum ad fidem convertit catholicam, divina sibi 
suffragante gratia : omni enim operanti bonum 
(Rom. τι, 10) Deus cooperatur. Si enim, testante 


monachorum consortio conjuuxit. Dehinc S. Audo- D Apostolo, Dews pro mobis, quis contra nos est? 


marus spiritali gratia plenus, state tener, fide 
robustus, dístricto regule rigori subditus, inter 
agium mondchorum populum fuit imbutus, omnibus- 
que Christi militibus in predicto monasterio habi- 
tantibus, divina suadente gratia, amabilis fuit. Erat 


JS) S. Audomari consanguineus dicitur qui po- 
ris ejus fuit S. Bertinus; qua de re in Actis S. 

rtini seculo insequenti. Addit Joannes de lpra 
seu Iperius abbas Sithivensis in Chron. ms. quod ad 


(tom. viu, 31.) 

δ᾽ Postquam vero predictam plebem ad veri Dei 
cultum przfatus pontifex convertit, verbum divinum 
concurrentibus ad eum undique predicando turbis, 
multosque in Dei nomine variis liberando languori- 
annum 1295 perduxit, Audomarum in quodam 


instrumento Caroli Magni consanguineum ab ipso 
imperatore appellari. 





1183 


FOLCARDI OPUSCULA DUBIA. 


1184 


bus, maguarum sibi signa virüitum largitio conces- A nipotens ventum illi concedens aptum, mitescere 


sit divina, de quibus nunc almigeris illius virtutibus 
subsequens sermo, Christo favente, pauca depro- 
mere properat. Quadam vero die Audomarus egre- 
gius Christi confessor in Bononia (99) urbe perse- 
verans, post nocturnas vigilias diluculo more 
solito surgens, in ecclesiam intravit orare, ibique 
prolixum zstivi diei spatium verbum Dei circum- 
stantibus turbis praedicans. Missamque Christiano 
populo cantans, egrotis variis generibus morborum 
manus imponens, meridianis diei horis vitz: venera- 
bilis senex lassus sese locavit ad lectum. Dehine 
parvum pausandi spatium volens suo indulgere 
multis laboribus fatigato corpusculo, unus de cir- 
cumstantibus ipsius ministris juvenili zetate lascivus 


pelago jubens ante tumenti, navicula natans rursum 
per mare serenum, actutum iterum salvus remeavit 
ad portum, de quo illum antea fortis rapuerat Eurus 
et predictus rivulus Elna, ubi intravit in mare. 
Nauta surgens illico notos agnoscens agros, illaesam 
linquens suam in littore navem, littoreas calcans 
rapidis gressibus algas, multimodas agens gratias 
Omnipotenti, ad suum poenitens rursum recurrit 
patronum. In eo episcopus adhuc moratus quo somno 
sopitum ante reliquerat illum, mira omnipotentis 
Dei misericordia in eisdem horis celer ille reversus 
est. Tunc proximans postibus aule ubi senex ora- 
bat, miser multis vocibus cito prostratus ad terram, 
humidis vultibus culpam confessus ; cum fletu suspi- 


accessit ad illum dicens: « Domine, da mihi nunc B rans, lacrymis veniam  flagitabat profusis. Tunc 


tuam meeum habere licentiam ; ad vicina pelago 
volo nunc pergere loca. » Tunc senex juveni dixit 
coram turba petenti : « Non habes licentiam, fili mi, 
adhuc pergere foras; nam tibi hic melius reor 
exspectare parumper, donec me sospitem de somno 
surgere cernas. » Previdit enim providus speculator 
sui gregis prophetico plenus spiritu, erranti juveni 
quod esset malum abire. Tunc sommo sopitus fessus 
sic siluit senex. Ast juvenis optimi spernens pre- 
cepta patroni, ut mos est juvenibus jussa sic sper- 
nere senum, tunc rapidis gressibus velox ad mare 
migravit. Tum parvam naviculam cernens in littore 
stantem, qua soliti fuerunt homines parvum trans- 
scendere flumen quod accole nominant ipsis in 


senex leniter inquit corripiens illum : « Fili, tibi 
antea dixi quid esset venturum, quod non te decuit 
hodie pergere foras, cur ausus es postea nostrum 
contemnere verbum ? » Tunc tremulus juvenis suo 
respondit patrono : « Mea culpa, domine, mea vera- 
citer culpa, ignosce misero mihi per te a morte re- 
ducto. » Tunc ipse, ut diximus, sua pericula narrans, 
quod solus inter tumentes Oceani fluctus, interque 
voraces circa scopulos currentium gurgitum aestus 
in parva navicula, multa perpessus in ponto, nec 
mari se credidit vivum evadere posse, nisi illum 
misellum humanam desperantem opem Audomari 
meriiis Deus liberasset de morte. Tunc silere juve- 
nem jussit sic sobrius senex, incautum discipulum 


partibus Elna (Eine), immemor at juvenis, cz:catus C humili reprimens mente : « Nec hoc verbum, inquit, 


amore ludi, inconsulte actutum solus ascendit in 
illam, ipse volens ludere in hujus rivuli ripas. Ast 
ilum iu pelagus rapuit vis valida venti. Tunc 
subito surgens in ponto sasva tempestas, ipsa na- 
vicula undis tumescentibus  quassata, nec gu- 
bernacula nec gubernatorem habens, huc et illuc 
fluctibus errans natabat in mari quod magno Bri- 
tanniam gurgite secernit a Francis, quod sepe 
fortissimis mersis hic navibus nocet. Ast miser nec 
propriam cernens nec alteram terram, tunc illum 
pomnituit quod sprevit verba patroni; mori sese 
credidit ventis pugnantibus in undis ; nec navis nec 
juvenis poterat resistere ponto. Tunc illum per 
merita Deus Audomari precantem, trepidum Saxo- 


iterum foras ab ore depromas, nec ulli hominis ha:c 
de me dicere debes, quandiu me videris hac brevi 
perfrui vita, ne zabulus superet nos jactantiz culpa ; 
nec ab ore hominum quaerere laudem, ne inanis 
gloria cor nostrum levet in altum. » Hinc post hujus 
obitum cuncta per ordinem monstrans narravit dis- 
cipulus ille qui passus est in undis (100). 

7. Post hoc non multo temporis intervallo ad B. 
Audomarum de praedicta Constantinense regione 
tres una cum mente viri Mummolinus, Ebertramnus 
(101) sanctusque Bertinus pariter venerunt, relin- 
quentes etiam secundum Domini preceptum paren- 
tes, patriam, omnesque propinquos (Matth. xix, 29). 
Sanctus vero Audomarus predictos Dei famulos 


nicam [Anglicanam] illico deduxit ad terram. Tum D gratifice recepit, immensasque omnipotenti Domino 


iterum stupidus ignota cernens arva, raptores tre- 
mulus se denudare timebat, si solus diutius illic 
exspectare tentasset. 

6. Hinc notam confitens inobedientie culpam, 
lacrymis ubertim profusis postulans opem, Audo- 
marum tremula clamans tunc voce patronum, in 
Dominum fldens cito recurrit ad navem. Illico Om- 

(99) Bononia, aiias Bolonia, Boulogne, haud procul 
ab Oceano ad Elnam fluvium, sedes episcopalis Mo- 
rinorum, uti ei Tarvenna quondam civitas, ad 
Legiam fluviolum, a Carolo V imp. anno 1561 excisa. 
Episcopus olim pro temporum occasione in alterutra 


civitate sedebat. Morinorum sedes modo tripartita, 
Bononi: Audomaropoli et Ipiz attributa est. 


gratias agens qui tales sibi ad predicandum Evan- 
gelium adjutores deduxit. Erant enim prefati viri 
in fide perfecti catholica, et in ecclesiasticis disci- 
plinis atque in divina Scriptura eruditi. 

8. Parvo posthec temporis spatio transacto S. 
Audomarus cum predictis beatis viris, divina sibi 
stimulante gratia, monasterium cogitavit in Dei 

(100) Posthzec in apographo Fuliensium Parisien- 
sium recitatur tentatio carnis, quam S. Audomarus, 
exemplo S. Benedici, urticarum et spinarum aculeis 
superasse dicitur. 

(101) Ebertramnus fuit postea abbas monasterii 
5. Quintini apud Augustam Veromandorum ; de aliis 
níra. 


1185 


fundare nomine : 
divina sibi largiente misericordia, locum habebat 
aptum. Erat enim quidam vir potens Adrowaldus 
nomine, in divitiis hujus seculi vanis valde dives, 
quem B. Audomarus de errore gentilitatis ad fidem 
convertit catholicam, quemque cum omni sua bapti- 
zavit familia. Adrowaldus vero prudenti consilio 
fallaces divitias presentis seculi spernens, nec 
ullum habens filium, magnam sux hereditatis par- 
tem cum omni sua multiplici substantia Deo et beato 
obtulit Audomaro, villam videlicet quz» noto nomine 
vocatur Sithiue Beatus vero Audomarus in predicta 
villa ante adventum predictorum virorum ecclesiam 
edificavit, in eo etiam loco in quo suum pausat in 
pace corpusculum. Postquam ergo prefati Dei fa- 


VITA S. AUDOMARI. 
ad habitandum enim monachis, A dicti viri post aliquod previsum sibi spatium illico 


1186 


deduxit ad terram. Tunc etiam illi, predictum 
canentes versiculum, sine mora navem relinquentes 
leti intraverunt in terram, cognoscentes etiam locum 
illum a Domino ipsis traditum. Dehinc B. Audo- 
maro, pio eorum Patre, favente, monasterium no- 
mine Sithiu (104) przdicta villa nominatum super 
Agnionam fluvium in Dei nomine zdificare cepe- 
runt. Confluentibusque undique religiosis viris ad 
predictos Dei famulos, B. Audomarus Mummolinum 
multitudini preposuit monachorum ; sed non multo 
posthec temporis intervallo, prefatus venerabilis 
abbas Mummolinus ad Noviomensis urbis episcopa- 
tum, divina largiente gratia, provectus est, et per 
viginti et sex (105) annos predicte civitatis populum 


muli ad eum pervenerunt, concessit illis ut mona- Ba Domino sibi creditum rite gubernavit. 


chorum habitaculum zdiflcarent, ubicunque illis in 
predicta placuisset villa. Sancti igitur viri Mummo- 
linus (102) atque Bertinus cum czteris eorum in 
Christo sociis monasterium zdiflcare in quodam 
ceperunt loco, quod usque hodie Vetus vocatur 
monasterium (103) ; sed in eo loco paucis morantes 
annis, divina eis suadente gratia, alium voluerunt 
eligere locum. 

9. Beati igitur viri, in Domini confidentes miseri- 
cordia, perfectum invenerunt consilium. Protinus 
enim in navem ascendentes sine gubernatore et re- 
migio, ac sine ulla cibi et potus cura, huc atque 
illuc spatioso stagno adhzrente predicto eorum 
habitaculo navigantes , omnipotentem — rogabant 


10. Gloriosus igitur pontifex Audomarus post 
Mummolinum in predicto monasterio sancto mona- 
chorum choro beatum preposuit Bertinum (106); 
sanctis enim fratribus in eodem loco sub stricte 
regule rigore Deo servientibus dilectus atque ama- 
bilis beatus fuit Bertinus. Erat enim vir venerabilis, 
in divinis rebus prudens, et providus gregis sui 
pastor, in malis vero simplex et innocens, secun- 
dum Domini preceptum : Estote prudentes sicut 
serpentes, el simplices sicut columbe (Malth. x, 
16). 

ll. Posthaec vero, multis intervenientibus annis, 
B. Audomarus carnales amittens oculos temporali 
privatus est lumine, ut perpetua luce illuminatus in 


Dominum ut ad locum quem sua: illis prparavit C Dominum semper aspiceret, sicut B. David dicit : 


misericordia eos deduceret illa sos ; dicentes invicem 
quod non ascensuri essent de prwdieto stagno, nisi 
quando, navicula eorum aptum tenendo portum, con- 
tigisset illis secundum ordinem psalterii subsequen- 
tem cantare versiculum : Hec requies mea in sccu- 
lum seculi; hic habitabo, quoniam elegi eam (Psal. 
cxxri, 14). Misericors igitur Dominus qui suis ubi- 
que presens est famulis, prope est enim Dominus 
invocantibus eum, navem in qua beati fuerunt prz- 


(102) Adroaldus (scribit Jperius) voluit donationem 
suam literarum attestatione firmari, ut. futuris tem- 
poribus validior permaneret. Sic ergo ea incipit : Do- 
minis sanctis Patribus Bertino, Mummelino, etc. 
Facta donatio vm Id. Septemb., anno xi, regni 
domini nostri Chlodovei regis. Aclum in Sithiu villa 
dominica. Et tamen apud Mircum, Donat. piar. cap. 
3, legitur : Aclum Ascio villa dominica. Annus xi 
Chlodovei anno Christi 648 respondet. 

(103; Surius legit vetus templum lperius : Jussu, 
Inquit, B. Audomari tres viri sancli predicti .eccle- 
8io 


Oculi mei semper ad. Dominum (Psal. xiv, 15); et 
idem dicit : Ad te levavi oculos meos, qui habitas in 
eglis (Psal. cxxn, 1). Per amissionem vero car- 
nalium oculorum spiritali lumine repletus, popu- 
lum a Domino sibi creditum eodem regebat or- 
dine (107). 

12. Posthaec vero paucis intervenientibus annis cum 
praedictus venerabilis viti senex Audomarus nimio 
febris ardore fuisset fatigatus, cumque diem obitus 
Il anno tertio, Christi 640, ordinatus sit episcopus, 
prefueritque Ecclesie Noviomagensi et Tornacensi 
annis decem ac novem, anno 640 locum fecit Mum- 
moleno, qui ob equum sancti viri subreptum abbati 
basilice S. Elegii correptus dicitur in Vita ipsius 
Eligii, lib. m, cap. 44, ubi S. Audoenus Mummo- 
lenum virum apostolicum vocat. Decessit proinde 
Mummolenus anno 684, die 16 Octob. quo die in 
Martyrologiis Benedictino et Gallicano celebratur. 


Ejus corpus in majori ecclesia Noviomagensi, pars 


capitis in monasterio Sithivensi adservantur. In 


m construreruni ei cellam in territorio ejusdem — ejus Actis mss. nihil przter ista occurrit, nisi quod 
ville, in loco qui adhuc et propler hoc Velus vocatur ἃ Chlothario Chlodovei fllio promotus ad episcopa- 


monasterium super fluvium Agniona anno 626. (lege 
anno circa 649.) In eo loco supradicti viri sancli 
quasi in eremitorio sederunt cum conventiculo parvo 
consíricli annis 14, etc. 

(104) Monasterium Sithivense, alias Ulterense, 
dictum a fluvio Ultro (qui et Agnio, Agniona, En- 
neno, nunc ΑΔ, vocatur) modo S. Bertini appellatur, 


tum legitur. 

(106; Et tamen Bertino primum locum in catalogo 
abbatum Sithivensium tribuit Iperius, Mummolino 
prorsus expuncto. 

(107) In Vita S. Vedasti Alcuinus scribit Audo- 
marum S. Vedasti translationi interfuisse : In qua 
translatione, inquit, perhibelur B. Audomarus lumen 


vel ipso nomine celeberrimum, de quo in Actis S. recepisse oculorum, sed. illico precibus eamdem quam 


Bertini fusius agemus. 
(108) Nempe post Eligium, qui, cum Chlodovei 


ultroneus ferebat reimpetrasse caecitatem. Quod etiam 
Fulbertus in Actis S. Autberti testatur. 





1187 


FOLCARDI OPUSCULA DUBIA. 


1188 


sui adfuisse cognovisset, eodem die de lectulo in A quas, favente Domino, subsequente narrabimus ser- 


quo jacebat surrexit, atque in ecclesiam ingressus, 
pronus coram altare, cum lacrymis Dominum pro 
86 et pro circumstante eum oravit populo. Corpus 
vero Christi et sanguinem communicando turbisque 
se circumdantibus praedicando , oculis in colum 
elevatis, tremulisque manibus quatiente febre atque 
senectute extensis, suos devota mente benedixit 
discipulos, dicens : « Imnmensam omnipotentis Domini 
precor clementiam ut vos, fillioli mei, in regno Dei 
merear videre felices. » His vero omnibus in eodem 
die rite peractis, ad suum iterum reversus est le- 
ctulum, atque in eodem jacens toto corpore solito 
more extenso, vultuque sereno, anima sui sancti 
confessoris angelorum agminibus circumdata ad 


mone. 
14. Parvo igitur post B. Audomari obitum spatio 
transacto, quidam vir avariti:? gstibus accensus, 
pravisque (ut fertur) moribus plenus ad suum ac- 
cessit compatrem, postulans ab eo ut unum sibi 
argenteum usque ad statulum tempus accommoda- 
ret solidum, per suam etiam subdolam testando 
fldem quod statuto ad eum tempore iterum reddi- 
turus esset. Alter vero simplici animo suum cre- 
dendo compatrem, argentum callido precanti pre- 
stitit amico. Paucis vero transactis statuto ad eum 
venit tempore dicens : « Redde mihi meum quod 
libi accommodavi argentum ; statutum enim tempus 
tuc promissionis advenit. » Tunc fallax amicus tor- 


omnipotentem egressa est Dominum (108). Hi vero B vis eum intuens oculis, asperisque cum eo loquendo 


qui in eadem hora in ea domo, presentes fuerunt, 
testati sunt quod talis eorum nares et ora intravit 
odor, quasi illa domus omnibus aromatibus fuisset 
plena, sicut sepe in aliorum sanctorum exitu con- 
tigit : Preliosa est enim in conspectu Domini mors 
sanctorum ejus (Psal. cxv, 15). 

13. Predictus vero venerabilis abbas Bertinus, 
divina sibi gratia revelante, statim ad locum ubi 
. venerabilis senex obiit cum suis pergendo mona- 
chis, sacrum B. Audomari corpus cum psalmis et 
hymnis et canticis ad locum sepulture deduxit, 
eumque in predicta ecclesia quam ille B. pontifex 
in Sithiu sdificavit cum immenso circumstantis 
populi sepelierunt luctu (109). Sanctus enim Audo- 


verbis, audaci animo juravit negando quod nunquam 
ab eo ullum accepisset scriptulum. Tunc ille qui 
predictum  accommodavit solidum, recta respondit 
ratione dicens : « Pergamus simul usque ad B. con- 
fessoris Christi Audomari venerabile sepulcrum, ut 
tu mihi ibidem per gloriosa ejusdem pontificis me- 
rita jurando confirmes quod hic negare conaris. » 
Tunc [116 miser mortalis, lucri amore czscatus et 
a principe mendacii diabolo etiam confortatus, qui 
mendax fuit ab initio et in veritate non stetit, ve- 
sano animo ad B. Audomari iturus basilicam iter 
arripuit, paratus etiam in sua perseverando nequi- 
tia perjurium perficere. Tunc ambo asperis inter se 
loquentes verbis, per unam commeando viam ad ve- 


marus beato predixit Bertino cunctisque fratribus C nerabilem B. Audomari basilicam, eam cernendo 


tempore illo Domino in Sithiu servientibus , ut 
quando ei mors incerta extremae contigisset hore, 
in predicto 1oco suum sepelirent corpusculum. 
Parvo igitur temporis intervallo, postquam corpus. 
venerabilis viri in predicto loco fuit sepultum, 
juxta sepulerum ejus expendente desuper lampade, 
divino lumine repleta, per prolixa annorum spatia 
lucifluum stillabat oleum. In hoc vero divinam cle- 
mentiam diligenter intuentibus apparet quantam in 
conspectu zterni regis beatus suus confessor Audo- 
marus gloriam habet, cum juxta suum venerabile 
sepulcrum gloriosa sepe hucusque ostendit signa. 
Multi enim variis languoribus fatigati, cum ad B. 
Audomari tumulum perveniunt , divina largiente 


gratia , subitam recipiunt sanitatem. Omnipotens D 


enim Dominus non solum gloriosas per suos fami- 
los perficit virtutes dum hac utuntur vita, sed post 
felicem eorum obitum, signis ac virtutibus in di- 
versis mundi partibus eos glorificare non cessat, 
Sicut per predictum agium suum confessorem Au- 
domarum multas post obitum suum fecit virtutes, 

(108) Nimirum in vila Waurantis (Wauvrant) 
qua a Sithiu tribus fere distat millibus, inquit Iperius, 
quo in loco S. Austreberta velum ab ipso Audomaro 
accepisse dicitur. 

(109) Interpolator ita scribit : Transiatum est 
aulem corpus ejus a reverendissimo abbate Berlino 
ac choro monachorum, et sepullum cum gloria in 
monaslerio Sithiu, in basilica quam ipse praeclarus 
ponifez in honore sancie Dei genitricis Marie ad 


approximabant. Tunc ille qui solidum requirebat, 
ad suum ait compatrem : « Quid nobis est necesse 
ad B. Audomari propius accedere basilicam ἢ Deus 
enim ubique presens est, jura mihi in isto loco in 
quo stamus, per B. Audomari merita, quod accom- 
modatum a me non accepisti solidum. » Tunc ille 
iniquus extendens manus, linguamque ad proferen- 
dum perjurium movens, oculosque ad basilicam B. 
Audomari elevans, subito ultione percussus divina 
pronus ad terram cecidit, oculique in eodem cre- 
puerunt momento : et posthac duobus tamen diebus 
vita sibi concessa, ad terrendos videlicet alios qui 
eum in tali angustia viderunt, die tertia miserrima 
defunctus est morte. 

15. Est ergo aliud miraculum quod per B. Audo- 
mari merita factum fuisse non dubitatur, quodque 
usque ad presentem diem, divina operante potentia, 
certis declaratur indiciis. Quadam forte die dum de 
Terwanensi urbe ad vicina pergeret loca, cumque 
meridianis diei horis parvum pausandi spatium suo 
voluisset indulgere corpusculo, sub quadam jacuit 


tumulanda monachorum corpora construxerat. Lege 
Vitam S. Bertini. lperius in Chron., cap. 1], 8 ! 
scribit Fridogisum abbatem s:xcularem Sithivensis 
monasterii in capella sanci& Dei Genitricis, quam B. 
Audomarus ad sepeliendos monachos  dedicaverat, 
expulsis quadraginta monachis, triginta canonicos 
&Cculares instituisse. Nunc est ecclesia cathedralis 
Audomaropolitana. 


1189 VITA S. OSWALDI. 1190 
arbore non longe a villa quz Orneacus vocatur. Dum A idcirco tali nunc lumine fulget, quia ex B. Audomaro 


vero vir venerabilis evigilasset, ligneam statim dola- 
vit crucem, et eam in predicta sub qua jacuit arbore 
fixit; in sequenti vero nocte in eodem loco in quo 
agius Christi confessor jacuit, immensum apparuit 
lumen, omnesque in illius loci circuitu habitantes, 
hoc videntes miraculum dieebant : « Hic etiam locus 


(110) Interpolator alia refert S. Audomari mira- 
cula, de reo prope basilicam in qua S. Audomarus 
jacebat, ejusdem S. meritis soluto; de quodam vi- 
nez Sithivensis predatore punito et sanato; de puero 
e putei lapsu reducto incolumi. Aliis omissis sic 
Vitam concludit : Rezit autem Ecclesiam per spatia 
triginia annorum: aique his explelis, ultima deposilionis 
hora, circumstante flentium. discipulorum multitudine, 
v Idus Septemb. plenus Spiritu sancto migravit. ad 
Christum : cujus corpus translatum est (id est delatum) 
a S. Bertino, et sepultum in monasterio Sithiu, re- 
gnante, etc. Proinde S. Audomari ordinationem ad 
annum circa 617, qui Dagoberti penultimus fuit, 
mortem vero anno circa 647 collocamus. Hinc intel- 


in precedente die ibidem paulisper pausante fuit 
consecratus atque benedictus (110). » Et usque ad 
presentem diem multi infirmi in eodem loco sanita- 
tem recipiunt, largiente Domino nostro Jesu Christo, 
cui est honor et gloria cum Patre et Spiritu sancto 
per eterna secula. Amen. 


ligas Audomarum abbatis nomine concilio Rotho- 
magensi sub Ansberto non subscripsisse, ut quidam 
post Baronium aiunt. Audomarus Waldetrudem sa- 
cerdotio, Austrebertam et Waldetrudem velo conse- 
crasse in propriis istorum sanctorum Actis dicitur. 
Commendatur in sincero Usuardi Martyrologio v Id. 
Septemb. his verbis : In lerrilorio Tarvennensi S. 
Autmari episc. el conf. Et apud Adonem : Natalis 
S. Audomari Tarwannensis episcopi, cujus gloriosa 
conversatio miraculorum praeconio collaudaiur. Corpus 
ejus in ecclesia Sithivensis monasterii habetur, pre- 
ter caput et ossa quzedam, qu: in B. Mariz ecclesia 
Audomaripolitana servantur. De ejus variis translatio- 
nibus, ad Vitam S. Bertini agemus Sazculo insequenti. 





VITA 5. OSWALDI 


EPISCOPI WIGORNIENSIS ET ARCHIEPISCOPI EBORACENSIS, 
Auctore anonymo incer(e statis. 
(Mann. Acta SS. Bened. Sec. V., parte 1, pag. 727, ex Capgravio et Bollando.) 


OBSER VATION ES 


PIEVEE 


l. Ex tribus illis, quos sepe laudavimus, eximiis C monasterio, quod itidem Oswaldo originem suam re- 


Angli: episcopis, Dunstano, Ethelwoldo et Oswaldo, 
aliis duobus supervixit Oswaldus, nempe « quinque 
annis Dunslano, decem Ethelwoldo. » inquit Willel- 
mus Maimesburiensis in lib. ni, ubi de pontificibus 
Eboracensibus : tantamque sui admirationem Anglie 

αὐ, ut solus eos exhibere videretur, auctoritate 
illum, efficacia istum, ambos sanctimonia. Ejus Vitam 
scripsisse dicitur Senatus Bravonius, quem Wigor- 
nensium monachorum prefectum sub anno 1170 
floruisse ferunt. Sed alium quempiam auctorem 
antea id praestitisse constat; quos inter Fulcardus 
Sancti Bertini Sithiensis monachus, quem Guillelmus 
rex, teste Orderico Vitali in Historie ecclesiasticae 
lib. n, cirea annum 1108 Torneie preposuil. Hic 
affabilis εἰ jocundus fuit, addit Ordericus, atque cha- 
ritativus, grammalice artis ac musice peritissimus ; 
unde preliosa perili& sue monumenia reliquit in 
Anglia futuris generationibus. Nam plures tractatus 
memoria dignos edidit, et sancti Oswaldi Guigor- 
nensis episcopi, aliorumque sanclorum, quorum pro- 
ago de Albione processit, delectabiles ad. canendum 
istorias suaviter composuit. Nescio an sit ejus hzc 
scriptio, quam primus typis vulgavit Capgravius, 
Surius expolivit, Henschenius in nativum stylum re- 
stituit. 

2. De monasterio Ramesiensi (Ramsey), cujus 
auctor Oswaldus, fundator dux Ailwinus, Aimoino 
Hehelguinus, multa leguntur in actis sancti Abbonis 
abbatis Floriacensis, et apud Willelmum. in lib. 1v 
De pontificibus Anglorum, ubi de episcopis Dorce- 
strentibus, atque in Monastico Anglicano a pagina 
231, ubi Ailwini ducis genealogia profertur. Ethel- 
stanus ejus pater, Semirer dictus, Glastonizte mona- 
chus factus est. Monachorum duodecim colonia 
Ramesiam deducta est anno 971 ex Westhiriensi 


fert acceptam. Sed prae ceteris illustre fuit mo- 
nasterium Sancte Marie ab eodem conditum apud 
Wigorniam, prope ecclesiam cathedralem qus hac 
arte ad monachos facile transiit. Hinc Willelmus 
Malmesburiensis in lib. 1 De regibus, cap. 8: Se- 
dem episcopalem Wigornie, clericis non vi expulsis, 
sed arle sancta circumventis, replevit monachis regu- 
laribus. Ezpulerat antea regali jussione  Ethelwoldus 
episcopus clericos de Winlonia, etc. Anglie reges 
tres una cum Dunstano coronavit. Eadgarum anno 
973, Edwardum biennio post, atque Ethelredum 
anno 978. 

3. De morte S. Oswaldi ista tradit Florentius 
Wigorniensis : Sanctus Oswaldus archiepiscopus in- 
dicl. v, prid. Kal. Martii, feria secunda, (transiens ex 
hac vila, regni celestis gaudia conscendit, et Wigor- 
nic in ecclesia sanci& Marie, quam ipse a fundamentis 
construzerat, conquiescil. Hx note chronicz coinci- 
dunt in annum 992, qui bissextilis erat, ac proinde 
eo auno Februarius constabat diébus viginti novem, 
quorum extremus Oswaldi supremus fuit. Hunc an- 
num ejus obitu insignem tradunt Anglicani scri- 
ptores, ex quibus corrigendum monasticum, in quo 
refertur ad annum sequentem. De sancto Oswaldo 
fil mentio in recentioribus Martyrologiis vi. Kal. 
Martii. Molanus eumdem laudat ad diem 15 Octobris, 
ev Thomas Maihewius, qui ea die de sancto Oswaldo 
se acturum promiserat, hunc diem ejus translationi 
attribuit. Verum prima ejus translatio facta est prid. 
Id. Maii, ut mox dicemus. Henschenius alium sanctum 
pro Oswaldo in diem 15 Octobris intrusum fuisse 
Scribit. 

4. Oswaldo in sedem  Eboracensem successit 
venerabilis abbas Medeshamstedensis, id est Burgh. 
Adulfus, qui et ipse, sicul. predecessor ejus sanctus, 


119] 


FOLCARDI OPUSCULA DUBIA. 


1192 


Oswaldus, concedente rege Adelredo, Wigornensem A de Aldulfo : Successit ei in utraque sede Aldeifus ex 


episcopatum in manu sua habuit, teste Thoma Stub- 
bio. Ipse duodecimo episcopatus sui anno, congre- 
gatis coepiscopis, abbatibus, multisque religiosis viris, 
sancti Oswaldt archiepiscopi ossa anno regis Adelredi 
xxv, indict. xv, vui [lege xvii] Kal. Maii, feria 1v, e 
tumulo levavit, el in scrinio quod paraverat, honori- 
fice collocavit ; οἱ non multo post, 1d est prid. Nonas 
Maii, ipse defunctus est, et in ecclesia Sancle Maric 
Wigornie sepultus. Florentius Wigorniensis eadem 
habet ad annum 1002, quo haec elevatio facta est. 
Uterque exscripsit Simeonem Dunelmensem in lib. 
De gestis regum Anglorum. Ejusdem elevationis 
meminit Willelmus Malmesburiensis in episcopis 
Eboracensibus. Tunc, inquit, in ecclesia B. Marice 
sepultus, post. duodecim annos signis divinitus osten- 
sis a terra elatus est. Quid sane miraculi sit, quod 
toto corpore in pulverem assumpto, stola sacerdotalis, 
qua fuerat. amictus, corruptele usque ad hanc diem 
amnum non senliat, Domini reservetur examini. Tum 


l. Sanctus Oswaldus archiepiscopus, nobilissima 
progenie ortus, eleganti forma enituit. Hic, puer 
factus, pueriles ineptias devitare, et ad sanctitatis 
opera semetipsum informare coepit. Frater enim 
patris sui erat sanctus Odo, Cantuariensis archiepi- 
scopus, discretione sublimis, moribus gravis, justitize 
cultor, et omni actione sua circonspectus. Huic enim 
nepos suus Oswaldus doctrinis imbuendus, et bonis 
exemplis et moribus instruendus a parentibus com- 
mendatur. Sz:culari demum scientia et Scriptura sacra 
ad plenum informatus, a S. Odone apud Wintoniam 
canonicus effectus, cum cateri spreta institutione 
ordinis sui, desideria cordis sui sequerentur, insti- 


abbate Burchensi, sanctus, ut perhibent, vir et reve- 
rendus. Ipsi pro, sanclitate ignoscilur quod contra 
regulas canonum duas sedes fenuerit, quod scilicet 
"on hoc ambitione, sed necessitate fecerit. Wisiano 
non ila, qui sanclitate discrepabat εἰ habitu. Hic in 
Malmesburiensem indignatur Godwinus secte An- 
glicanze, quod Adulfum duarum ecclesiarum epi- 
scopum probet Willelmus, contra id Wistano pro 
scelere imputet. At legitimam causam hujus discri- 
minis affert, nempe in Adulfo sanctitatem ambitionis 
expertem, et necessitatem Ecclesi? ; quz» in Wilstano 
non inerant. Jacet Aldulfus Wigornie, subdit Willel- 
mus, efiam Floriacensi monasterio, pro copia xenio- 
rum quibus Oswaldi munificentiam cmulari salegit, 
predicandus. Lege acta S. Abbonis. Oswaldi stolam 
sacerdotalem purpuream, auro ei gemmis ormaíam, 
ac prisca pulchritudine fulgidam, in Beverlacensi ec- 
clesia servatam suo tempore fuisse Thomas Stubbius 


B tradit. 


ab abbate in ecclesia accepit locum, in quo 
Deo familiarius adhzreret. Illic enim orationi, 
meditationi, contemplationi vitzte perennis, ab alio- 
rum inquietudine remotus, operam dare solitus, 
magnum humani generis hosti fomitem livoris et 
odii ministrabat. 

3. Una nocte quadam, dum contemplationi et 
orationi vacaret, adfuit spiritus malignus, et sonos 
horrificos edens ut coepto desisteret, et segnius 
aut nullatenus talia attentaret, hominen Dei terrere 
moliebatur. At ille, fldei scuto protectus, non magis 
ad fremitum leonis vel sibilum serpentis, quam ad 
balatum ovis exterritus est. Harum et aliarum 


tutionem vitze canonicorum indefessus exsequebatur. C bestiarum ei improbus ille voces ingessit; sed 


Decanus itaque in brevi factus, maculatam senum 
vitam emendare, et pueriles eorum sensus studio di- 
sciplinze czelestis evacuare adhuc ipse juvenis curavit. 
Illi vero magis antiqua prave consuetudinis itinera 
tenere volentes, nullo pacto illum in talibus se audi- 
turos affirmabant. 

2. Quo intellecto, spreta szeculari pompa nec non 
divitiis, Floriacum, ubi corpus sancti Benedicti 
requiescit, pergere decrevit. Missis enim a sancto 
Odone commendatitiis litteris, οἱ donis plurimis, 
juvenem dicto commendavit et facto. Idem vero 
sanctus Odo in juventute constitutus, mari transito 
habitum monasticum apud eumdem Floriacum su- 
sceperat. Suscepto itaque habitu (111) sacro, qui ab 


imperterritus cuncta cum suo Auctore derisit. Quod 
ἀφ πιο advertens disparuit; sed in Angelum lucis e 
vestigio transfiguratus, eidem sancto apparuit. Sed 
vir Dei signo crucis se munivit , sciens exinde 
angelum lucis non irritandum; angelum autem 
tenebrarum eminus effugandum. Et factum est ita. 
Nam malignus tentator, viso crucis signaculo, velut 
fumus ab oculis ejus evanuit. 

4. Audita tandem sancta conversatione nepotis 
sui Osvaldi, immensas omnipotenti Deo gratias egit 
sanctus Odo, et missis diversis muneribus abbati et 
monachis, pro suo nepote gratias exsolvit. Indicavit 
etiam illis se illius presentia magnopere velle petiri ; 
tum quia senio fessus mortem sibi propínquam 


aliis doceri venerat, talem se exhibuit, ut satis in D sciebat ; tum quia regulari conversatione sus gentis 


eo quod docerent, quod imitarentur haberent. Erat 
enim somno parcus, cibo sobrius, in loquendo di- 
scretus, in oratione assiduus. Quam patiens, humi- 
lis, benignus, mansuetus exstiterit et benevolus, 
ex sincera charitate, qua supra «aestimationem 
humanam enituit,  perpendi potest. Secretum 

(111) Willelmus : Apud Floriacum, inquit, alte- 
ratus est in. monachum, [familiari per id tempus 
Anglis consuetudine : ut si qui boni afflati essent 
desiderio, in beatissimi Benedicti monasterio cono- 
bialem susciperent habitum, a quo religionis huju- 
$cemodi manavit exordium. In hoc ergo loco juventu- 
tis fregit lubricum, multis annis religioni et lilteris 
serviendo. Oswaldus Floriaci habitum monasticum 


viros per eum instituere disponebat. Quo audito, 
gravi moerore dejecti, non audentes tamen voluntati 
antistitis obviare (112), parent, et debito cum honore 
ad nutum praesulis dirigunt. Antequam tamen Can- 
tuariam venire potuit, sanctus Odo debitum carnis 
humanae exsolvit. Presidebat illis diebus Dorce- 


suscepit, non a Wlfaldo abbate, qui iniit regimen 
anno 962, sed ab ejus decessore Archembaldo, de 
quo lege Aimoini lib. 1 De miraculis S. Benedicti, 
num. 13 et 14, et notas ad Aimoinum in tomo su- 
periori. 

(112) Willelm. : Εἰ licet αὖ archiepiscopo insitare- 
(tur, crebris restitit. epislolis, pret causam mo- 
vitalis in vesle, leneritudinis in religione : nec nisi 


1103 


VITA S. OSWALDI. 


1194 


strensi (113) Ecclesie quidam Osketillus nomine, A cutiendo locum altaris construendi divinitus signi- 


qui, audito nepotis sui Oswaldi adventu, benigne 
suscepit illum, et sincere dilexit, et sui secreti 
conscium fecit. Assumpto tandem ad archiepisco- 
patum Eboracensem Osketillo, sanctus Dunstanus 
Oswaldum regi Edgaro commendatum familiarem effe- 
cit, et jussus regis Wigorniensi (114) ecclesiz profecit. 

5. Congregavit autem Oswaldus duodecim mona- 
chos in villa, nomine Westsbyri (115), quos frequen- 
ter visitare, monita salutis sterne ministrare et 
consolari, et jejuniis, vigiliis et orationibus solebat 
operam dare. 

6. Accidit etiam ut Ailwinus comes diurno ac 
laborioso cruciatu podagre pedum suorum multis 
laboraret annis : et cum piscatorum quidam, nómine 


ficavit. Comes ergo Deum laudans, confestim trun- 
catis lignis capellam ibi construxit. Non multo vero 
post, comite Ailwino (116) amplas possessiones 
concedente, S. Oswaldus infra quinquennium :di- 
ficavit insigne ibidem monasterium, et anno Domini 
nongentesimo septuagesimo quarto solemniter de- 
dicavit, Ednothum monachum abbatem constituit. 

7. Per idem tempus auctoritate Joannis pape 
Dunstanus archiepiscopus coacto generali concilio 
(117) statuit et decreto firmavit ut omnes canonici, 
presbyteri, diaconi, subdiaconi aut caste viverent, 
aut ecclesias quas tenebant dimitterent. Habebat 
autem regem Edgarum in hoc negotio fidelem adju- 
torem et firmum defensorem. Hujus enim decreti 


Walgit, cum navicula sua aquam, RamesmereB executio Oswaldo Wigorniensi episcopo et Ethel- 


nuncupatam, piscandi gratia ad usum domini sui 
comitis ingressus esset: et diu frustra laborans, 
nimio tzdio fatigatus, tandem obdormire cepit ; cui 
sanctus Benedictus apparens dixit: « Aurora cum 
surrexerit, tuum  ejice tragum, et multitudini 
copiose voti compos obviabis piscium. Captorum 
quoque piscium majorem, Haket, id est Lucium 
vocatum, Ailwino domino tuo mea ex parte offerens, 
dices ei tu, meam donationem benigne suscipiens, 
piz matri misericordie Marie, mihi, omnibusque 
sacris virginibus monasterium in hac insula mona- 
chorum sine dilatione studeat fabricare; scerute- 
turque quomodo nocte in insula animalia sua 
incumbunt, et ubi taurum surgentem dextro pede 
viderit, terram percutere, ibi aram erigere 1estinet : 
utque certius meis credat mandatis, hunc tuum 
tibi exteriorem incurvo digitum, quem et ipse, mox 
a nexu podagre solutus, tibi erigat reparandum. 
Evigilans autem copiosam piscium multitudinem 
conclusit, majoremque domino suo ex parte sancti 
obtulit, quz viderat et audierat replicans ; ut digitum 
suum incurvatum erigat obnixe rogavit. Tunc 
Ailwinus digitum viri manui harentem erexit , et 
ad insulam ut potuit properavit. Cumque in insulam 
ingressus a suo morbo perfecte curatus fuisset, taurus 
de medio animalium exsurgens, terram pede per- 
tarde venit, nuntio egri jam discumbentis (a) avunculi 


perculsus. Jam ergo Dofus appulsus, ut de[uncium 
audivit , minimum abfuit quin — slatim — Floriacum 


woldo Wintoniensi episcopo commissa est. Beatus 
ergo Oswaldus septem monasteria in sua diccesi, 
ejectis clericis insolenter viventibus, construxit , 
et monachos introduxit, et abbates eis praefecit. 

8. Interea abbas Persorensis quem instituerat, 
nomine Fudbertus (118!, morigeratus et fervens 
religionis monasticz zelator, scilicet in subditos, 
quod valde in eo reprehendebatur, nimiz et indi- 
scretz severitatis fuit. Is ad extrema perductus, et 
huic vitae sublatus, et in feretro locatus, recepto 
spiritu, trepidantibus cunctis, erexit se dicens a 
beato Benedicto in visionem Dei se perductum 
fuisse, et Deum sua peccata meritis dilectoris sui 
Oswaldi indulsisse, atque ad intimandam sancti- 
tatem ejus se revivisse asseruit. Quo dicto conticuit, 
et accepto viatico Dominici corporis dimidium diem 
supervixit, et vitam obitu iterato finivit. 

9. In aliis enim Angliz partibus insignes ecclesias 
ob przefixam causam clericis evacuavit, et eas viris 
monastiez religionis sublimavit, quorum hzc no- 
mina sunt: Ecclesia S. Albani, S. Etheldredz vir- 
ginis in Hely, et ea quz? apud Beamfledam constituta 
honorabilis habebatur. Instituit enim in ecclesia 
S. Albani Elfricum abbatem (119), qui ad archiepi- 
scopatum Cantuariensem postea sublimatus fuit, in 
Ecclesia Elyensi Brithonotum abbatem, Beamfledensi 
chronographo probatur. 


(114: Infra ad annum 960 referunt Simeon Du- 
nelmensis et Rogerius Hovedenus, qui Odonis 


redirel. Sed admonitu sociorum necessitates parentum [) mortem anno 958 consignant, qua trieunio secius 


non negligendas, posl jusia sancto archiepiscopo so- 
lula, ad archiepiscopum | Eboracensem | Oskuellum , 
quem prorimo consanguinitatis gradu —altingebat , 
venil: ejus dulcedine captus , mon paucis annis 
religione et contubernio ejus fruitus est. Odo archiepis- 
copus Cantuariensis mortuus est anno 961, quo pro- 
inde anno contigitOswaldi reditus in Angliam, cum Ar- 
chembaldus abbas Floríaco pre:esset, ut mox notabam. 

(113) Dorcestrensem etiam episcopum vocat infra 
chronographus Ramesiensis : Willelmus Eboracen- 
sem. Utrique sedi successive praefuisse ex eodem 


(a) Lege decumbentis. Discumbere enim verbum tricli- 
niare, de pluribus, diversos lectos coenandi causa petenti- 
bus, dici solitum. Decumbere autem de segrotantibus: 
Fatigatione itineris affectus,... aliquammultis diebus ne- 
cumbo APruL. Apol.); Accedente febri, decubueram 
(GsELL.). Er. PATROL. 


ParRoL. CXLVII. 


accidit, ut probatum est ad vitam S. Odonis. Non 
ergo ante annum 961 promotus est Oswaldus in 
sedem Wigorniensem. 

(115) De Westburiensi monasterio agri Wigor- 
niensis lege Monastici tomum 1 a pag. 125. 

(116) De Ailwino comite in alia Vita. Oswaldus 
duodecim monachos de Westbiri Ramesiam misisse 
dicitur in MonaStico pag. 231. 

(117) De hoc concilio vide Acta S. Dunstani supra. 

(118. De eo apud Pitseum ad annum 980, ubi 
eum Fuldebertum vocat. De eo et de Pershorensi 
morasterio lege dicta superius pag. 641 Szculi V. 

(119) Fuit et alius Alfricus seu Elfricus abbas 
Abandoniensis post S. Ethelwolfum, cujus Vitam 
Alfricus ipse scripsit, ut superius vidimus. Godman- 
nus Thorneiensis:abbas fuit, ex secunde vit? οἱ ex 
actis S. Ethelwoldi. ' 


38 


1195 


FOLCARDI OPUSCULA DUBIA. 


1196 


Ecclesia Godmannum constituit abbatem. Monasteria A quasi nihil oneris ferret, ad ripam prospero !apsu 


qua sdiflcaverat circuire, verbo simul et opere, 
qua salutis erant paterno quodam affectu ministrare 
curavit. 

10. Posuit quoque in monasterio Rameseiz Abbo- 
nem Floriacensem monachum, morum sanctitate 
precíarum, litterarum scientia excellenter instru- 
ctum, qui monachos doceret, scholas regeret, et in 
disciplina regulari et scientia litterali prodesset. 
Dunstani insuper hortatu passionem B. Edmundi 
regis et martyris idem Abbo laudabiliter scripsit. 
Postea Floriacum regressus et abbas effectus a 
monachis (120) suis occiditur. 


11. Cum autem monasterium in Wigornia infra 


evecta est. 

14. Cum enia nuntiaverunt ei quemdam monachum 
Eliensem ab opere ecclesie prezcipitatum subita 
morte occubuisse , vehementi meorore turbatur ; 
noverat illum non usquequaque vitam duxisse feli- 
cem. Convocatis autem Ramesei:e monachis rei 
eventum retulit, et ut pro anima defuncti Dominum 
studiosius orarent, admonuit. Vigiliis igitur vacant, 
psalmis et lacrymis, et ad januam misericordie 
Redemptoris pulsant : et ecce nocte quadam epi- 
scopo orationibus insistenti idem defunctus visibili- 
ter apparuit, et percontatus quis esset, illum se esse 
pro quo Deum rogawerat respondit. At ille respirans : 
« Quàliter inquit, frater, tibi fuit, vel qualiter nunc 


ipsam sedem episcopalem construere cepisset, in 
p ΡΙΒΟΟΡ N P , p B est? — Hactenus, ait, valde male, nunc autem valide 


quo cum monachis conversaretur, non longe à 
opere ipso quidam lapis quadrus jacebat ad operis 
fabricam omnino necessarius: quem cum artifices 
levare vellent, quasi radicitus terre inhesit, et 
nullo conatu moveri potuit. Stupor ingens omnes 
occupat, mandatur de negotio Patri Oswaldo: qui 
veniens, et mlultitudinem magnam circa lapidem 
casso labore sudantem aspiciens, miratus est et 
attonitus stans, Deumque silentio deprecans, aspexit 
in lapide illo 4thiopem quemdam sedere, et obscenis 
motibus laborantes subsannando deridere. Et statim 
contra d:emonem signum crucis intorsit, et territum 
illum fuga sibi consulere compulit. At lapis quem 
octoginta movere nequibant, a paucis hominibus 
facillime levatus in opere collocatur. Perfecta ita- 
que ecclesia in honore B. Marise, et congregatis 
ibidem quibusdam monachis, clerici in sede episco- 
pali nonnulli, spreto saeculo monasticum habitum 
susceperunt: et ab ecclesia B. Petri ad ecclesiam 
B. Marie a clericis ad monachos episcopalis sedes 
translata est. | 


12. Mortuo Eboracensi archiepiscopo (121), co- 
gentibus rege Edgaro et sancto Dunstano, omnium- 
que clericorum assensu, ad archiepiscopatum as- 
sumptus est. Et ne monachi quos instituerat, aliqua, 
ultra quam ferre valerent, tentatione concuterentur, 
si pastorali cura destituti non haberent quo nite- 
rentur, auctoritate S. Dunstani episcopatus Wigor- 
niensis curam una cum árchiepiscopatu (122) solli- 
cite rexit. 

13. Cum autem monachi Rameseie, episcopo 
Oswaldo in ripa stante, aquam navigio transire 
vellent, navis nimis onerata mergi coepit. Turbati 
monachi, et mori metuentes opem sancti pontiflcis 
implorabant. Quod videns sanctus signum crucis 
edidit, et navis ad aquarum profunditate emergens, 


(120) Non a monachis, sed a servis monasterii 
regule tumultuantibus, infra in ejus Actis. 

(121) Osketello scilicet, superius laudato, cujus 
mortem anno 972 assignant Ingulfus, Simeon Du- 
nelmensis, Rogerius Hovedenus, Florentius Wigor- 
niensis, et alii. 

(122) Hujus facti causam suggerit Radulfus de 
Diceto, quia Dani Northanimbriam vastaveran. 


bene. Tuis quippe meritis et precibus a peenis quibus 
cruciabar per angelum suum me die hesterna eripuit 
Dominus. Quod et tibi insinuando veni gratias agere, 
et, quoniam gratiosus pro hoc et aliis jure debeas 
Deo existere merito, insinuare. » Quo dicto non 
comparuit. 

15. Diocesim suam opportunis temporibus per- 
agrans, quidquid elicere poterat in moribus suorum 
oculos summi Dei offendere, paterna castigatione 
corripere atque corrigere satagebat. Hzc agentem 
contigit vice quadam venisse Ripum, ubi beatus 
quondam Wilfridus (123) nobili constructo mona- 
steríio meruit sepeliri. Locus tàmen ille a barbaris 
olim magna ex parte dirutus, latibulis tamen fera- 


C rum (uit accommodus. lllic enim pervigil in oratio- 


nibus noctu persistens, divina revelatione didicit 
ipso loco sanctorum corpora condita esse: que 
investigans cum nominibus singulorum procul dubio 
inveniret. Facto autem mane cum terram foderent, 
sanctorum corpora cum tabula hzc continente 
reperia sunt: Hic requiescit sanctus — Wifridus 
anlistes Eboracensis, et reverendi abbates Tübertus, 
Bolwinus, Albertus, Sigredus atque Wildenus. Reli- 
quias autem repertas interim loco apto collocavit. 
Postmodum vero corpus sancti Wilfridi (124) in 
feretro decenter aptato cum reverentia condidit, 
utpote quem magno Wilfrido illius loci fundatori 
consanguinitate junctum noverat. Corpus namque 
majoris Wilfridi a S. Odone Cantuariensi archiepi- 


D scopo dudum translatum fuerat. Locatis itaque in 


feretro reliquiis, Wigorniam cum wumagno honore 
transmisit. 

16. Vir quidam potens valida febre correptus, 
per nuntium viro Dei se infirmàri insinuavit. At 
ille benedicens panem, eique transmittens, ut cum 
fide sanitatis consequenda comederet jussit. Quod 


(123) Wilfridi senioris acta retulimus tum in 
prima parte Seculi tertii, tum in Appendice Szeculi 
quarti, ubi de Ripensi monasterio actum est. 

(124) De Wilfrido juniori lege carmen de episco- 
pis Eboracensibus in Appendice Seculi tertii, de 

ac vero translatione Gervasium monachum, et 
Chronicon Joannis Bromtonis. 


1197 


VITA S. OSWALDI. 


1198 


cum fecisset, perfecte saluti se restitutum sensit. Aretur corpus ejus, nivea columba de celo descen- 


Sedens autem ad mensam episcopus et panem bene- 
dicens, et considentibus distribuens, forte micas 
decidentes sorex superveniens avido morsu colli- 
gere cepit, et statim suffocatus periit, et quod 
in ore voraverat, nullatenus evomere quibat. Et ne 
sue laudi quivis hoc ascriberet, exanimem bestiam 
a conspectu intuentium abjici vir sanctus jussit. 

17. Monachus quidam post balneum, in loco ubi 
episcopus frequentius sedere consueverat, somnum 
capere cepit. Et ecce astant illie plures spiritus 
teterrimi, et ab eo districta examinatione perqui- 
runt, cur in loco tanti pontiti.is quiescere non time- 
ret; ipsum invadunt, torquent, laniant, hac et 
illac trahunt; ab imo sursum rapientes, desursum 


dens, expansis alis lento volatu protegere corpus 
antistitis visa est. Igneam quoque sphwram instar 
scuti de colo lapsam super feretrum intuebantur 
Deposito autem coram altari corpore sancto, visio 
qui apparuit quasi locum designans sepulture, in 
australem ecclesie plagam prope altare divertit, et 
ab oculis intuentium evanuit. Ailwinus (127) vero 
comes post obitum sancti viri nimia cordis angustia 
et dolore pressus, universe carnis viam ingrediens 
Rameseie cenobio sepultus est. 

21. Cum autem S. Oswaldus in juventute sua in 
cenobio Floriacensi vitam monasticam in omni 
duceret sanctitate, juxta locum in quo orare solebat, 
erat crypta quadam, pre foribus cujus duodecim 


ad ima dejicientes, horrido tandem clamore voci- B pauperes conversantes, quotidianum victum a mini- 


ferans, quid sibi contigerat, omnibus palam enar- 
ravit. 

18. Singulis diebus, prater alios, quos quotidie 
innumeros alebat, duodecim pauperum pedes abluere, 
deosculando crine et linteo tergere, manibus aquam 
fundere, denarios praebere, cibum et potum apposita 
mensa ministrare, in Pascha vestibus novis indutos, 
per aliquot dies in curia sua secum habere consuevit. 
Nulla eum infrmitas corporis ab istis retardabat ; 
sed quo se corpore sentiebat debiliorem, eo sibi ad 
serviendum eis vim validiorem ingessit. 

19. Die quadam cum suis oratorium egressus, et 
sub aere stans, acies oculorum ccelo intentissime 
fixit, Christum ad quem anhelabat pio corde et 


sterio percipiebant, de quibus viro Dei sacras ho- 
stias offerenti unus ministrare solebat. Quadam 
enim die dum sanctus post Evangelium oculis in 
coelum erectis orationem pramitteret, vidit minister 
ejus reverendi vultus personam candidissimum panem, 
sed quantitate modicum, inter manus, quas usque 
ad caput suum poirrectas habebat, digno cum honore 
tenentem : et licet nimio terrore perterritus obstu- 
puisset, sustinuit tamen, nec subitam arripere fu- 
gam voluit. Verum cum euindem panem secundum 
sacerdotis in missa processum paulatim crescere ac 
insolite magnitudinis crescendo fleri conspexit ; 
ultra residere non ausus, extra ostium fuga lapsus 
est. Remansit itaque presbyter solus, et qui vide- 


ore intentius orans. Nec erecta lumina, ut fit, Cbatur in dextra stans angelus ejus. Minister vero 


cito deflexit; sed quasi aliquid novi ac delecta- 
bile contemplaretur, ubi ea fixerat, diutissime fixa 
tenebat. Sciscitatus autem quid vidisset, ait : « Con- 


per vices ostio caput ingerebat, et quid circa altare 
gereretur, trepidus explorabat. Cumque Dei servus, 
Per omnia secula seculorum , et alia diceret, nec 


sidero quo tendo, et cras, vobis et me tacente, res ullatenus respondere auderet, audivit angelum ad 
ipsa notabit. Salus etenim :eterna, pro qua huc singula respondentem et obsequium ei deferentem. 
usque laboravi in terra, instat, nec ante transibit  Peracta autem missa minister introspiciens, et an- 
crastina dies, quam me in eam Dominus meus, gelum non videns, trepidus ad virum Dei accessit, 
sicut pollicitus est, introducat. » Et regressus in ora- et causam fuge sux ei exposuit, sciscitans ab eo 
torium, convocatis fratribus, hortatur eos impen- utrum et ipse angelum vidisset. At ille: « Bene, 
dere sibi ministerium sacre unctionis (125) cum inquit, vidi et quz dicis audivi ; sed benedictum sit 
viatico Dominici corporis. nomen Dei omnipotentis ; quia, licet a te sim relictus, 

20. Nocte sequenti, languoris sui oblitus, eccle- in sacro tamen Dei mysterio non sum ab eo deser- 
siam intrans ofücium explevit, et residuum noctis tus. » lnterdixit enim ei modis quibus potuit, ne, 
spatium divinis laudibus expendit. Mane autem dum viveret, cuiquam rem illam innotesceret. Obiit 
solito more, linteo precinctus pedes . paunerum D autem S. Oswaldus anno grati:te nongentesimo nona- 


lavit, et osculans eos et tergens, quindecim psalmis, 
quos inter ipsum ministerium psallere solebat, de- 
cantatis, subjunxit : Gloria Paíri et Filio et Spiritui 


gesimo secundo, et episcopatus sui trigesimo (128), 
pridie Kalendas Martii. 


22. Post obitum vero ejus anno duodecimo, AI- 


sanclo. Et cum pauperes solitas gratias assurgentes  dulfus (129) Eboracensis archiepiscopus revelatione 
exsolvissent, ipse dicendo ef Spiritui sancto, ante divina admonitus Wigorniam, ubi S. Oswaldus se- 
pauperum pedes in manus Christi spiritum (126)  pulturam elegerat, properans, ossa sancti antistitis 


emisit. Cumque ad ecclesiam quam erexerat defer- 


(125) Unctio infirmorum ubique per id tempus 
viatico premittitur, ut alias diximus. 

(126) Dominica tertia Quadragesima? ejus obitum 
accidisse tradit infra Chronographus Ramesiensis ; 
sed feria secunda alii, et rectius, ut dictum est in 
observationibus previis. 


de terra levavit, et in scrinio cum maximo honore 


(127) De Alwini obitu atque rebus gestis fusius in 
libro sequenti. 

(128) Ergo auno 962 aut sequenti ordinatus est 
episcopus Wigorniensis, ut superius prestriximus. 

(129) Istius translationis seu elevationis mentio 
facta est supra in observationibus previis. 


. 1199 


EUSEBII BRUNONIS ANDEGAV. EPISC. 


1200 


collocavit. Aqua vero cum qua ossa lavata sunt, Α extra ecclesiam ubertim sanguinem emisit, et modum 


cxcis visum, surdis auditum, claudis gressum, et 
quibuscunque debilibus sanitatem restituit. Vesti- 
menta enim omnia integra et illibata in sepulcro 
. odore suavissimo fragrantia reperta sunt. 

23. Monachus quidam Rameseie cancri ulcere 
in maxilla ita percussus erat, ut consumpta cute et 
carne nuda mandibula, nudi dentes cum gingivis 
apparerent. Hic in festo S. Oswaldi de scypho, in 
quo idem sanctus bibere solebat, cum magna devo- 
tione et fide bibens, et sumpto potu vas vacuum ta- 
bescenti maxillae statim apposuit, et strictius junxit ; 
el amoto post modicum a maxilla vasculo ita totius 
morbi sanies atque putredo vasi adhzsit, ut redin- 
tegrata a languore maxilla nullum preteriti mali 


sue curationis circumstantes edocuit. 

20. Voraci flamma urbem Wigornie vice quadam 
conflagrante, mox ut ad feretrum sancti flamma 
accessit, ignis elanguit, nec ulterius aliquid assum. 
pturus in se deflcit. Stabat enim pauperis cujusdam 
domus arundine tecta, a sui medio integra et sana 
altera ejus medietate, quasi ad perpendiculum a 
summo usque in terram conflagrata. 

20. Alio in tempore memorata ardente urbe, cum 
monachi feretrum sancti ad villam deferrent, occurrit 
quidam qui nuper domum pulchram zdificaverat, et 
exclamans dixit : « O sancte Pater et pastor Oswalde, 
ecce domum meam voracibus flammis obnoxiam tibi 
dono, et jure perpetuo possidendam sub tuo dominio 


indicium deprehendi posset in illa. In testimonium B pono ; tu eam, si placet, a presenti periculo liberare 


autem tanti miraculi et virtutis Dei, maxilla illa 
paulo semper rubicundior erat altera. 

24. Quidam mutus ab infantia in quadam S. Os- 
waldi festivitate vidit quemdam sibi ignotum reve- 
rendi vultus hominem, decora canitie fulgidum, 
sacerdotali veste amictum, baculum manu gestan- 
tem, quasi a loco sepulcri sancti episcopi ad se 
properantem : cui coram se transeunti dum caput 
humiliter inclinaret, ipse levato baculo eum in collo 
percussit et disparuit. Ad quem ictum ille territus, 
illico magna coagulati sanguinis massa ex ore illius 
in terram cadente, clamare cepit : « Succurrite, 
quaso, succurite,. et ne sanguine meo ecclesia Do- 


digneris. » Introducto itaque in domum illam feretro 
ex domo vicina igne penitus consumpta, aula Patri 
Oswaldo commendata nec ab igne contingi potuit, 
nec ullum vestigium ignis in ea resedit. 

27. Sxva pestilentia Wigorniensem provinciam vice 
quadam depopulans, viros ac mulieres, juvenes et 
parvulos interitu repentino involvit. Ambulantes 
quandoque aut stantes subito cadebant, et impeni- 
tentes inconfessi exspirabant. Monachi vero cum fere- 
tro sancti antistitis per circuitum urbis litanias:can- 
tantes pro salute populi devote supplicabant : et ecce 
confestim pestilentia tota non solum Wigorniam peni- 
tus reliquit, sed et villas circeumjacentes, de quibas 


mini violetur, hinc me festinanter ejicite. » Eductus C incolzt opem sancti implorantes advenerant. 











ANNO DOMINI MLXXXI. 


EUSEBIUS BRUNO 


ANDEGAVENSIS EPISCOPUS. 


NOTITIA HISTORICA IN BRUNONEM 


(Gallia christiana, vet. ed. tom. II, col. 120.) 


Eusebius Bruno suffectus est Andegavensis Eccle- 
sie pontifex anno 1047, vi Decemb. ex Chronic. 
Vindocin.,, quo anno edem B. Martini de Bello 
Prato consecrat, ut aiunt tabula S. Laudi. Concilio 
Remensi interfuit 1149, tuncque donationi ecclesia 
Omnium Sanctorum a Goffrido Martello monachis 
Vindocinensibus facte subscripsit : circiter vero 
an. 1053 transegit cum abbate Frederico Salmu- 
siensi, pro ecclesiis territorii S. Florentii veteris ; 
paulo post astitit inaugurationi basilic:e S. Joannis 
Angeriacensis in Santonibus 1058, nominaturque in 
charta Goffridi comitis qua cessit Majori monasterio 
montem Hidulphi 1059. Anno 1062 n Nonas Aprilis 
dicavit monasterium novum Andegavi, et in notitia 
Vindocinensis abbatie 5. Trinitatis de ecclesia 
Vetuli Campi data apud Credonum castrum 1067, 
pontificatus sui designat annum decimum nonum : 


chirographo postea flrmavit 1074, mense Augusto, 
membranam Vindocinensis abbatie, et 1] in- 
strumentum Goffridi comitis scriptum apud  Cal- 
montem pro ecclesia collegiata Faye : hoc eodem 
anno pactum iniit cum monachis S. Albini de pen- 
sionibus ecclesiarum quz ab ipsis pendebant. ldem 
Eusebius edem B. Mauritii per B. Castriguntherii 
dominum manu laica possessam redemit, ac tulit 
sententiam inter Gofridum cantorem et Marbodum 
scholasticum ecclesi: Andegavensis, postea Redonen- 
sem prassulem, (081. quo anno diem ultimum clausit 
27 Aug., τῷ notat Chronicon Vindocinense et charta 
S. Martini Turonensis fidelem Dei virum clericalis 
ordinis amicum appellat. Iste Eusebius fuit notatus 
prave opinionis de sacramento altaris, qua etiam 
infamatus hoc tempore hzresiarcha Berengarius, 
archidiaconus Andegavensis et archiclavis, qui ado- 


1201 


EPIST. DE SACRAMENTO EUCHARISTLE. 


1202 


lescens  Fulberti prasulis doctissimi auditor in A En tua, magne senez, jacel hoc sub fornice gleba 


academia Carnotensi, in errorem lapsus, negabat 
veritatem corporis Christi in Eucharistia, affirmare 
ausus umbram et figuram esse tantum corporis 
Dominici, quod liberius ut promulgaret, aiunt Bru- 
nonem Andegavensem antistitem in suum errorem 
perduxisse. Damnatus ergo in synodis Romana, 
Vercellensi, et Turonensi ubi heresim juravit, 
rursus eam propugnare árroganter molitus est, ac 
toties relapsus, poenitens tandem eam abjuravit. 
Anno 1060 de eo sic chronicon Turonense ; « Clare- 
bat Berengarius grammaticus Andegavensis archi- 
diaconus et thesaurarius, necnon magister schola- 
rum et camerarius S. Martini, in grammatica et 
philosophia «clarissimus et in neomantia peritissi- 
mus, a Roma discedens Turonis venit, ibique in 
insula qua S. Cosme dicitur, seculi pompis ab- 
renuntians, fide per viginti octo annos assidue 
Domino militavit, aliique plures canonici B. Martini 


sancto Spiritu, nec non salutari ejus admonitione B 


mutatis vestibus, sese ad illam insulam contulerunt. » 
Tandem mortuus est die Epiphanige nonagenarius 
1088, ac Turonis in claustro S. Martini parte lz:va 
sepultus cui epitaphium scripsit Hildebertus postea 
episcopus Cenomauensis, magna eruditionis et 
sanetitatis inter presules Gallicanos, laudatus etiam 
hocce enconomio a Baldrico Burguliensi abbate in 
carminibus historicis. 


Tota Latinorum facundia marcida floret, 
Dum Berengario Turoni vigucre magisiro. 
Porro Lalinorum facundia florida marcel, 

F nvida sors Turonis ubi tantum lumen ademit 
C'lauditur in Jano tibi, doclor, janua vite, 
V'el magis in Jano patuit tibi janua vita. 


Ad reditum proprie suspirans condittonis, 
Promitlatque licet veniam tibi spes merilorum, 
Hanc tamen acceleret, lector, pta vota vovendo. 


Eusebius igitur insimulatus affatu nimio Berenga- 
rii, ejus hzeresi si non adhezsisse omnino, saltem in- 
dormiisse negligenter creditus est, donec pestilen- 
tissimam haeresim, quam exstinguere nascentem 
potuerat, epistola tandem ad heresiarcham scripta 
tentavit abolere, et famam suam purgare; quam 
primus e membranis ms. eruit, et in publicum evul- 
gavit dom. cl. Menardus Audegavensis. Lege notas 
eruditionis plenas Joannis Picardi ad librum sancti 
Anselmi Cantuariensis de sacramento altaris. Unde 
facile colliges deceptos fuisse eos qui epistolam con- 
tra Brunonem episcopum Andegavensem, et Beren- 
garium tribuunt Durando episcopo Leodiensi ; que. 
auctori suo legitimo restituenda est, Deoduino item 
episcopo Leodiensi, errore nato ex littera D singu- 
lari, utriusque nominis initiali, quod non advertit 
Valerius Andreas in Bibliotheca Belgica, et Historia 
ecclesiastice parentem illustrissimum — fugit, eam 
epistolam nomine Durandi ad annum Christi 1035 
referentem, qux etiam habetur tom. III Bibliothecze 
Patrum, in qua auctores editi tom. VI, qui contra 
Berengarium scripserunt, Lanfrancus Cantuariensis, 
Adelmannus Brixiensis, Algerus Corbiensis et Guit- 
mundus Aversanus:; qua de re quoque consulendum 
est Sigeberti Chronicon ad ann. 1051. Legendus 
etiam Vincentius, lib. xxv. cap. 30, et ex eo sanctus 
Antoninus, tit. 16, cap. 1 ; Bellarminus, tom. Il, lib. 1 
De Eucharistia, cap. 1, et lib. imm, cap. 8; Baron., 
anno 1088, ubi de morte Berengarii agitur, et de 
epitaphio seu epicedio quod Hildebertus amico Be- 


C rengario apposuit. 





EUSEBII BRUNONIS 
EPISTOLA 


AD BERENGARIUM MAGISTRUM 


De sacramento Eucharistio. 


(Edidil Franciscus pg RovE, antecessor Andegavensis, in libro cui titulus: Vita, Hoeresis οἱ Poenitentia 
Berengarii. Andegavi, 1656.) 


Fratri et sincerz dilectionis cultu amplectendo D consilio tale responsionis elegi temperamentum 


consacerdoti B. E. salutem. 

Seripsistis ad vos pervenisse relatu credibilium 
testium Gaufridum Martini summa ope et praeconio 
publico ineptiv€e atque insauie Lanfranci suffragari, 
e! quibusdam interpositis obtestati estis, ut vos et 
ipsum sub judice audiri faciam, in libro B. Ambro- 
sii l'e sacramentis. Super quod quid responsi, quidve 
consilii mihi vobis, qua (si dignaremini) habeam, 
patienter zquanimiterque advertite. Veritatis asse- 
rende an fame quaerenda gratia, nescio, Deus scit, 
hac oria motaque questio, postquam Romani orbis 
maximam pene partem peragravit, ad ultimum nos 
cum infami longinquorum et vicinorum redargutione 
acerrime pulsavit. Contra quod, quamvis humili 
hebetique meo sed et doctorum et me meliorum 


quod a veritatis tramite nullo erroris diverticulo 
deviaret, et universalis Ecclesiw€ sublimioribus et 
dignitate et eruditione personis, super hac re com- 
motis offensionis scandalum jure incutere minime 
deberet, quod et simpliciores fide attingere inevita- . 
biliter oporteret, et eruditiores quosque fastu aliquo 
transcendere non liceret. Quod quidem relictis tur- 
bulentis disputationum rivulis de ipso veritatis fonte 
sincerissima abundantia perfluenti, et singulari sin- 
gularitate salubri, et nobis ipsis necessarium duci- 
mus haurire, et omnibus quibus placeret nobiscum 
proponere, quod est : Dominus Jesus pridie quam 
pateretur, accipiens panem in sanctas ac venerabiles 
manus suas, elevatis oculis in coelum, benedixit, 
fregit, dedit discipulis, dicens : Accipite et mandu- 


1203 


cate ex hoc omnes 
Simili modo accipiens przeclarum calicem, item 
gratias agens benedixit, deditque discipulis suis, 
dicens : Accipite et bibite ex eo omnes; hic est 
enim calix sanguinis mei, novi et zeterni testamenti, 
mysterium fldei, quod pro vobis et pro multis effun- 
detur in remissionem peccatorum. llc quoties- 
cunque feceritis in mei memoriam facietis. Ilujus 
verbi, per quod omnia facta sunt, virtute et effectu 
panem post consecrantis in haec verba sacerdotis 
sacrationem, verum corpus Christi, et vinum eodem 
modo verum sanguinem esse credimus et confite- 
mur. Quod si quis hoc qualiter fieri possit inquirat, 
non ei secundum nature ordinem, sed secundum 
Dei omnipotentiam respondemus : Et hoc et omnia 


EUSEBII BRUNONIS ANDEGAV., EPISC. EPIST. — DE SACRAM. EUCH. 


1204 


: hoc est enim corpus meum. À vata, aut a nobis non bene intellecta, aut non plene 


inquisita inconvenienter protulerimus, scandalum 
illud, quod tantopere fugimus, incurramus et cum 
unus de pusillis Christi scandalizator mole asinaria 
ad collum suspendio et in profundum maris przci- 
pitio judicetur dignus, nos totius Ecclesi:? scanda- 
lum jure meritoque exhorrescimus, nec timere ob 
hoc nos frustra periclitari dissimulamus, cum salu- 
briter et cum quiete pacis Christiane contenti vi- 
vere possimus sacrosanctorum illorum verborum 
Christi, quz:» superius posita sunt, simplici compen- 
dio et sufficienti sancte fidei flrmitate, quantum nos 
sentimus et multos nobis satis superiores viros sen- 
lire cognoscimus. Hoc consilio querimonia, quz 
in praesentia Domini Geraldi, tunc legati apud 


quaecumque voluit fecit Deus in czlo et in terra, in B Turonum, emersit, sedata est. Hoc consilio eo- 


mari et in omnibus abyssis. Neque enim qualiter 
secundum nature ordinem Verbum Deus, in prin- 
cipio apud Deum, de Spiritu sancto et Virgine con- 
cipi, et quomodo post resurrectionem verum corpus 
Domini Jesu ad discipulos clausis januis intromitti οἱ 
palpari potuit, qualibet verborum affluentia disse- 
rere potest, et tamen secundum Dei omnipotentiam 
in veritate facta esse firmissime et fidelissime credi 
necessarium est. Si vero aliquis qui de hac re Pa- 
tres doctoresque nostri senserint quidve scriptum 
reliquerint a nobis requisierit, ad eorum libros, si 
ad hoc idoneus est, eum mittimus, ut quid ibi inve- 
nerit diligenter legat, pure intelligat, et quod accom- 
modatius evangelicae veritati senserit, cum gratia- 


dem tumultus qui in audientia domini Eldebra- 
rini in eadem civitate efferbuit sopitus est ; hac 
veridica confessione exactioni principis hujus no- 
stri, in capellula cujus in vestra epistola meniio- 
nem fecistis, satisfactum est, et rediviva pestis, 
que nescio quorum improbitate exagitata caput 
extulerat, domini Bisonticensis archiepiscopi et eru- 
ditorum qui adfuerunt auctoritate calcata est. Ac 
nullam aliam de hac re disputationem vel contro 
versiam, nec accusatores, nec defensores, nec testes, 
nec judices, nec causidicos, nec auditores, me quz- 
rere, procurare, congregare aliquando sciatis. Om- 
nibus vero pro hac re, me voiente, quod si parum 
est, quamvis parvipendatur, contradicente, conven- 


rum actione et studio fraternze concordie sibi eligat. C tum publicum aggregare volentibus, consensum noa 


Porro nos non Patrum scripta contemnentes, sed nec 
illa qua Evangelium legentes (neque enim ipsi viven- 
tes et scribentes hoc voluerunt etin suis opusculis ne 
id fleret voluerunt) eorum sententiis, salva quz eis 
debetur reverentia in tante rei disceptatione absti- 
nemus, ne si Patrum sensa aut aliquo eventu depra- 


(1) Epistola illa docet omnino quam magna fuerit 
Eusebii fldes, quam pia simplicitas, dum ex solis 
Christi verbis mordicus asserit in sacrosancta Eu- 
charistia verum esse Christi corpus et sanguinem, 
dum ita intellectum suum captivat in obsequium 
sanctissimz illius fidei, ut de ea nec disputare, nec 
controversiam movere, uec alibi querere velit prz- 
terquam in verbis Christi. Et tantum abest ut Beren- 
gario adhzserit, quin potius eum fugerit nec volue- 
rit audire aut admittere ad congressum aut collo- 
quium. Undenam igitur ea suspicio in nostrum hunc 
Brunonem ? an quod Berengarium Turonibus evo- 
catum statim elegerit archidiaconum? sed sanae 
mentis erat eo tempore. An quod zmulos virtutibus 
offenderet? nam et piissimus erat et doctissimus, 


tribuam, confluentibus humilitatis me: personam 
subtraham, confligentibus audientiam, perseveran- 
tibus communionem, est enim causa ter provinciz 
nostre judicio terminata, quarto sedis apostolice 
synodi sententia exstincta. Valete E. :1). 


ut statim docet auctor Gallie Christianze. An. quod 
a Remensi concilio rediens (cui adfuit inter palma- 
res! gloria vicerit invidiam ? Hinc forte quidam ver- 
berones in eum non salis bene animati inverecundo 
vultu sparserunt in vulgus Brunonem  adhzrere 
Berengario. Nec viderunt illud anathema : Homo 
quicunque fecerit superbiam in. sacerdotem morietur 
(Deut. xvii), nec etiam illud : Cum Samuel spernere- 
tur a Judzis, ait Dominus : Non te spreverunt sed me 
(Reg. viu, 7). Unde et sacri canones non patiuntur 
episcopum a plebe aut vulgaribus hominibus argui 
aut accusari, ne temere macula ponatur in electo, 
can., Non cst n, q. 7. Ex quibus omnibus Bruno ab 
ea suspicione vindicandus videtur. 


ev Suv 











ANNO DOMINI MLXXXII. 


GEBUINUS 
LUGDUNENSIS ARCHIEPISCOPUS 





NOTITIA HISTORICA 


(Ex Gallia Christiana, nov. edit., tom. IV.) 


Gebuinus, qui et Gibuinus, imo et Geboinus dictus A accipiat, quia valde opportunus videtur ad oppu- 


est, ac successu temporis mutata prima nominis 
littera in 1 ejusdem soni, Jebuinus appellatus est, 
ut videre est in antiquo Lugdunensium praesulum 
indice relato in antiquitatibus insula; Barbarz. De- 
nique per apocopen unius littere Jubinus nuncupa- 
tus, ut videre est in Missalibus Breviariisque ad 
usum Lugdunensis Ecclesi? , ex hoc vero postremo 
nomine manavit Gallicum saint Jubin quo a vulgo 
designatur. Fuit Hugonis III comitis Divionensis 
filius, fuit et postea Lingonensis archidiaconus. Ejus 
ad episcopatum electionem sic refert Chronicon 
Virdunense : « In synodo lleduensi quam anno 1077 
tenuit Hugo Diensis episcopus et legatus apostolicus, 
quinta die, quia Lugdunensis sedes lumberto Si- 


gnandam provincialium arrogantiam. » Nihil nega- 
vit pontifex, tot preclaris novi antistitis dotibus 
commotus. 

Anno 1078 memoratur in charta Widelini Foren- 
sis comitis Saviniacensi coenobio nonnulla conce- 
dentis; sic enim in ea temporis nota inscribitur : 
« Domino Henrico IV Augusto bellum cum Rudul- 
pho rege gerente, sanctoque papa Hildebrando in 
apostolico solio residente, atque archiepíscopatu 
Lugdunensi sub regimine domini Gebuini quiescen- 
te : domino etiam Dalmatio Saviniensis baculum 
tenente. . ... mense Maio feria 2, et xv (die) anno 
Domini 1078, indict. 1 concurrente vi, epacta 1v. » 
Eodem anno seu potius sequenti juxta hodiernum 


moniaco expulso et in locis Jurensibus monacho B anni inchoandi modum, Petrus Albanensis episco- 


facto, vacabat antistite, totius concilii assensu ele- 
ctus Gebuinus archidiaconus, vir morum probitate 
venustus. Id xgre tulit Lingonensis praesul, con- 
questus quod Patres dextrum sibi oculum eruissent, 
cui suum abstulissent archidiaconum , rirum in ec- 
clesiasticis οἱ secularibus negotiis — pernecessarium, 
in quo suum ipsius consiljum, totiusque dicecesis 
solatium residebat : sed praevaluit concors sententia 
concilii, quia sic erat przfinitum et placitum in ocu- 
lis Domini. Nec mora, uno die, id est Dominico xv 
Kal. Octobr., Πα summa omnium exultatione et 
tripudio a legato consecratus est. Nec id tantum, 
sed statim pallium pro eo postulavit Hugo, his ver- 
bis : « Summopere poscimus ut per dominum Va- 


pus, Romane Ecclesie cardinalis, et papa legatus 
in partibus Burgundie, episcopo Matisconensi Lan- 
drico, et Gebuino archiepiscopo Lugdunensi signifl- 
cat se ex parte domni papa eos excommunicaturum, 
nisi a molestiis quas Cluniacensibus monachis infe- 
runt, abstineant. « Actum Anse apud S. Bernar- 
dum, vur Februar., indict. u. » Circa hoc ipsum 
tempus Gebuinus videtur Romam cum nonnullis ex 
suis canonicis petiisse ; id enim signiflcat Gregorius 
epistola 36, lib. vi, ex qua patet tunc regularem, 
communem ac peculii expertem vitam duxisse ca- 
thedralis ecclesi:€ canonicos : enim vero, cum a 
Landrico Matisconensi episcopo, facto ad hanc cau- 
sam pontificis cognitore anathemate percujsi fuis- 


lentinum episcopum pallium nobis mittatis ad con- C sent, quia communia Ecclesie bona inter se partiti 


firmandam ordinationem religiosissiini Lugdunensis 
Ecclesix archiepiscopi contra oblatrantes hzreticos, 
et de regis indignatione adversus ordinationem Dei 
carnaliter gloriantes ; ipse enim postpositis omnibus 
incommodis et periculis penuria atque itineris san- 
ctitatis vestrae conspectui devotissime se praesenta- 
ret, si Ecclesia illi commissa tandiu languida et 
pastoris solatio destituta, quoquo modo absentiam 
ejus sine magno detrimento pati potuisset. Valen- 
tino episcopo precipite..... quatenus circa festum 
sancti Joannes Baptiste, prout nos cum eo condixi- 
mus, ecclesia sua ad celebrandum officium illum 


fuerant; ut privatim viverent; cumque nonnulli 
Romam profecti fuissent ut et absolutionem et bene- 
dictionem impetrarent, hanc non tantum non con- 
cessit pontifex, imo apostolica auctoritate precepit, 
ut qui sic acquisierant omnino dimitterent, volens 
ut nobilitatem, qua inter omnes Gallicanas Ecclesias 
Lugdunensis resplenduit in religionis exemplo, nunc 
quoque vigilanter custodiat; ut et gloriam quam 
hactenus pre esteris illis habuit in dignitate, nunc 
augere incipiat in forma religionis. An. 1080 ab 
Hugone abbate Cluniacensi rogatus favit electioni 
Walterii Cabilonensis episcopi ; Ecclesie Saviniacensi 





1207 


GEBUINI LUGDUN. ARCHIEP. 


1908 


dedit basilicam S. Mari: de Jo.... apud Lugdunum in A error potuit irrepere; vel deluso exscriptoris aspectu 


curia S. Nicetii, ipso pontifice ibi jacente in zgritu- 
dine. Certe calculo laboravit et acutos morbi illius 
paroxysmos tanta patientia pertulit, ut, in virtutis 
premium illius curandi vim maximam habere prze- 
dicetur, et ea ratione ἃ Lugdunenusibus et finitimis 
invocetur. In veteri Lugdunensis Ecclesi: Martyro- 
logio vita: ipsius terminus consignatur decimo octa- 
vo Aprilis. In Necrol. S. Benigni Divion. legitur : 
« xv Kal. Maii depositio D. Gibuini archiep. Lu- 
gdun. » Jacet in ecclesia S. lrenzi. Ejus tumulo 
superpositum est altare Deo sub ipsius nomine 
consecratum, et uti sanctus in sua Ecclesia co- 
litur. 

Ad annum ejus obitus quod spectat, in antiquis 


chronice nouae corrumpi potuere; et corruptas 
reipsa fuisse inde patet, quod in chartis anni 1087, 
indictionem decimam altera, altera septimam cum eo 
anno, conjungat. Inde iterum quod in prima dies 
assignetur sextus ante Nonas Februarii, qui talis 
nunquam exstitit hoc mense. Inde demum quod nec 
genuinum, nec intelligibile quod habet prima charta 
Actum vi Februarii, sexto et decimo quinto. Aliunde 
vero, si quid in ejusmodi rebus historicis constare 
potest, Hugonem Gebuini locum ante annum 1087, 
imo et ante 1086 obtinuisse demonstratur. Argu- 
menta referre necesse est; non quidem omnia sed 
precipua. 

Primum dicitur a S. Anselmo Lucensi episcopo, 


monumentis non exprimitur. Dominus de Lamure B qui in epistola scripta Pontio, ex Case Dei monacho, 


ejus vitam ad annum usque 1087 exeuntem proten- 
dit, et protendendam probat ex veteri ms. cenobii 
Saviniacensis, in quo veteres illius tabulae conti- 
nentur, et. tres charte referuntur, in quibus Ge- 
buini adhuc viventis mentio fit annis 1086 et 1087. 
Prima continetur codicis folio 123 sub hoe titulo : 
De ecclesia S. Marix de Diniciaco... et ecelesiam de 
Comiaco... nec non et capellam de Montelardo... 
Hoc donum laudavit archiepiscopus Gebuinus in 
choro Lugdunensis ecclesie, teste Landrico Mati- 
sconensi episcopo, Bladino decano, etc... Actum 
in capitulo Saviniacensi sexto nonas Februarii, sexto 
et decimo quinto, indict. nona, epacta tertia, cyclo 
decimo nono, regnante Henrico in Burgundia. Scripta 
manu Stephani vicecancellarii anno Dom. 1086; se- 
cunda exstat codicis citati fol. 122 quo Agna cum 
flliis suis dat S. Martino Saviniensi pro fllio suo 
Lenchone quem tradit ordini monastico in eodem 
loco, dimidiam partem de ecclesia S. Joannis de 
Dnerna cum decimis et appendiciis suis. Actum 
pago Lugduni cenobio Saviniaco, laudante archi- 
episcopo Gebuino, mense Junio, feria quarta, luna 
quinta, regnante Philippo in Francia , Henrico. in 
Burgundia, anno incarn. Domini millesimo octo- 
gesimo septimo, ind. decim. Tertia jacet ibidem, 
eodemque fol. Ea S. Saviniensi Ecclesiz ubi 
D. Iterius secundus abbas preesse videtur, Ermen- 


gardis bona dat pro sua sepultura, ecclesiam S. - 


Verani in Graziaco. Actum pago Lugdunensi, cocno- 


bio Saviniacensi cum laude archiepiscopi Gebuini, D 


anno Domini incarnationis millesimo octogesimo 
septimo, indict. septima, mense Junio, feria quarta, 
luna quinta, regnante Philippo rege in Francia, Hen- 
rico in Burgundia. Hxc quidem validissima videntur, 
imo indubia, si bene exscripsit D. de Lamure; si 
autographa sunt instrumenta quz exhibet, non vero 
transsumpta. Hereo tamen, imo in contrariam sen- 
tentiam, vi veritatis abreptus ire cogor non esse 
autographa quae refert instrumenta, vel inde pro- 
babilissimum sit quod cum innumeris aliis in uno 
eodemque codice continentur, que nisi ab uno 
eodemque exscriptore exarari nequaquam potuerunt. 
Atque adeo vel oscitantia vel inscitia amanuensis 


abbati Fraxinensi, quam refert Mabillon, mentionem 
facit venerabilis Patris Hugonis Lugdunensis archi- 
episcopi, et ad cujus calcem jubet suo nomine salu- 
tari domnum Lugdunensem archiepiscopum. Cum 
ergo in ejusdem Anselmi Vita ab uno ex suz eccle- 
si:€ canonicis scripta, dicatur : Anno incarnationis 
Domini nostri J.-C. 1086, episcopatus vero sui anno 
xir, indict. ix, obdormivit in Domino xv Kal. Apri- 
lis; constat ante hune annum Lugduni praesulem 
fuisse Hugonem. Secundum suppeditat —Grego- 
rius VII papa ; sic enim epist. 19, lib. ix, inscribit : 
« Gregorius episcopus, servus servorum Dei, dilecto 
in Christo fratri H. . . . Lugdunensi archiepiscopo 
H. .. . » Mle non potest alius esse ab Hugone Ge- 


C buini successore, tum quia H prima est illius nomi- 


nis littera; tum quia is cui scribit, Romans sedis 
legatus erat, ut ex contecta patet, quam dignitatem 
nunquam habuit Gebuinus. Sed el epistola 32 ejus- 
dem libri data est venerabili Lugdunensii archiepi- 
scopo, ac simul sedis apostoliczg legato, ut cuilibet 
eam legenti palam est. Porro constat obiisse Grezo- 
rium papam anno 1085, die 25 Maii. Ergo jam antea 
Lugdunensem sedem occupabat Hugo. 

Tertium illudque invictum habemus ex Vita ejus- 
dem Gregorii VII, ab auctore syuchrono, Paulo 
scilicet Bernrediensi conscripta, in qua hz:ec legun- 
tur: Rogatus (Gregorius papa in extremis positus, 
ut in tanta fidelium perturbatione sibi successorem 
designaret . .. ... trium edidit optionem, videlicet 
Desiderii cardinalis et abbatis ccenobii Cassiniensis, 
atque reverendissimorum episcoporum Ottonis Os- 
tiensis, et Hugonis Lugdunensis. Additurque : Verum 
quia. .. sua lustrans gubernacula procul aberat, 
suasit eligi vicinum Desiderium. Idem confirmatur 
ex Vita Desiderii, seu Victoris IIT, in qua hzc le- 
guntur : Anno Dom. incarnat. 1085, indict. vui, 
Gregorius VII interrogatus ante diem tertium obitus 
sui ab episcopis et cardinalibus qui tunc una cum 
Desiderio presentes erant, quid post suum obitum 
de Romana sedis ordinatione juberet, respondit ut, 
si unquam: aliquo modo possent, eumdem Deside- 
rium ad hoc officium promoverent; si vero hum 
nullatenus flectere ad ista valerent, aut archiepisco- 


1209 


EPIST. AD RODULFUM TURON. 


1210 


pum Lugdunensem Ugonem, aut Ottonem Ostiensem A ut ab iis recedere vix possibile videatur. Hinc Bol- 


aut Lucensem episcopum, quem prius ex his habere 
possent, in papam eligere post obitum suum quan- 
tocius festinarent. Hxc adeo clara sunt et expressa, 


landiani in append. ad diem 25 Maii tom. V ejusdem 
mensis part. 1, pag. 1951, aiunt eum obiisse 1082, 


16 Aprilis, vel ut alii volunt, 17 Maii. 








GEBUINI 
LUGDUNENSIS ARCHIEPISCOPI 


EPISTOLA 


AD RODULPHUM TURONENSEM. 
(Bibliotheca Patrum Lugdun. tom. XVl, pag. 768.) 


ὦ. Lugdunensis Eeclesiw€ presbyter indignus exi- B nostri, et nos ex charitate vestri efficiamur ? Unde 


mio Patri et specialiter colendo --- R. Turonica sedis 
archiepiscopo cum grege sibi commisso zeternae 
beatitudinis gloriam. 

O quam bona et quam sublimis est humilitas, 
quie potentes elatos de sede superbis dejicit, et 
pauperes humiles de stercore erigit (Psal. cxu, 7) ! 
Ipsius est enim tanta potestas, ut per ipsam de la- 
bore ad requiem, de morte ad vitam, de penis ad 
gloriam transire debeamus. Ipsa est per quam fortes 
deprimuntur, humiles exaltantur, humilitate pro- 
fecto Deus super omnia manens de forti armato no- 
biliter triumphavit, et de mundo, quem captivum 
tenebat, exclusit humilitas Dei, propter quod « exal- 
tavit illum Deus, et dedit illi nomen, quod est super 


tanto magis ac magis vestra apud pium Redempto- 
rem erit uberior, quanto magis utilitatem per 
quam cunctorum fratrum concordía, οἱ sanctae uni- 
vers» Ecclesi: unitas custoditur, retinere studue- 
ritis. De charitate igitur vestra, sicul revera de 
charissimo amico confidentes, aures pietatis vestrae 
flducialiter pulsare non dubitamus, procul dubio 
credentes quod minime patiamini nos contristari, 
maxime in tali re, unde anima vestra multum po- 
terit adjuvari. Est enim vobis abbatia quidam 
Sabiniacus nomine, locus ab antiquo nobilissimus, 
antiquam Deo gratias adhuc servans nobilitatem, 
qui suo jam diu est orbatus pastore, pro quo rogo 
ego, rogat Ecclesia Lugdunensis, pro quo huc ad 


omne nomen (Philipp. 1, 9). » Hac itaque virtute C vos imploraturus venissem, nisi quod tot ac tantis 


vestram benignitatem plenam esse reperimus, cum 
sancte mee Lugdunensi Ecclesie more praedeces- 
sorem vestrorum tam humillima devotione, tam cha- 
ritativa supplicatione humilitatis ac totius obedien- 
{ἰῷ obsequium reddere non dedignamini. Unde qua- 
tenus penset magnitudo vestre discretionis, cum 
quanta dulcedine, cum quanto charitatis fervore 
humilitatem vestram diligamus, certi quod nos a vo- 
bis diligi scimus : quia Scriptura dicil : Amal anima 
amantem se. Praterea sciat dilectio vestra quod cum 
tanta dulcedine vos amamus, ut si vestra postularet 
necessitas, quia dilectione Apostolus pro Galatis 
oculos dare profitetur, eadem nos oculos nostros pro 
vobis eruere, et pro vobis dare non dubitaremus. 


infürmitatibus premor, ut non dicam me ad vos íre, 
sed respirare vix licet. Nunc igitur, quia przesentia 
corporali vobiscum esse nequeo, Spiritu autem vo- 
biscum semper maneo, deprecor ut in uno spiritu 
congregati domnum τ B., Majoris monasterii abba- 
tem, cum multa dulcedine ex nostra parte et vestra, 
monendo, deprecando exoretis, quatenus mihi suo 
dilecto, et desolatis fratribus misericordiam suam 
poscentibus, consulere non differat. Mittat Patrem, 
mittat pastorem, qui cum tanta cautela gregem 
suum custodiat, ne antiquo hosti ex aliqua parte 
aditus pateat, per quem ad ipsum gregem unquam 
irrumpere valeat. Valete. Omnipotens Deus vitam 
vestram per multorum annorum curricula extendat, 


Nam ubi humilitatem matri vestre ostenditis, quid D et post longa tempora in celestis vos patrie mensa 


aliud hoc faciendo agitur, nisi ut vos ex debito 


suscipiat. Item valete, mandatis insistite. 














ANNO DOMINI MLXXXII. 


GALTERIUS 


COGNOMENTO SAVEYR MELDENSIS EPISCOPUS. 


NOTITIA HISTORICA. 


(Ex Gallia christiana, nov. edit., tom. VIIl ; pag. 1608.) 


Galterius, dictus Saveyr, id est Sapiens, quod A Philippi regis anno 1071 in concilio Senonensi con- 


disposuerat Bernerus predecessor, at morte prze- 
ventus adimplere nequiverat, fratribus ccnobii 
Lacellensis duo altaria donavit in villis Lacella et 
Vaira 1v Kalendas Aprilis 1045, Henrici re;zis anno 
xvi, cujus placito pro monachis S. Medardi adver- 
sus Robertum Cociacensem subscripsit anno 1047, 
ejusdemque diplomatibus pro cella sancti Aigulfl 
cenobio Sancti Petri Trecensis unienda, et pro ca- 
nonicis Carnotensibus anno 1048. Eodem anno asti- 
tit concilio Silvanectensi, ubi restitutum et confir- 
matum Sancto Medardo Castellum de Vico. Ab 
Henrico rege cum Wascelino de Chalinaco missus 
fuit anno 1050 in Russiam, ut Annam, regis Geri- 
selonis filiam, peteret in uxorem Henrici ipsius 


firmantis donatam ecclesiam Sancti Andres ab 
Hugone Trecensi ascetis Cellensibus, eodemque agno 
praecepto Burchardi, Corbeliensis comitis, pro eccle- 
sia S. Exuperii. Inter concilii Parisiensis, anno 1071 
habiti, Patres annumeratus subscripsit diplomati 
Philippi regis omnia bona Ecclesi: Compendiensis 
confirmantis. Concilio Senonensi adfuit anno 1080, 
eodemque Meldensi, in quo S. Arnulfus creatus est 
Suessionensis episcopus, amoto Ursione, et Lam- 
bertus Morinensis excommunicatus. Terram Moris- 
sarti Gauterio abbati et monachis Pontisarensibus 
cirea id tempus approbavit. Subscripsit judicio a 
Philippo rege lato apud Pisciacum die 6 Januarii 
anno 1082 in gratiam monachorum Sancti Germsni 


post prioris obitum, quod Russie rex gratanter B adversus Hugonem militem, cognomento Stavellum. 


accepit. Detectioni corporum sanctorum martyrum 
Dionysii et sociorum ejus in ede Sandionysiana ad- 
fuit anno 1053. Sacro Philippi 1 regis anno 1059 
interfuit, eodemque synodo Romane, ubi definita 
querela monachorum Sancti Albini adversus Vindo- 
cinenses, uno ex arbitris Galterio. Subscripsit di- 
plomati Henrici 1 regis pro restauratione Sancti 
Martini a Campis anno 1060. Memoratur in preceptis 
Philippi regis an. 1064 pro monachis Sancti Petri 
Senonensis, et 1066 pro conobio Sancti Nicasii. 
Interfuit dedicationi ecclesi& Sancti Martini Cam- 
pensis, et subscripsit diplomati Philippi regis pro 
eadem eccelesía anno 1067 ; eodemque anno litteris 
ejusdem Villani de la Chapelaude S. Dionysio do- 


Sigillum quoque apposuit suum charte Richeris 
archiepiscopi Senonensis ecclesiam Sancti Baldi 
monasterio Sancti Remigii ejusdem urbis conceden- 
tis anno xxii Philippi regis. Galterii obitus notatur 
xiv Kalendas Novembris anni 1082 in Chronico S. 
Petri Vivi. In Necrologio Meldensi commemoratur 
hoc modo : ΙΧ Kalendas Novembris obiit Galterius 
Saveyr, Meldensis episcopus, qui dedil ecclesie B. 
Stephani ecclesiam 5. Martini. Fulcoius habet diem 
20 Octobris in hocce epitaphio, ubi sepultum dicit 
in ecclesia Majori, quam de novo construxerat : 


Hic pius antistes situs est Galterus, honesta 
Cui domus hec mater sponsaque salva fuit. 


natam confirmantis. In concilio Burdegalensi anno C Quam re peniteat te clarum vota secundum 


1068 leet: sunt ejus littere quibus testabatur cau- 
sam de cella Credonensi in synodo Romana secun- 
dum Vendocinenses adversus monachos Sancti Albini 
a Nicolao papa fuisse definitam. Dedicationi Sancti 
Quintini Bellovacensis astitit anno 1069. Subscripsit 
instrumento Gaufridi Parisiensis episcopi pro mo 
nachis S. Germani a Pratis anno 1070; diplomati 


Rem pretiumque tulil glorificata viro. 
Cum sil iners, inculla simul, cum nuda venusta, 
Erigit hanc quantum corpore, mente potest. 
Hanc novat, hanc ornat, cultuque reformat el arte, 
Hanc facil ecclesiam, dirula facta prius. 
Octobris bis dena dies fuit exitus ejus : 
Mosta dies, qualis non fuil aue suis. 


MH 


1213 


ALPHANUS SALERNITANUS ARCHIEP. — NOTITIA HISTORICA. 


I214 





GALTERII EPISTOLA 


AD BARTHOLOMJEUM TURONENSEM ARCHIEPISCOPUM 
De cella Credonensi in concilio Romano sub Nicolao papa Vindocinensibus asserta. 
(Mansi, Concil., t. XIX, col. 901.) 


B. Turonensi archiepiscopo, E. Andegavensi epi- A Nivernensi, et Cenomanensi, atque Aretensi et Li- 


scopo, et comiti GaUrRIDO Huco Nivernensis episco- 
pus unicuique perpetuz felicitatis munus. 

Preterito anno dum Rome in sancta synodo esse- 
mus, dubitabilis querela ad aures pape N. venit de 
quadam ecclesia S. Clementis Credonensis, quam 
sancte Trinitatis Vindocinensis Ecclesiz fratres, et 
S. Albini monachi invicem  proponentibus nobis 
ostenderant. Papa vero, pluribus intentus, hoc Me- 
tensi episcopo atque Tricassino, nec non et mihi 


minensi seorsum euntibus indagari jussit, cui su- 
pradicta secundum jus concederetur ecclesia. Nos: 
vero ut ab utrisque monachis audivimus, idipsum 
pape retulimus. Ipse vero in plenaria synodo su- 
pradictam ecclesiam S. Trinitatis cenobio vindi- 
cavit, quoniam hoc judicavimus quod nemo fevum 
quod tenet ab aliquo potest dimittere ecclesiz, nec 
alicui nisi per commeatum illius a quo descendit. 
Valete. 











ANNO DOMINI MLXXXV. 


ALPHANUS 
X. RALERNITANUS. ARCHIEPISCOPUS. 


NOTITIA HISTORICA 


(UcnELL,, Italia sacra, t. VII, p. 380.) 


Alphanus, Salernitane Ecclesie et urbis egregium B que viri ac clerici frequentare, eumque ob maximam 


ornamentum, parentibus nobilissimis natus, ab ipsis 
incunabulis pie educatus, et in Scripturis sanctis 
eruditus insignis, evasit doctus clericus, et ecclesia- 
sticarum rerum peritus, carmine et soluta oratione 
illustris, monasticis institutum, deposito cingulo 
clericalis militie, adhortante Desiderio, qui postmo- 
dum Victor Papa ΠῚ fuit, cirea annum Domini 1056 
ultro complexus est in Casinensi cenobio, nec 
multo post a Gisulfo principe expostulatus, primo 
apud Salernum monasterii S. Benedicti abbas effe- 
ctus, deinde Salernitanus archiepiscopus creatus, a 
Stephano IX papa ordinatus, consecrationis munus 
accepit an. 1058. Ejus primordia, monastice disci- 
pline progressus, et ordinationis tempus notum 
reddit Chron. Casin. lib. HI, c. 7, in hec verba: 

« Desiderius ob nimiam abstinentiam, multasque 
vigilias, in languorem non modicum decidens me- 
dendi gratia Salernum perrexit ; ubi itaque illo 
aliquandiu remorante, Alphanus, qui postmodum 
ejusdem archiepiscopatum civitatis adeptus est, 

rudentissimus et nobilissimus clericus, maxima est 
illi familiaritate conjunctus. Cujus animum fre- 
quentibus monitis ad mundi contemptum exhortans, 
sic tandem ab illo exegit, ut monachus fleret, si 
prius, ut jam dudum mente conceperat, Hierosolo- 
mam ire permissus fuisset. Hac inter illos sponsione 
firmata, Beneventum reversus Desiderius est, atque 
post non multos dies mandat eisdem Alphano ut ad se 
veniat. Cum vero copissent Alphanum nobiles qui- 


ejus prudentiam decenter excolere, propositum Hie- 
rosolymitane vi» paulatim coepisset in ejus mente 
tepescere, seque a Desiderii latere nullo unquam 
modo, nullo unquam tempore asseret velle divide- 
re, tempus ab eis aliquantum apud monasterium 
S. Sophis: exactum est. Cum ecce fama percrebuit 
Victorem papam ab ultramontanis partibus Romam 
venisse, eumque ad partes istas in proximo venturum 
fore. Territus Alphanus hujusmodi nuntid, quod 
fratres suos super Guaimarii principis occisioue 
insimulandos procul dubio 
statuit apostolicum, secumque ire orat suppliciter 
Desiderium. Et quoniam miram cantandi peritiam, 
et medicina artis scientiam non parvam habebat, 
ejusdem artis codices nonnullos secum a domo 
detulerat, ma 
pontificis curia omnimodis confidebat. Confectis 
igitur atque aptatis quotquot potuit medicamentibus, 
una cum civitatis ipsius archiepiscopo ad Romanum 
pontificem in Tusciam proficiscitur, eumque apud 
Florentiam remorantem reperiunt. In brevi itaque 
maximam apud illum familiaritatem adepti, et satis 
honoriflce habiti sunt. Sed cum jam ibi per temporis 
aliquantulum remorati pro certo Desiderius compe- 
risset papam minime ad partes istas venturum, 
insuper etiam ultra montes proxime profecturum, 
simulque valde inutilem esse pro 
rans 
coepit omnimodis instare Alphano, ut jam jamque 


nosset, praeoccupare 


i aliquid se habendum in summi 


sito suo conside- 
n ejusdem pontiflcis curia conversationem, 


1215 


ALPHANUS SALERNITANUS ARCHIEP. 


1216 


peteret ab eo licentiam revertendi. Petrus ante non ἃ ALexawpno Il, privileg. sub num. 95, Patrologie 


multos dies huic monasterio electus fuerat a fratribus 
in abbatem, qui pro sua ordinatione insinuanda, 
duos hujus loci ad papam tunc fratres transmiserat. 
lgitur Desiderius optata jam dudum opportunitate 
reperta, accedit pariter cum Alphano ad Romanum 
pontificem, simulque pedibus illius se posternentes, 
orant recedendi licentiam. Adduntque petentes ut 
gratia religiosius vivendi, per monachos, qui ad eum 
a Casinensi monasterio venerant, illuc eos transmit- 
tere, suisque litteris illos abbati dignaretur ac 
fratribus commendare. Annuit apostolicus, atque ita 
sicut proposuerant cum fÍratribus illis ab cenobium 
transmissi sunt; receptique decenter ab abbate et 
fratribus sociati honeste nimis atque humiliter inter 
illos aliquandiu conversati sunt, et ab universis iu 
dilectione plurima habiti, necnon et monasticam ab 
eodem abbate consecrationem adepti, Friderico 
super eorum adventu plusquam satis est gratulante. 


Et cap. 8: « Viderat per hos dies Desiderius B Gisulphi, indicit. x. Ejus exemplar infra 


visionem non contemnendam, quam satís proxime 
rei commendavit effectus. Cernebat siquidem se 
una cum Alphano in quadam ecclesia, ac valde 
pulcherrima turri, quae juxta capitulum fratrum sita 
esset, consistere, in qua nimirum Pater Benedictus 
videbatur sede deceutissima residere. Cumque ad 
illius visionem stupefacti paverent, et accedere pro- 
pius nequaquam prasumerent, B. Benedictus Desi- 
derio hilarius innuebat, eumque juxta se sedere 
manu porrecta jubebat. Alphanus vero, quoniam 
vocatus ab eo non fuerat, quasi indigne ferens, de 
domo illa exibat ; quz nimirum visio manifestissime 
portendere visa est, et Alphanum in loco hoc non diu 
remoraturum, et Desiderium Benedicti Patris vicem 
in hoc monasterio suscepturum. Non multo post 
igitar a Gisulfo principe Alphanus expostulatus , 
primo apud Salernum in monasterio Sancti Bene- 
dicti abbas effectus, dehinc ejusdem civitatis ar- 
chiepiscopatum adeptus est. » 

Alphanus post suam consecrationem ab eodem 
Stephano papa, quibus diebus uti pallio deberet ad 
missarum solemnia celebranda, privilegium obtinuit, 
facultatemque nominandi, eligendi et consecrandi 
undecim episcopos suos suffraganeos, videlicet 
Pestanum, Compsanum, Acheruntinum , Nolanum, 
Cusentinum, Bisinianensem, Melfitanum, Policastren- 
sem, Marsicanum et Cassanum iisdem litteris 
conceditur, quas non vidimus, sed citantur a 
Musca. Quod vero dicitur in iisdem, Cusentinam, 
Compsanam Acheruntinamque Ecclesias fuisse tunc 
temporis suffraganeas  Salernitani archiepiscopi , 
puto eas subjectas fuisse primitiali jure, cum ecclesiz 
ile tunc archiepiscopali honori fuissent insignitz, 
ut suis in locis dicemus. Anno 1059 Alphanus 
celebri illo concilio Romano a Nicola II coacto inter- 
fuit, quo Berengarius, haresi sua tertium abjurata, 


fidem catholicam coram 113 episcopis professus est; D 


quo etiam concilio constitutio illa de electione 
Romani pontificis edita est, redactaque- est ad solos 
Romanz Ecclesi: cardinales et episcopos, eorum- 
demque potestati attributa atque decreta electio. 
Eodem anno aliz synodo apud Beneventum ab eodem 
Nicolao celebrate interfuit Alphanus, ac primus 
post Humbertum Silve Candide episcopum cardiua- 
em se subscripsit. Anno 1066 Alphanus Risonem 
primum episcopum Sarnensem ordinavit, ac privi- 
legio munivit, cujus exemplar in episcopis Sarnen- 
sibus refertur. Anno vero 1067 Alexander Il papa 
Alphano archiepiscopo ac Salernitane — Ecclesise 
vetera privilegia confirmavit hoc cuso diplomate, 
cujus exemplar exhibemus ex archiepiscopalis men- 
888 tabulario hisce verbis conscriptum : 

« Alexander, etc. 

« Ex consideratione pastoralis curz, » etc. Vide in 


tom. CXLVI. 

Sequenti vero anno 1068 ad res Campanis 
visendas more instituto profectus Salernum accessit, 
ac conventum episcoporum abbatumque egit cui 
Gisulfus princeps Salernitanus, et Robertus dux, et 
Rogerius comes frater ejus interfuerunt ; ibi Guil- 
lelmus, Tancredi filius, qux possidebat Ecclesize 
bona, eidem reddidit, eaque Alexander Alphano 
archiepiscopo adjudicavit hoc modo : 

« Alexander, etc. 

« Notum sit omnibus S. Ecclesiz filiis, » etc. Vide 
in ALEXANDRO Il. 

Paucis inde post annis, hoc est 1071, Alphanus 
diploma scripsit Leoni abbati Cavensi de exem- 
ptione ecclesiz.. S. Nicolai de Palma cum omnibus 
juribus et bonis suis, capitulo et clero consentienti- 
bus, in quo eam ab omni jurisdictione sua succes- 
sorumque suorum exemit. Actum anno 29 principatus 

amus. 

Alphano archiprzsule, ut tradunt, Robertus dux 
Apulie, rebus in Sicilia prospere gestis elatus, 
exercitum Salernum adduxit, idque, Richardo fratre 
Capus principe auxilio advocato, acriter oppugnare 
coepit. Qua re cognita, Gregorius VII Desiderium 
abbatem Cassinensem ad rem inter Gisulfum Salerni 
principem et Robertum'componendam misit. Quz in- 
tempestiva Gisulphi pertinacia convenire non potuit. 
Robertus autem cum maxima militum manu ad 
muros accessit, parteque eorum vi machinarum 
disjecta, aditum sibi in urbem aperuit, atque Idibus 
Decembris forte repugnante principe, in ditionem 
adduxit, eamque urbem deinde mirifice variis zdi- 
ficiis nobilitavit, suo sere zdificandum curavit mirze 
pulchritudinis ac magnitudinis templum beatissimo 
apostolo et evangelistte Matthaeo anno 1075, primo 
anno postquam cepit Salernum. Post adventum vero Mi- 
chaelis, Constantini imperatoris filii, anno 1080, in ci- 
vitatem Salerni ad Robertum Guiscardum invisendum, 
Gregorius pontifex Robertum ipsum absolvit, et. Al- 
phano gratulatus est quod ossa Matthei apostoli, 
quiz ignorabantur, invenisset et in novum templum 
recondidisset, monuitque ut hortaretur Robertum 
ducem et conjugem ab ea summa reverentia amplec- 
tenda. Porro translationis historiam scripsit ex veteri 
monumento M. Antonius Marsilius Columna archie- 
piscopus in Vita et rebus gestis Matthei, c. 8. 

Robertus dux, templi conditor, post multos trium- 
phos et partas victorias mortuus est in Coropoli in- 
sula Grecim, statis anno 72, Christi vero 1079, 
Alphani przsulatus23. Corpus ejus, Venusiam relatum, 
in majori ecclesia tumulo honorificentissimo conditum, 
cui in principatu successit Rogerius fllius. Anno se- 
quenti 1080 Robertus dux Alphano archiepiscopo 
plura reddidit bona, qua ab Ecclesia Salernitana 
occupata fuerunt, ut in documento sequenti. 

«In nomine sancte et individue Trinitatis, Ro- 
BERTUS divina favente clementia dux. 

« Justitiam facimus, et rem publicam tum auge- 
mus, cum ecclesiarum jura illibata servantes ea 
ipsi diving misericordi: intuitu confirmamus. Ea 
propter notum esse volumus in perpetuum universis, 
quod nos scientes, et per legitima documenta nobis 
ostensa agnoscentes, castrum Olibani, casale lici- 
niani, ecclesiam S. Angeli de Monte Auro, casale 
Cusentinorum, ecclesiam S. Georgii, prope ipsum 
casale existentem, casale Salsanici, casale S. Victo- 
rii, casale de Scalcinatii cum omnibus hominibus, 
et presertim eorumdem tenimenta Doleave, et Pres- 
sani, Portum, et Lintum cum passagio Suo, et can- 
nittas in fluvio Silarii, tenimenta de Pecta, de Fasa- 
nara, lacum majorem, cryptas maris de Tusciano, 
Castellutium de Battipalla, nec non et sylvas de 
Laurito, Maleuritunde, Calezani, et de Lama, atque 


1217 


NOTITIA HISTORICA. 


1218 


terras alias laboratas, et incultas in Tusciano, et in A inquirentis prudentia judicabit. » Hoc tempore cele- 


Foria civitatis nostre Salerni existentes ad eccle- 
siam S. Matthaei apostoli, et evangelistae de predicta 
civitate nostra Salerni, in qua domnus Alphanus 
vener. árchiepiscopus praeest justo titulo, et vero 
dominio pertinent, et sunt omnia et alia plura stabi- 
lia ipsam ecclesiam, ac przdictum D. archiepiscopum 
juste tenere, et pacifice possidere divino intuitu, et 
jubente D. Sicalgaita conjuge nostra, predicta omnia, 
et singula et alia contra qua ipsa Ecclesia rationabi- 
liter tenet et quiete possidet, atque decimas de omni- 
bus redditibus nostris civitatis nostrz Salerni, et 
terre. Ebuli d. Ecclesie S. Matthazi, et prefato D. 
archiepiscopo et successoribus suís concedimus, et 
in perpetuum confirmamus. Quod si quis temerario 
ausu hujus nostr: concessionis, et confirmationis in 
parte aliqua violator exstiterit, sciat se compositurum 
auri purissimi lib. 50, medietatem Camerz nostre, 
et medietatem parti ipsius ecclesie S. Matthzi. Tex- 


bris erat ecclesia S. Michaelis Archangeli apud Saler- 
num, cujus mentio in quodam instrumento monialium 
Sancti Georgii. « Auno, iuquit, 1079, temporibus dom. 
Roberti gloriosi ducis ego Lando quondam Joannis... 
habet casus humana fragilitatis egrotavi, et in lectulo 
jaceo, etc., et pro anima mea judico de rebus meis 
in ecclesia Sancti Michaelis Archaugeli, qua cons- 
tructa est in jurisdictione loci ubi padulecta dicitur, 
et est ipsa rebus, etc., ad faciendam pars predicta 
ecclesi;, et ejus rectores quidquid voluerint sine 
omni contradictione, » etc. Caeterum Alphanus tres 
partes absidis templi Sancti Matthaei opere elegantis- 
simo, musivo dicto, ornavit, in eoque Gregorium VII 
pont. max., quem exsulem hospitio susceperat, ac 
defunctum solemni pompa tumulo elegantissimo (opus 
splendidis. Roberti ducis) clausit. anno 1085. Hunc 
sanctissimum pontificem elegisse sibi, dum Salerni 
degeret, ad altaris ministerium viginti quatuor cano- 


tum hujus nostr: concessionis, et confirmationis per B nicos, quos ei presbyteros cardinales nuncupasse, 
inanus Joannis notarii nostri scribere przcepimus, et quatuorque diaconos, quos similiter diaconos cardi- 
typario nostro plumbeo roborari anno Dominice in- nales vocasse tradunt Salernitani scriptores. Quibus 
car. 1080, mens. Octob., ind. iv, ducatus autem — per successores pontifices fuit in posterum concessa 


nostri anno 20. Cum autem ipsum privilegium osten- 
sum ac lectum fuit, quia intererat eidem D. archie- 
piscopo et przedictze suze ecclesie ipsum publicatum 
seu insinuatum habere, idcirco idem D. archiepis- 
copus meum officium implorando me deprecatus est 
quatenus ipsum privilegium publicandum seu insi- 
nuandum admitterem ; cujus ego precibus annuens, 
quia eas vidi consent: rationi, ipsum privilegium 
publicandum, seu insinuandum admisi totum per or- 
dinem de verbo ad verbum, nullo in eo addito vel 
mutato, per manus pradicti Philippi publici Salerni 
not. in hanc scripturam publicam transumendo, quod 
ego predictus Philippus publicus Salerni notarius 
rogatus interfui in hanc scripturam publicam redi- 
gendo scripsi, et meo solito signo signavi, quod 
autem superius desturpatum est legitur dilectae con- 
jugis. Locus signi. 

« Ego qui supra Mattheus judex. 

« Ego predictus Matthzeus de Silicibus testis sum. 

« Ego predictus notarius Jacobus testis sum. 

« Ego predictus notarius Joannes Scant. testis 
sum. » 

Presule Alphano insigne miraculum in monasterio 
Sancti Benedicti apud Salernum auno 1078 contigisse 
narrat Chron. Casin. lib. rr: « Tunc temporis, inquit, 


facultas gestandi mitras sericas, quas vocant de da- 
masco. Talibus porro nominibus et mitris usque in 
hodiernum diem utuutur. Alphanus vero innumeris 
mirabilis in Deum obsequiis, animarum salute, reli- 
gionis augmento, Ecclesi:&que sus  decoramento, 
vicesimo nono sacerdotii sui anno, salutis vero 1085, 
vii Id. Octobr., plenus dierum atque virtutum migra- 
vit ad Dominum, ac prope tumulum Gregorii VII san- 


'ctissimi pontificis, paulo ante ad celum evocati, 


terrz mandatus est, et inter sanctos fertur relatus. 
Plura edidisse Alphanum sui ingenii monumenta tes- 
tatum reliquit Petrus Diaconus Casinas lib. De viris 
illust. ejusdem cconobii, quem nuper publici jurís 
fecit eruditus amicus noster Jo. Baptista Mari, cano- 
nicus Sancti Angeli in foro Piscario, ac notis illus- 
travit. « Alphanus, ait Petrus, Salernitanus archiepis- 
copus, et Casinensis conobii monachus, vir in 
Scripturis sanctis eruditus, et notitia ecclesiasticorum 
dogmatum ad plenum instructus, composuit nudo et 
lucidissimo sermone passionem S. Christinzg, hymnos 
preterea de eadem virgine duos, de S. Benedicto 
versus ad Pandulphum Marsorum episcopum ; Cantus 
S. Sabinz ; Versus S. Christine ; S. Petri apostoli ; 
in laudem monachorum Casinensium ; De situ, et 
constructione ac renovatione ejusdem cenobii ; Me- 


in monasterio B. Patris nostri Benedicti, quod intra trum Sapphicum hendecasyllabum de S. Mauro ; item 
Salernitane urbis menia constructum est, et huic ejusdem hymnos; de S. Matthaeo hymnos tres; de 
Casinensi cenobio ab ipso constructionis su: exor- S. Fortunato duos; de S. Nicolao ad Actonem epis- 
dio subditum, satis insigne miraculum contigit. EX  copum Theatinum ; ad Gisulphum principem Salerni- 
ipsius namque monasterii familia, vorax hominum tanum, ad Guillelmum ejusdem loci grammaticum ; 


lupus parvulum puerulum clandestinus impetiit, ra- 
puit et abiit, post quem transfixa dolore mater, incla- 
mans ait : « Adjuro te, bestia, per beatum Benedic- 
tum, cujus servus est, ne filium meum ulterius feras, 
sed eum sub omni celeritate dimittas. » Quo lupus 
audito hunc quidem, quem ferebat, aperto protinus 
ore deposuit : alium vero puerum repentinus insiluit, 
eumque subito dissecans, truncum cadaveris sprevit, 
przecisumque caput mordicus confixum, in suas late- 
bras concitus asportavit. » His fere temporibus aliud 
miraculum memorat Petrus Damianus lib. 1v epist. 
ad episcopos, quod apud Salernum fortasse contigit, 
« quod cuidam suo presbytero venerabilis Alphanus 
Salernitanus archiepiscopusnuper evenisse perhibuit : 
qui nimirum presbyter ad cumulandos pecunis: quzs- 
tus non mediocriter a viduis et fenorum captabat usu- 
ras, et de c:etero carnali conversatione vivebat. Hic 
aliquando dum missarum celebraret officium, inter 
ipsam Dominici corporis fractionem repertze tres 
faville ignis ex ipso coelesti sacramento prodeuntes 
emicuerunt, et in pectus sacrificantis terribiliter im- 
pegerunt, quod nimirum quid esse potuerit, subtiliter 


ad Guidonem fratrem principis Salernitani ; ad Goffri- 
dum Aversanum episcopum ; ad Hildebrandum archi- 
diaconum Romanum ; ad Romualdum causidicum 
Salernitanum ; ad Rofridum monachum  Casinen- 
sem ; metrum heroicum in honorem SS. duodecim 
Fratrum : Confessionem metricam ejus; Versus de 
ecclesia S. Joannis Baptist: in Casino: Epitaphia 
quamplurima virorum insignium, et alía que ad nos- 
tram notitiam non venerunt. Fuit autem temporibus 
supradictorum, imperatorum. Sepultus vero est apud 
Salernum. » Hzc Petrus. Porro hzc quas notavit 
Petrus, demptis versibus quos cecinit in laudem Ro- 
mualdi causidici, et Sigismundi Casinensis, edita sunt 
ad calcem nostre Italie sacre. Preter hoe, alia 
scripsisse Alphanum opuscula narrat idem Marus in 
adnotationibus ad eumdem : « De unione Verbi Dei 
et hominis librum unum ; De unione corporis et ani- 
mz, lib. unum ; De quatuor humoribus corporis et 
anima lib. unum : exstabant predicta opuscula in 
Casin. bibliotheca ms. pluteo 8 , ad sinistram. 
Passio sanctorum martyrum duodecim fratrum Bene- 
ventanorum, ad fratrem Rofridum Casin. monachum, 





1219 


ALPHANI SALERNITANI ARCHIEP. 


1220 


habetur apud Lippomanum t. IV et Surium t. VII, A habeant pars; et rectores ejusdem ecelesiz de eis fa- 


sub die prima Septembris. » Plura alia opuscula et 
versus Alphani ad fidem ms. codicis, correcta, omni- 
busque numeris absoluta dabit idem Joan. Baptista 
Mari. Quz autem in flne de Alphaao hoc laudatis- 
simo archiepiscopo poematum auctore libuit adno- 
tare, ne quis fallatur ex adnotatione Antonii Ca- 
raccioli in indice ad Alphauum secundum , qui 
immediate primo successit, falso ab ipso ascribi 
poemata qu: exstant in bibliotheca Casin. quorum 
meminit Baron. t. XII, cum ex ea, qua Petrus, Al- 
phani synchronus, ac Chron. Casin. scripsere facile 
colligi potest Alphanum primum poemata dictasse. 
Libet etiam hic exscribere oblationem Joannis cujus- 


cere quod voluerint, et ipsius, et uxoris, et illorum 
heredum semper integras dictas res, qualiter pra- 
dictum est parti ipsius ecclesi: defendere ab omni- 
bus hominibus, et quando pars ejusdem Ecclesia 
voluisset, potestatem haberet illud per se defendere, 
qualiter voluisset cum omnibus muniminibus, et ra- 
tionibus, quas de eo ostendisset tantum dum ipse vir 
et uxor vixissent, jam dictam rem suz potest, tene- 
rent usufruendi nomine, et de usufructu ejus, quod 
vellent facerent, et si ipse Joannes vivente ipsa uxore 
sua obiisset a presente mediet. ex ipso usufructu 
perveniret in potestate partium, et custodum przd. 
Ecclesi:& S. Sophive faciend. ex ea, quod vellent, 


dam fabriferrarii Salernitani, quam fecit ecclesi; altera vero medietas ex ipso usufructu esset in potes- 
sancte Sophiz coram Sicone comite ac judice eodem tate dict» Is dum vixisset, et si ipsa ante virum 
anno, ac mense Octobri, quibus Alphanus defunctus suum obiisset, tunc quarta pars ex ipso usufructu 
est, ubi et Alphanus ejus successor, tunc presbyter perveniret in potestate partium, et rectorum ipsius 


custos S. Maximi , adfuit cum aliis pluribus Salerni- 
tatis presbyteris, ecclesiarumque custodibus ; sic enim 
se habet ab exemplari. 

« In nomine Dei zterni, et Salvatoris nostri Jesu 
Christi. Anno ab incarnatione ejusdem 1085, tem- 
poribus domini nostri Rogerii gloriosissimi ducis, 
mens. Octobris, 1x indict. 

« Ante me Siconem comitem et judicem venit 


ecclesi:& S. Sophi: ad faciend. ex eo quod vellent, 
reliquas vero tres partes ex ipso usuífructu sit in 
potestate d. Joannis, post vero amborum ipsorum, et 
Is obitum, totum ipsum usufructum redeat ad suam 
proprietatem, et per conv. ipse vir, et uxor guadiam 
ipsi Joanni custodi pro parte ipsius Eccl. S. Sophiz 
dedissent, et fldejussiones ei pro eisdem Eccl. par. 
potuissent semetipsos, et per ipsam guadiam ipse vir, 


Joannes presbyter custos ecclesia& S. Sophism, qus et uxor obtuleruut se, et suos hzredes, si sicut dictum 
condita est intra hanc Salernitanam civitatem, et cum est, non adimplevissent componere par. et custodi 
eo venerunt testes. Hi sunt Alphanus presbyter custos — ipsius eeclesix S. Sophis 50 aur. solidos constanti. Et 
ecclesie S. Maximi , et Petrus presbyter custos sisicut dictum est adimplere, et ipsa Isa dixerunt dicta 


ecclesi; S. Marci prope portam Rotensem constru- 
ctam, et Manso clericus, et primicerius ejusdem 
ecclesie S. Marci, et Petrus presbyter custos eccle- 
sie S. Gramatii, et Maurus presbyter ipsius ecclesiz 
S. Sophie, et ipsi testes testificati sunt, οἱ coram 
illis sex pluribus aliis Joannes faber ferrarius filius- 

e Radecisii, et Isa uxor ejus filiaque Maraldi, bona 
illorum voluntate pro salute animarum suarum 
obtulissent in ipsa ecclesia S. Sophie, cui D. Mu- 
Scanus vener. abbas praeest, omaes res illorum, 
quas eis quomodocunque pertinuit, et pertin. foris 
hanc civitatem in locis Saraniano, et Pelliciano, et 


fecisse cum voluntate dicti viri sui, cum autem ipsos 
testes, ut dictum est certiflcantes audivi, interrogavi 
eos si illorum testimonium legaliter firmare possent : 
illi autem hoc audito dixerunt, et spoponderunt, se 
hoc quod testificati sunt secundum legem firmare, 
cum necesse fuerit, atque testificari, quod superius 
inter virgulas scriptum est, legitur vir, et uxor, eo 
taliter tibi Joanni notario, qui interfuisti, et eo quod 
dicti vir, et uxor peregerunt teste te esse promisisti 
scribere praecepi. 

« -- Ego qui supra judex. » 

Sub idem tempus Gauferius Salernitatus, monachus 


per fin. et vocabula, et pertin. ipsorum locorum  Casinas, vir sapientissimus ac facundissimus maxima 
cum omnibus, qu: intra ea sunt, cunctisque suis cum pietate vixit, pluraque sui ingenii monumenta 
pertin. et cum vice de viis suis, et cum muniminibus reliquit, quz» referuntur a Petro Diacono in lib. De 
ex eis contin. ea ratione, ut semper sint in potestate vir illustr. Casin., de-quo etiam Chron. Casin. lib. ni. 
custodum ipsius ecclesie S. Sophie, et licentiam 








ALPHANI 


PRIMI SALERNITANI ARCHIEPISCOPI GREGORII VII PONF. MAX. COZETANEI 


CARMINA 


ALIAQUE PAUCA IN QUIBUS MULTA AD SACRAM HISTORIAM PERTINENTIA ADNOTANTUR. 


Quorum exemplar ex vetusto manuscripto codice litteris. Longobardibis exarato, bibliothece 
Casinensis haud unius opera petitum, nunc primum publico donatur commodo. 


(UcnELLI, 7talia sacra, t. X, col. 47.) 





Ι. 


Versus Alphans Salernitani archiepiscopi αὐ Pandul- 
phum episcopum Marsicanum, quos fecit ejus ro- 
gatum 


udem beate Sabine illustrissime martyris, 


in cujus honorem episcopatus ipsius est ecclesia 
consecrata. 


Praesul amande, magis multo quam credis amari, 


Aspice compositum mente verentis opus. 


1221 


Non secus ac potui, fuerant qux jussa peregi, 
Dulcius ut referunt carmina, prosa metrum. 

Vox tua me monuit, pariterque monendi rogavit 
Laudes Sabinz martyris ut canerem. 

Forte quidem volui carmen vitare laboris 
Obice, sed timui displicuisse tibi. 

Velle tuum novi, quod nondum posset amoris 
Exiguo solvi crimine jam didici. 

Non ego sic adeo sum megte munitus, ut ultro 
Expers pertulerim muneris esse tui. 

Res in amicitia nimis hac laudabilis exstat 
Apta quidem fleri quzlibet unanimi. 

Barbarus est misere, qui viverit hoc sine more 
In medio Getici cui placet esse soli. 

Letus spe veniz tantum mihi, postulo, przebe 
Jussis quod fuerim tardior ante tuis. 

Maxima res erat, atque meis non viribus apta, 
Ardua dactylicis pangere gesta metris. 

Rite tamen feci tibi quod veneranter adhzsi, 
Sustulit opprobrium vox tua nempe meum. 

Ordine pro vario numerosis legibus hymnos, 
Respice compositos non sine mole duos. 

Versibus antiphonae binis sunt pene notatz 
Membra quod octo tenent jurz» duz pariles. 

Et sunt ter septem sicul mos exigit esse 
Priscus, et est natis consona quaque suis : 

Inde tibi restant ter responsoria terna , 

- Sicut ter in his novies ter sine labe pedes 

Conscripsi tandem pede liber martyris artes 
Obscquio fuit hic res aliena mihi. 

Profuerat studium Cypriani sepe relectum 
Optime quo fertur scribere martyribus 

Ardet in antiquis, ut stella retrograda libris, 
Lumen in Ecclesi: dat speciale flde, 

Fas ibi rhetoricis fuit ejus floribus uti, 
Atque coloratis ludere.sspe jocis, 

Nunc licct, ut licite scribentibus, atque licebit, 
Usus et hic morem legis habere solet. 

Solvi non poterit res hzc rationibus ullis, 
Si non solvuntur cztera jura simul. 

Arbiter hzc sapiens tantum discernere debes, 
Latiti: poterunt si tibi ferre locum. 

Esto quod esse velis, mihi non mea causa nocebit ; 
Restat et hic fidze pignus amicitie. 

Nec timeo verbis aliorum rite refelli, 
Judice dum fuero te fruiturus ego. 

Tu mihi cordis apes fugiunt quibus antra Cyclope, 
Ac tua non pariter pungere tela valent. 

Non ego confertum virtutum munere pectus 
Vidi sic penitus, ut patei esse tuum. 

Solus amara sapis dulcedine nobilitatis, 
Auxiliumque satis ferre tuis famulis. 
Rursus et ista tui facient rata scripta propinqui 
Cum quibus, ut spero, te duce, tutus ero. 
His ego pro muro jam lassus ab hostibus utor, 
In quibus esse nihil vita dedit vitii. 

Esse tui memores non cessant nocte, dieque 
Pro te conveniunt sepius ante Deum. 

Instat Oderisius lacrymis, precibus Theodinus, 


CARMINA. 
A Sed Transmundus agit hoc quod uterque fecit. 


1222 


Cognosco reliquos, sed ut his artibus aptos 
Ore canunt solis vocibus atque notis. 

Prosit et hzec istis bonitas, qua profuit illis, 
Ut studeant pariter prospice sollicite. 

Sed tamen, ut possum, quos dixi preedico prorsus 
Semper dum fuero, quos amo, quos timeo. 

Accipe quz potui tibi przmia ferre roganti 
Levia sunt, placidis sed tamen apta locis. 

Ut merces tanti non sis mihi cassa laboris, 
Tu fac implores martyris hujus opes. 

Et super hac rogito Pandulphi vota memento 
More pii Patris digna juvare tui. 

Integra sit pueri bonitas tibi grata Leonis, 
Nec tibi displiceat, hunc, ut amerís, ama. 


B Ut tibi quo semper te diligat, atque libenter 


Obsequium possit solvere szpe tibi. 

Mente satis miti devotus in ordine vivit, 
In quo perficitur Cunctipotentis opus. 

Nunc tibi sint satis haec, valeas, vestrumque meumque 
Onoma quasitum carminis ora ferunt. 


ll. 


Hymnus ejusdem in laudem S. Sabina. 


Przbe, Christe, canentibus 

Munus letitia martyris, ut tue 

Sabina: sacra premia 

Promantur pariter vocibus, et lyra. 
Claris orta parentibus, 

Pollens eximii conjugio viri 

Prestanti facie nimis, 

Morum plena satis, dives opum fuit. 
Hane virgo monitis suis 

Seraphim probe fecerat idola 

Toto corde relinquere, 

Factorique suo credere concite. 
Sprevit jura potentium, 

Durum non timuit supplicii genus, 

Sed praebens gladio caput 

Centene merito frugis adit gradum. 
Sic in morte semel suos 

Abscondens oculos semper ovans videt, 

Solis perpetui jubar 

Nunquam deficiens hujus erit dies. 
Felix orbe potentior, 

Qus celum recipit sanguine pro suo, 

Cui merces paradisus est, 

Vite deliciis moribus affluens. 
Illic purpureus rose 

Flos, et nardus inest, vernat amaranthus, 

Floret cum violis crocus, 

Spirant thura, thymus, lilia, balsamum. 
Hymnos angelici chori, 

Condignum resonant carmen apostoli, 

Psallunt quam bene martyres, 

Et plectro feriunt tympana virgines, 
Salva sancta perenniter 

Horum quz medio psallis in agmine, 

De quo jam specialiter 


1223 


Marsorum, petimus, munera respice. 
Locus sterni, salus, honor, 
Virtus, imperium, lux sine termino, 
Hex regum, tibi, Christe, sit, 
Et cum Patre Deo, Spiritui sacro. Amen. 
IIl. 
Item alius hymnus in laudibus ipsius. 
Ad Patris decus optimi 
Cordis vocibus intimi 
Sabina celebres chori 
Laudes pangite martyris. 
Coeli scandit ad arduum 
Sanctorum vice martyrum. 
Et regis sibi Filium 
Junxit federe virginum. 
In cujus diademate, 
Gemma more hyacinthinz 
Summis pro meritis nitet, 
Qus Christi meruit fide. 
Coelestis sibi dignitas 
Divo sanguinis indita 
Novit solvere prz:mia 
Metz temporis inscja. 
Ejus gloria circulos 
Semper praterit annuos, 
Quz tanto fit amatior 
Est quanto pretiosior. 
Mundi delicie tetrum 
Mortis possideant locum, 
Cujus supplicii genus 
Vite sit dare premium. 
Ora pro famulis tuis, 
Martyr germine nobilis, 
Multo nobilior magis 
Sacri fenore sanguinis. 
Moles dissipa criminis, 
Finem posce periculis, 
Et mortis febre languidis, 
Da munus valetudinis. 
Nostris insere mentibus 
Christo reddere debitum, 
Ne nos fortia judicum 
Perdant jura potentium. 
Presta, Conditor optime, 
Qui cum Patre Deus manes 
Cum sancto quoque Flamine, 
Qui regnas sine termine, 
Amen. 
IV. 
In sancii Mauri abbatis metrum Sapphicum. 
Hendecassyllab. 
Quid tuo nobis potius placere 
In die debet, tibi quam decoris, 
Fortius niti precibus, vel hymnis, 
Optime Maure ? 
Tu sacris quondam puer institutis 
Maximum vitz» studium perennis, 
Unde prazclaris rutilas triumphis, 
Hic didicisti. 


ALPHANI SALERNITANI ARCHIEP. 


Α 


Es memor quanta fidei fuisti, 

Cum tuos mollis tulit unda gressus 

Excito cursu Placidum profundo 

Fonte levasti. 

lllud est inter tua signa valde 

Duleius nobis, quod, et hac in arce 

Languido gressum, simul et loquelam 

Restituisti. 

Hic viam longe positus videbas 

Palliis stratam, facibus coruscam, 

Quam Pater celum Benedictus olim 

Noster adivit. 

Quod tibi quondam fieri petebas 

Lege sub qua nos modo regulari 

Graviter vivens prece da perenne 

Vivere nobis, 

Ipse fundator placida quietis, 

Hujus hoc tecum faciat rogamus, 

Nam quod optamus, bene si velitis, 

Ferre potestis. 

Velle det vobis pietatis auctor 

Rex Deus, cum quo sine fine regnet 

Filius compar, sed et utriusque 

Spiritus almus. Amen. 
V. 
Item ejusdem metrum. 

Gaudere, fratres, nos hodie decet, 
Et quaque cordis tristia spernere 
Summa beati lztitia viri, 

His, cujus odas pangimus organis. 

II:zc illa lux est qua subiit polum 
Mauri solutus corpore spiritus ; 

Sic regis acta militia sui 
Tante quietis pramia pertulit. 

Coelestis aul: factus aGeconomus, 
Praestat benigne digna petentibus, 
Qui nostra sumpto mox sibi munere 
Illustret almo pectora lumine. 

Hic Arderadi membra miserrime 
Collisa casu protinus integre 
Sanavit olim, cum sua szculo 
Fulgebat omni mens simul, et caro. 

Fracto medelam de pede Sergio, 
Lumenque c:xco prebuerat Lino 
Sensu carente sustulit a nece, 
Ejusque vixit mortuus ad precem. 

O Maure felix, quassumus, utere, 
Quo jam solebas, et modo pleniter 
Noscat Casini dulce solum tibi 
Quid tanta possit gloria quam cluis. 

Fac quo rogatur nunc tua charitas, 
Nam juris hoc dat legibus zquitas 
Debere quemquam pro patria mori 
Tu vive, sed nos vivere fac tibi. 


Quatuor ultimi desiderantur versiculi, et hymni 
conclusio.) 


1224 





1225 


VI. 
De S. Maitheo apostolo. 

Apostolorum nobili victoria, 

Et retributa pro labore gloria 

Coli, solique Ixvta fit respublica, 

Ut summa laudum conferunt preconia 
Quibus decora mater est Ecclesia. 

Hic est senatus, Rege qui cum gloriz 
Die supremo presidebit arbiter 
Ad judicandum omne semen Israel, 
Cujus potestas novit altas claudere 
Seras, iterumque clave linguz pandere 

In hoc beato principum collegio 
Matthzus almo gloriatur przmio, 

Qui mox relicto merito negotio 
Christum secutus ejus a primordio 
Humanitatem scripsit omnibus prior. 

Auriga currus primus est mirabilis, 
Servat Phisonis et figuram fluminis, 
Evangelistis cui datur pre caeteris 
Formam suprema ferre pulchritudinis ; 
Nam solus ex his est homo notabilis. 

Trina refulget dignitate munerum, 
Refert ut omnem concinendo szeculum, 
Evangelista, martyr, et apostolus. 
Quod tale nulli de suis consortibus 
Videtur unquam contigisse premium. 

Gentes propinquo solis ustas climate, 
Intusque tinctas criminum fuligine, 

Ne mortis atra vergerent caligine, 
Nitere fecit mente, dum fideliter 
Signis, et almo liberavit famine. 

Matthaee, grates debitas, apostole, 
Digne tuorum civium jam suscipe, 
Quos fac ab omni esse tutos crimine, 
Ut se futuro sentiant examine 
Tali patrono paruisse strenue. 

Sit Trinitati summa laus, et gloria, 
Salus, honorque perpes, et potentia 
Simplex, et una gen... . seternitas, 

Et quam creata confitentur omnia, 
Per cuncta semper szculorum secula. 
Amen. 


vil. 
Item alius ejusdem. 
Latare, mater, parturis quz filios, 
Fecunda Ugo semper, et purissimos 
Quos lympha partus edit, atque spiritus, 
Tibi per omnes motiones temporum. 
Primum salutis tam sacro mysterio 
Apostolorum fulgis ex collegio, 
Nites et ejus inclyto certamine, 
Cui dat triumphos laudis mundus hac die 
Est hzc Matthaei nobilis festivitas ; 
Modos sonantes dulce die Ecclesia 
Lyras, ut omnes fistulas, et tympana 
Precellat a te cantilena condita. 
Utaris idem fac tuis, apostole, 
Loco Magistri, voxque si quid disson 
PATROL. CXLVII. 


CARMINA. 1226 
A  Sonat, canente plebe, claro dogmate 


Tibi decenter, ut placet, sic corrige. 
Tu praya quorumdam da:monum ludibria 
Magis peracta clarius detexeras, 
Qui damna mortis pertulere pessima, 
Quibus latenter tot reos effecerant. 
Utraque lapsum morte regis unicum 
Orationi suscitasti filium. 
Post hzc tyrannum dum refutas Irtacum 
Hinc martyr astra scandis, hinc apostolus. 
Evangelista gloriose numerum 
Acceptione dedita, jam, quasumus, 
Celeste regnum impetra fidelibus, 
Quorum videris hospes esse sedulus 
Cum Patre praestet hoc supernus Filius, 
Sanctus simulque parilisque Spiritus, 
Quibus sit omnis laus, honorque debitus, 
Perpes potestas absque fine temporum. Amen. 
VIII. 
Alius ejusdem. 
Adesto, sancte Spiritus, 
Nobis tuas canentibus 
Laudes iü hac apostoli 
Festivitate nobili. 
Quem pro lucri cupidine, 
Foro vacante, sedule, 
Ex publicano protinus 
Facis replens apostolus, 
Hic languidis pectoribus 
Perustione criminum 
Verbis medelam prebuit 
Α te sibi jam creditis. 
Lavit sacro baptismate 
Regem simul cum conjuge, 
Quorum potenter filium 
Resuscitavit mortuum. 
Sermone justo nuptias 
Confuderat tyrannicas, 
Pro quo decorus laurea 
Martyr polum transcenderat. 
Concede Jam, Paraclite, 
Ut nos in isto tempore 
Possimus omnes libere 
Ejus triumpho vivere. 
Tus refertur gratiz 
Nostre quod idem patria 
Civis, paterque dicitur, 
Quod et patenter creditur. 
Summo Parenti gloria, 
Et Filio victoria, 
Tibique laus sit debita 
Per s:&culorum szcula. Amen. 
IX. 
In sanctorum martyrum Fortunati, Gnüi et Anthes. 
Sanctis martyribus laus, honor et decus, 
Qui cceli Domino sanguine proprio, 
Sacrati super: militie vicem 
Invicta retinent fide. 
Conflictus validos ferre viriliter 





1227 


Hostiles cuneos frangere fortiter, 
Certavere sui corporis obice, 
Ut post funera viverent. 

In regis positi nunc diademate 
Stellarum potius lumine prenitent ; 
Donativa suis militibus dedit 
Christus Filius hec Dei. 

Ex quorum numero sunt quibus optime 
Gaudet plebs hodie cantica promere, 
Plebs laudis nostra piz tanta velut decet 
Hujus lumina patriz. 

Fortunate, tuis utere prosperis 
Rebus cum meritis cui nota nominis 
Concordat pariter, nosque tua prece 
Da gaudere perenniter. 

Et tu, Gnie, bonis moribus annue 
Nobis assidue corda retundere, 

Et quod nunc petimus, sumere postea 
Nos feliciter adjuva. 

Anthes perpetuo lumine splendide 
His et par merito jure nec ultime 
Communem Dominum fac toties roges 
Pro nobis, quoties potes. 

Hoc nobis Deitas, rex, tua conferat 
Discordem numeris congeriem ligans, 
Ut tecum stabili pace per omnia 
Vivamus tibi secula. Amen. 

X. 
Item alius de eisdem. 
Salve, dies, tutoribus 
Nostris dicata, laudibus 
Insignis, et virtutibus 
Summis decora martyrum. 
Qui rite temporalibus 
Dum sempiterna praeferunt, 
Mucronis ictu concite 
Christi probantur milites. 
Sunt mira qua post transitum 
His contigisse creditur. 
Àves eorum corpora 
Custodiebant splendida. 
Obsessa dire patria, 
Et pene morti tradita, 
Mansit repente libera 
Horum quidem victoria. 
Secura jam concivibus 
Sancti Salerne dulcius 
Prabe tuis victoribus 
Laudis nove prxconium. 
Hi sunt quibus sepissime 
Te gratulari condecet, 
Quorum putaris munere 
Metu represso vivere. 
Hostes tibi visibiles 
Pellat, et invisibiles ; 
Augmenta pacis prebeant, 
Summeque vite premia. 
Summo Parenti gloria, 
Natoque sit victoria, 


Α 


ALPHANI SALERNITANI ARCHIEP. 


Et Flamini taus debita 
Per seculorum secula. Amen. 
ΧΙ. 
De sancto Nicolao. 

Rex regum, Deus omuium, 
Sanctorum decus et gloria, qui duces 
Sacre militizte novis 
Semper muneribus perspicuos facis : 

Ornas et diademate 


'Regni perpetuo, quo pariter frui, 


Tecum vixisse tempore 

Ante principii constitit ut diem. 
Adsunt unde celebria, 

Horum festa piis laudibus annua, 

Cum mundus sua premia 

Per dimensa sui climata praedicat. 
Te poscentibus annue 

Uti dulcisonis cantibus 

Nicolaus adit sidera fulgidus. 
In quarta puer hic semel, 

Et sexta feria suxerat ubera, 

Quod mirabile prandium 

Contractum minime te sine creditur. 
Transactis puerilibus 

Annis, Ecclesie limina sepius 

Observans patrimonii 

Heredem fieri te voluit sui. 
Auro non modico viri 

Sedat pauperiem, quam patitur mise 

Stupro germine nobiles 

Tres a se genitas tradere virgines. 
Iioc Myrea metropolis 

Digna promeruit praesule pro sui, 

Quem divina fidelibus 

Vox audita tuis signat episcopum. 
Compulsus precibus, maris 

Compressit citius grande periculum, 

Et ponto prope subrutos 

Tranquillo penitus restituit loco. 
Nautis nil minuit, datum 

Augusto sancis in tempore triticum, 

Sed per juge biennium 

Cunctis hoc fuerat copia civibus. 
Hostis fraudibus obvians 

Versuti pelago vas oleum ferens 

Effundi jubet ocius, 

Quod combussit aque materiam diu. 
Post poa capitis reos 

Tres a morte viros eripit impiger, 

Cujus namque potentia 

Et clause bifores sponte sua patent. 
In somnis modo Caesarem, 

Exarchumque modo territat acriter, 

Et valde positus procul 

Pellit parta trium funera principum. 
Nicolae, salutifer 

Et tutor famulis esto perenniter 

Cunctis te celebrantibus 


1228 





1229 CARMINA. 1230 


Hoc festo placidis cum tibi laudibus. 
Te mirabiliter colit, 
Laudat, magnificat Grzcia nobilis ; 
Imo totius orbis hzc 
Gaudet meta tibi munera solvere. 
Mundi Roma caput tuis 
"Equalem celebrat semper apostolis, 
Cujus crebra juvamina 
Non multis precibus quzrit, et impetrat 
Quis non duceret hunc diem 
Festum plus reliquis, cum genitoribus 
Natus reddit ab hostibus 
Raptos ad varii servitii j'«um. 
Ponti multiplices sinus 
Observans facili cum prece posceris. 
Tempestatibus horridis 
Submersis miseros navibus eripis. 
XII. 
In laudem sancte Christianc. 
Virgo dicata Deo nobis, Christina, faveto, 
Sit decus, atque quies omnibus ista dies. 
Plebs bene docta nimis tibi laudibus instat amicis, 
Possit ut auxilio tuta manere tuo. 
Tu patriz legis mores nihil esse fateris, 
Ut doceas comites, qux sit habenda fides. 
Idola confringis, przfectum dogmate vincis, 
Esse Deum credens, qui super astra sedet. 
Flagra, rotam, gladios primum depellis acutos, 
Post pelago mersam te dedit unda foras. 
Sed pater infidus miser occidit hostis iniquus, 
Ipse quidem petiit, te Deus eripuit. 
Frangitur olla satis conferta liquoribus atris, 
Aurea delusi solis imago ruit. 
Hoc male turba ferens ad judicis intonat zdes, 
Fit reus in causa censor et ipse tua. 
Tradiderat diri flammis tua membra camini, 
Qu: tamen, ut voluit, perdere non potuit. 
Occubuit Marsus serpentum morsibus aptus, 
Nomine sed Domini restitit incolumis. 
Inde cares lingua, truncaris utraque mamilla, 
Inficeris jaculis, sic celer astra petis. 
Ergo doce, virgo celesti docta magistro, 
Quid tua plebs faciat quo cluis ut veniat. 
XII. 
In eamdem. 
Intemerata fide nostra succurre ruine , 
Ipse dedit vires, cujus amore viges. 
Tu, patre contempto, Regi conjuncta superno , 
Jurgia derides, verbera nulla times. 
Et quia te Christus Salvator possidet intus, 
Ira, furor, gladius nil valet exterius. 
Jussa ducum spernis, temnis prxcepta parentis, 
Sic servat sponsam rex in agone suam. 
JEstuat Urbanus, fremit Idion, et Julianus. 
Arma pudicitiz quis superare potest ? 
Sed quia mente colis Christum, quem nomine prodis, 
In fragili sexu fortis inest animus. 
Coelitus igniti frigescit flamma camini. 
Virgineum corpus non retinet pelagus. 


A Non rota, non ferrum, non spicula mille furentum 
Immutant animum, virgo beata, tuum. 
Virgineis precibus juvenis de morte resurgens 
Atherei Regis subditur imperiis. 
Quid Juliane facis! quid censor inique moraris ? 
Victus es, ut video, pectore femineo. 
Perfice quod restat, tenta quod durius exstat. 
Non cesset feritas, non vacet impietas. 
Aufer adhuc linguam, miser, aufer utramque ma- 
millam ; 
Sed si non loquitur, mente Deo fruitur, 
Nos tibi commissos, Christiana piissima virgo, 
Protege perpetuis, poscimus, auxiliis ; 
Affluat in nobis zterni munus amoris, 
Quam colis ad patriam grex tuus ut veniat. 
B XIV. 
In eamdem. 
Virgo, sidericis ardua sedibus, 
Te, Christiana, tuis insere plebibus, 
Ut possint placido nunc tibi pectore 
Laudis munia solvere. 
Tu patris rutilo splendida germine, 
Sed multo melius moribus et fide, 
Dum casto refugis corpore siculum, 
Acquiris comitem Deum. . 
Cujus jussa probis actibus prodere non times 
Quem szvis ducibus prodere non limes 
Contemptis valido pectore fortius 
Penarum genus horridum. 
Qua, vel quanta quibus prelia gesseris 
C Ignis cum gladiis, fustibus, et rotis, 
Vinclis, verberibus, cumque ferocibus 
Telorum probat ictibus. 
Jam suprema poli quae penetras loca, 
Nobis ut pateant, hoc prece fac tua. 
Et semper memorum, si memoraberis, 
Felix esse memor velis. 
Sic nobis Deitas, Rex. tua conferat, 
Discordem numeris congeriem ligans, 
Ut secum stabili pace per omnia 
Vivamus tibi secula. 
XV. 
In eamdem. 
Fontem perennis gratiz 
Prebe, quod es, Jesu pie, 
D In laude tantz virginis 
Pro te paratis servulis. 
Hzc namque primum nomine 
Post te notarat dogmate, 
Sic sponsa sponsi gloria 
Apte frui decreverat. 
Exosa pompas szeculi 
. Te forma quizsivit boni, 
Quem fixa telis horridis 
Laudare nunquam desiit. 
Nunc gràta carpens gramina 
Inter rosarum germina, 
Gemnis micantem fulgidis 
Gestat coronam luminis. 


1231 ALPHANI SALERNITANI ARCHIEP. 


Vere perauctis fructibus 
Semen reduxit centuplum, 
Cum rite fuso sanguine 
Talis tibi lux parta est. 
Per seculorum βου ἃ 
Patri supremo gloria, 
Virtus tibi sit Filio, 
Cum Spiritu Paraclito. 
XVI. 
De sancto Petro apostolo. 
Alma dies rutilat toto celeberrima mundo, 
Sanguine quam proprio Petrus decoravit in aevum. 
Ardua purpureis tinguntur templa triumphis. 
Laus manet «qualis numero librata duali, 
Ecce ratis pleno confertur concita velo, 
Credula falcato jam bellua carpitur hamo. 
Auxiliare tuis patet, archiapostole, servis. 
Nosque Deo caute sinuosis retibus affer. 
Imperio Christi dum rete, ratemque relinquis, 
Claviger in coelis, terris piscator haberis. 
Esse Deum credis, quem miscet turba prophetis. 
Unde manes clarus, Petre, princeps Ecclesiarum. 
Fallitur incautus te tanto milite Malchus, 
Cum piger immissum ferientis sustulit ictum. 
Tu quoque respondes, cum vos genus arguit omne, 
Impetus iste meri non est, vel sermo Joelis. 
Poscit opes claudus, nec habet, quia defuit aurum, 
Nomine sed Christi gressum illi restituisti. 
Ut Simon abscedit defunctus vivere capit. 
Fit sua nil virtus; stat Simon Simone victus. 
Pervolat ille miser, coelos se dicit adire, 
Altius unde cadit sibi deficientibus alis. 
Pestifer exstinctum postquam Nero cernit amicum 
Te cruce dando mori, celestibus adderis oris. 
Jam cape Romanum consul, C:esarque senatum. 
Ecce tibi cunctus servit sub sidere mundus. 
Omnibus humanus famulis sis, Petre, rogamus, 
Atque potens nostri, totique salutifer orbi, 
O Deus, :terni genitor clarissime verbi, 
Da mentis Petrís nos scandere mania coeli. 
XVII. 
De sancto Benedicto. 
Aureo solis radio perennis 
Hac die totus decoratur orbis, 
Ut suis felix Benedicto festis 
Clarior adsit. 
Bella mirandis opulenta factis, 
Signa virtutum speciale munus 
Regulz, prebent sibi sempiterno 
Tempore laudes. 
Claret statis teneris ab annis 
Moribus quibus vitam ordinasti 
Cum voluptati dederis nec ulli 
Intima cordis 
Deditur tanto prius id triumpho. 
Vas quidem fractum muliebre damnum, 
Quod per sanum prece lacrymosa 
Restituisti. 
Exibens sanctum celer institutum 


Arctius summis studiis relictis 
Rebus et patris fugis, et salubri 
Veste bearis. 
Foveras antro tua membra parvo 
Mensibus versis novies quaternis, 
Quo manens nullis hominum, sed uni 
Notus haberis. 
Grata divino tibi festa nutu 
Conferunt pastum latitans. videris, 
Fama fit, vulnus perit omne mentis 
Vulnere carnis. 
Hinc cujus signum vitreum veneni 
Populum frangit, vaga mens fugatur 
Virgulz tactu, fluit e cavato 
Marmore lympha. 
Insilit ferrum capulo reversum. 
Mollis humanos regis unda passus, 
Qua tuam raptus Placidus melotem 
Cernere fertur. 
Charus horrendam tulit ales escam, 
Fles nimis sontis nece motus hostis ; 
E loco cedens solito petisti 
Liris amoena. 
Lubricus strata furit anguis ara, 
Aggravat pondus, strepit igne falso : 
Sed nihil contra valet inchoatum 
Ferre laborem. 
Membra collapso laterata muro 
Sana redduntur, patulo probantur 
Fratribus furtim male facta, regis 
Panditur actus. 
Noxa libantem necat, et ruina 
Sedis elect: patet, obtinetur 
Spiritus, rapto latitare vino 
Cernitur hydrus. 
Objicis fratre quod inane fecit, 
Inspicis mentem penitus rebellem, 
Copiam prodis, gravidisque somno 
Consulis index. 
Perfidos tellus procul egit artus. 
Sistit errantem draco, cessit ulcus 
Regium nummi subiere, fugit 
Horrida pestis. 


Quod cadit vitrum patet esse salvum. 


Vasa producunt oleum, chelydrus 

Pellitur dextra, manuumque loca 
Visio solvit. 

Reddito vitz puero, subire 

Colicas sedes animam sororis, 

Et velut solis radio sub uno 
Omnia cernis. 

Scandis ardenti sacer orbe presul. 

In via celum facibus corusca, 

Quando ter ternis tribus et Kalendis 
Instat Aprilis. 

Te canit [οἴ chorus angelorum 

Patriarcharumque, et apostolorum, 

Et prophetarum meritis ab omni 
Parte beatum. 


1232 





1233 


5e 


CARMINA. 


Ut sit hujus plebs memor ista laudis, Α 
Hic ames dici pater, hanc decenter 
Si doces, laute refove, polumque 
Scandere praebe. 
Christe devoti pretium laboris, 
Confer istius prece nos juvari, 
Cujus exemplo peritura [αὶ 
Liquimus orbis. 
Hymnus hic noster, Benedicte princeps, 
Sic tibi semper placidus, tuorum 
Qui salus es, lux, decus et perennis 
Laus monachorum. 
Meta coelestis pretiosa Regis 
Te facit veris celebrem tropzis. 
Unde nos semper petimus frequentes 
Nocte dieque. B 
Doxa sublimi maneat Parenti. 
Ejus et sacro diadema Nato. 
Et tibi virtus utriusque compar 
Spiritus alme. 


XVIII. 


uens hymnus ejusdem auctoris Senariolis constans, 
e virlute humilitatis, superbieque vitio tractare 


videtur, qui quidem est satis elegans , sed in eo 
pongendo , more comicorum, mulla ulilur pedum 
icentia. Dolet autem mihi reperisse in eo quasdam 
dictiones vitio scriptoris corruptas, quas corrigere 
nequivi. 


Gaudete justi, mites et pacifici, 
Et omnes recti corde gloriamini, 
Semper manentis possessores bravii. 
Filii Dei, conspectores Domini. C 
Sic ordo sacri testatur eloquii. 

In nobis quidem sanctus ille jugiter 
Spiritus pietatis, sapientiae 
Et intellectus, timoris, scientisz 
Consilii, fortitudinis residet, 

Largiter satis unumquemque imbuens. 

Inenarranda Domini est pietas, 

Qui tantum corda diligit humilia, 

Ut ea replens septiformi gratia 

Spiritus sui condat habitacula, 

Cujus est fructus gaudium, pax, charitas. 

Sternit elata, fundit arrogantia, 
Brachio suo conterit prelustria. 

Sic quondam summa redimitum gloria, 
Pro sola tantum angelum superbia 
Felicitate repulit perpetua. 

Qui tam formosus, et decorus exstitit, 
Ut nihil intra paradisum Domini 
JEquari posset ejus pulchritudini. 
Platani, cedri vertex ac abietis 
Frondibus ejus non fuit z::quabilis. 

Similitudinis Dei signaculum 
Erat decorus specie prenimius. 

Cujus in veste fulserat carbunculus, 
Sapphirus, jaspis, salius, chrysolithus, 
Smaragdus, onyx, berillus, topazius. 

Infelix homo, quid, cum superbierit, 

Elationis crimine passurus sit, 


1234 


Si justus judex veniam non tribuit, 
Cui claritatis tantze lumen intulit. 
Ut rite cunctis preferrentur angelis. 

Sed felix ille, quem res ista» possident, 
Mens bona, pectus purum, vita innocens, 
Cujus in cz:elo merces orbe major est, 
Et nomen ille magnus liber continet, 
Quem ante tempus scripserat Omnipotens. 

Illic divine pietatis munere 
Vos oderis. . . tudine. .. tras mudule. 
Conscriptis vitz» fulgitis charactere. 
Apostolorum chorus hinc, et martyres, 
Et confessores exultant, ac virgines. 

Postquam finita statione szculi, 

Vos scriptos idem antiquus citaverit 
Colorum regni claviger mox aperit. 
Regis eterni Virgo mater excipit, 
Et statim choris sociat angelicis. 

Sanctorum omnis concinit exercitus. 
Jubal est primus in choro canentium. 
Pulsat Maria soror Aron tympanum. 
Rex autem David personat psalterium. 
Et Benedictus regulare premium. 

Cernit insigne legis suze dogmate, 
Inter ignitos, et condensos lapides 
Nitore miro coruscare pariter 
Miratur opus, et laudat artificem. 

Inde scolarem rimatur originem, 

Accedit Maurus, Honoratus, Placidus 
Et Constantinus, Faustus et Simplicius. 
Beato Petri omnes ita referunt. 

Quos sic miraris ex Casino prodeunt. 
Nos expolivit noster Desiderius 

Cui pater almus grates fert innumeras, 
Eique digna premia pronuntiat. 
Auctorem rerum omnium expostulat, 
Ut in superna angelorum gloria 
Sibi cum illo congaudere liceat. 

Inter hzc vobis seraphin micantia 
Sanctus, et sanctus, sanctus proclamantia 
Inzstimanda conferunt tripudia, 
Canere jubent canticorum cantica. 

Ut illa quater riginta sex millia. 

Citharizantes cantico virgineo 
Decenter agno psallitis purpureo. 
Laudatis eum in choro et tympano, 
Cantatis ei in chordis et organo, 

Celi terreque jubilatis Domino. 
Cujus effecti gloriz participes, 
Jam precor sitis mei semper memores. 
Sic eum mihi facite placabilem, 
Ut me dignetur superis conjungere, 
Unde vos possim vel longe respicere. 
XIX. 
De Casino monte. 


Mons bone, salveris pacis dator, atque quietis, 
Qui facilis regni via crederis esse superni. 

Tu lapides illos servas in pectore fixos, 

Aula quibus cceli constructa notatur haberi. 





1235 


ALPHANI SALERNITANI ARCRIEP. 


Gratia redditur ex opere, 
Nempe bono neque militi 
Splendida quisque potest aliter 
Te duce, signa movere tus. 
Dantibus his operam studiis. 
Vivere das operam multiplici. 
Cumque nec omnibus una satis 
Regula sit tamen officii 
Hujus erunt habiles meritis. 
Virginibus, viduisque, viris, 


Quanta tibi, bone Christe, sua Α Conjugibus, simul atque sacris 
Factus imagine debet homo, Ordinibus patet aula poli. 
Vis animi penetrare nequit, Pius operantibus ac monachis 
Lingua retexere nec poterit Notior hzc solet esse magis. 
Ullius arte magisterii. Ecce Casinus abundat eis, 
Rhetoris interit officium, Mons venerabilis aula Dei. 
Finis et ars studiosa perit, Mons Sion altera, dux fidei. 
Nec sua dogmata philosophos Mons, ubi jura Deus populo. 
Plus satis ingeniosa juvant, Scripta suo tribuit digito. 
Se quibus omnia scire putant. Tu sapientia summa Patris, 
Creditor hzc numerare vales, Qui dubio sine cuncta sapis. 
Quem data premia nulla latent, Da facies, ut amena loci 
Tu lucra solus et exigere, Hujus, ut est, referatur eo, 
Cedere qui facis imperio, Quod tibi complaceat, studio. 
Quidquid habetur in orbe suo. Scire volentibus hoc animus 
Hisque tua pietate sibi B Fert modo dicere, nam reliquum 
Contuleras potiora nimis. In bonitate tua remanet, 
Nam faceres ut in arce poli Qui famulantibus hic merita 
Hunc tibi participem fleri, Multiplici pietate paras. 
Passus es in cruce sponte mori : Italie jacet in gremio 
Illius insuper ad decus est, Montibus obsita planities ; 
Forma tibi quia carnis inest, Pampinus hanc viridis decorat. 
Qua rutilas Patris in solio Est nemorosa parum, sed aquis, 
Edite virgine jure novo, Fluctibus et variis celebris, 
Et Deus omnipotens, et homo Rebus in omnibus hzc locuples 
Civibus hactenus hec superis Indigenis, sed et hospitibus 
Vilis erat species hominis, Est locupletior, hinc etenim 
Nunc quod habent hominem dominum Est iter Urbis apostolicz, 
Hanc venerantur, et obsequium - Totius orbis adhuc domina. 
Commoditate pia tribuunt. Collibus ejus oliva decens, 
Graviter hos, simul ut maneant C Cedrus, et alta cypressus inest. 
Perpetua quoque pace ligas Cetera partibus arborea 
Unde polique, solique tua In sua lyris amoena ruens, 

Una videtur, et est patria, Et rigat, atque rigando fovet. 
Res ubi publica tanta micat. Mons ibi Casini nomen habens 
Lege sed hzc posita fruitur Omnibus eminet, ipse quidem 

]ufima pars, ut in alterius Pectore moenia prisca nimis 
Gaudia transeat, immo suum Pertulit, in quibus ara fuit, 
Sumere jam valeat bravium, Qua perhibetur Apollo coli. 
Perdiderat quod Ade vitium. Hic Pater ante monasterium 
Preterito vitiato modo Constituit Benedictus, habens 
Nulla mauet sine labe caro, Pignora luminis etherei, 
Crimine labitur assiduo. Plebs quibus inscia dzemonicis 
Rursus, et ipse refugit homo. Eriperetur ab opprobriis. 
Sic habet ex flde merito. Sed Patris omnipotentis idem 
Poena modo datur ex scelere, D Judicio ruit, eximie 


Postquam refulsit, et hinc cecidit. 
Inde domus renovata diu 
Mansit in his quoque temporibus, 
Quod bene condita non fuerat 
Casibus agnita signa dabat (1). 
Materies lubricabat et ars; 
Cella nec una monasterii 
Officiis erat apta suis. 
At Patris omnia consilio, 
Hoc dare carmine quem nequeo, 


1236 


(1) Postrema pars hujus hymni apud Ughellium — Documenís inédits pour servir à l'histoire littéraire 
desideratur. Reliqua est codice Casinensi n. 47, fo- de l'Italie, depuis le vu siécle jusqu'au xui. 
lio 22 verso, edidit D. Ozanam in libro cui titulus. ᾿ 


1237 


Diruta rite fuere solo, 
Sunt modo cujus et arbitrio 
Lumine predita continuo. 

Nomen ob hoc operantis opus 
Nec reticere valet penitus, 
Nominis usus et ut proprii 
Postulat, anterior poterit 
Syllaba longa brevis fleri. 

Ergo licebit et expedit hic 
Nomen inesse desiderii, 

Qui dedit, o Benedicte, tibi 
Tam pretiosa domicilii - 
Preemia, ductus amore tui. 

Marmoreo foris est lapide 
Intus et ecclesi: paries 
Splendibus. Hic tamen haud facile 
Ducta labore vel arte rudi 
Ounis ab urbe columna fuit. 

Undique caetera lata ioci 
Pondere pre nimio pretii 
Empta fuere, nec Hesperiz 
Sufficiunt satis artifices : 
Thracia merce locatur ad hac, 

His labor in vitrea potius 
Materia datur eximius ; 

Nam variata coloribus hzc 
Sic hominis decorat speciem, 
Non sit ut alter in effigie. 

Lustra decem novies redeunt, 
Quo patet esse laboris opus 
Istius urbibus Italiz 
lliicitum ; peregrina diu 
Res modo nostra sed efficitur. 

Hic alabastra nitere lapis 
Porphyreus viridisque facit ; 

His proconissa pavita (sic) simul 
Sic sibi marmora conveniunt, 
Ut labor hic mare sit vitreum. 

Tanta decoris in hoc rutilat 
Gloria, Roma quod ipsa sua 
Pluris ut z:stimo non faciat : 
Sic quoque vota Desiderii 
Convaluere benigna Patris, 

Aurea vasa, vel alterius 
Ponderis ingenui potius, 
Gemma quibus pretiosa nimis 
Enitet, aut micat, aut rutilat, 
Hinc ope contulit innumera. 

In casulis trabeisque stolis 
Maximus est numerus pretii. 
Ara grisea labore suo 
Plus pretiosa refulget, et ws 
Carius exsuperant bifores. 

Omnia pene quibus locus hic 
Condecoratur et est celebris 
Sponte pia Pater ipse dedit. 
Sunt nova, sunt bona, sunt solida ; 
Ad sua digua sat officia. 

Patricios comitesque duces 


CARMINA. 


Sustulit huc bonitatis ope ; 

Et satis undique clara domus 
Fulget in orbe, velut speculum 
Solis in zethere perspicuum. 

Quis meliora, Casine, tuis 
Moenia porticibus statuit ? 
Aurea non domus ipsa Cyri, 
Non Salomonis opus valuit 
Sedibus his rutilare magis. 

Atria Justiniana situm 
Hunc sibi diligerent satius. 
Est tibi grande nimis meritum, 
Fertur ubique sub zthere tuum (sic) 
Sanctius esse domicilium. 

Tu speciosa fenestra Dei, 
Proxima luminibus saperis, 
Unde videntur ad hec anime 
Tendere, mundus et hic hominis 
Visus ab unius est oculis. 

Ut paradisus amenus Eden, 
Omne soli superos specimen 
Ejus aromatibus redoles : 
Delicie tibi non alix 
Sunt nísi forte sus pariles. 

Cantica conficis angelicis 
Consona vocibus atque modis : 
Corde videris et ore Deum 
Poscere continuis precibus 
Crimine pro populi potius. 

Jam poteris, Pater, angelicis 
Pollicitis, Benedicte, frui : 
Ditior est domus ista satis 
Quam fuit hactenus ; at meritis 
Fac sit ut ante beata tuis. 

Tu bone, tu pie, tu Domine 
Sancte Deus, Pater omnipotens, 
Cui nihil est dare difficile, 

Hic habitantibus etheree 
Da liqueat, peto, lucis iter. 

Sic placeat modo nostra tibi 
Concio, prisca velut placuit, 
Integra quae penitus meruit 
Partibus hujus ab hospitii 
Lucida regna subire poli. 


XX. 


Cantus in. laudem beate Margarite virginis. 
et martyris. 

Si sua vaniloquo tumefactus carmine mundus 
Facta refert, num nostra manus torpere valebit, 
Ne pulset cum voce lyram, dum celica narrat ? 
Ergo age vox omnis, quas cantat verba choreis 
Vana cadat, ludos omnes proscribat inanes 
Nostra chelys, sed diva ferat. De civibus ora 
Antiochena olim magni produxit in orbem 
Feminei generis titulans jubar. Illa meretur 
Baptismo mundata Dei non esse parenti 
Chara, sed hinc Patri placuit magis illa superno, 
Pulchraque colicolas traxit nimis, atque caducos 


1238 








1239 


Margarita oculos ; inhonesto lumine prases 
Inspicit oblatam quzrens mulcere puellam ; 
Dumque negat calido ore fidem secura fatetur. 
Ille minis mollem credens impingere mentem, 
Invenit in tenera pectus latitare virile 

Virgine, non poterat tenebroso carceris antro 
Viucere. Non virgis carnem ferientibus, unde 
Sanguinei currunt rivi, nec pectore traxit 

More puellarum suspiria : jungitur illis 

Ungula qua laceret denudans ossaque pandat 
Viscera plus poterat fortis sufferre malorum, 
Quam manus inferret mentem miserata manentem. 
Clauditur in tenebris, radius quos pellit ab alto. 
Hostis adest specie, et vasti terrore draconis 
Mollitur, victusque fugit, sed ad altera tendit 
Inveterata doli figmenta ac vincitur inde, 

Dum pede virgineo collum calcatur inane, 

Nec licuit repeti sine nutu virginis umbras 

Ducta dehinc constans dum spernit sacra deorum, 
Jungitur exurens lateri pro vuluere lampas. 

Sed caro dum patitur, mens prorsus ad alta levatur. 
Cumque ligata datur dolio sua vulnera rumpi 
Sensit, ob hoc populi vocesque ad sidera tolli. 
Confessique Deum celorum munera sumunt. 
Denique ne populus in Christum crederet omnis 
Ad loca sanguinei jussa est certaminis ire, 
Emisseque precis post sacra oblata feritur, 

Et caro dum jacuit, mens ejus in athera fertur. 


XXI. 
Incipit ode in laudem sancte Ursule. 


Fulgor aspectus placuit virorum 
Viribus, mentis decor at supernis 
Ursule turmis, merito potentis 
Nobilis ortus. 
Luctibus patris tulit hzec juvamen 
Non timens regis furias caduci 
Nixa virtuti Domini potentis, 
Virgo pudica 
Queritur sponso, trahit illa sponsum, 
Dumque se profert socias requirit, 
Aggregat festo celeres ministros 
L:ta futuro. 
Jungitur sacre comitum cohortis 
Sanctior cleri celebris caterva, 
Advenit patrum cupidus corone 
Fulgidus ordo. 
Summus oblatum decus, et resignat 
Pastor, haud damni pavidus minoris 
Dedicans Christo comites lavacro 
Virginis alma. 
Irruit cultro ferus interemptor, 
Agminis sacri madidus cruore, 
Spiritus ccelo subeunt aperto, 
Ossa colonis. 
Ergo pulsantes Dominum rogate, 
Parva quo virtus meritis juvetur 
Nostra sub magnis laqueis malorum 
Undique cincta. 


ALPHANI SALERNITANI ARCHIEP. 


1240 


XXII. 
Cantus in laudem S. Catharine virginis. 


Pulchra nimis nullum cupiens admittere sponsum, 
Quem non perfecti compleret forma decoris, 
Omnia qui nosset, querens virtute potentem, 
Et qui precipua foret ex pietate benignus, 
Virgo pudica Dei martyr Catharina quod optat, 
Obtinet, illecebras dum carnis abhorret iniquas. 
Dumque refutat opes, dum vanos spernit honores, 
Ictibus objicitur, victrix per singula fulget. 
Auxilio stabilita Dei mortalibus audax 
Restitit insidiis, promissa nec aspera curans. 
Doctaque non timuit confundere pectora doctrix, 
Nec verita in tenera sufferre flagella juventa 
Altior imperio, dum carcere clauditur atro 
Nulla fames sanctam potuit percellere mentem, 
Dante Deo famule, qua sunt accommoda vitz, 
Visitat ancillam Dominus, reginaque clausam. 
Nec tenebras patitur, dum lux diffunditur intus. 
Conscia congreditur famulorum turba, fidemque 
Suscipiens apto quasivit tempore palmam. 
Nec potuere τοί constantia vota rotare. 
Nec metuit mortem portans ex morte coronam. 
Sanguineas vulnus dum mittere debuit undas, 
Lac dedit, egregio corpusque dedere sepulcro 
Turba supernorum, guttas funditque salubres. 
XXIII. 
Ode in laudem ejusdem virginis. 
Multa nos cogit bonitas puella 
Cantico laudes agitare nostro. 
Pauca dum spernit, sibi que parentes 
Liquerant, multis opibus fovetur. 
Sceptra dum regis fragilis reliquit, 
Alta dotavit juvenem corona. 
Plurima fulsit Catharina forma, 
Sed magis pulchram numerosa virtus 
Reddidit, summi meruitque Patris 
Unico jungi speciosa Nato. 
Ejus amplexu cupiens foveri, 
Terras quod posset dare, non cupivit. 
Prosperum quidquam, mala nec refugit. 
Unde nec praesul potuit minaci 
Pectus illius removere vultu. 
Ejus et sprevit placitis favere. 
Monstrat arguto rationis acta. 
Qua fidem lustrent senibus togatis. 
Vicit, et victis placuit subesse, 
Fine dum vitam subeunt carentem. 
Carnifex ferro lacerat tenellam, 
Forte sed pectus nequiit ferire. 
Carceris tetra latuit caverna 
Splendor ast summi patuit decoris 
Et lucrum Christo parat in caterva. 
Jam novum pondus cecidit rotarum 
Ante se sacrum tulit et manipulum. 
Jussa sed tandem caput amputari 
Supplices Christo rogitat favendos. 
Vulnus illatum laticem dat album. 


* 


1241 CARMINA. 1242 


Celice turba sepelivit ossa. 
Puritas manant oleum salubre. 
XXIV. 
Alia ode in ipsius laudem. 
Laudes non pigeat prompsisse cantibus 
Quas virgo meruit, nec meritis pares 
Candor virgineus praecipuus nitor, 
Quod fulsit sapiens, et stabilis valor, 
Extolli titulis jure petunt novis 
Virtutum numerus, quo viguit brevi 
Hoc vitz spatio suo fragili statu. 
Extollens Catharin: niveum decus. 
Quod non dilacerent plurima commoda 
Non tollat species, divitiis cadat 
Sexus feminei libera portio, 
Grandis sub tenere visa scientia 
Arcano invenis multa scientibus 
Dum profert fidei mystica dogmata, 
Non infert aliquid conscia concio, 
Victricis retinens lumina fulgidz, 
Perdentesque animas inveniunt eas. 
Excellentibus fragili robur in arbore 
Experta est regimen, quz tenuit manus. 
Dum pulsat precibus, dum furiis minax 
Carnem dilacerans sub tenebris locat, 
Ut demptis dapibus precipitet neci. 
Splendor, sed famulz gaudia congregat, 
Ut carnem foveant, pabula praeparat. 
Verbum fructificat, germina colligit. 
Fortis terribiles non timuit rotas, 
Et mortem patitur, ne subeat necem. 
Et lac consequitur vulnera candidum. 
Montanoque locant vertice funera 
Dextra celicolum, quis refluit liquor 
Reddens debilibus membra valentia. 
XXV. 
Loquitur virgo Maria ad Jesum natum. 
Has mundi tenebras noster bene veneris infans 
Visere, qui lato biffundis lumina ccelo. 
Fili mei, fillique Dei, novus accola, salve. 
Sed quis, quo properas compar genitoris ? ab alto 
Prosiliens quo nate venis? qui rata polorum 
Reples, tellus sinus hic mage complacet artus, 
Concludi num forte venis, qui flne carebas, 
Qui stans cuncta movens venisti in carne moveri 
Qui geris in dextra mundanz pondera molis, 
Ancille, tremulique senis portabere palma ? 
Cujus ceelicol:: pascuntur munere, parvas, 


Quas tamen implesti, placuit tibi suggere mammas ? 


Quem superi cecinere chori, quod ante beati 
Exsultant animi venisti emittere luctus ? 
Euge jam nostros subeas, mi nate, lacertos. 


Parva geret magnum genitrix, fragilisque potentem, 


Factorem gestabit opus, nubesque decorem. 
Astat inops ancilla tibi, que mollia parva 


Membra tegat panno, non hic domus inclyta sumptus 


Apparat, ancillze desunt, ignavique ministri, 
Cumque furit Boreas, non igne, aut pelle fovebo. 
En tenerum patere loculo deponere corpus, 


A En tibi pro lecto przsepe insternitur amplo, 


Qualia nate legis, tali tibi more parabo. 
| XXVI. 

Ad laudem sancte Lucie virginis el martyris. 
Qui ccelo quondam statuisti lumina terris 
Spargere, de tenebras pellentis munere lucis, 
Nocte licet pressos nubes nos pallida condat. 
Lucida gaudemus tamen hic quandoque tueri. 
Clara quidam fidei gestant sub agmine virgo 
Lumina, nos docuit constanti lucida bello 
Sistere, dum precibus Dominum vicisse tonantem 
Visa quoque est morbo prestans suffragia matris. 
Multa parat dzemon, vis carnis, prelia mundus. . 
Docta ferit jaculo latitantem nubibus hostem, 
Luce micans fldei carnis molimina vincit, 


B Dum se terricolz facibus non jungit amantis, 


Quz potiora quidem coelestis feedere sponsi ἢ 
Quem fovet in minima diffundens munera membra 
Fortior insurgit mundus pro Marte secundus. 
Inde sinister adest et verbo, et verbere turgens 
Nulla potest animum fragilis sub carne virilem 
Frangere vis clausum, de cujus robore traxit 
Robora mortalis moles, nam sistere visa est. 
Multimodis hominum conatibus acta, bonumque 
Ad loca perdendi, ut traheretur feeda pudoris. 
Incensas superat flammas, nec vulnera mortis 
Expavit, sacraque charismate fota reliquit 
Membra quidem terre, sed spiritus zethera scandit : 
Hic tua lucifero resplendet culmine sedes. 

Hic sacer implexus tibi porrigit oscula sponsus, 


C Huc quoque nos tua vota trahant o lucida virgo. 


XXVII. 
Incipit ode in honorem [nnocentum. 
Candentem segetis nova 
Miremur cumulum chorus, 
Qui fauces teneras agant 
Coram principe canticis. 
Gaudet primipilus recens 
Ductor mittere prwvios. 
Letatur paribus puer 
Florum primitias legens 
Hic gaudet titulis loqui, 
Quos prorsus dabat inscius 
/Ktas, et sine crimine. 
Sic dignis canitur prior. 
Instas innocuum tonat, 
Si lingu: officio carent, 
Clamat sanguineus rubor. 
Occisi resonant decus, 
Quod vivi nequeunt loqui. 
Quid vis, tigride durior ἢ 
Quid s:zvis, carnibus canis 
Pejor ? quid sociis vacas ? 
Pignus colicolum putas 
Infundis manibus premi ? 
Sed frustra tumeat furor, 
Et te magnificum puer, 
Materna ubera subbibens 
Vincat, te fugiens domet. 











1243 ALPHANI SALERNITANI ARCHIEP. 


XXVIII. 
Incipit de sancia Agnele virgine el martyre. 


Si tibi difficile fortasse videtur habere, 

Qu: furtis potuere viri, quz virgo pigebit, 
Amplecti potuit, que nomine dicitur Agnes? 
Quam non nature fortem perfecit origo, 

Nec tulit expertam prudentia temporis ampli. 
Forma decens extra, sed forma decentior intra. 


Hinc oculis hominum placuit, sed abunde supernis 


Egregii redolens per singula germinis actus, 
Qua sibi sacra fides dederat speranda colebat. 
Huic quoque proposito tali se robore junxit. 


Neu blandum quidquam, nec durum verere mentem 


Posset, ceu nihil mortalia cuncta putantem. 
Quse mulier, vel forte magis robusta virago 
Tale genus belli superet, si forma decora, 

Si tener setatis fluxus, si munera quisquam 
Plurima protulerit, si nobilis adsit amator ? 
Ista tamen superans, illata flagella timebit. 


Hec simul hanc juvenem cinxerunt commoda sa- 


[cram 
Organa non vitii, sed qus virtutis habebat, 
Utque magis tener: virtus occulta puelle 
Cresceret, et pavidas igniret ad ardua mentes. 
Preparat insidias prefecti natus iniquas. 
Carnis amator, eam, sua ne connubia spernat, 
Exhortans, placidusque ilii sua munera profert. 


Est mihi, virgo refert, melior te sponsus, amans me. 


Esca necis discede procul, scelerisque minister. 
Hujus virtuti quzecunque potentia cedit. 
Sidereusque decor speciei culmen adorat. 

Apta quidem facies, hilarique affecta nitore 
Voce pia dulcis, cui sermo nescius irz, 

Non asper miseris, moeroris mens sedet expers. 
Unde nec exterior facies sua turbida visa est. 


Candor inest, fulgensque decor, speciesque rubo- 


[ris, 
Egregium facit hunc genitor, quam prosit imago. 
Et regale genus, animi quoque plurima virtus. 
Perpetuas contrectat opes sitibunda potentes 
Corda fovere, quibus prorsus tollatur egestas. 
Huic mihi dilecto placui, connubia secum 
Contraxi nullo penitus mutanda valore. 
Aureus et digitum circumdat circulus, ut sim 
Sponsa fidelis ei, quo sim redimita, benignus 
Plurima dona dedit, facies ornata cruore est, 
Complexumque tulit gemmarum lumine sertum, 
Excellensque genus vestis, ne forte videret 
Tanto dissimilis sponso, nec digna decoris 
Admitti thalamum, prz cunctis quos mihi legi. 


Sicque mihi adjunxit se, ego sic quoque copülor illi. 
Neu me blanda trahant, neu frangat grando mina- 


(rum 
Ecce Hostis si bella paret, certamine victrix 
Fulgebo, teneros si nudet turpiter artus, 
Cesaries me densa teget pro veste decenti. 
Si quoque prostibuli tenebris intacta locabor, 
Angelice tutela manus mea membra juvabit. 


ASi locus infamis, Domino mea vota dicabunt. 


Si tenebrosa loci facies, perfusa recenti 

Lumine fulgebit melius, vestisque feretur. 
Liberta sua male mihi si transmittat ephebos, 
Hinc, sua si sapient bene corda, redire licebit 
Illzsos, sed non veritas divina peribit. 

Quem tamen effusis spero concedere votis, 

Qui sibi me junxit speciali munere, Christum. 
Cujus cantabit titulos de morte resurgens. 

Hinc rabies exorta malos szvire ministros 
Compellet, datus alter erit, qui cepta sequatur. 
Illaque qui in cinerem convertat membra parabit. 
liec injecta rogum, divisaque flamma quiescet, 
Utque meo tandem conjungar in zthere sponso, 
Gutture transfigar, sed mens ad celsa volabit. 


XXIX. 
In eamdem. 


Igne divini radians amoris 
Corporis sexum superavit Agnes, 
Et super carnem potuere carnis 
Claustra pudics. 
Cogitur stupris maculanda vulgi, 
Nuda famosum subeat lupanar, 
Angelus caste pudibunda servat 
Membra puella. 
Candidi ccelo veniunt amictus, 
Clarus obscenis Dominus refulget 
Splendor, et gratos superant odores 
Fornicis arcus. 
Perdidit vit: juvenis decorem 
Ausus intactum violare corpus, 
Virgo sed vera revocat saluti 
Funus acerbum. 
Flamma, divino dominante nutu, 
Friget estivos imitata rores, 
Virginis corpus Domino dicatum 
: jussa cremare. 
Mista sacrato moriens cruore 
Lactis effudit nivei fluenta, 
Quam ferus lictor lateri profundum 
Condidit ensem. 
Spiritum celse capiunt cohortes 
Candidum, et cceli super astra tollunt, 
Jungitur sponsi thalamis pudica 
Sponsa beatis. 
Diva nunc nostre miserere sortis, 
Et tuum quisquis celebrat tropaeum, 
Impetret sibi veniam reatus, 
Atque salutem. 
Redde pacatum populo precanti 
Principem coli. Dominumque terra, 
Donet ut pacem pius, et quietz 
Tempora vitz. 
Laudibus mitem celebremus Agnum, 
Casta quem sponsum sibi legit Agnes, 
Astra qui coeli moderatur, atque 
Cuncta gubernat. 


1244 


XXX. 
In eamdem. 
Ardet intactz faciem puelle 
Praesidis natus, stabilis sed illa 
Tale responsum juveni pudico 
Retulit ore. 
Quid meos frustra thalamos requiris 
Pabulum mortis, laqueusque vita ! 
Turpis obsceni procui hinc recede 
Criminis auctor. 
Dona, qu: jactas pretiosa dives, 
Pauperis mentem moveant puella. 
Dignior sponsus meliora multo 
Munera prestat. 
Clarior luna, radiisque solis, 
Cuncta cui parent elementa mundi, 
Se mihi sponsum dedit, et perennem 
Sidera dotem. 
Jamque complexu fruimur pudico, 
Jam caro carni sociata gaudet, 
Jam sacer sanguis faciem nitent 
Murice tinxit. 
Quare mortales periture formas; 
Colitus nostri placuere vultus, 
Vivet in terris amor iste, celsis 
Vivet in astris. 
Virgo nec mirum videatur alma, 
Cuncta si sprevit monumenta mortis, 
Quae pium vit:3 Dominum perennis 
Semper amavit. 
Ad tuas Agnes rogitamus aras, 
Flagret in nostris amor iste fibris 
Comprimens blande stimulos juventie 
Flamine sancto. 
Ure lascivas hominum medullas, 
Tutus ut dulces fugiat procellas 
᾿ Spiritus mundi, domitaque victor 
Carne triumphet. 
Virginum laudent pia vota Regem 
Quem decet sacre genus omne laudis, 
Cujus in trino veneramur unum 
Numine numen. 


XXXI. 
Sermo ad clerum in laudem Vincentii martyris. 


Hactenus almorum referentes facta virorum 
Tegmine prosarum vestivimus, ast nova patres 

Ac fratres placuere magis, veterata tueri 

Non placet, ipsa cibos renovari mensa requirit. 
Vos igitur namque huc vos traxit causa ciborum, 
Non quos corpus amat, gustum prabete recentem, 
Quodque dabit Dominus lzto portabimus ore. 
Utque magis possit refoveri vestra voluntas, 

Ad Domini matrem solito properemus honore. 
Quod portemus ei, docuit nos angelus olim. 
Auxilium postquam de coelo sumpsimus, inde. 
Confortata vigent et corda, et lingua loquentis, 
Ut nostis, reverenda cohors fratresque patresque, 
Vita sub hoc lapsu decurrens militat omnis. 


CARMINA. 


Α Ergo hostes superare vacat, quod aptius ardor 


1246 


Mentis agat, quando promittitur inde corona. 
Quanta est celsorum conscendere regna polorum. 
Namque hic mortifero vita est exempta pavore, 
NuHaque, quas frangant, obstant adversa, salutem. 
Hic animam divus sitibundam pascit abyssus, 

Hic quoque largifluis exundat copia donis. 

Hic, qui constiterit, supremo effertur honore, 

Hic qua non cessat, circumdat gloria dignum. 
Non murmur, non rumor ibi que federa rumpant. 
Si qua potest pensare animus, vel si qua loquentis 
Lingua potest fari, si lumina cernere quidquam, 
Istis nunc conferre voles? de talibus audax 

Verba dabis? nunquid meritorum gaudia tentes ? 
Qui volet hzc, fiat valido certamine victor. 

B vincenti dabitur sertum, dulcedoque manns. 

Quaris amica ? prius inimicos vince furentes. 

Tres siquidem nobis objectos novimus hostes. 

Tres hi lethiferis impugnant pectora telis, 

Nec cessant lassare virum, nisi colla sub ipsis 

Dejiciat, fractoque manus det robore victas. 

O quantos latitans prostravit carnis iniquus 

Pulsator, quantos detraxit ad infima mundus. 

Quantos predo vorax tenebrarum trusit ad ima. 

Hi primos taxere patres ad funera prima. 

Horum prima fuit proles prostrata nefando 

Vulnere, quo victus periit Sodomita ruinae 

Sulphur: adjectus quorum almus decidit ictu 

Psalmographus, sobolesque nitens, quo plurima, 

[jamque 

Turba cadit, quis namque orbem sine vulnere lin- 

[quit ? 

O nimium felix , qui tantos propulit ictus ! 

Hunc laudes , titulique notent, hunc fulva corona 

Si quis adest talis, nostro sermone notetur. 

Ignoscat tamen egregio si non sit honore 

Compar, cuj tamen hic dulcescat cantus in aurem, 

Si modicus, libeatque graves ad summa levari 

Audistis reverenda phalanx, quem laude decoret 

Sancta parens hymnos, psalmos, responsaque can- 

[tans. 

Hunc quoque carminibus nostris describere fas est. 

Hic est occiduo generatus climate victor 

Prodiit, atque illi nomen Vincentius exstat : 

Ὁ Hinc nitidus juvenem cinxit decor, altior intra 
Splendor erat, quo summa potens, atque ima tueri. 
Quem mage virtutum fecerunt agmina clarum. 
Obsequiisque Dei non mundi membra subegit. 

Hic postquam campo tot vinci pectora videt, 

Et pavidos fugitare duces, atque hostibus ultro 
Cedere projectis a sese protinus armis, 
Infremuit, validumque tulit sub corde dolorem. 
Ulciscique cupit, pudet hostes ferre triumphum. 
Nec tamen, ut praeceps se opponere tentat inermen, 
Festinus petit arma dari, gestuque minaci 
Bella parat, gaudent stantes hinc inde sorores, 
Nec passa externum circumdare miílitis artus. 
Officium voluere suis hunc cingere dextris, 
Ecce, inquit, scutum, velo fuscata serenam 


C 





1247 


Prima soror faciem, fidei quam nomine dicunt 
Hoc te, ne laudant, qux sunt infesta juvabit. 
Altera qua capiti galeam sucurreret, affert. 
Quz sperat secreta Dei, celsamque salutem, 
Tertia dat totum qux possit cingere corpus 
Loricam multi quam nectunt ordine cycli : 
Hec est, quz innumeras jungit dilectio mentis. 
Quarta dedit stabilem justi vestita decore 
Thoracem, femorique tulit, qui congruat ensem. 
Virgo pudica suo gestans cognata pudori 
Tegmina texta dedit, telum prudentia triplex. 
Sacraque lex pugilem forti preemunit in arcu. 
Unde queat validis hostes penetrare sagittis. 
Cruribus aptatur quam protulit ocrea duplex. 
Virgo humilis, pedibusque dedit calcaria binis. 


ALPHANI SALERNITANI ARCHIEP. 


1248 


A. Cum procul indignas, armatas Marte catervas, 


Stare jubet quondam de cceli culmine jactus, 
Insidiasque parat, fraudes petiere priores. 
[nsultans tenso, sed cavit vulnera telo 

Christifer athleta, nec Martis ferre furorem 
Disject:: r'otuere acies, fugit omnis in umbras, 
Aspectumque pavet pugilis, telumque caterva. 
Inde cruentorum trux illi opponitur agmen 
Carnifüicum, gens hzc sequitur vexilla tyranni. 
His tormentorum varia committitur arte 

In juvenem szvire sacrum, cupit omnibus unus 
Opponi, celerem sellzeque innixus agebat 
Quadrupedem geminis idem calcaribus urgens, 
Immotusque suos ad vulnera concitat hostes. 
Turba ferit pugilem, et feriens magis inde ferimur. 


Hinc amor, inde timor, domitum qui subsit habenis B Plus siquidem validus poterat tolerare malorum, 


Sobrietas sternebat equum. Patientia sellam 

Attulit. Aurato prefulgens tegmine tandem, 

Quod rex contulerat, adversos quzritat hostes, 

Et vincens exit quo vinceret, inde superbe 

Stant acies, stat οἱ ipse micans coelestibus armis. 
Prima aciem juxta movit caro, nulla minatur 
Vulnera, non torvos demonstrat in agmine vultus, 
Lubrica sed placidi speciem mentitur amoris. 
Oscula lethifero dans inviscata veneno, 

Arridensque parat fletum cantansque dolorem. 
Pulchra affert oculis animam predantibus aures, 
Dulcisonis pulsare modis molitur inertem 

Hinc reddens animum, nares demulcet odore 
Multimodo, gestumque trahit varia arte saporum, 
Inque cibis firmenta novat, dans mollia tactum 
Allicit, hinc miseram confundens crimine mentem. 
O te felicem, qux tantos viceris hostes ! 

Hanc ubi persensit juvenis clam sistere bellum, 

Non tulit ingenuos secum miscere lacertos, 
Blanditiasque pugil dedignans sprevit iniquas. 

Sic fugiens vicit, nam sic fugisse decorum est. 
Calcibus urget equum, rigidasque imponit habenas. 
Mundus adest contra, trinumque przordinat agmen. 
Errorum precedit onus, nam dira tyrannis 
Arbitrata Deum, quod fictos fictile sculpsit, 

Spicula falsidico lethalia sparserat ore 

Ictibus opponit clypeum, vicitque superbum. 

Ecce aliud pugili vincendum opponitur agmen 

Vanus amor, quo pulchra domus, quove uxor amatur 


Quo soboles dulcis, quo pulchrum quzritur aurum, D 


Istaque cclesti miles superabat amore. 

Obvius interea robustam impingere mentem, 

Ipse timor secli tentabat, casside fortes, 
Reppulit impulsus, dum nulla infensa malorum 
Vis potuit mentem prosteruere militis almi. 

Ille, inquit, manda, Pater inclyte, verba tycanno 
Opponam. Jubet ille libens, quz verba tyranne 
Infelix, quze verba refers? cur sacra negari 
Nostra jubes? me, me credis pavescere vultum, 
Terroresque putas animum pulsare minaces ? 
Plus te torquebo si torqueas, ipsaque poenas 
Ultrix poena dabit, feriereque, quam trahit arcu, 
Taliter infestum miles superaverat hostem, 


Quam manus inferret Christi succensus amore, 
Quemve putant vinci, sublatus ad :ethera vincit, 
Obviat articulis circumdatus undique turmis 
Princeps, qui pugilem quondam fulciverat armis, 
Qui bello fulgere dedit, manibusque juvamen 
Attulit, eterno concludens munere palmam. 
Nos trahat hoc speculum, nos instruat ista virilis 
Nobilitas animi. Visus sufferre laborem est. 
Ingentem, succedit ei praestantior illa 

Longa quies, vitam dum perdere creditur illi, 
Vita manet nullus quam possit claudere finis. 
Parva pugil dum tecta abicit, datur alta superne 
Aula domus, fragili quia sustulit in vite plagas, 
Pectinibus, flagrisque rogi, seu carceris antro, 


C Insuperis recipit superantia munera victor. 


Transiit opprobrium, transacta est pena, laborque, 
Sed non casura modo gaudet in there palma. 
Hujus chara phalanx, validis si innitimur armis, 
Sectari si gesta juvat, si compare gressu 
Hostiles in Marte manus superare placetque, 
Qui pugili, et palmam dedit ille, et nostra juvabit 
Pectora, prostrato donans ex hoste decorem. 
Impetret hoc fusa nobis prece victor ab alto. 
XXXII. 
Incipit oda excitativa militibus Christi. 
Quid stas? otio quid pugil hzeres? 
Belli moveat fervidus horror. 
Quod si retrahat frivola virtus, 
En auxilium dextera Christi 
Prestat fragiles portans humeros. 
Intende ducis quam cape formam. 
Exemplar erit vita proborum. 
Dabitur forti fulva corona. 
Prudentia te protegat ante, 
Et justitia postera purges 
Ac ne tumeas, temne secunda. 
Lavam retine robore fortis. 
Summi capias jussa magistri. 
Servant fragilem, si bene servas. 
Sermone sacro sternitur hostis. 
Ensem capías hunc tibi tutum, 
Nec te subigi crux sinet hosti. 
Hac qui steterit, non timet illum. 


1249 CARMINA. 1250 


Tegitur miles, votaque fundens 
Moyses populum protegit orans. 
Scutum fidei suscipe fervens, 
Ictus poteris tollere victor, 
Spes det galeam, qua caput obdit. 
Cape loricam membra tegentem, 
Quam justiti:e dextra propinet. 
Juvat et multum cingere lumbos. 
Caligis pacis subdere talos. 
Hostis latitans his cadet armis. 
XXXIII. 
Item oratio, seu confessio metrica. 
Prisca lavans proprio mundi delicta cruore, 
Christe, tibi dignas fac mea verba preces. 
Id quibus obtineam solus potis ipse docere : 
Nam nego, quz bona sunt te nisi dante dari. 
Principio non ulla malo possunt bona gigni, 
Sunt quia principio te generata bono. 
Ergo boni quidquid mea lingua referre valebit 
Pro certo credam te tribuisse mihi. 
Os ego Davidico patulum sermone tenebo, 
lllud tu repleas polliciti memorans. 
Tu fons est vivus, tu fons plus sole serenus, 
Quem quicunque bibit non aliunde sitit, 
Mane tuum tenebris nox non interpolat ullis. 
Quisquis in hoc ierit non ruiturus erit, 
Hunc mihi da fontem, da lumen, et hoc mihi post hzc 
Quod peto quin habeam non dubitare licet. 
Cur ego me miserum tantum confidere de te 
Debeo, qui tantis criminibus teneor. 
Debeo, Rex pie; debeo, tu caro, victima, census, 
Factus es, exitio liber ut esset homo. 
Mors tua vita fuit cunctorum, vitaque vita, 
Quam diversz res esse probant idem. 
Hoc hominis meritum, non, sed tua gratia fecit, 
Que confidendi jus mihi semper erit. 
De te dum fuero confidere non dubitabo, 
Quod quicunque tuo servet amore facit 
Arsit piscator hoc, et publicanus amore, 
Cum subito merces sprevit hic, ille ratem, 
Hinc est pro minimis redemptio maxima dono, 
Claviger hic coli, legifer ille Dei. 
Arsit amore tuo, qui te suscepit ovanter. 
Hospitio princeps, arsit amore tuo. 
Arsit amore tuo cujus nec in Israel esse 
κυ fides potuit, arsit amore tuo. 
Arsit amore tuo, qua sepe repulsa salutem 
Obtinuit prolis, arsit amore tuo. 
Arsit amore tuo, cujus tua fimbria fluxum 
Sanguineum statuit, arsit amore tuo. 
Arsit amore tuo, tua quz vestigia tersit 
Crine, lavans lacrymis, arsit amore tuo. 
Nemo sed ex illis arsit, nisi cum voluisti. 
Si vis hoc et ego munere dignus ero, 
Sive fides fuerit, sive spes, aut amor idem, 
Quidquid eos juvit, gratia dico fuit. 
Gratia dico dedit bona si mortalibus dwgris, 
Vera quidem data sunt, gratia dico dedit. 
Non fuit :&ger homo postquam male credula pomo 


A  Fregerat Eva virum quam superarat hydrus. 
Vixit homo misere postquam se limine vitz 
Mortis in hoc miserum se tulit hospitium. 
Id sine labe fuit, sed tabes sordida rupit. 
Mundus ab opposito nomen habere putem. 
Mundus erat mundus, mundus cum munda creares ; 
Immundus copit sordibus esse hominis. 
Ille vir, ille nocens qui sacra cupidine ductus 
Jura novo primus fregit in orbe fuit. 
Principium litis fuit, exemplumque furoris, 
Qui prius humano sanguine sparsit humum. 
Sed licet híc sanguis poenas indixerit orbi 
Grande sacramenti pratitulavit opus. 
Scilicet et lateris stillavit vulnere sanguis, 
Qui pepulit pcenas, lavit et omne nefas. 
ΒΟ pia latronis vox hujus digna cruoris, 
Cui dedit ad vitam sanguinis unda viam ! . 
Hoc etenim valido conspersus membra liquore 
JEKthereo posuit primus in axe pedem. 
Principibus vestras hic dixit : Tollite portas 
Et pateant Domino cclica regna suo. 
Unde novum genus hoc, et gloria tanta triumphi, 
Uti pro pena proque salute cruce. 
Cur inopinus amor duci pro crimine justi 
Audet in ore Dei tale : Memento mei. 
Nonne tus, Deus, est hec immutatio dextre. 
Fit tuus hoc verbo signifer, ante latro. 
Sic quoque vermiculo delicta simillima rubro 
Alba velut nivei lana coloris erunt. 
Hac enim bibulis si connumerentur arenis. 
C  Deleri subito te miserante puto. 
Credere sic docuit, cujus centesima pronis 
Ad reliquas humeris perdita fertur ovis. 
Credere sic docuit meretrix, quo munda recessit 
Omnibus hzc vitiis plena Maria fuit. 
Credere sic docuit qui flentes crimina lavit 
Precipue Petrum quando negavit eum. 
Esse tibi tanti pietas me summa rogarem, 
Sed maris admissis cedit arena meis. 
Attamen hoc pacto, quo se David, ipse rogabo, 
Judex par paribus jus scio juste dabis. 
O bone mi Jesu, dementia quanta videtur 
Hoc dare me cuiquam ne David esse parem. 
Sed quid agam toto cum nil sit prorsus in orbe, 
Cui possit sceleris per mundus esse mel. 
D Quotidie pecco, momentis omnibus erro, 
Utque canis vomitum szpe relambo meum. 
Pratereo vitiis lethalibus omne creatum 
Cousiliis spes est, qui mihi prestet abest, 
Quid faciam, quid agam, quo me, Pater optime, 
|vertam. 
Ultimus ecce dies ille tremendus adest. 
Quid faciam, quid agam, cum non qui liberet adsit, 
Dum sua facta nocens nemo negare potest ! 
Quid faciam, quid agam, cum tanti judicis ira, 
Omnes perpetuo damnet in igne reos. 
Tu mihi quid faciam, tu consule consiliator 
Unice, qui venie totus haberis iter. 
Tu mihi quid faciam, tu dic, qui condita quique 





1251 


Α te sunt, facere nulla fuisse potes. 
Tu mihi quid faciam tu dic, qui fluminis undam 
Astra, solum, pelagus, unde laventur habes. 
Desidiose puer, quantum tibi prava voluptas, 
Temporis eripuit, cum-primo semper ab vo, 
Usque senectutem, tantis impune vacares 
Deliciis, quando tenuis propriusque salutem 
Languor erdt, sola ruinis medicina paratis 
Absque labore uti poterat, nunc viribus ipsis 
Est opus. Ista quidem jam non sunt ulcera solum 
Mollibus unguentis credenda, nec apta tumori. 
Auxilium valido prwstabit spongia morbo. 
Expedit indulgere tibi tam rebus acerbis, 
Et frenare voluptatem. Ltissima traxit 
Hactenus ad culpam caro, nec te afflicta reducat 
Ad veniam constanter age, pro viribus ista 
Assidue vigila, noctesque, diesque labora 
Omne scelus populare manu. Sitientibus haustum, 
Tegmina da nudis, sed et esurientibus escam. 
Ablue te lacrymis, emunda fletibus, omni 
Evacua mentem vitio, virtutibus imple. 
Sint moderata tibi jejunia, lectio jugis, 
Psalmodia frequens, oratio sedula, nullum 
Te moveat, vel solvat onus, metire laborem 
Pollicitis, operam mercede, brevemque triumphis 
Pugnam perpetuis. Minus est quodcunque laboras 
Premia si spectes, non ut nitentis ad alta 
Ascensus facilis, sudorem denique quantum 
Perpetitur qui conatur juga summa subire. 
Tu quid ut in coelum vadas? te maxima merces 
Vita beata manet, tantum fac jura sequaris 
Presignata tibi, semper reminiscere, nullum 
Te moveat, vel solvat onus : non miles habetur 
Dura reformidans, marcet cum deside virtus 
O bone mi Domine, spes mea, lux mea, Christe, 
Qui vigor est verbis, qui medicina tuis. 
Hactenus in penas me lapsum culpa petebat, 
Nunc est cum penis culpa remissa meis. 
Languor heri valido fregit mea membra dolore, 
Sana sed hzc hodie sunt pietatis ope. 
Sero fui scopulis collisus, et omnibus undis, 
Mane mihi potior littore portus adest. 
Omnibus affirmo falli veraciter illos, 
Qui veniam lapsis sepius esse negant. 
Qui dare te veniam lapsis post mille negarit 
Non possit veniam lapsus habere semel. 
Qui dare te veniam scelerum post millia credit 
Millia post scelerum nulla negetur ei. 
Et totus pietas, es et indulgentia totus, 
Totus pax, totus gratia, totus amor. 
Tam leve quis dat onus, mandatum mite, fidele 
Consilium, munus fertile, suave jugum. 
Mitibus ísta quidem sunt levia, dura superbis 
Semper, et ignaris est labor iste gravis. 
Quam super imponis sit sarcina magna laboris, 
Me modo delicti sarcina nulla gravet. 
Me jussis expono tuis, maris alta secabo, 
Tu ne retrorsum dent mea vela, fave. 
Ut nihil impediat me prorsus ab orbe tuere, 


ALPHANI SALERNITANI ARCHIEP. 
À Quo ruit ille tuis factus homo manibus. 


Transactis enim plusquam sex millibus annis 
Pugnat iuhumanum hic sine flne genus. 
Insidias doctus, fraudes, artesque nocendi, 
Estque magisterium nosse nocere suum. 
Π|6 vetustatis didicit quzecumque per usum, 
Fert et ubi virtus non ruitura manet. 
Nonne Job impetiit maledictis, czede, ruinis, 
Vulneribus flueret totus ut in saniem ? 
Et nisi tunc animas tantum servare juberes 
Perderet hunc intus ut sua quzque foris. 
Unde tibi genus est natalis, et unde secundus 
Magnum constat ei succubuisse David. 
Sed tamen, ut flevit, fletu scelus omne peremit, 
Unde ruit victus, victor eo rediit. 
BIlle Salomonem sua nec sapientia juvit, 
Nec summis opibus regius auctus honor, 
Quem penitus stravit consuetis fraudibus hostis ; 
Causa quod iste ruit improba flamma fuit. 
O quoties studiis a te pastore malignis 
Perderet ut captas sollicitavit oves. 
O quoties animas, quas curía celsa manebat, 
Tartareas usque praecipitavit aquas. 
O si nunc tellós, aer, mare, tunc quod olympus 
Posset ut infernus solus haberet eum. 
Sulphureos lapides in quam jaculeris, et ignes 
Impia Leviathan mittere tela veta. 
Hujus et infestant capitis nequissima membra, 
Sed confringe caput, membra repente cadunt. 
Jam dedice puer puerilia verba, tuisque 
C Pone modum nugis ; tua vota silentia longa 
Poscunt : fac silens : nullum dabit emolumentum 
Copia dicendi rerum jactura tuarum. 
Regis habes animum, nec ab hostibus ut violeris. 
Momento pateris, tibi jus, quodcunque licere, 
In te nobis, hoc amor efficit, hoc optatur, 
Ille tui nimius. Quid enim mirabile ducis 
Edere prava malos; inferre maligna malignos ? 
Estne navi quidquam, si callidus insidiatur, 
Hostis prosequitur, nocet adversarius ? an non 
Filius offendit, servus delinquit, amicus 
Labitur ? humana pravos, et perfidiosos 
Fert natura : licet metuas, patiaris oportet, 
Quod metuis pugnare, tibi pugnare necesse est. 
Felices hec pugna citat, miserosque perurget. 
D Aggreditur reges, et vulgus inane lacessit. 
Exceptum nullum patitur, victoria litem 
Hanc dirimet, sedabit et hunc suprema furorem. 
Ne timeas, ne formides, ne forte, quod absit ! 
Desperes, poteris, poteris reparare salutem 
Sepe resistendo. Quo missile quodque repellas, 
Robur habes fidei : tenebrarum damna pavescit 
Lucis filius, aut nocturna pericula, cujus 
Est pater ipse dies, an signa minantia, cujus 
Est dux invictus. Confide, juvabo, nec esse 
Plasma meum dubites, manuum factura mearum, 
Quem tanto pretio, quem tanta merce redemi. 


Num patiar perimi? quid enim descensus, et ortus, 


Esuriesque, sitis, lacessere, flere, pavere, 


1252 


1253 


Quid colaphi, sputa, spinz, quid arundo, flagella, 

Quid crux, quid clavi, quid acetum, fongia, et fel, 

Lancea, mors, tumulus, descensus ad ima, vel ipsum 

Profuerat redimi ? dum spectas ista, timere noli : 

Tanta tibi longe providimus arma... ... 

Hzc ubi confidas, hxc hostis signa veretur, 

Hzc timet, haec refugit, vires his denique sensit 

Fractas esse suas, enervis hic, invalidusque 

Est, sed ob innumeros nervoso poplite casus 

Disca frequens ejus callum durabile duxit. 

Cunque cadens alitur, nequit, et de cruore laborat, 

Deque genu pugnat, nullum quod debilitatus 

Exerat est robur. Levis hxc, sed sedula lis est, 

At lis membrorum licet hac de lite sit orta, 

Et licet ad finem lis utraque tendat iniquum ; 

Scilicet ut mentes humanas dissipet, instat. 

Divine mentis ratio tamen una duabus 

Vincendis non est, aliam patientia frangit, 

Vis aliam, dignam illa dabit post prelia palmam ; 

Hec coli regnum. Gaudent ha bella superne 

Virtutes, gaudent vates, gaudent patriarchz, 

Ista senatus apostolicus lztatur, et heec sunt 

Dulcis martyribus, tales et lzeta triumphos 

Spectat virginitas, exsultant rebus in istis 

Felices anim:, mihi sunt hzc grata corona, 

Quas ego prz meritis victoribus ipsi rependo, 

Confirment animum constanter ad omne ferendum. 

Me genus humanum patrium cognoscat habere, 

Atque severum animum, cui complacet ire fre- 
[quenter 

Ad studia prolem, feriatis nulla diebus 

Otia concedi, sudorem saepius illis 

Excuti, et interdum lacrymas, nec servat in um- 

[bra, 

Nec fovet in gremio, tristari, flerique, patique. 

Grandia perpetitur, per tzedia pinguia languent. 

Quolibet ha:c motu fuerint agitata laboris 

Deflciunt onere proprio, nullum feret ictum 

Prosperitas illasa. Quis et non otía poenam 

Strenuus ezstimat ? ingentes industrius omnis 

Res gerit, ut faciles nisi cum majore recusat 

Vel pace componi ; nam vincere digna paratum 

Vinci nec laus est, nec gloria. Fortis ab illo 

Cum quo luctatur securus poscit in ipsum 

Viribus eniti totis, at ἰδ feriri, 

Czdi, vexari, patitur, nisi par reperitur. 

Pluribus objicitur, tum quid patientia possit, 

Polleat et quantum, clarescit. Sic faciendum 

Esse bonis perpende viris. An forte vereris, 

Quos tibi conspicuos dat imago sola bonorum, 

Quorum sunt animi veluti per somnia longa, 

Vanaque delusi, quos ebore mundus et auro 

Compsit et argento. Tu pro felicibus illos 

Aspicis, at si qua lateant speculabere, non qua 

Occurrunt, miseros, feedos, turpesque videbis 

More sue fabric: cultos exstrinsecus. Ista 

Prosperitas stabilis non est, sed vitrea, crusta, 

Et tenuis. Dum stare licet, propriumque videri 

Ad votum, rutilant, cum quod disturbet et illos 


CARMINA. 


1954 


Α Detegat, occurrit, mox apparent alieno 


Quas fuerint sordes tunc sub splendore latentes. 
Do bona certa bonis, quo plus versaveris illa. 
Undique, et in species meliora forinsecus illi 
Non falgent, introrsus enim bona semper eorum 
Sunt obversa, bonis non prosperitatis egere, 
Prosperitas est nil modo deridere potentes, 
Atque probare potes miseros, quorum gravis ira 
Pusillis animo terrores insidiosis 

Intentat studiis lethalis tela pharetrz, 
Nequitiz;que manus, necis arcus, impietatis 
Arma, mali facies sunt materie cruciatus. 
Quos ladit odisse juvat, faciuntque nocentes 
Quos nocuere timent et se quibus esse timori 
Summa putent, hi felices quoties jacuere 


B nllorum ante pedes, quos fastu sepe superbo 


A pedibus pepulere suis, quoties et in istos 

Felices aliis quibus invidere parata 

Poena redundavit, quoties qui sepe negavit, 

Ipse petit veniam. Felix est jure putandus 

Invidiosus quem torquet felicior ; esto. 

Sint felices ; dic ubi sunt quos noveris arta 

Sede triumphantes populis dare jura subactis ? 

Olla fuere vitri, confracta est, grando liquata est, 

Fluminez bulle ruptz sunt, umbra recessit, 

Fumus praeteriit, nubes disparuit. Hzec sunt, 

Quas metuis, hzc sunv ; non vis pugnare, recede. 

At regione times aliena vivere pauper : 

Et quis tam pauper vivit, quam nascitur? His te 

Eripe deliciis, te rebus, et eripe mundi, 

Quz quanto fugies tanto mihi propter adhzres. 

Christe Deus, vitz» vera fabricator et almz ; 
Chríste Deus, pulchri conditor atque boni ; 

Christe Deus, per quem quod non est redit ad esse 
Atque quod est factum creditur ex nihilo. 

Christe, malum qui non ullum facis, et facis esse, 
Pessima ne flant, et bona perveniant. 

Christe malum nihilum, qui confugientibus ad te, 
Qui vere bonus es ex ratione probas. 

Christe Deus, per quem sunt et cum parte sinistra 
Omnia perfecta, condit pulchra bona. 

Christe Deus, quem quisquis amare potest, amat, 

[iliud 

Sive sit ignoras, sive sciens quod amat. 

Christe pater clemens, cui verum non nísi mundos 
Noscere perfectum, et reperire placet. 

Christe, sator veri, per quem sunt omnia vera, 
Et per quem sapiunt omnia quz sapiunt. 

Christe, pater clemens, perfectaque summaque vita. 
Quo vivit summo vivere quidquid habet, 

Christe Deus, cujus totius machina mundi 
Est regnum, qui non sensus obire potest, 

Christe Deus, cujus de regno venit in ista 
Lex enim regnat, justitieque vigor. 

Christe, pater clemens, a quo divertere labi est, 
In quem converti surgere. Predico te, 

Christe, Deus clemens, a quo discedere mors est, 
Et in quem regredi vita, manere salus. 

Christe Deus, nisi deceptus, quod nemo relinquit, 


1256 


Quem nisi premonitus querere nemo valet. 
Christe, pater clemens, quem non nisi purificatus, 
Non nisi mundatus invenit, invoco te. 
Christe, per clemens, ad quem contendere, amare, 
Et quem conspicere, est illud habere quod est. 
Christe, fides cui nos vera excitat, erigit et spes, 
Jungit amor, per quem vincimus omne malum. 
Christe, pater clemens, qui nos miserando reducis 
Ad te, qui vera janua, vita, via es. 
Christe Deus, proprio qui nos dignaris honore, 
Quique coheredes nos facis esse tuos ; 
Pax mea, laus mea, spes mea, res mea lux mea, 
[Christe, 
Glorifico, veneror te, benedico, colo. 
Te solum lztor, te solum gaudeo, solum 
Amplector, cupio, diligo, quaro, sequor. 
Omnia si flerent rutilantia sidera lingua, 
Hoc et arena maris, semen et soli. 
Hoc enim συ pluviales, littoris unda, 
Cunctaque qui nullus dinumerat numerus, 
Non tibi pro meritis laudes persolvere possent, 
Immeritum tanti quod tibi, Christe, facis. 
Verba mihi pietas pietatis plena dedisti ; 
Ad te, qua veniam, sunt ea verba, via. 
Dum te non potero, potero tua verba videre, 
Verba Dei Verbum visa videre dabunt. 
Verba novo tua sunt mellis condita sapore, 
Quem semel imbuerint, nil nisi dulce sapit. 
Sermo novo tuus est perfusus aromate vitz, 
Vita cadaveribus cujus odore redit. 
Hunc sine te nullus potuit sentire saporem 
Usus, et hoc sine te nullus odore fuit. 
Tu novus es cordis, quem fundis, in ora liquorem, 
Tuque quod in mentes fundis, aroma novum, 
In me, quod fuerat, sapor hic exclusit amarum, 
Et quod fetebat, hic procul egit odor. 
Ergo tua vitiis longe virtute repulsis, 
Ne repetant, templo tu, Deus, hoc reside. 
Tu, Deus, hoc reside, defende forinsecus, intus 
Custodi, domus hzc ut tibi tota vacet. 
Dum moror in terris, habilem me fac tibi regni 
Post habitatorem, participemque tui. 
Et quoniam prius es, quoniam pietatis amore 
Protegis humanum compatiendo genus, 
Archiapostolici, qui culmine fulget honoris 
Protege Gregorium, scis quod amare Petrum. 
Septimus in numero vigilantum munera septem 
Possideat semper flaminis illa tui. 
. Cum populo reges in pace faveto fideles, 
Possit, ut Ecclesi: tuta manere quies. 
Deprecor Agnetis reginz fac memoreris, 
Quas regum Regi, seque, suumque dedit. 
Te desiderii memoro, Pater optime patris, 
Tu desideriis semper adesto suis. 
Lumina luminibus totum quibus aspicis orbem 
Cerne suo studio quanta Casinus habet. 
Cerne domicilium Benedicti, contulit omne 
Hoc decus ad laudem nominis ipse tui. 
Cerne domicilium, quod te custode regatur ; 


ALPHANI SALERNITANI ARCHIEP. 


1256 


À Agmina jus sanctum cerne professa tuum. 


Hxc benedic, illoque sacro perfunde liquore, 
Quem Patris, atque tuus Spiritus almus habet, 

Cerne sacerdotes, levitas cerne, ministros 
Ecclesiz reliquos, vulgus et omne suum. 

Omnes conveniunt, et noctibus, atque diebus 
Horis, momentis te sine fine canunt. 

Christus pro manibus, Christus pro lumine, Christus. 
Pro labiis, Christus pro lare cordis habent. 

Redde vicem vicibus, meritum meritisque repende. 
Mutua majoris sunt tibi danda modo. 

Quos dilecta tuis manibus plantata decores 
Vinea producit, tu lege, Christe, botros. 

Non sit amara, nocens non extera vitis in illa, 
Ut rapiat fructus hinc aliena manus. 


B Hanc Pater, hanc Dominus jugis custodia servet, 


Sint et ei sepes spes, amor, atque fides. 
Atque cum cherubim munimina sunt paradisi, 
Undique rhomphea flammea vallet ea. 
XXXIV. 
Ad Gisulfum principem Salernitanun. 
Urbana potius nobilitate 
Pro certo nihil est sola, quod actus 
Munitos probat, et cuncta refellit. 
Qu: prodit levitas, maxime princeps. 
Quidquid nempe probi possidet orbis, 
Hoc totum probitas fecerat Urbis, 
Quam servare domi, militizeque 
Decrevit stabili jure senatus. 
Tu virtute animi corporis, et vi 
Augustos sequeris, nulla Catonis 
Te vincit gravitas, solus haberis 
Ex mundi dominis rite superstes. 
Quis jam frondifera tempora lauro 
Miles te religat dignius usquam. 
Si Carthaginis hic victor adesset 
Consul sponte tibi cederet ipse. 
Tarpeiz solit: cernere rupes 
Victrices aquilas, protinus omni 
Pulsa moestitia, Caesaris acta 
Gaudent przside te posse novari. 
Gallos namque duces colla ligatos 
Antiquo gravibus more catenis, 
Nec vidisse juvat, ni videant nunc 
Hos a te reprimi Marte recenti. 
Paulos, et Fabios, Corneliosque, 
Gracchos, Fabricios, Roma Lucullos, 
Te viso memorat, hisque decenti, 
Quem virtute parem monstrat, et armis. 
Hec mucrone tuo frangere Pyrrhi 
Jam festinat opes, Annibalisque 
Fortunas veteres, atque furores, 
Ut stringat solitis legibus orbem. 
XXXV. 
Ad Guidonem fratrem principis Salernitani. 
Cognita causa mei, fortissime Guido, vigoris, 
Sume licet modicum carminis hujus opus 
Non fero divitias, amor est, cui nullus habendi 
Des nisi quz larga munera digna manu. 





1257 


Fama tuos perhibet constanter ubique triumphos, 
Quos mea non patitur dissimulare lyra. 

Qui genus a regum contraxit stirpe, probaris 
Guaimarii magni filius esse ducis. 

Hujus in imperio 485 nunc est parca, Salernus 
Precipua Latii ditior urbe fuit. 

Lucanus, Beneventanus, Calaber, Capuanus, 
Appulus huic bello quisque subactus erat. 

Principium lyris (sic) fuit urbs et regia flnis : 
Non tamen hoc uti sufficiebat ei. 

Extulit hanc Babylon peregrinis rebus, et auro 
Sphara quibus solis 5ccidit ampla locis. 

/Kmula Romane nimium Carthago salutis 
Plurima pro pacis federe doua dedit. 

Theutonici reges donati sepe fuere 
Magniflceque sui ponderibus pretii. 

Tum medicinali tantum florebat in arte, 
Posset ut hic nullus languor habere locum. 

Sed postquam patrie pater et tuus ante suorum 
Ora propinquorum confoditur gladiis, 

Quidquid habere prius fuerat hzc vita decoris, 
Momento periit, fumus et umbra fuit. 

Nam velut una lues pecorum solet omnibus agmen 
Aere corrupto debilitare modis, 

Sic gens Gallorum numerosa clade Salerni, 
Principe defuncto, perculit omne solum. 

Non sine divino nutu fortasse fiebat : 
Viribus ut fleret fortior ipsa tuis. 

Denique bis novies juvenis tua nobilis ctas 
Solis, ut anfractus verterat et reditus, 

Totus in arma ruis, neque te nisi congrua beii;s 
Praemia delectant, militiz:que loci ; 

Impetus, ira, furor, labor, impatientia, virtus, 
Motibus his etiam proxima si qua manent. 
Hasta, micans galea, clypeus, lorica, pharetra, 
Suntque tua, sonipes, arcus, et ensis, opes. 
Quis modo Phillyrides velut ante docetur Achilli 

Instrumenta tibi luxurie tribuit ? 
Vir citharam tantus forti pulsabat inanem, 
Quam sensurus erat Hector et ipse manu. 
Non adeo potuit tantum diversa voluntas 
À semel incepta te prohibere via. 
Publica continuo quam jura labore tueri 
Vivere non prestat, vel ratione frui. 
Hoc animo sedet ; interdumque, sit utile quamvis, 
Privatis studium non adhibere placet. 
Omnibus armorum quaesitis rebus ad usum, 
Hostilem versus signa moves aciem. 
Sunt in Lucana portus regione Velini, 
Qua Britianorum vallis amena jacet ; 
Hanc, quoniam longe fuerat, ditissima rerum, 
Subdiderat penitus gens inimica sibi. 
Hic tua precipue patuit quod dextera posset ; 
Hostibus hec duris magna ruina fuit ; 
Quorum turba tuo numerosior agmine multo, 
Et tibi noa miles strenuus omnis erat. 
Parva manet socios laus in certamine tanto ; 
Est diuturna nimis gloria cuncta tibi. 
Irruis inter tot, sicut leo, millia solus, 


PaTROL, CXLVII. 


CARMINA. 


1258 


A Et perdis sontes cede repente viros. 


Occidit hic jaculo, flatus huic cuspis ademit, 
Obrutus et telis pluribus ille perit. 

Non clipei, non lorice munimina corpus 
Custodire valent quod semel ense feris. 

Quaelibet insidiis non est tibi cura gerendis ; 
Omnia vis audet, fraus tibi nulla placet. 

Vi pereunt plures, fugit et post turba superstes, 
Et data victori sunt bona cuncta tibi. 

Quid meruit laudis, cui tantus cesserat hostis 
Hactenus invictus, qui modo victus adest ? 

Majus onus cepta fuit et presumptio pugna, 
Sed vitium virtus, palma repellit onus. 

Nunc residens alta pale (sic) castri victor in aula 
Tadia jam patriz unde fugentur habes. 


B Spem modo fecisti quod possint cztera vinci, 


Et subdi quod non credo fuisse suum. 
Sicilie tellus Arabum miratur acervum, 
Quos tuus ipse dedit ensis, et hasta neci. 
Gentibus et validis timor, et nova causa timoris, 
Ut fucrat Macedo maximus ille puer. 
Fac igitur vincas quodcunque repugnat, et instat 
Civibus, et per; mas quaque nociva putas. 
Laus et honos equitum, Guido, te nobilis usus 
Armorum faciet Casaris esse parem. 
Jam prius augusto dederat tua curia nomen ; 
Nos quoque debemus hoc tibi nomen, eques. 
Quam cuperem posses (poteris puto) Casar, ut orbem 
Constantinopolis subdere regna tibi. 
Tempora Czsarium quantum tua posceret aurum 
C Sceptra manus, humeros purpura, gemma pedes. 
Tu satis a Parthis auferres concitus armis. 
Pignora Gri:corum quanta pudoris habent. 
Quos neque pestiferze servarent tela pharetr: 
Nec punctus rapidi grandia cursus equi. 
Jamque vale, sed ab his rebus desistere noli. 
Evigilent studium Grzca trophea tuum. 


XXXVI. 
Ad Gos[rit episcopum Aversanum. 


Gosfrit pontiticum lztiti: penus, 
Perlongus valeas usque tibi mala 
Possint nulla nocere. 
Nunquam livor edax, ira, superbia, 
Feedavere tuum pectus amoribus 
Et virtute repletum. 
Nulli namque magis quam tibi charitas 
Se prodit, meritis cujus ab impetu 
Es liber vitiorum. 
Nemo te cupidum dixit episcopum, 
Nec dicet penitus: « Przasul avarus es, » 
Dum sit vita superstes. 
Sic vite placidus moribus undique 
Suspicis, veluti quum rutilum ligat 
Aurum Sardina gemma. 
Resplendes pario marmore purius, 
Effulges roseo sole micantius. 
Quam sis cerne decorus. 
Extra sic renitens pulchrior intus es : 


40 


1259 ALPHANI SALERNITANI ARCHIEP. 1260 


Sed neutra specie cuilibet imparem 
Te vel dicere fas est. 

Tu lux Ecclesie, cui modo presides, 

Tu cleri decus et praesidium, tuae 
Plebis spesque vigorque. 

Aversum studiis, philosophos tuis 

[n tantum reliquos vincis, ut optimis 
Dispar non sis Athenis. 

In quo condita sunt organa, te duce, 

Quz plus Threiciis sistere mobiles 
Possunt vocibus amnes. 

Grates, Parthenope, dirige Gallia, 

Ejus muneribus ἴα quod obtines 
Tantum taleque lumen. 

Celestis patria Paulus ceconomus 

Tum salvet precibus, gloria prasulum, 
Et conservet in zevum. 

XXXVII. 
Ad Altonem episcopum Teatinum. 
Multa promittis, tibi qua nocere 
Rite debebunt ; neque te solutus 
Proteget risus, nec honor juvabit 
Prasulis, Atto. 

Sacra mendacem canonum statuta 

Presulem damnant, vetat atque vulgus 

Legis in contractibus approbando 
Dicere quidquam. 

De tuo lectas grege sponte vaccas 

Sex mihi, mirabile forte munus 

Tunc inauditum quod erat, Casino 
Teste, dedisti. 

Namque sex harum velut intimatas 

Prima cum Nino Babylonis altos 

Condidit muros, cataclysmus illa 
Sensit in arca. 

Omnium linguis, avium secunda, 

Te loqui plane docuit, beatus 

Si tuis scires mundo sic Latina 
Reddere verba. 

Artium septem studiis et omni 

Pene doctrina fuerat perita ; 

Teque Timeum socio Platonis 
Tertia scripsit. 

Quarta qua felix recrearis aurum 

Semper a cauda tibi sufflat aptam, 

Nec, suis coelum nisi te levarit 
Cornibus, ibis. 

Semivestitum genuit cuculla 

Quinta causarum comitem tuarum 

Pontium, cum quo sine fine mendax 
Totus haberis. 

Febribus te sexta tuetur atris. 

Floribus lztis speciebus ; herbis 

His tuo flt stomacho salubris 
Potio truci. 

Si potes, noli mihi, presul Atto, 

Ultro mentiri ; cole sic, amicum 

Ut decet fidum ; tibi mox nec ulla 
Causa nocebit. 


À. 


XXXVII. 
Ad Trensmandum- puerum. scholasticum. 


Tremsmundum metrica laude sorores 
Dignum dulce melos fingere docta, 
Ut vos voce quidem vultis acuta, 

Vel Phoebi cithara dicite dulci. 

Hic Aristotelis philosophi 
Versutas hereses, atque Platonis 
Fastus eloquii, mense per annum 
Uno pene studens arte refutat, 

Qua non Attica dat vincere norma, 
Sed Zetina palus, noxía semper 
Crudis cardiacis, utericisque, 

Et splenis vitio vindice passis. 

Deridet studium sepe decenne, 

At quando libet, hoc monte relicto, 
L:tus tendit eo tempore veris 
Causa tam citius multa sciendi. 

Fertur corde tenus sic homilias 
Quadraginta legens scire, sed illic 
Nam post tot reditus, muneris hujus 
Expers prorsus adest, utpote pridem. 

Versus tam bene scit Virgilianos 
Discens a puero, quam bene novit 
Quos irata libros igne Sibylla 
Combussit, quod eos renuit emptor. 

Tales grammaticos mittit Aternus. 
Hic oblivio sic juxta perosi 
Amoris, philosophos praebet inertes. 
Felices quibus hzc cognita non est. 

Si, Transmunde, mihi credis, amice, 
His uti studiis desine tandem ; 

Fac cures monachi scire professum, 
Ut vere sapiens esse puteris. 


XXXIX. 
Ad Guillelmum monachum, grammaticum. 


Sepe te risu puer affluenti 

Nocte post cenam memini, Guillelme, 

Quam modo laudas nimis imprebare 
Rem monachorum. 

Non sit effectus quod in his voluntas 

Ullius, saltem neque pro tuenda 

Lege naturg sine instituta 
Voce prioris. 

Veste quod pulla refersat volucrem, 

Cui frui lympbis toties negatur 

In sua lactens quoties manebit 
Arbore ficus. 

Divites tantum merito beatos 

Esse narrabas, quibus bic ad usum 

Factus humanum sine mole preestat 
Omnia mundus. 

Ipse de quorum &umero fuisti, 

Cui tot Averss studiis acutum 


Oppidum census dedit atque dulcis 


Culmen honoris. 
Per tui summum capitis vigorem, 
Perque tantorum comitum cohortem, 





1961 


΄ CARMINA. 


Dic quid ob cause profitens subsisti Α 
Quod reprobaras. 
Nec satis pensi nec honoris ulla - 
Dignitas tandem miseris catervis 
Liberasset me, nisi tutus isto 
Jure fuissem. 
Mundus hic vincit laqueis amicos, 
Cum quibus voto meliore lusit, 
Atque momento spoliat sub uno 
Rebus opimis. 
Hoc in antiquis puto lectitari 
Fabulis, quod si patienter audis, 
Congrua certe ratione factum 
Ipse probabis. 
Plus lupis szvis vitiosa vulpes 
Belluis ut rex etiam marinis B 
Nave per pontum fleret leoni 
Consulit ire. 
Inde beluarum vagá multitudo, 
Pro suo quzque officio, carinam, 
Omne naucleri subitura jussum 
Et ducis implet. 
Flante vento, per pelagus levatis 
Navis it velis, sed ut est in altum 
Ducta, mox frendens nimis esurire 
Bestia copit. 
Ursus immane cadit ante, posthunc 
Caeteros mactat, velut exigebat 
In dies ventris jugis appetitus 
Ingluviesque. 
Sola jam vulpes sibi cum leone C 
Despicit pugnam fore, seque multum 
Arguit tarde placiti laboris 
Consiliique. 
Tum secus littus prope funerata 
Mille cervorum quibus in regenda 
Puppe sors esset, titubante jurat 
Fraude videre. 
At leo descendere saevus illam 
Imperat ; hos ducere fortiori 
Quo valet cursu ; caritura morte 
Paruit ultro. 
Cumque se rupem supereminentem 
Ferret, ejus non comes, inquit, optem 
Esse naucleri, fera cujus exstant 
Prandia nauta. D 
Sic suos mundus perimit sequaces, 
Cujus omnino metuenda dona. 
Dedicant regis vice purpuratos 
Pauperiei. 
Sponte nunc coram vacuus latrone 
Si volo saltus per inhospitales 
Canto secure, rota me nec hujus 
Atra revolvet. 
Non mihi marsupia plena nummis, 
Non honor desunt epulzque regum, 
Dum ceres detur simul et caleno 
Plena diota. 


1962 


XL. 
Ad Hildebrandum archidiaconum. 

Quanta gloria publicam 
Rem tuentibus indita 
Sepe jam fuerit, tuam 
Hildebrande scientiam 
Hic latere putavimus. 

Et putamus. Idem sacra 
Et Latinum refert via, 
Illud et Capitolii 
Culmen eximium thronus 
Pollens imperii docet. 

Sed quid istius ardui 
Te laboris, et invidze 
Fraudis aut piget, aut pudet ? 
Id bonis etenim viris 
Peste plus subita nocet. 

Virus invidie latens 
Rebus in miseris suam 
Ponit invaletudinem, 
Hisque non aliis necem 
Et pericula confert. 

Sed ut invidearis, et 
Non ut invideas, decet 
Te peritia quam probi 
Et boni facit unice 
Compotem meriti sui. 

Omne judicio tuo 
Jus favet, sine quo mihi 
Nemo propositi mei 
Vel favoris inediam , 
Premiumve potest dare. 

Cordis eximius vigor 
Vite nobilis optimas 
Res secuta probant quidem 
Juris ingenium, modo 
Cujus artibus uteris. 

Ex quibus caput urbium 
Roma justior, et prepe 
Totus orbis, eas timet 
Seva barbaries adhuc 
Clara stemmata regio. 

His et archiapostoli 
Fervido gladio Petri 
Frange robur, et impetus 
Illius vetus ut jugum 
Usque sentiat ultimum. 

Quanta vis anathematis ? 
Quidquid et Marius prius 
Quodque Julius egerant 
Maxima nece militum, 
Voce ut modica facis. 

Roma quid Scipionibus 
Ceterisque Quiritibus 
Debuit mage, quam tibi 
Cujus est studiis sux 
Nacta via potentie ? “ 

Qui probe quoniam satis 
Multa contulerant bona 


ALPHANI SALERNITANI ARCHIEP. 1264 


1263 
Patrie, prohibentur et Α Inter omnes causidicos perennem 
Pace perpetua frui, Gloriam juris tibi, Romoalde, 
Lucis, et regionibus Prestitit usus. 
Te quidem potioribus. . Te tui census ope vel paterni 
Preditum meritis manet Aris insignem, studiisque mores 
Gloriosa perenniter Aureos sudantibus et propinquis 
Vita, civibus ut tuis Protulit orbis ; 
Compareris apostolis. Ulla quem nunquam potuit notare 
XLI. Criminis labes, graviter tenentem 
Ad Stephanum cardinalem epitaphium. Nunc viri prudentis ubique callem, 
Stephane qualis in ede Petri, quantusque sacerdos Nunc sapientis. 


Civium nulli, spatio sub hujus 
Temporis, fortuna serenitate 
Pravalet ridere beatori 
Quam tibi nuper. 
B Quam nimis dives stipis eL domorum, 
Ruris, et quantum probitate clarus, 
Conjuge et natis fueris, Salernus 


Exstiteris, novit Gallia cum Latio, 
Edidit μας, et nutrivit, timuit. Hoc amavit 
Hoc te dilexit, compsit, et auxit idem. 
Judicio canonum noras terrere nocentes, 
Et sine lege reos legibus erigere. 
Nobilitas, gravitas, probitas, et mentis acumen, 
Et virtus animi magna fuere tibi. 


Quinque manere... cum sol deberet : in urna Optima novit. 
Clausus es hac. Requiem det tibi Christus. Amen. Cumque sic felix, ut in orbe sidus, 
XLII. Fulseris, mundum roseo jacentem 
Epitaphium Altonis episcopi Tealini. Flore sprevisti, simul et suarum 
Praesulis Attonis tumulasti membra, Casini Commoda rerum. 
Marsia cui tribuit justa priora tuis. Quod licet visum populis amarum 
Istius unde domo manavit origo parentum, Sit, tamen, me judice comprobante, 
Regibus a Gallis linea ducta docet. Rite fecisti, potiore vita 
Principibus Marsis satus est de stirpe Quiritum ; Perfruiturus. 
Mane cum sedis Thetis honore dedit. Vivitur quod hic libet zstimari 
Iste nam Genitrix operum tibi virgo locavit, Verius mortem, misere dolores 
Monstrat ut Ecclesie jura laborque suz. | Corporis grandes animzque cure 
Unus amicorum qualis cum utiliores . C Nos ubi perdunt. 
Marsia vel Thetis novit habere, fuit. Non ab incopto volo ponitentis 
Ante dies septem quam sol in piscibus esset More vel cordis moveare motu, 
Annos triginta natus et octo fuit. Cui satis constat fore profuturum 
. XLIII. Spernere mundum. 
Leonis Romanorum nobilissimi epitaphium scriptum ab XLV. 


Alphano archiepiscopo Salernitano. 


Hoc jacet in tumulo Leo vir per cuncta fidelis, Epitaphium Joannis Salernitani nobilissimi viri. 


Sedis apostolice tempore quo viguit. Quam fuerit vetiti crimen miserabile ligni, 
Roma natus, opum dives, probus, et satis alto Sat patet ex-solo quod perit omnis homo. 

Sanguine materno nobilitatus erat. Simplicitas puerum, juvenem vis nulla tuetur, 
Prudens et sapiens, et ccelo pene sub omni Nec valet ingenii dogma favere seni. 

Agnitus et celebris semper in Urbe manens. Ilis fuerat functus juvenis, hic forte sepultus 
Virgo ter senis fuerat cum sole diebus, Sed ibi nil valuit, mors fera cum rapuit. 


Quando suum vite finierat spatium. Ὁ δ dolor immensus, quibus est modo nota Salernus 
(Carmina quc sequuntur edidit novissime D. OzawAM in Flent procul exanimem ; flos fuerat patriz. 


opere supra laudato.) Teriia cum terris se lux daret arcitenentis, 
XLIV. Ad patriam pacis crimine liber abit. 
Ad Romualdum causidicum. Omnibus his sanctis animam commendo Joannis 
Dulcis orator, vehemens gravisque, Hunc habeant secum, deprecor, ante Deum. 
XLVI. 


Versus de sancta Sabina martyre. 
Antiphonse et responsa. 
Invitat. &thereo regi populi jubilate redempti ; 
Martyris eximi: subeunt pia festa Sabinz, 
Ad noctem. In labiis diffusa tuis est gratia Christi : 
Propterea benedixit te semper Deus idem. 
a X Sanctificavit eam Dominus, qui condidit illam. 


1265 


a 


Nr. 


Gown own. Dow ΦῸ o4 mo3« o0 2x m 


y 


CARMINA. 1266 


Letiflcat verus quam fluminis impetus ejus. 
Rex elegit te, summi Patris unica proles, 

Ex Jacob specie cujus Deus exstitit hzres. 
Mons Sion exsulta, congaude, filia Juda ; 
Judicio Christi super :ethera martyr abisti. 

In te lzetetur tua plebs, Rex maxime regum, 
Ad te conversis qui pacis munera reddis. 

Porta Sion, dilecta Deo super atria Jacob, 
Voce Creatoris tibi laus confertur amoris. 
Permanet ante Deum confessio martyris ejus, 
Atque decor clarus nulla qui labe notatur. 

Lux hodie justis et rectis corde refulsit, 

In qua pro summis lztare, Sabina, triumphis. 
Vocibus et psalmis sapienter psallite, sancti, 
Quos Dominus vitz comites facit esse Sabina. 
Induerat te Rex cinctus virtute decorem : 
Justitia pennis nos indue, maxima martyr. 
Rite Deo jubilat lz:to jam corde Sabina, 

Ejus in aspectu quz sic intrare meretur. 

Ante Deum vigilat felix de luce Sabina, 

In quo quam nimium mens sancta sitiverat ejus ! 
Quanta tribus pueris ignes tribuere camini, 
Tanta tibi miseri tormenta dedere tyranni. 
Gloria, vita, decus sanctis est omnibus ejus, 
Cum quibus es semper vitam sortita perennem. 
Ecce tuum roseis superaddita lilia sertis 
Exornant illustre caput : timor est tibi nullus. 
Hostili direpta manu, nos cerne precamur 
Semper et a nostris tutos fore fac inimicis. 
Ante Dei (aciem mors est pretiosa Sabina, 
Qua, moriens mundo, vivit super zthera Christo 
Martyris est hodie festum : gaudete, fideles. 
Mente satis stabili tulerat tormenta tyranni, 

Ut patriam vitz posset celestis adire. 

Rebus opima nimis cum mundo cuncta reliquit. 
Latiti: summam per sanguinis excipis undam : 
Martyribus semper fuit hz:ec obnoxia merces. 
Gaudia digna Deo tanto cumulata trophzo. 
Quam pia, quam felix, quam sancta Sabina videris 
Est tibi concessum scelerum dissolvere nexum. 
Omnibus ecce modis te poscimus, annue nobis. 
Pulchra tibi species: ut regis purpura, crines ; 
Lumina prefulgent ut fontis Hesebonis und 
Emicat ex ulnis collum velut invia turris. 
Dulcis amica Dei, luci collata diei, 

Dote pii Regis thalamum conscende quietis. 
Nocte sibi media cum venerit obvia turba, 
Vincla tuis precibus nostri dissolve reatus, 

Ne nos pro culpa perdat lex Judicis ulla. 

Si poteris veniam, poteris bene poscere curam. 
Judicium verum trepidanti corde timemus, 
Quando Deus sontes et justos judicat omnes. 
Nostri fac petimus, memores iu fine dierum. 
Pectoribus nostris spem dona, Conditor orbis, 
Semper et adde fidem meritis precibusque Sabina. 
Adsit amor verus veteri qui lege jubetur. 


Ad vesp. a. Qui splendoribus in sanctorum, Christe refulges 


Sabine precibus, nostri miserere, rogamus. 
Omnia fecisti mandata fidelia Christi ; 


ALPHANI SALERNITANI ARCHIEP. 


1268 


Fac et agone tuo jam nos fore pectore puro. 

a Gloria, divitiee tibi sunt, Sabina, perennes. 

His quoque nobiscum, si qua valet, utere, virtus. 

a Quem pueri laudant humilem te duxit ad astra, 
Nos inopes morum relevet virtute bonarum. 

a . Cum populis gentes Dominum laudate decenter, 
Qua cupitis munus conquirere martyris hujus. 

a . Magnificat Dominum Sabine spiritus almus, 
Gaudet et exsultat, nec eontristabitur ultra. 
Hanc humilem Christus foris ut respexit et intus, 
Auxit et ornavit, cceli super astra locavit. 





SERMO 


ALPHANI 


Super evangelium : Cum transiret Jesus per civitatem suam, vidit hominem sedentem in 
telonio, Mattheum nomine, et ait illi : Sequere me, etc. 


(UcnxLu, Jtalia sacra, tom. X, col. 79.) 





Evangelica lectio que nunc auribus vestris inso- A propinquum conspiciunt publicanum, felici jam au- 


nuit, dilectissimi, velut insignis inter czetera Domi- 
nice eruditionis oracula morentem peccatorum 
conscientiam recreat; tabescentes animos erigit, 
pusillanimitatis et diffidentize frigus excludit, et ad 
concipiendam spem venis dejectum in alta suspen- 
dit. Quis enim de scelerum suorum quantumlibet 
immanium enormitate diffidat, cum audiat beatum 
Mattheum venalis lucri quzstibus inhiantem non 
modo repente vocatum, sed ad obtinenda precipua 
duo ministeria curie ccolestis adscitum ? Nimirum 
ut apostolici senatus conscenderet apicem, et inter 
socios evangelistas, in eo quod primus est, privilegii 
susciperet dignitatem, quod utrumque munus nulli 
prorsus alii collatum est, nisi Matthzeo tantummodo 
et Joanni. Et quoniam Joannes dei gratia dicitur, 
Mattheus etiam donalus interpretatur, dum uter- 
que gemine dignitatis dona promeruit, ut inquam, 
profecto gratia doni ccelestis infulsit, sed ut imple- 
retur illa sententia qua dicitur: « Ubi abundavit 
iniquitas, superabundavit gratia (Rom. v, 20). » 
Mattheus quoniam scribendi in evangelica veritate 
fecit originem, ducis ac preceptoris inter czteros 
evangelistas possidet claritatem, cui nimirum aptis- 
sime congruit illa sententia qua dicitur fidelissimus 
et omni acceptione dignus, quoniam « Christus Je- 
sus venit in hunc mundum peccatores salvos facere, 
quorum primus ego sum, ut in me primum ostende- 
ret omnem patientiam ad informationem eorum qui 
credituri sunt illi in vitam deternam (1 Tim. 1, 15). » 


dacia presumentes, ipsum fontem non adire dubitant 
cum reliquis peccatoribus publicanis. De qua nimi- 
rum publica communione fontis zeterni per Prophe- 
tam dicitur : « In illa die erit fons patens domus 
David, habitantibus in Hierusalem, in ablutionem 
peccatoris, et menstruatm (Zach. xi, lj. » Fons 
opertus ac occultus est unigenitus Patris invisibilis 
Deus; fons vero patens est idem Deus incarnatus, 
qui fons patens recte domus David dicitur, quia 
Redemptor noster ad nos venisse ex David genere 
non dubitatur. Hunc profecto misericordie fontem 
tu, Pharisaica superbia, paras obstruere, dum sitien- 
tes et aridos ab ejus accessu niteris elato supercilio 
prohibere : hic per os Isaiz tibi promittebatur hau- 


Bstus cum dicebat : « Effundam enim aquam superfi- 


cientem, et fluenta super aridam ; effundam spiritum 
meum super semen tuum, et benedictionem super 
stirpem tuam ; et germinabunt inter herbas, quasi 
salices juxta preterfüuentes aquas (/sai. xL1v, 3). » 
Hic iterum promittebatur, cum et alibi diceret : « Εἰ 
eris quasi hortus irriguus; et sicut fons aquarum, 
cui non deficient aque (Isai. Lviu, 11). » Sed tu in 
fastum tumide elationis impudenter erecta, et de 
falss justiti:?? singularitate lenocinanter inflata, gratis 
expositum salutis aterne fontem contumaciter dc- 
spicis, et vivifica superni fontis fluenta fastidis. Ac- 
cedens enim ad discipulos Domini, tumens et arro- 
gaus, Pharises pestifere superbiw virus, quod in 
pectore tuo erat, effundis, et elationis ventum, quam 


Unde factum est, sicut nunc evangelica narravit C tumida mente conceperas, prerapidi ac male spu- 


historia, ut « eo discumbente in domo ejusdem 
Matthei, multi publicani et peccatores venientes 
discumberent cum Jesu et discipulis ejus (Matth. 
Ix, 10). » Quos enim scelerum suorum mordax con- 
scientia a Redemptoris accessu arcere poterat, 
Matthei familiare cum Domino contubernium, ut 
accederent, provocabat. Et dum ad pietatis fontem 


mantis oris spiramen exsufflas. Quare, inquiens, 
cum publicanis et peccatoribus manducal magister 
vester ? Idcirco plane cum talibus comedit, ut de pu- 
blicanis justos, de peccatoribus sauctos, de crimi- 
nosis reddat apostolos. Vocat enim peccatores, ut 
eos propria virtute justificans efficiat innocentes. Sic 
nimirum, sic alibi, dum bona tua, Pharisze, in tem- 


1269 


VITA ET PASSIO S. CHRISTINA. 


1270 


plo constitutus arroganter enumeras, et alterum A bus judicabiles submorderis, et justitia vestra- per 


publicanum te preferendo condemnas : et ille de 
reatus sui barathro ad promerendam veniam justifi- 
catus ascendit, et tu a false justitizte tux culmine 
ante omnipotentis Dei oculos infeliciter corruisti. 
Hoc itaque medo dum de fucato vacus justitiw 
vestrae nitore prosumis, et czteros de suis excessie 


elationem in peccátum vertitur, et illorum perpetrata 
nequitia ad obtinendam veniam per humilitatis gra- 
tiam reparatur, unde et per prophetam dicitur : « Et 
erit desertum in charmel, et charmel in saltum re- 
putabitur (Jsai. xxxi, 15). » 





VITA ET PASSIO SANCTE CHRISTINJE 


VIRGINIS ET MARTYRIS, AB ALPHANO ARCHIEPISCOPO SALERNITANO SCRIPTA. 


(Edidit UcnzLu, Italia sacra, tom. X, col. 80.) 





PROLOGUS 


In claro et exornato triumpho Christin: nobilis- A certaminis agone divini, cum libidinis tyrannidem 


sime virginis dicere existimavimus aliquid, et ex 
admirandis ejus actibus posteritatis memori tra- 
dere, atque id potissimum prosequi quod, adhuc in 
tenero adolescentiz flore, cum pertinacissimis Chri- 
stian:z; professionis insectatoribus pro terni regis 
amore certando perpessa est. Honor quippe Dei esse 
perpenditur cum hec referuntur; laudes martyribus 
exhibentur, et anima bellatorum ad festiva prelia 
diligentius incitantur. Certissimum est enim in hu- 
manis dimicationibus feroces animos militum subito 
bellorum timore, vel fragore fortuito exterritos defi- 
eientes mollescere, ut potius cogantur fugere quam 
arma corripere : at ubi fortissimorum veteres victo- 
rias, gloriam, decus, libertatem, preterea sua quo- 


immanissimis cruciatibus et illecebrosis daemonum 
immissionibus dímicaturi nutaverint, gloriosissimas 
slbi martyrum passiones, et coronas perpetuas post 
victoriam proponentes, maxima spe triumphi decer- 
tare nituntur. Sic et ipsi post felices conflictus gaudii 
quizsiti adipiscuntur z:terna. Dumque laborum suo- 
rum meritis in 2:erni cubiculi tribunal inthroni- 
zantur, angelorum comites, amici Dei omnipotentis 
effecti, per triclinia aurora radiantia, et amenissimos 
campos rosis vernantes, liliis albescentes, violis purpu- 
rizantes pro distributionis quoque titulo indeflciente 
&tate spatiantur, omnia sunt quieti stature oppor- 
tuna, omnia delectabili viriditate recentia, quibus in 
pace fruuntur optata. Hzc sunt itaque premia, que 


que clarissima facta meminerint, ex ignavis stre- B timidos fleri fortes instigant, haecque instructissimos 


Ruissimi et ferociores subito alterati in confertissi- 
morum hostium cohortes insiliunt. Ita quidem in 


milites divini prelii bellatores dextris suis victorias 
portare [reportare] compellunt. 


INCIPIT VITA ET PASSIO 


igitur Christina gloriosissima virgo, gente patricia 
ÀDiciorum exorta, in puerilibus admodum annis ve- 
terum philosophorum argumentis edocta, in ratione 
dicendi exercitata, poetarum usa carminibus, posse 
subtiliter disputare, civiliter agere, metro ludere 
pre cunctis comitibus videbatur. Ast ubi talibus 
disciplinis est plenius erudita, ineunte adolescentia, 
in qua nimirum maxima exstat dubietas quibus 
quisque velit vivendi studiis implicari, deliberatione 
habita cum duas cerneret vias, unam voluptatis, 
alteram vero virtutis, illam denique quz honestatis, 
decoris ac pudicitis est eura ferventi ingreditur. 
Erat enim hzc puella non solum generis ingeniique 


nobilitate fortunata, sed et pretiosissime pulehritu- . 


lens deesse tam laudabili voto filite, ratus eam vestali 
imstinetu perpetua velle virginitate frui, hortatur uti 
eum duodecim ancillis diutina sibi familiaritate con- 
junctis more majorum sworum, quorum beneficia 
plurima in Romana republica essent, diis immortalibus 
debita absque ulla procrastinatione persolvat. At visa 
tametsi de exhibendis ceremoniis patris sanctione 
coneutitur, tamen quia penes eumdem si adversaretur, 
cogendi potestas erat ; ita sieut eensuerat, simulato 
animo promissionem facit. Erat autem turris mire 
altitudinis mirzque structure. 

His obsequiis destinata, clauditur hic Christina 
cum colleetaneis accuratissimis vestibus, et orna- 
mentis przecipuis decoratis, quibus Urbanus in 


dinis specie decorata, ob quam multi eam ip matri- C mendatis dat uti sacrifüicorum ritum — magnifice 


monium juvenes petiere. Quibus tanquam semper 
adversus tzedas jugalis amoris, connubiique illeeebras 
Perhorrebat. Pater vero ejus, Urbapus nomine, no- 


doceant, simulque saerorum numinum majestatem 
seeuratissimis dictis exteHant: et minatur ponam 
capitis nisi deeretis suis paruerit. Stabant antem 


1271 


ALPHANI SALERNITANI ARCHIEP. 


1272 


in ea pyramide, a parte occidentis, statu:e Jovis et A eadem mihi et vobis fore imperavi. Spem, fortunam, 


Apollinis, utreque ex auro purissimo fusiles. Cum- 
que famulz Dominici mandati memores statuunt ut 
ex condicto sacrificent, prosternentes se ad pulvi- 
naria, offerre thura, hortantur dominam ut eadem 
faciat; at illa recusat ; rogant, et abnegat ; affirmat 
se palam Christi spousam esse, ct ideo manufactis 
simulacris supplicare in perpetuum nonu debere ; ad 
hanc denique vocem comites obstrepunt, vestes 
quibus induebantur repente discindunt, et sese 
manibus lacerantes his in puellam clamoribus inve- 
huntur : « Dic age, sacrilega, cujus flducia in hanc 
declinas insaniam ? unde tam reticendum nefas ore 
polluto evomis peritura? Οὐ te res ad tantam 
obscenitatem impulit? non forma, non genus, non 


diviti: deerant; huccine Urbani patris vitae peracta B 


studia evasere? Ergone eo miscriarum perducitur, 
ut quam ipse primo ad honorem deorum immorta- 
lium, inde senatus plebis populique Romani artium 
liberalium disciplinis instrui voluit, per te potissi- 
mum clarissimi generis sui infamiam et perniciem 
sortiatur? Qui et si nihil sevi criminis alias videa- 
tur in patria commisisse, tamen quod te talem 
edacaverit filiam, meritissimi censebitur inter maxi- 
mi reos facinoris. Ad hoc itaque obstinato animo 
dulcissima connubia exsecraris? οἱ illustrissimorum 


juvenum amplexus, quibus nihil ne conjicitur quidem : 


dulcius, reformidas, ut homini perdito virginitatis 
tuse insignia perdas? et numina, quibus, si optares, 
usui maximo fores, ad tui penam exitii perhorre- 


dominationem, cousilii mei summam arbitratui ve- 
stro commisi, atque ideo, quod fides vestra ad- 
modum mihi opportuna jamdudum spectata fuerat. 
Si quid: horum forte inficiamini, reipsa in propatulo 
constituta convincam. » At comites plura dicere 
cupientem, talibus aggressionibus appetunt. « Fa- 
cilius clavem de manu divellere valebis Herculea, 
quam nos, a cunabulis devote numinibus sacra 
solventes, tuis ferventibus in arte rhetorica studiis 
Christiane secte absque promissa disceptatione 
adjungere. Tantum si in deorum divinitate aliquo 
modo hzsitas, sit a Jove principium, quod si omni- 
potentem non esse poetarum vel philosophorum 
testimoniis comprobaveris, quandoquidam tum de 
cateris reticendum est, tuis jam assertionibus nos 
assentire amota dubitatione videbis; sin autem hoc 
asserere forte nequiveris , quitatis ratiocinatio 
prestat ut pari modo deorum nostrorum una no- 
biscum subdaris imperio. » Sapientissima virgo 
respondit : « Sit juxta vestram sententiam ; rem, 
quam modo dictura sum, puto, corde tenetis ; sed 
in auctoris sententiam pedibus ire ad presens fasti- 
ditis. In illo namque libello Apuleii, qui de Deo 
sacratis titulatur, in quo propter incredibilem copiam 
suavitatemque dicendi ssepe et multum studere 
solebamus, non solum de impotentia Jupiter, verum 
etiam de commissis ad posse sceleribus apertius 
inflammatur. Nam cum iste vester omnipotens 
summe potestatis gloria Cretensium regno potiretur 


scas? An te latet quia ex quo tante calamitatis C (sic enim ibi accepimus). Ascribatis filio magna vi, 


portentum urbem irrepsit, Romani imperii status 
externarum gentium pr:liis lacessitus imminuitur, 
variisque calamitatibus mancipatur? Exhibe ergo, 
dum vales, gratum diis obsequium, ne, ad ipyam 
ulterius provocatis, Augustalis sententi:ee motu im- 
maturam mortem experiaris. » 

Ad hec cum alia maledicta adderent : « Quzeso, 
inquit Christina, quorsum hec corruptionis evadit 
temeritas? Bacchamini multum in dominam, resi- 
piscite in hoc; quippe, ut noscitis, Minerva nihil 
docet. Servata disputantium consuetudine alternis 
ad comprobandam rei veritatem obtemperando do- 
ctorum testimonio procedamus. » Et illi : « Si potes, 
inquiunt, tu prior qui censes agendum aggredere. » 


At puella, ut erat oratorum studiis accensa, ita sibi D 


eas affectare benevolentiz& locis primo conata est. 
« Meministis, socie, quanta in prosperis et adversis 
utrorumque communicatur erga vos exitium, quod 
etiam neque animo, neque corpore a vobis abfuerim. 
Saepius ego mecum proposueram uti, post patris 
matrisque extrema, totius patrimonii summam, 
famam tamen intelligere meam, caeterum usui et 
procurationem ejus penes vos esse, avos mili pa- 
rentum, vos affinium loco ducere. Praeterea haec, 
quae pra manibus sunt, monilia , dextrocheria , 
annulos prefulgentibus gemmis mirabiliter insigni- 
tos, vestes purpureas, et auro purissimo redimitas, 
omniaque, quibus regi: proles mirifice adornantur 


multoque labore oppu;natus, dum resistere nequit, 
solio expulsus abscedit. Et quia ludibrio a suis com- 
plicibus habebatur, diu sua indagatione incertus 
tamen habitis auspiciis sese empireum injecit ; diis 
sacrificia exhibuit, eosque postulat sibi opitulari, 
quibus suffragantibus hostis devincitur, et ita Ju- 
piter existit laureatus. Plane, ut reor, mecum 
acuminatis eum de  impossibilitate satius posse 
notari, qui regnum, quod suo juri vindicaverat, 
bellis aperte convinctis, hosti reliquit, et qui eum 
cum quo manus conferre solus erubuit, aut certe 
timuit , auxiliis alienis, quem fletibus obtinuit 
interficit. » Et paulo post idem Apuleius de ince- 
stuosis ejus facinoribus ita orditur. « Expergiscimini 
pulcherrime matrum familias; Liberi quidem patris 
ferie mense sequenti subintrant, certe vicissim 
illius simulacrum per rura, per compita, imo per 
urbem. . ἊΝ 


ΝΕ o. n og Marcus etiam 
Varro quid de hac cui supplicatis, Vesta in digestis 
suis affixerit, satis legentibus patet. Vesta, inquit, 
qua nuperrime virginitatis privilegio gloriabatur, 
Jovis adulterio incestata, cum de ejus corruptione 
quaslio vereretur, corruptionis sue instinctu cri- 
brum de aqua implevit Tiberis, et quia non perfluil 
facti abstulit. controversiam. O delirum caput! o 
hominem totius sceleris f::ce pollutum ! 0 exsecra- 
bile, et omni oppletum deformitate monstrum * vio- 


1273 


VITA ET PASSIO S. CHRISTINE. 


1274 


lentiam non sponte perpessus hujusmodi cessit; fllia A solum hoc ad libertatis nostre parvipenderetur 


pudorem rapuit, Agenoream prolem tauri imagine 
delusit, omne etiam, quod sibi collibuit, scelus 
admisit, et divinitatis sibi majestatem opinione 
impia usurpare non puduit. Ecce quali quantoque 
Deo arcem etiam Capitolinam Romani observandam 
se commendasse gaudebant: sed ubi invisarum gen- 
tium potestati urbs tota nocte intempesta dedita 
est; illud certe clarissimi imperii domicilium esset 
cum eodem custode captum, nisi vigiles anseres 
Jove incautius dormiente arcis custodes excitassent. 
Unde mirum est tam cordatos homines in hujusce- 
modi postmodum culturis decipi potuisse. Sed quia 
jam de illustrium virorum testimoniis de impoten- 
tia ac  turpidine Jovi proposita ratio mihi 


auxilium, spontaneum crucis assumpsit patibulum ; 
moritur vite Dominus; mundi gloria tumulatur; 
terra concutitur, sol obscuratur, legem non servant 
elementa nature, quorum Dominus est crucifixus. 
Claudebatur iu sepulcro caro, et divinitatis sue 
potentia frangebat claustra inferni. Concurrunt ad 
eum populi, tot. seculorum spatiis continua morte 
damnati. Adest primus parens terrigenum, et pri- 
mordii sui agnoscit indicium : obsecrant unanimiter 
Creatorem suum, atque ad se excusando prevari- 
cationis ostendunt principium. Motus interea Do- 
minus sternis vinculis humani generis alligat ini- 
micum, et eos quos voluit secum deducens, ad 
corpus rediit, ac tertia jam die, sicut discipulis 


videtur ad unguem perducta, vos, si quid ad hecBsuis predixerat, surrexit. Post quadraginta vero 


opponendum putatis, ut dicta confirmaturz objicite. » 
Et ille : « Evidentissime, inquiunt, rationis judicio a 
divinitate temere affectata, noster tigrellus excludi- 
tur; nos autem nihil opponimus; solum posthac 
quid divinitatis de Christo autumas, nobis a te 
poscimus luculentissime explanari. » Christina di- 
xit: « Satis probe; superstitionis errore supploso, 
omnipotentis Dei divinitatem exquiritis, ut que a 
fescenninis errorum tenebris mente obducta caecu- 
titis, veri luminis, qui Christus est, «eternaliter 
resplendeatis. Exbibete itaque animos ad ea quse 
flagitatis, οἱ me simpliciter perorantem diligenter 
attendite. Dominus Jesus Christus, de cujus divini- 
tate me famulam suam scienter inquiritis, verus 


dies ad celos unde venerat, cum corpore manife- 
stissime rediit. Comprobat hoc certissime inteme- 
rata sanctorum apostolorum auctoritas, qui veritatis 
amore felici morte damnati sunt. Testantur id et 
gloriosissimi martyres, qui, inter equuleos flam- 
masque victores, Creatorem omnium rerum pre- 
dicare non metuunt. Hi autem dum hsec astruunt, 
animos audientium ad coelestia regna compellunt, 
et hanc, qua tantum dieitur vita, penitus contem- 
nentes, aliam, ignaram mortis, et quas finiri non 
novit, acquirunt. Ad quam procul dubio, si volue- 
ritis, et vos, dulcissim: comites, ire poteritis. » Et 
illa: « Volumus modo ; divinitatis potentiam omnes 
valde miramur, sed maxime de tali tantoque 


Deus est ante mundi originem, ex Deo vero genitus, C pietatis genere obstupescimus ; inenarrabilis, ut no- 
per quem omnia facta sunt, non adoptivus, nec bis videlur, et extat hec pietas, ac totius mundi 
phantasticus, sed consubstantialis, et coessentialis fabrice nostro quidem jueicio incomparabilis. Age 
Patri omnipotenti unigenitus Filius. Qui post multa ergo, et quod tibi ad tantum gaudium obtinendum 


a condito mundo annorum curricula, non coactus, 
sed sua et Patris voluntate ad liberandum genus 
humanum, originali vinculo irretitum, quod primi 
parentis culpa, diabolico instinctu contracta, ab illa 
angelorum felicitate perpetua in barathrum sterne 
mortis inciderat, de colis in uterum Virginis venit, 


Christiana professio expetit, secura nobis sine mora 
exsequere, « Αἱ Christina, prudentissima virgo, 
tanti tripudii hilaritate perfusa, ad simulacrum 
imagines citissimo se cursu proripuit, et virgula, 
quam manu gestabat, Jovem primitus feriens. 
« Experire in me, ait, si quas habes vires, teque si 


et quem coli ambitus, orbisque totius capacitas potes ab illata tibi injuria consueto more ulci- 
capere nequit, angusto utero Virgo pertulit. Ex qua scere. » Cumque hoc alternando uniquique inferret 
carne nostre mortalitatis indutus, perfectus Deus opprobrium, omnia simul arripiens in unum coa- 
et homo periclitanti mundo se prebuit; ab homini- cervavit, seque cum illis proxima videlicet nocte 
bus quidem visus, et cum hominibus conversatus, parvorum adminiculo resticulorum per fenestram 
peccatorum et publicanorum amicus, et pauperum D dimisit, Christianis latentibus quidquid erat exhi- 
piscatorum comes effectus, de quibus fecit aposto- buit, atque per manus eorum egenis erogando di- 
los, quos constituit patriarchas, praecones veritatis, stribuit. 

Judices swculi. Et ut vobis quod praedico melius His itaque peractis, gressus unde tulerat retulit, 
innotescat, hunc ad cujus vestigia supplicandi gratia οἱ comitibus, quie gesserat, ordine intimavit. Inter- 
ex toto orbe concurritur, piscatorem quondam ea dum res taliter ageretur, magna militum stipante 
hamo parvoque reti contentum, principem mundi et caterva, eo quod urbis prefacturam agebat, Urbanus 
coli clavigerum adornavit. Talibus utique ministris advenit ; festus-enim apud eos dies tunc agebatur. 
majestatis sus secreta aperuit, οἱ eosdem sua Dum in Apollinis stipitem intenderet, ut ei, ad 


praedicatione docuit humanitatem, demonum exor- 
bitatam illecebris, in Creatoris sui gratiam revocare ; 
et, ut fide exhiberetur dictis, virtusque divinitatis 
claresceret, leprosos mundavit, paralyticos curavit, 
cxcos illuminavit, mortuos suscitavit. Postremo ne 


quem venerat, thura incenderet, simulacrum nul- 
lum videt; magnaque diu admiratione attonitus 
primum decenter flliam, ubi essent, interrogat. Ad 
quem Christina: « Pro culmine honoris tui unige- 
nitum Filium Dei semper colui, et pro valetudine 


1275 


ALPHANI SALERNITAN! ARCHIEP. 


1275 


totius reipublicae Christum, qui in ccelis est, adoravi; A iliico divino examine retroactis vestigiis, quasi pas- 


eujus instinctu, cujusque flducia perniciosissimum 
esse existimans sceleratissimis et miserrimis ho- 
muneionibus divinitatis majestatem ascribere, atque 
eorum supplicando simulacris, Creatorem omnium 
rerum offendere, statui ea manibus meis confrin- 
gere, et quidquid inerat argenti vel auri pauperibus 
erogare; idque nocte transacta peractum est. » 
Urbanus autem ad hzc nullo modo assensum prze- 
bere poterat, quod ostii obseratione, et excelss 
turris altitudine ad eam hominibus negabatur ingres- 
sus. Cumque secum plurima volveret, et prz: nimio 
dolore obstinata per domum mente incederet, casu 
fenestree incumbens, videt repente resticulos, qui- 
bus abinde hujusmodi facti conferebatur fides. Tunc 


sibus senis vicino parieti adhwserunt, ut profecto 
tyrannus agnosceret milites a puellari cz:de expul- 
808 viribus alienis cessisse. Tunc beata Christina 
hae valde admiratione secura ait: « Agnoscis peenas 
tuas inefficaces, Urbane; perpendis milites quanta 
in me possunt uti credulitate ; occurrant dii, et 
quia pro se eertantibus nequeunt suppeditare auxi- 
lium, ipsi sibi opitulentur; experiantur in me si 
quam habeant divinitatis potentiam ; quia eis non 
parvum intuli dedecus; quos dictis confutando 
contempsi, comtemnendo delusi, deludendo con- 
fregi; quibus oculos erui, quibus ora nefanda ob- 
struxi, quibus pedes fugaces abscidi, brachia fregi , 
sine actu membra comminui. » Audiens hoc Erba- 


immensa accensus, ira et ultra quam parentibus B nus nimio merore confusus, ferreis vinculis colla 


conveniat in liberos ssviens, alapis et calcibus 
mitissimam prolem aggreditur. Suggerebant autem 
milites circumstantes, uti eam paterne afficeret, et 
suasoriis insinuationibus, quid in re esset exquire- 
ret, simulate addentes non esse verisimile feminam, 
tam solertem, tamque in Romanis legibus eruditam 
ejusmodi pairt voluisse inferre injuriam, unde jure 
civili testamento paterno exhzeres merito scribere- 
tur sicque rebus privata hareditariis improvide 
aut voluntarie sibi obesse videretur. Beata Christina 
respondit: Si hoc leges constituunt, hoc volunt, 
ad hoc spectaat, ut omnes, qui opprobria patribus 
ingerunt, eorum possessione priventur, vestra 


delicata constringit, et in inferiori parte carceris 
loco quodam subterraneo clausit, ac se inde do- 
mum proripiens, ibique furibundus secum multa 
revolvens, quod insperatze rei malus eventus incur- 
rerat, conjugi tristitia causam poscenti rem aperit, 
fliam Christianam effectam multis astantibus pa- 
tefecit. Fit amicorum repebBte conventus, et ma- 
tronarum maximus undique cursus; concrepat do- 
mus diversis dolorum turbata generibus, virorum 
ac mulierum, amicorum, et familie repleta la- 
mentis. 

Dum haec apud eos geruntur, beatissima Christina 
aliquantisper orationi incubuit, obsecrans uti ei Do- 


sententia jure plectemini, qui a vestro Creatore mimus eontra diabolicas acies impenetrabile scutum . 
divisi, qui ad similitudinem suam creavit, dzmoni-C fidei conferat. Oratione autem facta, subito cum 
bus vos uHroneos exhibetis. Ego vero ejus hzredi- exsiliret, ante oculos ejus juvenis splendidissimus 
tatem Jure obtineo, in qua mihi cohzres Christus igneo splendore circumfusus apparuit; eui hsc 
est, concives angeli, consortes apostoli, consocii dixit: « Misit me dominus Jestts Christus, cujus ie 
martyres, amici confessores, affines virgines; ubi famulam toto corde confessa es, ut sim tibi szierne 
nullus mihi subrogabitur hzres, nullus prztor po- salutis galea, et impenetrabilior ab omni immissione 
terit bonorum possessionem adimere, nullus audebit lorica: et hac dicens, panem, quem secum detu- 
exactor pensitatione vexare fiscali. » Urbanus dixit erat obtulit, eique ut comederet imperavit. Deinde, 
ad hzc: « Resipisce temeraria, et ab intentione brevi peracto spatio, ecce mater muliebri fragilitate 
nefaria animum averte; afferto deos, quos abscon- remissior, sparsis crinibus, veste discissa, ἈΠῸ cc- 
disti, et libato eis, alioquin in membris tui tanta πόα volutata, ad ejus quippe ealamitatis locum 
poenarum genera experieris, quanta te in allenis advenit, filamque catenis innexam ferreis conspexit. 
solum vidisse terreris. ». Beata Christina respondit: Hinc irremediabilis cruciatus, hinc incomparabilis 
« Deos tuos desine ulterius, Urbane, perquirere; luctus, hinc dolor oritur inauditus; confRuitur ex 
cum quid de eis laudabilite? gestum sit recognove- urbe tota ad tam exitiale spectaculum ; quid agat 
ris: tam male animatus, atque in memor sui, ut in Ὁ miserenda anus, quo se vertat incerta est. Appellare 
pretiesissimo metallorum nitore daemonum imagines  ftliam incipit, sed intercipit anhelitus vocem ; quid 
celatas patiatur, et non qua potest celeritate tam velit ignorat, quidquid factura videtur displicet. 
nefanda monstra eliminet. » Urbanus dixit : « Ergone Videt in gyro dispositas sedere matromas, et unam- 
fortissimi Jovis imaginem auream delesti? » Beata quamque nominans appellat, rogat, obsecret, 
Christina respondit: « Ego totam massam tali pol- obteststur uti materna pietate mote filiam sibi 
lutione dedecoratam in frustra distribui, ne et ea unicam redant. Adeunt itaque ille beatissimam 
Jovis effigiem insensatam deleverim. »  Christinam, et verbis eam suasoriis taliter occu- 

Mex Urbanus incredibili furore correptus: Extem- pant: « Repugnant, Christina, virtuti scientizque 
dite eam pronam, inquit militibus, et atrociter quam de te opinabamur, vincula quibus innecteris; 
füstibus eastigetur, ut animadvertatue quànto exitio ut et cernimus, tuum exornatissimum studium no- 
digna sit, quz deos immortales atroci injeria vio-  bilitate tua indigna obsconitate feedasti ; videtur de 
laverit. te congrue dici vulgare iud proverbium : Quanto 
His jussis duodecim, qui vicissim parerent eleeti, alor gloria post triumphum, tanto inferior igno- 


- 


1271 


VITA ET PASSIO S. CHRISTINE. 


1278 


minia post ruinam. Unde tibi tam ferreum pectus? Α esse Jovem manifestissima ratione colligitur. Ecce 


an te ferre genuere tigrides, Gorgonei aluere paren- 
tes ? solam namque hominis exterius indutam 
figuram, intus portentosam deprehenderis gerere 
feritatem, dum qua te genuit matrem tu magni 
causa doloris facis esse ostentui. Placetne eam tantis 
incitatam furiis circeumspectantium oculis ludibrio 
haberi? Quod si aliis, qua multe sunt cause, vel 
blanditiis, quibus te pusiolam fovit, convenit, mo- 
veare. Per caput hoc speciosiss. perque corpus omni 
formitate decorum te deprecamur ab hac impietate 
desistere, οἱ matri jam periclitanti remedium con- 
solationis afferre. » Quibus beata Christina paucis 
respondit : « Breviter ac copiose de obsequiis pa- 
rentibus exhibendis perorastis, meque impietatis in 


habes quod quzsisti ; confitearis oportet quod sine 
contradictione tua necessario conclusum est. Alte- 
rum vero, quod similiter ostendi tibi postulasti evi- 
dentissima ratione monstrabo, si quc refellere non 
vales veracissime prolata iis presentibus itaque 
veris. » Urbanus dixit : « Non est in post quszsita 
facienda digressio, ubi prioris questionis argumenta 
possit pars diversa reprehendere; prioribus itaque 
insistens, paucorum commutatione verborum, quod 
in me torsisti, in te retorquendo rationem tuam 
redarguam. Dic ergo, Crucifixus tuus, quem unige- 
nitum Filium Dei esse przedicas, Deus est, omnia 
fecit; si omnia fecit, nihil fleri absque eo potuit ; 
sed genitor suus, quem ipse non fecit, fleri absque 


matrem arguistis, quaque dicenda verborum hac Beo potuerit, et ita omnia non fecisse, Deumque non 


sententiarum coloribus arte mihi non incognita 
distinguentes. Caeterum divinz leges saneiunt quod 
quicumque dilexerit patrem, aut matrem, aut fra- 
tres, aub sorores, aut filios plusquam Deum, Deo 
dignus non sit. Qua de re consequitur ut pietas 
quam in matrem habendam suadetis, impiam in Do- 
minum facit famulam, atque ita hoc pietatis genus 
vera intuentibus censetuP impietas. » 

Postquam vero animum ejus mutare nullo modo 
queunt, domum cum matre redeunt multiplicibus 
aucta doloribus. Deinde ubi Urbanus ex iis qui 
interfuerant filiam sibi nen consensuram accepit, 
reminiscitur Fulvii cujusdam senatoris filii, quem 
retractum ex itinere qui cum Catilina conjuraverat 


esse, pari demonstratione convinceris. » B. Christina 
respondit : « Deum creatorem esse intelligis , an 
creaturam ? » Urbanus respondit: « creatorem B. 
Christina respondit : « Creatorem omnium creatu- 
rarum, an aliquarum ? » Urbanus respondit : om- 
nium. B. Christina respondit : « δῖ cum Deus crea- 
tura non est, creator est omnium creaturarum cum 
Pater et Filius Deus sit, nec Pater creator et Filii, 
nec Filius creator est Patris. Ita quidem unigenitum 
FHium Dei omnia non fecisse, quod Patrem suum 
non fecerit, atque ideo non esse Deum, videris, 
omni semota ambiguite , mentitus ; liquet ergo 
unigenitum Dei Patris omnipotentis Filium et Deum 
esse, et cuncta ereasse , licet Patrem suum non 


pater necari jussit, et maximo prefeciure sux Οἱ fecerit. » Urbanus dixit : « Omnia hac convenientius 


monimente fore existimaus si id consimiliter fa- 
ceret, jussit eam suis exhiberi conspectibus. Du- 


de Saturno et Jove dicta sumuntur, quibus omnia 
qua facta sunt obediunt, quibus etiam disponenti- 


citur autem Christina sanctissima ferreis nexibus bus cuncta a principio gubernantur. » B. Christina 
illigata ante oculos spectantium quid rei hujusmodi  respoudit : « Falleris, przfecte, erras, judex perite ; 
statueret exitus : clamor undique grandis attollitur dicis eorum dispositione a principio omnia guber- 
contra salutem reipublice innocentem videri absque nari, ante ques et multa millia hominum fuisse et 
legali discussione damnari. At simul ut ventum ad tempora plurima exstitisse compertum est, ut poete 
tyranni aspectum, tali eam ille allocutione aggressus narrant, probantque philosophi. Disce eos homines 


est: « Longe melius, Christina, ageres, si saluti 
tue, qua tibi nil debet videri utilius, meditando 
consuleres. Non esse mihi videtur jure temerario 
animo mortem appetere, bono et utili modis om- 
Dibus repugnare. » B. Christina respondit : « Non 
omne quod tibi videtur, ita esse necesse est. Alio- 
quin tuus, quem colis, Jupiter, deus esset, quem 
nego, inque hac sententia mori honestum duco. » 
Urbanus dixit: « Duo sunt qua te velim mihi osten- 
dere, unum Jovem deum non esse, alterum, tibi 
mori honestum, qua manifestissime peto ut doceas. » 


fuisse, non deos, incestuosos, homicidas ; propterea 
in tartara retrusi ; te et alios cultores suos perpetuis 
ignibus secum exspectant arsuros. » 

Tune Urbanus impietatis furiis  exagitatatus , 
jussit afferri rotam, et gladios acutissimos super- 
aptari, et ignem copiosum subter accendi. Cumque 
ex tyranni decreto B. Christina tanto crudelitatis 
generi incurvaretur, dum rota revolvitur, corpus 
ejus pretiosissimum scinditur et exuritur. Tunc 
tyrannus cum fautoribus suis ei insultans ait : « Con- 
stams esio, Christina, noli pertimescere pro Cruci- 


B. Christina respondit : « Quicunque sani capitis fixo hoc sustinens, qui noluit, cum potuit, de cruce 
6586 perpenditur, nullum alium Deum esse intelligit, descendere. » B. Christipa respondit : « Nunc miser 
nisi qui omaia fecit. » Urbanus dixit : « Hoc nullus infelix ausculta : quanto sunt humiliora quz» pro me 
vivens ignorat. » B. Christina dixit: « Constat passus est, tanto illi plus debeo ; et cum omuia in me 
ergo omnia fecisse Jovem, si deus est. » Urbanus tormentorum genera consummaveris, Crucifixum 
dixit: « Liquido patet. » B. Christina dixit : « Sà laudabo, mibi autem absit gloriari nisi in cruce D. 
omnia fecit, aliquid absque eo nullatenus fteri potuit; Ν. Jesu Christi! (Galat. v1, 14) in qua de hostibus 
at Saturbus, qui illum genuit, fleri absque eo po- triumpho, quam adversamtibus cunctis objicio. » 
tuit; nan ergo Jupiter omnja fecit. Deum igitur aom — Hzc illa prosequente, rota eversa est, et contrivit 


1279  ALPHANI SALERNITANI ARCHIEP. VITA ET PASSIO S. CHRISTINA. 1280 


circumstantium maximam infidelium partem. Pre-A 


fectus illico, ingenti terrore attonitus, dimisit con- 
ventum, et carceralibus illam custodiis mancipari 
precepit. Ingressa autem B. Christina obscurrissi- 
mum carceris locum, angelus ei Domini quasi sol 
meridianus apparuit, et dixit ab eam : « Misit me 
Dominus Jesus Christus, pro cujus amore gravia 
passa es, ut membris tuis conferam sanitatem. » Et 
cum haec diceret, ita solidata sunt omnia vulnera 
ejus, ut nullum in eis signum incisionis remaneret. 
Nocte autem subsequente Urbanus optimum factu 
credens iterum illius animum dulci colloquio et 
blanditiis ad deorum culturam revocare, fecit eaui 
suis obtutibus praesentare; cumque ab ea nullum 
penitus potuisset extorquere responsum, immensis 


Aureus axis erat, radiorum argenteus ordo, 
Per juge chrysolithi fulgebant ordine ducti. 

Ad hoc spectaculum B. Christina adducitur, data 
a prefecto sententia ut, si deo soli sacrificare re- 
nuisset, -statim gladio interiret. B. igitur Christina 
illico poposcit silentium, et erectis ad sidera mani- 
bus, oratione Dominum hujuscemodi deprecata est : 
« Rex invictissime, Pater omnipotens, Deus im- 
mense, qui rudem et indigestam materiem in qua- 
tuor elementa conformans perfectis partibus perfe- 
ctam mundi constitutionem mirabiliter operatus es, 
quique in ipsa mundi genitura angelum immoderatz 
superbie sedem sibi aquilonem, contra voluntatem 
tuam, ipso tantummodo motu animi usurpantem 
de summo coeli fastigio ejecisti, concede mihi famulze 


eam alligatam ponderibus pelagi fluctibus destinavit ; B tux ut ex hoc Solis simulacro, in quo idem pessimus 


sed cum eam in medio iari nautz praecipitem darent, 
angelicis adjuvata suffragiis, alacris ad littus delata 
est. Urbanus interea arreptus a dzmonio exspi- 
ravit. 

Post non multum vero temporis, cum iniquissimus 
Idion Urbani loco pra.fectus eligeretur, B. Christina 
a persecutoribus coarctatur, et Solis simulacro sa- 
crificare compellitur. Quibus cum consentire nollet, 


perditissimo judici presentatur, ad quam szviens 


prefectus dixit: « Tu ne es Christina quz omnipo- 
tentes deos nostros szpius philosophando deludis ? » 
B. Christina respondit : « Justum est nec in nullo 
obviat rationi ut quz» merito contemnenda sunt delu- 
dantur, et quz» vana sunt pro nullis penitus habean- 


tur. Vos vero non deos, sed dz:mones, non ccelico- C 


las, sed homines impuros et flagitiorum immanitate 
in inferno damnatos in metallicis simulacris ado- 
ratis. » Praefectus his verbis commotus extemplo 
jussit eam fustibus czdi, ac deinde vas anzum ad 


ludiflcator habitat....., et hoc opus mechanicum et 
ipso artifice patratum comminuat, et ita cognoscat 
omnis hic senatus cum populo tibi omnium creatori 
universam ex debito obedire creaturam. » Et cum 
hec dixisset, ecce ignitus demon apparuit, qui, 
totum illud mechanicum magicumque opus confrin- 
gens, maximam metalli partem in przfectum proje- 
cit, indeque ejus feriens colla illico infecit. His 
ita peractis, Julianus judex jussit B. Christinam 
teneri, et in camino dstuantis incendii concremari. 
Milites vero iniqui crudelissimi principis iniqua 
mandata sunt protinus exsecuti. Cumque sanctissima 
virgo esset in fornace trium horarum spatio, existi- 
mans tyrannus esse consumptam, ignem amovere 
fecit. Tunc vox dulcis psallentium de camino repente 
insonuit, ac inter angelorum choros virginis Christinze 
sacer vultus effulsit. Matrone quidem, qus illuc 
spectatum venerant, attonite» super his qus vide- 
rant, credidere. Julianus vero hac audiens, vehe- 


instar cune flguratum sub magna celeritate afferri, menti indignatione commotus, jussit illam presen- 
quod milites, ex przfecti imperio, oleo, pice, resina tis exhiberi, cui et dixit : « Tzdet nos, o puella, 
et sulfure replevere, et ad ignem, ut calefacta li- injuriarum quas nobis et diis nostris, nemine tibi 
quescerent, posuere, cumque ex nimio calore com- resistente, aut ulciscente, satis multas intulisti ; 
mista fervescerent, przfectus dixit: « Unum tibi ergo nobis dabis ponas, adversus quas magica artes 
e duobus, o puella, elige , aut deo colitura incende, minime przevalebunt.» Etstatim, ut jussum fuerat, 
aut corpus tuum tam delectabili rore perfunde. » unus de magorum collegio, qui ea tempestate in arte 
B. Christina signum sibi gloriosissime crucis im- detestabili Rome celeberrimus habebatur , duos 
pressit, et se in ollam ferventem citissimo cursu dracones in medium detulit, quos in famulam Chri- 
projecit. Mox cuna disrumpitur, et quidquid in ea sti, ut ab eis absorberetur, immisit. Mox B. Chri- 
fuerat foras per scissuras deducitur, beata quidem ^" stiana signum eis salutis opposuit ; qui, divino exa- 
Christina incolumis perseverans erigitur. Przefectus mine revoluti, magum arripuerunt, et sub mo- 
illico indignatus fecit eam nudam torqueri, et raso mento ante totius conventus faciem  peremere. 
capite ad templum Solis perduci. Censore itaque cum omni comitatu suo obstupescente, 

Erat autem in medio templi tribunal argenteis pa- B. Christina ad locum ubi defunctus jacebat ac- 
rietibus in sublime erectum, cujus fastigia ebore cessit, et cunctis audientibus ait : α In nomine 
nitidissimo tegebantur, in quo aurea solis imago Domini mei Jesu Christi, qui crucifixus est, surge, 
micantibus e cssarie radiis coruscabat, quz quasi miser, ut perpendat ommis hac turba quia ipse est 
stellarum repetendo zodiacum cursu citissimo fere- verus Deus vivens, et regnans in szcula seculorum.» 
batur. Signa quippe sex a dextris, totidemque a si- Ad hanc vocem cadaver, recepto spiritu, videntibus 
nistris occidere et exsurgere alternatim bina quzque cunctis, erigitur, asserens et predicans quod non 
Sibi ex adverso obsistentia videbantur : ibi horz, ibi sit alius Deus nisi quem Christina predicat, Domi- 
dies, ibi menses, ibi annus suis Spatiis circumi- nus Jesus Christus. Dracones interea absque ulla 
bant ; hominum lesione unde profecti sunt revertuntur. 


1281 


GUAIFERIUS CASINENSIS MONACHUS. — NOTITIA HISTORICA. 


1282 


Julianus igitur, timens fleri in plebe tumultus, et A libidinis nescia templum te sancti Spiritus dedisti. 


magis seditionis terrores effugiens, quam rationi 
satisfaciens, jussit ei mammillas et linguam abscindi; 
deinde fecit illam in hippodromum duci, et tam 
diu sagittarum jaculationibus infigi, quousque spi- 
ritum exhalavit. Est autem passio inviet:e martyris 
Christine, nono Kal. aug. Juliano terminata. 

Cur insensate furis Urbane? Cur Idion zstuas 
perditissime? Ad quid truculentissime niteris, Ju- 
liane ? excogitate nova et prioribus graviora suppli- 
cia, multiplicate verbera, accumulate penas. At 
quid juvat swvire in carnem quam ultronea obtulit 
lacerandam, et animam quam voluit servare, non 
delere ? Discite tandem, miseri, discite illius gau- 
dium, et sic vestrum spectate interitum. Ecce jam 


Salve perenniter, quz amplas porticus, et ingentia 
fundorum spatia fugiens, suscipiens hereditatem 
Dei, facta es coheres Christi. Salve pereuniter, quz 
tanta exaggerata suppliciis, patrias leges repudiasti, 
et ad crucis vexillum toto desiderio evolasti. Salve 
perenniter, qua principum jussa contemnens pro 
veritatis testimonio crudeli morte damnata es. Salve 
perenniter, quz? coli tam sublimata fastigio digna 
es filio Dei sponso, et Domino. Et quia nos parendi 
voto tibi fideles conspicis, audi quod petimus; at- 
tende quod per te obtinere desideramus; impetra 
nobis quoque promisse vite superne felicitatem, 
ad quam ascendere sine tuo juvamine minime confl- 
dimus peccatis nostris ita merentibus. Tu ergo apud 


speciosissima virgo post fustes et. vincula, postB Creatorem omnium delictorum nostrorum posce 


ignem et rotam, post torturas et verbera, post cunam 
et tonsuras, post truncationes et jacula, ad sterni 
regis thalamum angelicis manibus asportatur. Vos 
e contrario dum ad Elysios campos tenditis, arietem 
Acheronti porrigitis, tamen malorum vestrorum 
pondere pressam cymbam Stygialis palus absorbuit, 
ingens Cerberus devoravit. Majore quam queat dici 
poa plectemini, qui in Crucifixum credere con- 
tempsistis. Sed tu, o devotissima sponsa Filii Dei, 
amica Patris omnipotentis, jam habes quod voluisti 
jam obtines quod rogasti, jam frueris inenarrabili 
lucis gaudio, intra ardua divine majestatis secreta 
versaris, ubi familiarius Deo gaudens, cubantem in 
meriéi» sponsum juncta adolescentule  reperisti. 
Nunc per amoena convallium purpureis cespitis carpis 
florentes violas, colligis immarcessibiles rosas metis 
nardostacheas spicas. Tu modo secus aquarum decur- 
sus et vitrei fontis marginem sedes, leni epithalamia 
murmure concinis. Tu inter virgineos choros regio 
diademate illustrata refulges. Tu solio Christi assides 
facta regni :eterni particeps. Salve perenniter, puel- 
lare decus, pudor virgineus, virtutis exemplum. 
Salve perenniter, qux tuos speciosos artus perpe- 
tue pudicitie devovisti. Salve perenniter, qua totius 


veniam, ut cognitor pius commissis ignoscens nobis 
famulis multa nostris digna meritis non infligat, et 
dum in hujus vite fragilis brevi tempore degimus, 
nos ditioni tuz subjectos protege, conserva, benedic, 
defende, guberna, ac tuis nostras fae mentes laudi- 
bus aptas. Ecce, virgo beata, nos gloriosi triumphi 
tui gesta narravimus, et magni laboris copiosam 
mercedem paucis signiflcavimus. Tu, si quid minus 
quam decuit. si quid aliter ac oportuit, dictum est, 
parce benigna; virgo, ignosce, pia. Igitur, fratres 
beatissimi, quia beate Christinae triumphalem diem 
celebri solemnitate deferimus, nobis, quod possu- 
mus, de ejus virtutibus vindicemus : ut tanto erga 
nos ipsa se benevolentius habeat, quanto illam asse- 


Cqui studeat animositas nostra ferventius. Ad hoc 


namque Dominus feminei nobis sexus exempla pro- 
posuit, ut virilis animi robur, quod prave vivendo 
amisimus, saltem mulierum virtute provocati recto 
gradiendo tramite resumamus, et sic, beatorum 
laboribus sociati, per Jacob scalam conscendere illuc 
ubi dominus Jesus Christus residet valeamus, qui 
cum Patre, et Spiritu sancto vivit, et regnat Deus in 
secula seculorum. Amen. 
Explicit passio S. Christina. 





ANNO DOMINI MLXXXIV. 


GUAIFERIUS 


CASINENSIS MONACHUS. 


NOTITIA HISTORICA IN GUAIFERIUM 


(Fasnic., Biblioth. medie el infime Latinitatis, Il, 25). 





Benedictus qui et Gauferius, Guaiferius, Gaviferius, Salernitanus, 
scripsit, teste Petro Diacono, De viris illustribus Casinensibus, cap. ü 
et cantum ejus : Versus in laudem Psalterii. De miraculo 
per B. Jacobum vite redditus est. De conversione quorumdam Salernitanorum. 
artini (1) episcopi. In laudem S. Secundini. Hymnos de eodem. Homiliam de Adventw. Ser- 


Vitam S. Secundini Ecanensis sive Trojani episcopi, 
Mlius qui se ipsum occidit εἰ 
De laude S. 


monachus Casinensis, circa an. 1060 
29, ad Stephanum Trojanum episcopum 


(1) Non Marbini, ut vitiose excusum in clariff. Leyseri Historia poetarum medii evi, pag. 348. 


1283 GUAIFERII CASINENSIS MONACHI 1984 


mones de Nativitate Domini, de Epiphania, de ccena Domini, de Septuagesima, de ramis Palmarum. Pasxionem 
S. Lucii pape. Ex his Vita S. Secundini edita est ab Ughello, tom. 1, Italie sacrz, pag. 1336. Et carmen 
elegiacum in ejus laudem, quod incipit : . 
Adsit tola tuis festis festiva diebus, 

p. 1341, et. Hymnus sapphico carmine, cujus initium Christe Rex regum, pretium. piorum pk. 1342 seq. 
Vitam S. Lucii 1 papse A. 255 defuncti, sed extrema parte mutilam, ex ms. Casinensi vulgavit Henschenius 
in Actis Sanctorum, tom. 1 Martii die 4, p. 304-307. Caetera in lucem proferre promiserat an. 1655 Joan. 
Baptista Marus, notis ad Petrum Diaconum, sed morte przventus aliis hec edenda reliquit. 

Acta inventionis S. Secundini, non vero illius Vitam edidit primus omnium Ughellius; eamdem, ali- 
quantisper tamen diversam e ms. codice reproduxit Bollandus ad diem 11 Febr. Utramque ab autographo 
Cassinensi nonnihil discrepare monet Gattola, Histor. Cassin. Szecul. VI. pag. 187. In prefatione praesertim 
discrimen illud notatur. Quo enim loco Bollandi editio prefert : Coepiscope sancle, ex quo episcopalis di- 
gnitas Gauferio assereretur sincerus auctoris codex (in Cassinensi bibliotheca servatus, ut credo) legit 
Eypiscope sancte. lta vero legendum, quamvis etiam in edito Gattola mendo typographi sit : Coepiscope 
saucte, idem Gattola monet. MANSI.] 





CARMINA GUAIFERII 


CASINENSIS MONACHI 


(Partim primus edidit, partim edita recognovit domnus OzaNAM in libro supra laudato : Documents 
inédits, etc. pag, 372-387.) 


I. A Hzc sunt vitales que mittunt germina fructus, 

Versus in laudem Psalterii. Fertque salutiferos talis plantatio botros. 
Verba tene vitze ; que Verbum, vita, notavit, Ecce magisterium debenti flere reatum : 
Regia lingua tulit, de cujus semine regis Ecce rudimentum sperandi, norma cavendi. 
Rex regum mundo voluit sine semine nasci. Peccasti, reus es, defle cum rege reatum : 
His ergo libeat, quibus utens vixeris, uti : Saucius es graviter, spera cum vate salutem. 
Ipse per hec vitam qui protulit ipse recepit, Justus es, inde cave : quis enim vel justior isto 
Factus et exemplum, scelerum qui morte labarent Justitizseque fuit dilectior Omnipotenti, 
Ad vitam docuit virtutum posse reverti, De cujus fructu ventris, cui sidera sedes 
Ac velut emeritos ad premia digna citari. Sede super propria juravit se positurum, 
Sed fletu, gemitu, lacrymis imiteris oportet Et posuit ; quem precipuo testatur amore 
Cui par esse velis venia, virtute, triumpho : Servum sspe sum proprioque oleo se unguente 
Qualiter admissum deflebat qui comedebat [perunetum ? 
Ut panem cinerem, miscebat pocula fletu ! Sed magna tantus vir corruit iste ruina : 
Quamque gemebat et hzrebat, cum sumere panem Mox tamen unde ruit morore levante resedit. 
Exciderat gemitu, gemitu quoque qui rugiebat B Tu tamen audita venia peccare recusa, 
Pre nimio cordis, lacrymarum quanta profudit Vel quia non tantos valeas tolerare labores, 
Flumina, non alio qui stratum fonte rigabat Vel quia pugnet ab hoc fragilis breviatio vitse, 
In noctes, scelerum lacrymas zquabat acervo ! Et quia non tante virtutis es ante reatum, 
Quo desiderio, quo flendi flebat amore Ut vitiis careas, virtutibus ut renitescas, 
Cui lacrymas panes, habitatio, delicieque, Utque beatorum felici sorte fruaris. 
Cui lacrymz potus noctesque diesque fuere ! Hic docet in proprio loca per diversa libello : 
Diluvium hís lacrymas, lacrymas appellat abyssum, ^ Pestis avariti: fons et caput est vitiorum, 
Quod nec diluvium plus diluit his, nec abyssus Quis partim rerum, partim cupiens et honorum, 
Altior est, tetram penetrant que mentis abyssum. Hinc et perfidiam sordes, insomnia, curas, 
Hoc in diluvio Domino vicinius hzres : Commenta, fraudes, homicidia, furta, rapinas, 
Hoc habitat Deus, invocat hzc et abyssus abyssum. — Ceteraque innumeram generat generantia prolem 
Scilicet amplexat pietatis cuncta profundum. Illinc invidiam, contemptum, bella, furores, 
His vates lacrymis lacrymas evasit Averni : Id genus et reliqua creat amplo germine feta. 
His veniam meruit, virtutibus et reparari, Hine alios spoliat spoliis, quibus ipsa gravetur ; 
His nive candidior fleri, mundisque creatis C Inde suos, alios ut ditet; vendita quorum 
Visceribus, rectus his spiritus est renovatus. Lingua graves vitiis clamet virtute refertos. 
His Deus inspicitur, his spiritus almus habetur. Illinc occultis jaculis, hinc sevit apertis, 
Hisque salutaris redduntur gaudia Patris. ἡ Membra lupina gerens, speciem hinc affectat ovi- 
His quoque qui Pater est confirmat Spiritus : hac [nam. 


[sunt Ni) habet hzc pensi turpis vel feda videri, 
Lietitie summi que gignunt semina fruges : Vertice verticibus tot vipera crescit utroque ! 


1865 

Sic et pestiferum diffundet utrinque venenum, 

Sint ut ab ingenuo mala cuncta fluentia fonte. 

Perde biceps monstrum, proles monstrosa peribit ; 

Et duplici duplex, et summo maxima virtus 

Succedit vitio dilectio larga rapaci. 

Virtutum caput est hzc, et caput hoc vitiorum: 

Sicut in hoc vitio vitium concluditur omne, 

Sic et in hac omnis virtus virtute tenetur. 

Certe si linguis hominum, angelicisque loquaris 

Hanc et non habeas, es ut :ra sonantia factus. 

Si vates fueris, mysteria cunctaque noris 

Sciri quz:eque valent, habeas omnemque fldem sic 

Ut transferre queas montes, tamen hac sine nil es. 

Si tua pauperibus res omnis distribuatur, 

Sive tuum corpus tradatur ut ardeat igni, 

Hanc et non habeas virtutem, nil tibi prodest. 

Non est impatiens, non ambitiosa ; benigna est : 

Non hec perperam agit, non haec que sunt sua 

[querit, 

Non irritatur, non inflatur : meditatur 

Tantum qua bona sunt, vero congaudet, iniquo 

Haudquaquam gaudet, non invidet, omnia credit, 

Omnia suffert, omnia sustinet, omnia sperat. 

Excidet heec nunquam : non evacuabitur unquam 

Sive prophetia cesset, sive scientia, sive 

Lingus cessabunt: manet hec dum spesque fldes- 
[que est ; 

Cumque transierint, major sine manebit. 

Hanc imiteris, ames; hunc amplectaris amorem 

Hunc tota virtute colas, habeas, teneasque, 


CARMINA. . 
A Causa fuit, clavi, flagra, crux et lancea corpus 


1286 


Jam non afficient: cruor ille salutifer ultro 

Non fluet; aut tumulo Christus, tua vita, secundo 
Claudetur; barathra nec descendetur in ima 

À tenebris animus revocatus lucis ad zdem. 
Quis novus ergo modus fuerit quo tam miserando 
Eripiare jugo ? Repetiti fortius arctant 

Nexus, et carcer serat arctius ac religatus, 

Vis minor et major (sic), graviorque secunda ruina. 
Tanta nec ulterius patientia conteret hostem, 
Nec mors morte semel periens jam morte peribit. 
Hinc tamen, hinc spera. Cujusnam vita triumphat 
Vita triumphabit, nec non in zthere vincet 

Qui vicit tumulo. Nam sic semel illa beati 
Sanguinis unda ferum restrinxit fusa draconem, 


B Ut qui sorbuerat diris jam faucibus orbem, 


Ipse sub orbe gemat, nec jus quoque possit haberi 

In quemquam, velut ante, suum, surgente ruinz 

Quo surgunt : hominum. Solum dominatur in illos 

Quos non poniteat scelerum, vel credere nolint. 

Ergo salutaris stola quem pretiosa lavacri, 

Et nive candidior Phoboque micantior ipso, 

Texit, spe certus, cum te tua crimina fuscent, 

Intercedentes ad Christum dirige mistas 

Cum gemitu lacrymas. Sat enim nunc tergere sor- 
[des 

Immensas scelerum lacryme gemitusque valebunt. 

Nec modo confesso veniam lamenta parabunt ; 

Premia restituent commissa perdita culpa. 

Nec per multa fides longeque vetusta petatur : 


Cujus lamma, modum numerum si vincat et om- (Est satis exemplo quod nostro contigit 2vo 


[nem, 
Congeriem scelerum, stipulam velut ignis, adurlt ; 
Cujus dulcedo quodam dulcore superni 
Nectaris obdulcat mentes, omnisque future 
Quemdam lztítiz sapit hic et in orbe saporem, 
In terris positos videas ut in zxthere locatos. 
Hic in martyribus habet insuperabile robur, 
Hic in virginibus tenet inviolabile votum : 
Ungula torture, gladius rota, verbera, flammz, 
Omneque pznarum genus hoc superatur amore, 
Hic amor, hic pugnat, hic vincit et ipse triumphat ; 
Laurea martyribus hinc, virginibusque corona est : 
Omnibus hinc justis merces datur ampla laboris. 
Hujus et, o quisquis legis hzc, repletus amoris, 


Multiplex mirumque modo, numero tamen unum, 

Spem lapsis magnam, cautelam stantibus addens. 
Gallorum coetus partes qua fulget Ibera, 

Corpus apostolicum gentis de more petebat, 

Ut devotus amor, sacra dum loca viseret, ipsa 

Asperitate viz scelerum se mole levaret. 

Quorum, nature persimplicis et puerilis 

Unus erat, facilis quo velles flectere flecti 

Hos ut ad hospitium jam tardior hora coegit, 

In partem simplex divertit ab agmine solus, 

Dimotusque via modicum, fraudisque dolique 

Invenit auctorem, juvenilis corporis instar. 

Incohat astutus dirum cum simplice bellum, 

Non flagra, non gladios, sed pacis habentia sigpum 


Redde preces merito, cujus tibi ceu sibi scriptum DPrimum verba movens: « Quo frater, duceris, in- 


Hoc opus est opera; nam si memoreris alius, 
Et Deus ipse tui memorabitur : hujus amoris 
Jus dat, ut hoc alios quo juveris, ipse juveris. 
II. 

De miraculo illius qui seipsum occidit. 
Mortis in immanem te mersit culpa ruinam, 
Christi mors erexit, homo. Mors sola redimit, 
Sola dedit vitam, sola spem, sola salutem. 
Sed tu tantz spem vitz, bona tanta salutis 
Oblitus, repetis quz te traxere trahuntque 
Sub captivantis crudelia jura tyranni. 
At jam non moritur Christus de morte resurgens, 
Et sacrosanctum, cujus tibi poena salutis 


[quit ? » 
Sed quid ad hzc simplex ? facies humana, serenus 


Vultus, et eloquium cum nomine fratris amicum, 
Qux bene cordatos homines multumque probatos 
Exciperent, ad colloquium miserabilem mentem 
Alliciunt stolidam : quo tendat, pandit. At ille 
Subsequitur : « Quare tantum vis ferre laborem ? » 
Hic via, consiliumque vie: — « discrimine nullo 
« Atque mora nulla, conquiri posse quod optas. » 
Utque magis capiat miserum, magis ora serenat, 
Voceque demulcens, ait : « Agnoscisne loquentem ? » 
Cernere se juvenem quis sit nescire fatetur 
Simpliciter simplex. Tunc inquit : « Apostolus ille 





1287 


GUAIFERII CASINENSIS MONACHI 


1288 


« Sum quem quzris ego. « Credit miser, atque re- A Contentum reperit quibus ars sutoria sese 


[pente 
Stratus humi deposcit opem, scelerumque levamen. 
Mox auctor mortis mortis prorumpit ad atrum 
Consilium, sed facturum quid consulat illum 
Accipit ante fldem. Tunc sic ait : « Haud, nisi solvas 
« [pse tuos artus animx compage, salutem 
« Quam cupis, :eternam speres. Vis vivere vitam 
« Semper mansuram ? vitam tibi tolle caducam. » 
Horrescit facinus bruto sub pectore tantum, 
Audet, et hoc fidei ..... esse repugnans 
Dicere: sed monitis persuasus cedit iniquis. 
Flagitat ergo modum, tantum quo crimen agatur. 
Hospitium repeti, ccena, sermonibus ore 
Sollicitum pectus claudi, cunctisque sopore 
Immersis, fauces gladio penetrarier imas, 
Et ventris medium, tantum post vulnus, eodem 
Consulitur gladio transfigi. Suadet iniquus 
Quod cupit. It, ceenat, simul atque gravatis 
Somno consociis, immergit gutture telum, 
Amputat et venas, secat et cum gutture nervos, 
Nec mora, configit praecordia : sed dolor ipse 
Criminis ac mortis miserum clamare coegit. 
« Me miserum! perii; scelus hoc mea dextra per- 
[egit. » 
Et ruit examinis: miseram mox turba ferorum 
Spirituum capiunt animam, rapiuntque trahuntque, 
Per summas valles agitantes atque per imas. 
Apparet subito facinus qui suaserat hostis, 
Juris et esse sui, sceleris qui causa sit, inquit. : 
Ceditur, insequitur, magis omnibus urget et unus. 
Ad loca Romanis sic itur proxima muris. 
Vox sonat hic : « Sinite ; » stolidi cessere parumper. 
Sed repetunt animam, dum vox silet, atque coarctant. 
Intonat hec eadem proprior mage, terribilisque : 
Diffugiunt omnes subitis terroribus hostes, 
Nec quatiunt animam jam sancta voce solutam. 
En specie vera juvenis pulcherrimus astat : 
Novit apostolici formam quasi prescius oris 
Spiritus; hunc sequitur, super ardua tecta venitur 
Principis Ecclesi: regnantis; in :there Mater 
Virgineis stipata choris astare videtur. 
Accedit Jacobus, pro tanta labe precator. 
"Audit ab ore pio : repetat nisi carnea claustra, 
Et cum carne luat factum cum carne reatum, 
Non animam tanto damnatam crimine solvi. 
Ergo repentino rediens jam libera cursu, 
intrat apostolico dimissa cubilia ductu. 
Oscitat, erigitur, loquitur, graditurque cadaver: 
Dat res ipsa fidem sociis, nam vivere cernunt 
Quem videre mori ; sed testis sola cicatrix 
Esse potest aliis, que vulnere sic in utroque 
Cernitur, ut talem vite jam nemo redisse 
Ad postliminium dubitet. Huic Cluniacensis 
Coenobii vicina loco loca sacra feruntur, 
Cui Pater haud parvi meriti vir preesidet Ugo. 
Hac petit, hunc orat habitum dare, cuncta professo 
Que sibí contigerant. Pater at discretus, et actus 
Et mores hominis perquirens artis et usus, 


Foverat et matrem, quam ne sinat imperat. Ergo 
Ad matrem redit ; ipse sibi jam causa cavendi, 
Exemplumque spei quocumque crimine lapsis. 
III. 
De conversione quorundam Salernilanorum. 
Res nova magna satis perhibetur facta Salerni, 
Plena piis lacrymis, laudibus et celebris. 
Una domus locuples, sublimis, docta potensque 
Tota simul sacre induit arma toga. 
Hac vir et uxor erat, dilectaque pignora septem, 
Quinque mares, sexus cetera feminei. 
Quis, bone vir, Domini melius te jussa peregit ? 
Vel quis adimplevit his ita temporibus ? 
Uxorem, sobolem, matremque patremque relinqui, 


3 Εἰ quod habet pro se precepit Omnipoteas. 


Tu simul ista sinens, tecum fers omnia Christo. 
Plus evangelium quam jubet ergo facis. 

Qua tam dulce Deo nunc offert femina munus, 
Uxor magnanimi, jam soror ipsa viri? 

Qui sua det rarus, quise prope nullus habetur : 
Tu tua, tuque tuos, teque dicas Domino. 

Quid fecit imperio síc te deferre parentum 
Egregia proles, spes et honor patriz ὃ 

Atas illa tibi, que, mundi fessa labore, 
Cogeret id non est, spes et honor patris. 

Lex ea qua soboles ad patris velle dicatur 
Nota tibi non est, spes et honor patriz. 

Huic autem imperio si contradicere velles, 
Te sibi, te patria legibus eriperet. 

At patris et matris minor esset gloria, certe 
Nec tibi preter eos gaudia plena forent. 

Lex dat et usus habet patris ut sit filius hzres: 
Vobis est hzres, germina clara, pater. 

Propensam celeremque vicem sumpsere parentes ; 
Imo magis multo quam dederint capiunt. 

Qua datur accipitur certissimo portio rerum. 
Nam nisi sumpta, minus nunc aliena foret. 

En-rerum dominos, dulcissima pignora septem, 
Cum rebus quasi res, donat uterque parens. 

Non igitur quondam plus detulit ille parenti, 
Qui mactandus abit qua vocat ipse parens. 

Vos quoque patris amor Christi mactavit ad aram, 
Dum perimens mundo, vos dedit ipse Deo. 

O sacra turba, pater, materque, beataque proles, 
Haec pia sunt, bona sunt, facta decentia sunt. 

Sed gaudere licet, quia premia retribuentur, 
Qus nullus sensus, mens quoque nulla capit, 

Predia, fundus, ager, simul est omissa supellex, 
Dulcis et affectus spretus amicitiz. 

Sed dabitur ccelum, dabitur paradisus et ipse 
Christus; et ethereus coetus amicus erit. 

Quam tunc felices eritis l:etique parentes, 
Vobiscum soboles cum super astra cluet ! 

Et quam tunc felix poterit pia turba videri, 
Cum vos inter oves pascet uterque parens ! 

Quanta ducum vestris inviderit ala triumphis, 
Vestro non nisam se dolitura modo ; 

Cum post delicias mundique sequantur amorem, 





1989 


Perpes et ampla fames et stygiale chaos ! 
Et vos ad celum tegeticula nigra, dizeta, 
Libratusque cibus per pie vota ferunt. 
His quoque perpetui vermes pascentur et ignes : 
Vobis angelicus panis edendus erit, 
Qui semper satiat nec fert fastidia, plenu 
Cujus vivificat tactus, odor recreat. 
Hoc ut et ipse cibo potiar, pia concio, tecum, 
Ad Dominum juges, obsecro, funde preces. 
Et precor ut fratris placeat meminisse Joannis 
Ut quod amatis amet, quod facitis faciat : 
Nam sine stirpe sua, prope toto quemlibet orbe 
Solum velle frui dedecus, haud decus, est. 
IV. 
In laude sancti Secundini Trojani episcopi (2). 
Adsis tota tuis festis festiva diebus, 
Tro;a, quibus cessit altera Troja tibi. 
Plures illa viros terraque marique potentes, 
Quos tamen haud potuit semper habere, tulit. 
Horum sensit opes vivorum, sensit honores : 
Defunctis periit quidquid honoris. erat. 
Tu, nova Troja, duces ccelique solique potentes, 
Qui tibi plus aderunt cum moriuntur, habes. 
Ex his unus adest, proprio qui more secundans 
Cuncta, Secundinus rite vocamen habet. 
Hujus ad egregium presens accingere festum, 
Lztaque significent mens, habitus, facies. 
Sume lyram : medias placeat contendere netas, 
Carmen lztitiz lingua manusque sonent. 


CARMINA. 


1290 


Α Et preclara tui facta videre ducis : 
Gallia tantorum spectatrix ipsa bonorum. 
Ipsaque materies, testis et ipsa venit. 
Gallorum celebrem Sancti Michaelis ad edem 
Venerat oratum more suo populus. 
E quibus unius totos circumplicat artus 
Languor inauditus et gravis et subitus : 
Omne quidem corpus sic sic contraxit, ut instar 
Sphere, non hominis, redderet ille globus. 
Crura, pedes stabili compagine natibus hzrent : 
Vix habet officium lingua manusque suum. 
Catera membra premunt, nec omittunt ista dolores. 
Vivere jam patitur qui toties moritur. 
Fama Secundini jam pluribus agnita terris, 
Evolat ad Gallos tum sibi contiguos. 
B Mox insperatz spes sumitur ampla medelz, 
Languor et ut pelli possit, odesse salus. 
Ergo Secundini venerandam fertur ad 2:dem, 
Cujus eum nusquam ferre pedes poterant. 
Psallitur, oratur, lacrymatur, vota moventur, 
Munera spondentur : fit cito quod petitur. 
Qui simul ulnarum, manuum, crurumque pedumque 
Perdidit officium, suscipit omne simul. 
Jam graditur, loquitur, vegetatur corpore toto 
Corpore qui toto pene solutus erat. 
Quem voti presens morbi facit esse recessus 
Dum novus est, memorem ; cum vetus, immemorem. 
Ad patriam lapsis aliquot parat ire diebus, 
Qui novit nusquam si foret incolumis. 


Ut colat, hunc ut amet nimis urbs nimis urbis Non impune tamen ; nam mox intratur in urbem, 


[amantem, 

Condecet ; indicio id quod amere sat est. 

Ignotus Jacuit, cum tu destructa jaceres ; 
Monibus ut surgis, surgit et ipse tibi. 

Plurimus et pulcher lapis a fossore repertus 
Pulchra quod exstiteris et spatiosa refert. 

Sed sacer inventi thesaurus corporis, omni 
Splendidior lapide, sís mage pulchra facit. 

Pange quod exhibitas dum prz»sul presulis odas (sic) 
Ridet, in extremum it prope supplicium. 

Supplicat ecce, rogat modo qui destruxit, et orat, 
Cumque doloris abest causa, dolore caret. 

Sic sacer irrisus punit, juvat atque rogatus, 
Sic renitet virtus, sic pietatis opus. 

Credulus ergo fidem cui restitit exprimit idem 
Praesul, reliquias dum probat igne sacras. 

Relliquias ambit nec habet vim flamma cremandi. 
Sic illaesa foras ossa cremata volant. 

Summa refrigerii residet loca, cujus os ignis 
Urere nec potuit, nec retinere diu. 

Collocet ergo sacra sacra membra presul in ara, 
Detque Secundino non aliena suo. 

Laudat, honorat, amat, veneratur, supplicat, orat : 
Hec sua sunt equidem : urbs, facias eadem. 

Plures, Troja, vales hujus numerare triumphos, 
Sed satis hoc laudis suppetet ad cumulum 

Non sat erat Latium virtutum premia totum 


C Pona priore nimis asperior rediit. 

Si patriam peteret, gressum valitudo negabat ; 
Si Trojam vellet, pes sibi liber erat 

Ergo libet Trojam remeare salute recepta, 
Seque Secundino dedere servitio. 

Obsequium reducem solidat stabilitque salutem, 
Et repetita salus roborat obsequium, 

Sit satis ad laudem tanti Patris ista tulisse, 
In quibus aspicias qua fuerint merita. 

Certe non pietas, probitas, non illa voluntas 
Cuique suum tribuens, non amor ille duplex, 

Certe non gravitas, non denique cetera virtus 
Hujus ab hospitio mentis abisse potest, 

Quem sic virtutum Rex largitorque bonorum 
Audit et exaudit, glorificat, decorat. 

D Respice jam cives, Pater optime, respice alumnos, 

Respice precones, praeco superne, tuos. 

Si tua suscipiat suffragia non tua tellus, 
Jus dat ut hzc tellus plus tua suscipiat. 

Cum noviter notos morbo faciente procures, 
Cura devotos sponte diuque tuos. 

Fit cum sanatur sananti debitor eger : 
Preco quem cecinit creditor esse potest. 

Ergo modo quodam meriti subeamus alumni 
Quod nihil immeriti nunc subiere rudes. 

Corporis et cordis mala destrue, siste salutem, 
Pars vacet ut nunquam utraque laude tua. 


(2) Carmen de S. Secundino jam ediderat Ughelli Italie sacre tom. I, col. 1341. 


PaTROL. CXLVII. 


41 


1291 


GUAIFERII CASINENSIS MONACHI 1292 


V. 
Hymnus de sancto Secundino (3). 


Christe, Rex regum, pretium piorum, 

Nostra, qui digne tibi militantis 

Res Secundini canimus secundas, 
Vota secunda. 

Hujus iusignem celebremque vitam. 

Nobiles mores, veteres triumphos 

Mira virtutum noviter suarum 
Prodita pandunt 

Falsa fromentem jaculo doloris 

Percutit vero, videt hic reatum, 

Ponitet dicti ; sua peenitentem 
Pona relinquit. 

Cujus oblectant animam tepores 

Veris zeterni, fovet et quietis 

Aura celestis, nequit hujus artus 
Flamma nocere. 

Omnibus membris pene destituto, 

Quem suum tantum poterat tueri 

Jus, preces fundens celerem refundit 
Lingua salutem. 

Presuli tanto vacuare facta 

Vota tentantem valetudo nectit 

Sospites gressus eadem paranti 
Solvere solvit. 

Fimbriis palle decorantis aram 

Cereus mistus penitus crematur ; 

Fimbri» vero nihil ustionis 
Perpetiuntur. 

Splendor zternus, decus et triumphus 

Cum coeterno tibi sit Parente, 

Atque cum sacro pariter, superna, 
Flamine, Proles. 


y Ecce Secundinus, celesti sede potitus, 
Transit ab hac vita, vere bonus Israelita. 


Nunc chorus exsultet psalmisque sequatur eun- 


Transit, etc. 
w Euge. Dei regis cultor bone, serve fidelis, 
Multa supra felix, quia supra pauca fidelis ! 


y Dupla representa tibi tradita quinque talenta. 
Sl», Quia, etc. 


ΥΙ. 
In laudem sancti Marlini episcopi. 


A. Prevalidus fortem sermo procul effugat hostem, 

Ellebori clades vi precis omnis abest. 

Quod fuerit latro teterrima pandit imago, 
Cui datur obsequium martyris atque decus. 

Maxima ter barathrum virtus evicerat atrum, 
Criminibus pressos suscitat atque reos. 

Dum crucis arma moves, stat plebs ut saxea moles, 
Nec nisi quando voles quolibet ire potest. 

Te subeunte, suam pinus vertendo ruinam, 
In qua parte fuit non ruitura, ruit. 

Ignea vis refugit, dum flammis obvius exis ; 
Ardet et his solis, est ubi jussa, locis. 

Plebe reluctanti, ccelestibus obsitus armis 
Damonicae totum diruis zedis opus. 

Te quoque dum gladio petit unus et alter iniquo, 
Ille ruit, gladium perdit hic e manibus. 

Quot prece das salvos morbis οἱ di&emone captos ' 
Leprosum curant oscula sola tua. 

Innumeros pellit languores fimbria vestis : 
Febres charta fugat sunt ubi scripta tua. 

In nimium diris confractus membra ruinis, 
Illitus unguento sospes es angelico. 

Uteris angelicis, hominum parcendo, loquelis, 
Vultibus zthereis ac tibi conspicuis. 

Quod facit invitus hostis tibi prodit iniquus : 
Non te facta latent, szpe futura patent. 

Cum trahitur tunicz tibi forma videnda fugosz (sic). 
Mox evanescit : ars simulata perit. 

Purpureo Christum mentitur ut hostis amictu, 
Notus, ut umbra, tuis labitur ex oculis. 

Magna sacramenti dum tractas dona superni, 
Divino proprium emicat igne caput. 

Dum sacer expansas sustollis ad zethera palmas, 
Cernuntur gemmis brachia nuda tegi. 

Hunc tibi virtutum cumulum fert copia morum, 
Quos liquet humanum transiluisse modum. 

Unde potes, moriens, prope dicere solus in hostem : 
« In me funestum nil reperire vales. » 

Te canit in ccelis, de corpore quando recedis, 
Sanctorum numerus angelicusque chorus. 

Obvia tota venit ccelestis curia Regis, 
Et datur ipse Deus, palma decora, decus. 

Nobilis in terris accedit gloria membris, 
Quas solis superant irradiando jubar. 


D Sic sacer, ornatus, sic omni parte beatus, 

Hic et in excelsis premia digna metis. 
Quaesumus inde, Pater, quibus es spes, esto juva- 
[men ; 


Gemma sacerdotum, votis assiste tuorum, 
Ut resonent meritis cantica digna tuis. 

Facta triumphorum celebrantur ubique tuorum, 
Cum rutilas primo sub fidei titulo. 

Quem tegis in terris tuus est super sthera testis : 
Pars chlamydis Dominum fcnerat athereum. 

Fit latro pralatus virtutum praeco tuarum, 
Colestem profitens ad tua verba fidem. 


Et quibus ipse times, hos refovendo vide. 
Non piget statis, non tzdet in orbe laboris, 
Vivere si liceat, te duce dum wigeant. 
Velle sit in colis tibi nos, Martine, tueri, 
Mox ubi queque voles absque labore potes. 


'3) Exstat apud Ughelli /. /. col. 1342. 


eu UND Tuvvvw 


1203 VITA S. SECUNDINI EPIS^Z. TROJANI. 


VITA SANCTI SECUNDINI- 


EPISCOPI TROJANI, 
AUCTORE GUAIFERIO MONACHO CASINENSI. 


(UcngLLi, Italia sacra, 1, 1336, ex cod. ms. Casinensi.) 


1294 





MONITUM. 


S. Secundinus σφ in Apulia, hodie Troja : cujus corpus, cum nova basilice foderetur fundamentum, 
cum inscriptione, non sine magna populi lztitia, repertum est. Cujus inventionis Histori» Roma in biblio- 
theca Vallicellana asservatur. Ejus dies festus celebratur x1 Februarii. ΖΞ 8 apud Plinium lib. nr, cap. 11, 
pop. Acanos memor. /Esca, seu Escze apud Anton. Aug. in Itin. /Ecana posteris (quod potius adjectivum 
es) nunc Troja [et ideo Trojana. E. P.] civitas episcopalis Apulie Dauniz, loco editiore constructa, 
Lucerie, et Bovino ad vin M. P. vicina, Benevento metrop. ad xxx, a Neapoli duplo remotior. Tempus quo 
Secundinus floruerit adhuc: mihi incompertum. 


INCIPIT PROLOGUS 


AD STEPHANUM TROJANUM EPISCOPUM 


De bono dilectionis et obedientie, frater et co- A cum et illi obedientiam, tibi debeam charitatem. 


episcope S., cum ex illa opaca et condensa lapidea- 
rum descriptione Tabularum, tum Evangelii sermone 
perlucido et patulo, regula nobis norma et disci- 
plina porrigitur. Placuit enim ipsi summo Opitfici, 
et incomprehensibili Deo qui omnem mundum regit, 
prius instrumenta hujusmodi sub Moysi velata fa- 
cie quodam sacramento signare, quibus in se gen- 
tibus credituris, post incarnati Verbi mysterium, 
evidentissim: pietatis patrocinio potissimum patro- 
cinaretur. Nihil est autem quod in terris ei flat ac- 
ceptius quam cetus hominum, unda sacris bapti- 
smatis mystica quidem spirituque sociati, his rebus 
operam, his laborem, his denique diligentiam suam 
locantes. 


Aggrediar ergo anime tuae diu desideratum opus, 
nec formidabit dura, diffücilia, quz» sustinet omnia, 
charitas. Erit profecto tante rei maximum emo- 
lumentum Casini etiam secreta secessus facies, ubi 
pro venerabili fundatore quietis, diuturnitas pacis 
sacrum otium confürmavit. Antiquitas etiam refert 
et illum Varronem, tot seculi celebratum, hujus 
edis auctorem fuisse, qui, M. Tullio judice, Roma- 
norum alios religione, alios rerum gestarum memo- 
ria, omnes autem litterarum scientía vicerit. Id 
mea quoque intererit. Veniam et ad Trojam, cujus 
nomine gloriaris. Istam ad undam frigidi Simoentis, 
perlustrabo oculis famosissimam Tenedon, ascendam 
ad illas, omnium doctrinarum inventrices, Athenas, 


Notarat enim et hoc columna nubis et ignis, illa B in quibus summa dicendi vis et inventa est et perfe- 


Israelitica secta. Jubemur ex toto corde Deum dili- 
gere, jubemur proximos admonere, parentibus obe- 
dire. Magisteria sunt ista divina, et quadam pro- 
pria in utrisque Tabulis Dei digito designata. Sunt 
et hec fandamenta zediflcande spei, firmamenta 
corroborande fidei , nutrimenta fovendi cordis, 
gubernacula dirigendi itineris, presidia obtinendz 
salutis. Ex hujusmodi nempe origine torrente pro- 
phetarum et legis emanante procedit, et ille sermo 
brevissimus irrigans omnia, rivulus fidei que per 
dilectionem operatur. Sed cur ista premiserim 
scias licet. Qussiisti a me per Casinensem ahba- 
tem, quem ego causa honoris Desiderium nomino, 
virum inter bonos antistites opera et religione lau- 


cla; quaram ostiatim platanum, qu& ad opacandum 
putulis est, diffusa ramusculis, cujus umbram secutus 
est Socrates; mutuabor ab illo rationem dicendi, con- 
structionem verborum, leporem, dulcedinem, venu- 
statem, ut etiam ego ab urbanitate non excidam, et 
rerum cognitione florescat historia et redundet oratio. 
Est enim Historia testis temporum, lux veritalis, vita 
memoria, magisira vite, nuntia vestutatis (Cic. Orat. 
n, 9); qui perennibus titulis Oratoris voce com- 
mendatur. Contra plerique, pro amplissimis eloquen- 
ti: propositis laudibus ad gloriam adispicendam 
nudi veniunt et inermes, nulla cognitione rerum, 
nulla scientia ornati, ut is qui hanc eamdem quam 
in manus habemus Historiam, postquam attigit, in- 


datum et moribus comprobatum, ut si quid mihi otii C commodavit penitus et turbavit. Mihi vero dum scri- 


posset sua amicitia suadere, ad scribendum potis- 
simpm Historiam confessoris Secundini conferrem. 
Faciam rem mihi difficilem, sed causam facilem 
agam; neque illi hortanti deero, nec tibi roganti, 


bens aliquid ista recogito, magis venit in mentem 
vituperationis quam laudis. Constat enim quia, si 
eleganti eloquentie gloria, inepte potius ignominia 
debeatur. 


12095 


GUAIFERII CASINENSIS MONACHI 


1296 


Tu ergo, frater mihi in Christo charissime, lo- A scendimus, studia animumque revocemus. 


cantem felici vineze operam orationibus juva, utque 
hanc Secundínus sacer pro voto suo meoque secun- 
det, intercessionibus obtine. Oportet autem expe- 
ditis his, que apud nos de eo sunt pauciora, mira- 
culis (habetis enim et alia, quz in his exemplaribus 
non habentur), ad ea, unde ad hzc tuo amore de- 


In quibus petimus et rogamus ut manu miseri- 
cordie suc nobis ad rationem bene vivendi patro- 
cinium conferat, et possessionem felicitatis deternz, 
qui [f., qua] a digno herede precario et pro indiviso 
suscipitur, pro mercedis pretio suis promerentibus 
meritis acquirat. . 


INCIPIT VITA 


Troja quondam ducibus, divitiis et bellica laude 
insignis , cujus diuturna incommoda et diversa 
excidia iisdem regionibus nota sunt quibus et solis 
cursus, in Peloponnesi regione οἱ serenissima loci 
facie, tellure fertili, agro aquis et omnis viriditate 
jucundo, prope Pontum et insulam Tenedos sita 
fuit. Unde demum plerique duces fortissimi in priori 
discrimine, in tempestate horribili, cum tante ur- 
bis commercium totum jactura fleret, evaserunt. 
Ex quibus Anchisiades vir acer et strenuissimus 
fuit, a quo Quirites, orbis terrarum principes, qui 
Trojanorum quoque hostes talione ulciscerentur, 
nobile generis et laudis habuere principium. Jacuit 
hac diutini temporis intervallo, omnibus destituta 
solatiis : nulle opes, nullus decor, nulla denique 
religio. Semiruti tantum et exesi ignibus exstabant 
muri; Xanthus, Simois, et insula Tenedos Trojam 
ibi fuisse signabant. Hec vero excitat tandem οἱ 
colligit se memor pristinz virtutis et glorie, reducit 
longam ex pronepotum generatione progeniem, 


ecclesiis, in moenibus constituendis, quibus salvis, 
ipsis salvís esse liceret, magna popularibus cura 
insisteret ; dum pars marmoribus tabulandis, pars 
lapidibus poliendis, fodiendis lateribus alii, alii 
diversis laboribus, quorum quisque admonebatur, 
intendunt : ab his, quorum votum erat templum 
perfücere ad salutiferz crucis honorem, in ccemete- 
rio B. evangelistze Marci (erat enim ibi ejus structa 
basilica) monumentum pretioso tabulatum marmore 
reperitur, quod dum curiosis oculis collustraretur, 
propter magnam, quz circum erat, frequentiam se- 
pulerorum, advertunt calatum epigramma, exesis 
jam inferioribus partibus, sed quod legi poterat: 
hzc ferebat: 


Hic requiescit S. ac venerabilis Secundinus 
Episcopus, qui sanctorum fabricas renova- 
vit, raptus in requiem, ny Idus Februarii. 


Immissi ergo multi cum ligonibus, purgant et 
aperiunt locum ; qui cum patefactus esset tumulus, 


reficit lares, studet illi suo mirabili et singulari C in labro miriflco inferiori, quod monumentum fo- 


militie sacramento, ut Sylle dictatori favens a 
Fimbria Marianarum partium obsidione vastetur, 
ut tormentis quassetur, ut mater iterum concidat 
gladiis flliorum. Ex illa igitur. tempestate usque ad 
hoc fere tempus vixit tantum sine corpore nomen, 
absque Latio quidem, cunctis :&que gentibus exse- 
crabile ob Romanorum monarchiam, cujus ipsa 
etiam causa exstitit et principium dignitatis. 

Fuit autem et in Apulie solo civitas quaedam, 
quantum ad frumentarie rei copiam, nulli solo 
inferior ; ubi etiam multa gustu suavia, qu: natura 
desiderat, ex terra arboribusque gignuntur, cum 
copia facili, tum suavitate prestanti. Vites et arbo- 
res ibi humiles sunt, neque se tollere a terra altius 
possunt; ex his tamen alie semper virent, aliz 
hieme nudatz verno tempore tepefacte frondescunt, 
et fundunt odoriferos flores et germinant uberrimas 
fruges. Hsc vero civitas, si nominis significationem 
advertimus (Ecana etiam dicta est), antiquissima 
fuit, cum monumentorum marmoratio, scenarum 
columpatio, eminentia cuiminum id designent. 
Huic serio in reconciliatione Trojae nomen imponi- 
tur, et egregii titulus nominis auctoramentum 
faciat novitati. Putamus ista fidem posse quaren- 
tibus facere, quos sub Troja nomine appellatio mo- 
verit urbis Ecanze. Nunc ad propositum Historie 
veniamus. 

Cum igitur pro diligentia principum in fabricandis 


D exstincto priore vel 


rinsecus ab injuria tuebatur, pretiosissimum mar- 
garitum inventum est. Circumfunditur extemplo 
civitas ad thesaurum inventi corporis; putant fas 
esse, quod pium est, osculari reliquias, invitare 
votis, efferre praconiis, intercessionibus poscere, 
lacrymis invocare : nocentibus veniam, innocentibus 
praesidia, subsidia indigentibus; de civitatis statu, 
de salute communi, de spe bonorum omnium in 
communi precatur. Non in cute solum hujusmodi 
putes fuisse letiliam; pectus et viscera ipsa com- 
movit; desideriis omnium satisfactum est in reme- 
dium omnium, oblectamenta omnia cucurrerunt. 
Effertur venerabile corpus manibus sacerdotum, ubi 
nove urbis fundamenta jaciuntur, ubi nomem novum 
in accessionem  validioris 
converso, exoritur; ac in salutifere crucis sacrario 
tantam dignitatem οἱ ornamenta reponunt. Cumque 
felices reliquie signis, virtutibus ad amorem suum 
civium in dies accenderent animos, et erumpentia in 
maturos beatitudinis otros religionis — germina 
propagarentur, ab episcopo tamen urbis nihil factis 
hujusmodi adhibebatur fidei. Impingit contra salutem 
patrie crimen civibus, plebem stultitie arguit, 
accusat principes temeritatis, Ecclesiam contuma- 
cie criminatur. Nulla est improperii, nulla insaniz, 
nulla derisionis, quod eum praeterierit, contumelia. 
Degenerare quippe ab optimis institutis multiformi 
malo civitas poterat, ni felix hanc Secundinus, 


" 


1297 


VITA S. SECUNDINI EPISC. TROJANI. 


1298 


quantum valeret, manu misericordie tenuisset pene A alium  poenitentizt cruciatum. Injuria quippe est 


jam cadentem, jam pessum euntem. Quid agis, o 
episcope? Putas ulli injurie eum esse obnoxium 
quise in sthereum verticem, unde nemo dejicitur, 
collocavit? Quid tua refert, cum multa in illum 
maledictionis tela conjeceris? Est autem ejus im- 
penetrabilis ab omni immissione lorica. Nescis 
duritiam lapidum, quibus civitas summi Regis ex- 
struitur, contumelia ferro inexpugnabilem ? Cadis 
cceelestem adamantem, et deteris petulantibus verbis 
quod incurrentia cuncta retundit. Respice δὰ 
obryzi rigorem, cujus habitum nulla circumfusa 
flamma contaminat ; multa et id genus sunt, qu: 
communi igne lz:di non possunt. Respice scopulos 
in altum projectos, qui mare quidem frangunt, sed, 


aliquem criminaliter plecti, qui in principem poten- 
tissimum, non odii, sed fatuitatis insania insanivit. » 

Inde vertitur ad circumstantes : « Reminiscimini, 
inquit, o fllii, reminiscimini Patris, reminiscimini 
amoris, reminiscimini clementi», reminiscimini di- 
gnitatis. Scitis quid amor, quid virtus, quid gravitas, 
quid. denique diligentia mea vobis contulerit; ju- 
vate me precibus, servate patrie, servate vobis, 
servate liberis vestris; placeat vobis salutem 
poscere a quo constat equidem multa vos beneflcia 
suscepisse. » Igitur ad hzc episcopi verba funditur 
omnis domus in lacrymas, miste orationes gemiti- 
bus, pro conferendis suffragiis, Dei Genitricem et 
confessorem ejus postulant Secundinum. "Videres 


verberati per multa millia temporum, vestigia se- B pro salute pontificis, de rebus suis multa cives pro- 


vitia nullius ostendunt. Tutus est ab omni injuria 
Secundinus, abductus est majori intervallo a jactu 
telorum ; quidquid autem in illum proterve, petu- 
lanter, superbe niteris, frustra tentabis. Coelestia 
humanas manus effugiunt, nulla in solem missilia 
prorsus incurrunt. Erit, erit pro certo, qui illum 
vindicet ; erit qui et in te spicula doloris intendat, 
que non illo nervo quatiuntur ut frustra et citra 
se concidant, sed latus, sed viscera, sed cor ipsum 
tormentis expressa [f., impressa, E. P.] conflgant. 
Feritur interea ex improviso episcopus telo lateris, 
quocunque miserabile corpus inclinat, incumbit dolo- 
ribus, suspenduntur in longam vigiliam oculi, fiunt 
refrigeria cruciatus, remedium pestilentia, medicina 


fundere, vota numerosa promittere, Dei ompipoten- 
tiam modis omnibus supplicare. Dum hujusmodi 
rebus insistitur, sentit episcopus orationum suffra- 
gia, penitus discessisse dolorem clamat, liberum se 
multiformi malo pronuntiat. Quanta ad hzc Trojani 
populi gratulatio, quanta letitia oborta fuit, cum ea, 
qua pro salute pastoris communi suffragio, una 
mente atque virtute gesserant, prospere evenisse 
arbitrabantur! Igitur episcopum, beneflciis Secun- 
dini liberalitate conquisitis, nullum tempus, nulla vis, 
nulla occasio tenuit ; sed confestim, utens pro pedum 
officio manibus, ubi erant Secundini reliquis pergit ; 
quem sacerdotes cum aromatibus, cum candelarum 
populus hostiis subsecutus , ubi ad Crucis vivifica 


venenum , vila interitus. Moret domus, turbatur C templum ventum est, se toto in terram corpore pro- 


civitas, impendendis remediis medici laborantes 
nihil proficiunt. In contrarium enim vertitur quid- 
quid tutela corporis invenitur, aspernantur reme- 
dium validiora tormenta, et insanabiles morbi fu- 
giunt medicinam. Fuerunt plerique qui illum prope 
funeratum facti improperii memorareut (4), « dum 
poenitentia locus essel, mutaret propositum, rediret 
in viam, errorem sperneret, de Secundini virtutibus 
non desperaret. » Intendit in monitores suos epi- 
scopus, et submisse quidem, non enim aliter pote- 
rat, facturum se, cujus erat admonitus, pollicetur, 
sperans, si modo p«enitentiwe spatium iutercesserit, 
salutem veniamque Secundini meritis promereri, 
quem nominans sic appellabat. « O felix Secundine, 


stravit episcopus ; illum poscens peccatorum suorum 
veniam, qui verberato doloribus corpori jam con- 
tulerat medicinam. Sancto Secundino quoque 
antistí maximas egit et habuit grates quod voti 
compos factus esset, quod in ejus, quem offenderat, 
gratiam venisset, per quem posse pedem ponere in 
vite, seternae possessionem speraret. 

Fuere qui episcopo de industria suaderent (puta- 
bant autem eum dubitare) ut, (qui debebat subjectis 
consulere, constituendz credulitati laborare, cujus- 
que juris esset quibus parerent quemque sequi 
deberent ostendere), reliquiarum partem in ignem 
probatum mitteret, ut ex multorum pectoribus 
dubietatis vulnus omne recideret. Probata tamen 


quem Deus rerum omnium Parens parentemn Tro-D reliquiarum virtus, quod suadebatur, dissuadebat 


jane providit patrie, in cujus commodum impen- 
dendi beneficii, constituend: salutis, conservand:e 
libertatis, totus ineumbis : adsis mihi tus bone 
voluntatis indigno , nec patiaris partem a toto 
divelli, cujus potestatis est omnium in integrum mi- 
sereri ! 

« Me miserum! delicti accusor, an peccati? 
Equidem utriusque, non enim in te, quod debui, so- 
lemniter colui, sed tui, quod non debui, oblitum 
ire populum concitavi. Solve tamen peccati jugum, 
assere doloris irremediabilis servum, confer quemvis 


episcopo; sed quod animadvertebat posse ad com- 
pendium populi legaliter fieri, fidem suadentibus 
commodavit. Jaciuntur in prunas reliquie, instatur 
undique flatibus, fit in illis color rubicundus ; 
saltum tandem ex igne faciunt ; nulla in illis combu- 
stionis nota invenitur, sicut hi qui presto erant 
retulerunt. Gaudent populi mirabile factum, sumunt 
alacres animos secundis rebus. Episcopus autem 
magna exspectatione in concionem venit; conciona- 
tus est quod perutilia patrize patrocinia possiderent, 
si illis uti honestate magistra placuisset ; concionatus 


(4) Improprie, pro comumonefaceren! ; i. e. suum ei improperium in memoriam revocarent. 


1299 


GUAIFERII CASINENSIS MONACHI 


1300 


est, οἱ gratias egit quod sic de sua, ut de com- A que Dei possent inclinare clementiam, erigit se 


muni omnium salute latarentur ; concionatus est ut 
constituendz ecclesi: operam darent, eamque demum 
perfüicerent, αι Secundino venerabili digna esset, 
unde idem posset semper advertere, semper habere 
Trojam in vultu, Trojam in oculis, Trojam in ore. 
Sed hzc hactenus, nunc ad reliqua veniamus. 

Vir quidam, Teuzo nomine, genere Aquitanus, 
orationis studio, quod precipue gentis illius moris 
est, ad apostolorum principem Romam venit, adnit- 
tente quidem matre, que amoris affectu seipsam 
fllio comitem itineris prebuit. Ubi per sanctorum 
locorum circuitus solemniter officiis pro tempore 
datis (citabat enim eum ad alia loca venerabilia 
transitus) domum beatissimi archangeli Michaelis, 


totum mente, quasi in Secundini visibiles oculos 
precatur, obtestatur, vovel se nunquam ab illo 
recessurum, si pristinam sibi redderet sanitatem. 
Cumque in ejus affectum reliqua, ut linguam, 
membra nesciens movet, recurrit ad animum : tentat 
revera movere manus, movel; extengere pedes, 
extendit ; surgere, surgit ; incedere, incedit. Excla- 
mat quo altius valet « sanum se esse pedes, et omnia 
membra officium suum habere. » Hzc igitur vox 
magno audita desiderio, aliquantulum sustulit ad 
ediflcationem ordinis sacerdotum. Tantus enim fuit 
in laude vera splendor, tanta in populis jubilatio, 
tanta denique lwtitia in clero ut pre nimia exsulta- 
tione universitas illa gestiret. Videres incolumem 


que sita est supra Gargani montis altissimum B operam suam medico affectuosissime polliceri, stabi- 


verticem, adiit; in qua nimirum, et quia devia erat, 
et quia orationi pacare decreverat, dum stationem 
suam in diutinum tempus extenderet, mater, qua 
illum fuerat secuta, defungitur. Qui cum jam fere 
cunctis destitutus vitz» solatiis, orationibus, lacry- 
mis et ejulatibus incubuisset (fll enim sepe ut 
majores tristitie majorem pariant valetudinem), 
insanabili, ut videbatur, pestilentia morbo percus- 
sus est; ita quidem ut pars membrorum suorum eo 
invito moverentur, alia quoque sic essent arida ut 
ex illis nullum, quod sentire posset, haberet; vix 
oculi, vix manus in suo erant officio, crura quoque 
et pedes natibus adhaerentes gressus ademerant; 
lingua tantum, ne recte quidem, nature beneficium 
tuebatur. Quid ageret procul a parentibus, procul a 
domo, et, quod verius dico, procul a seipso? Mise- 
rebantur ejus pretereuntes inopig, cujus valetudini 
non poterant subvenire. Intimabatur illi de Secundini 
virtutibus: sed si vellet ire, non poterat ; si portari 
ab aliis, unde conduceretur, nihil habebat pensi ; ab 
his tamen qui ejus quotidie afficiebantur miseriis de 
itinere agi coeptum est; qui domo demissi cum illo 
Trojam cursu citíssimo contenderunt. Festinabant 
autem , quia confessoris Secundini collocandis 
reliquiis solemnis instabat dies. Postquam vero ad 
urbem veniunt, et debilitatum membris omnibus 
hominem ante Secundini confessionem deponunt : 
« Quantum nobis, inquiunt, attinebat, fecisse satis 
voto tuo videmur : de cztero age, ut libet; consuli- 
mus tamen tibi in tauta preseutis celebritate diei 
orationi vacare; putamus enim et credimus id tibi 
valde profuturum, ad quod pro salute tua ipsi etiam 
summa ope nitemur. » Factum est: et jam tempus 
aderat ut ad officium ingrederetur episcopus ; 
populi vero, omnibus studiose ad honorem Dei com- 
positis, intus et pre foribus ecclesie assistebant. 
Multi quoque ad hzc solemnia, vicis, agris propin- 
quis, hospitiis, multi denique, qui procul degebant, 
domibus abducuntur. lutrat episcopus cunctis 


litum ire; se illi, ut convenerat, mancipio dare: 
illum corporis sui auctorem, illum custodem animz, 
illum sui largitorem beneficii gloriabatur. 

Mansit in hoc proposito dies admodum paucos. 
Ratus enim pro se esse patriam petere, amicos 
visere, fregit quod in Dei facie stabilierat pactum, 
mutavit prwcipitatione «consilium , negavit nulla 
necessitate promissum ; et, quia timori erat solum et 
incomitatum tam longinquam aggredi viam , ad 
inveniendum itineris socios Romam accessit. Ubi 
autem repertis sociis pergit ire, valetudo pristina 
adimit gressus, parat redire, gressus resumit ofli- 
cium ; parat abire, iterum pedibus, manibus et toto 
ei corpore interdicitur. Accedente igitur malo 
perterritus, quod viderit jam in se mala obliterata 
recurrere, ne tante calamitati ulterius inserviret, 
gressus unde tulerat, retulit; ubi autem, quoad 
vixit, in confessoris Secundini obsequiis devotissimus 
perduravit. 

Preterea cum Trojanus populus tantam auctorita- 
tem, tantamque confessoris Christi virtutem potis- 
simum enitere in dies singulos cerneret , ad 
illustrandam omnibus ornamentis, in qua reconditus 
erat, ecclesiam, consensione quadam unanimis inten- 
debat. Quippe ex illo spes, ex illo fiducia, ex illo 
eorum maxime cura pendebat ; de quo urbis prasule, 
de.quo custode, de quo denique principe quotidie 
apud eos agitabatur. Videres singulum quemque ejus 
domui, ut sus, ut liberis providere, in privatis 
rebus minimo et tenuissimo cultu contentos vivere, 
at in ejus publico apparatu ad dignitatem, ad glo- 
riam, ad splendorem omnia parare. Fiebat autem 
ei assidua non solum de patrimoniis, verum tabulis 
emptionis, codicillis etiam omnium bonorum dele- 
gatio. Fumabant aromata, candelabra radiabant, 
omne illud domicilium cereis, lampadibus, nocte, 
interdiu coruscabat. 

Nocte vero quadam cum pro devotione populi, 
ut hodieque moris est, magua cereorum serie ara 


ecclesic stipatus choris, incipit agere pontificalibus  cingeretur a deferentibus, ut custodes diu eus 
institutis. Dum hac aguntur, ad Deum languidus toto — accensos sinerent oratum est. Accensis ergo dimissis 
corde conversus trahit ab imo pectore alta suspi- luminaribus, cum ab alia custodes animum verte- 
ria, implet lacrymis et luctibus omnia, facit verba rent, dilata exstinctio memoria excidit. Inter cereos 


1301 


VITA S. LUCII PAPJE ET MARTYRIS. 


1302 


autem et aram in anteriori parte illud erat spatii A admovisset, reperit, ut viderat, ab omni lesione 


quod gradus, cui cerei capitibus accensis adhzre- 
bant, latitudo faciebat; ex aliis vero partibus sola 
interstitium palla erát. Arsit ergo ignis continue, 
nullusque illi ardendi finis, nisi cum materiz fine 
fuit. Hzc interim sollicitudo hymnorum matutina- 
lium somnum custodibus adimit; unusquisque se 
ad sua ministeria levat : alius aperire fores, pulsare 
cymbalum ; alius libros extrahere, thura incendere. 
Ut autem cum thuribulo ad aram ventum est, ex 
illa cereorum multitudine nullus superesse videtur ; 
vertit se per circuitus are custos, inspicit lineatim 
jacere cineres, sicut illorum fuerat ordinata com- 
pages. Excepit igitur admiratio admodum magna 
custodem, quod erant palle fimbrie cineribus 
involuts, sed integre. Cumque ad illas manus 


ignis alienas. Hac denique ut potissimum facerent 
videntibus fidem, putavit tore opportunum, ita ut 
repererat, reservare. Peractis igitur psalmis matu- 
tinalibus, cum clero populus ad tam grande specta- 
culum invitatur. Tollunt ad hanc visionem manus 
omnes ad sidera, multiplices referunt gratias 
Conditori, qui facturam non despicit, qui miraculis 
hominibus innotescit, qui Secundinum de virtute 
in virtutem sic enitescere frequentissime facit. 
Confestim deinde civitatem omnem accersere ; dona 
decenter ministrare, vicinis quoque tantam gloriam 
intimare mandatum est. Hec vera beati viri virtus 
maximam dignitatem in civibus, maximum vicinis 
gaudium, longinquis etiam urbibus commodum 
maximum comparavit. 





S. LUCII PAPE ET MARTYRIS 
VITÀ 


AUCTORE GUAIFERIO. 


(Apud BoLLANp. Acta sanctorum, Martii tom. I, die 4, pag. 304 ex ms. Casinensi.) 


CAPUT PRIMUM. 

Encomium martyrii. S. Lucii ortus, sancia juventus. 

l. Fortissima et preclara virtutum studia, que 
credentis ad commune compendium sacre fldei do- 
cumento formata sunt, altius czelata et impressa in 
martyrum maxime cernimus armatura. Hlluc enim 
labore, illuc constantia et in eum verticem animi 
se magnitudine contulerunt, unde facta eorum 
clarissima ubique gentium, ubique terrarum, pr:eter 
oculos omnium sempiterna memoria prwsentantur. 
Effüicit hoc obstinata patientia exercitii, qua non 
modo illis delicata et mollia non admovit, sed robur 
etiam lassandi manus czdentium, et vincendi omnem 
vim totius hostilitatis indulsit. Illos enim virtus Dei 
et sapientia Christus ín illud suum frequentissimum 


B natores regant, nulli remiges agant, facile cum hu- 


jusmodi instrumentis aut pelagus merget aut in 
scopulos tempestas allidet, ita per pulchram et exi- 
miam hujusmodi creaturam, dilectum animal Con- 
ditori, imaginem Dei, similitudinem Redemptoris, 
orbis speculum, ztheris dignitatem, principatus et 
potestates hujus mundi, et spiritualia nequitie in 
coelestibus, crebra, vehementi et usitata incursione 
perditum irent; si pro ea plures martyres divino 
magisterio minime dimicassent. 

2. Sed adversus hujus modi acies earumque manus, 
in potentes tyrannos, per urbes universas toto terra- 
rum orbe diffusos, non multitudine militum, non 
numerositate legionum, non fulgentibus armis, non 
pecuniis inflnitis ; sed a duodecim tantum primariis, 


et singulare famulitium ascivit: hoc lectum bella- C qui simul lmperatoris et Militis officia gererent, 


torum genus novo militie sacramento inter preto- 
rianos suz curie milites consecravit : ut armati 
fortitudine animi, nudo corpore sub ictum venirent, 
nihil durum extimescerent, nihil diflicile formidarent, 
nihil intolerandum putarent : omnia humana despi- 
cerent, omnia graviter, omnia constanter, omnia 
splendide factitarent : orbem denique ipsum non 
modo prelio, sed belio superarent. Porro hec con- 
secratio imperatoris eterni, et ad ejus gloriam 
(non tamen ut alicujus egeat) instituta est, et ad 
humane reipublice presidium comparata : ne velut 
navem solidam et durabili materia fabrefactam, 
tenaci compage solidatam, variisque coloribus auro- 
que distinctam, mobili clavo, firmis rudentibus, 


obviatum est : qui se copiis exponerent, qui receptui 
signa dare nescirent, qui pugnam nullatenus detre- 
ctarent : nulla materiali armatura, ne levi quidem, 
quibus etiam baculo interdictum erat, insignes. Ex 
quibus nempe primariis Simon ille, longe omnium 
excellentissimus, omnium princeps, omnium ante- 
signanus, cui, ex fidei soliditate et amoris affectu 
erga Dominum Salvatorem, Petrus est nomen impo- 
situm ; in Urbe, ubi thronus, ubi dignitas terreni 
rutilabat imperii, suarum posuit castra virtutum : 
tantusque vir Deo plenus, in superando fuit, ut nemo 
post ipsum, vel sperare similem audeat, vel optare 
triumphum, Neque enim se digna negotio decertasset, 
si se cum aliis composuisset, qui vinci sine laude 


malo excelso, carchesio insigni, velis splendentibus, D maxima et gloria potuissent. Ad ardua et difficilia 


postremo omnibus armamentis et ad usum idoneis 
et ad contemplandum honestis, si eam nulli guber- 


Capitolinz: arcis ascendit, uL. excusso Jove de solio, 
reliquos facilius demones alibi civitatum eadem 


1303 


ruina sequeretur. Intentus 
operi, disceptatores et arbitros ad suum arbitrium 
informavit, qui et ipsi monstra immania Crucifixi 
virtute subigerent, sordibus orbem terre purgarent, 
malitiam perdomarent, qui iracundiam, invidiam ; 
qui avaritiam, libidinem, omnesque pestes ab huma- 
nis mentibus cohiberent ; nudi et ipsi, quibus nullum 
erat in re familiari presidium, nullum sub colo 
commodum divitiarum. Mutaturi equidem pontificio 
consulatum, prasulatu imperium, sacerdotio ma- 
gistratum ; preturam, prefecturam, ipsam denique 
sengtoriam dignitatem et reliqua in genus officia in 
ecclesiasticam dignitatem : eorumque coruscantibus 
signis sic mundum subacturi, ut hodie omnes gentes, 
omnia regna, ipsum etiam imperium Romani sacer- 
dotis decretis jussionibusque videas famulari. 

3. At contra eos Romana potentia illa sua victricia, 
non solldis tamen successibus, signa movet : fero- 
cioribus adversus illos animis, quam in quoslibet 
hostes, vim suam intendit ; ut veneficos, ut patrie 
proditores, ut in exitium publicum generatos, omni 
&enere tormentorum aggreditur. Experitur in Petro 
crucem, in Clemente exsilium, in Marcello servitutem, 
catenam in Alexandro, gladium in Lucio. Et cum per 
totum orbem de familia Christi quosdam velut rabi- 
das feras affligeret ; quosdam ut truces et immansue- 
tos occideret ; in alios velut in aliquid morbidum 
ferrum dimitteret, alios ut portentuosos fetus ex- 
stingueret, alios ut monstruosos debilesque necaret ; 
non a familiaribus, non a domesticis, nec a seipsa 
quidem 
Ecce hic Porphyrides Lucius, civis Romanus, pon- 
tifex maximus, de cujus triumphi titulo dies hodierna 
gloriatur, illius familie pollens nominis dignitate, 
quae, ut Roma superesset, Carthaginensi et Numan- 
tino furori imo toti orbi, modum et finem imposuit ; 
propter suam opportunam in Romano populo ope- 
ram, sub Valeriano Caesare capitali sententia neca- 
tus est. 

4. Sed videtur opere pretium ad posteritatis 
compendium seriatim evolvere, quod homo totius 
integritatis et magno natu, patricius, ingenio pru- 
denti auctus, oratione limatus, juris peritorum elo- 
quentissimus, eloquentium juris peritissimus, cujus 
majestas et amplitudo et dignitas sacerdotii ccelum 


GUAIFERII CASINENSIS MONACHI 
igitur diligentissimo A splendida ratione et concertatione verborum ea 


1304 


locutus, 4085 versantur in societate civili, in sensu 
communi, in natura, in: moribus semper superior 
fuerit. In campum enim patentem, ubi spectatores 
Christum, principatus et potestates haberet, propo- 
sita illum premia et animi magnitudo sustulerat : 
cui pro vallo et hostium statione dimicanti deprimi, 
inclinari, nec moveri quidem contigit, ut triumphum 
ex virtute nascentem ad coeleste imperium gratia 
maxima potitus, asportaret. 

5. Ad hanc igitur gloriam et nobilitatem expe- 
tendam exsecrandum id admodum ratus, quod per- 
turbationum omnium fontem principiumque persen- 
serat ; primum intemperantie monstro (quod scilicet 
est a recta mente, ab omni ratione defectio, ut hac 


B animus infectus, nec regi nec contineri potuerit; 


fores animi clausit. admissa semel in mentis hospi- 
tium moderatrix virtutum et domina temperantia : 
appetitiones quidem, ut recte rationi parerent, 
effecerat, utque frugi homo judicia sana servaret, 
omuia recta faceret, moderati, constantis et quieti 
animi esset ; ne tabesceret molestiis, ne frangeretur 
timore, ne inani claritate gestiret, nec denique nisi 
coelesti desiderio arderet : quia cum se virtus in 
editissimo et eminentiori loco recepisset, unde va- 
caro sibi totum, quod illustraverat, conspectum iret, 
bene usa viribus suis, pectus beati viri comitibus 
tantum liberum scilicet atque mirabile dedicavit 
erarium : unde res bonz, utiles et honeste, justitia, 
continentia, prudentia, magnitudo animi, liberalitas, 


immanem avertere potuit crudelitatem. (; pietas, amicitia, spes, fides, caritas, caterzque 


contrarie vitiis virtutes expeti facile potuissent. Ita 
quidem divina providentia ei, qui jura, qui Urbem, 
qui vera sacra servaturus esset; qui in forum, qui 
in rostra, qui in curiam de Christo dicturus proce- 
deret, hujusmodi competere jussa sunt ornamenta. 
Humano igitur generi ut summe divinitatis facturz, 
imo ut Dei similitudini intentus, circumspicit largam 
ubique et assiduam mali materiam : alios egestate 
laboriosos, alios ambitione sollicitos, alios torpentes 
desidia, alios sordidatos luxuria; hos impatientia 
concuti, illos saevitia inflari; quosdam iracundia, 
furore, crudelitate quosdam insanire; adversus quos 
miserandos affectus vir bonus operam et robur pe 
ctoris experitur, οἱ secundum Apostolum (I Cor. 


destinaverat, interdicturus sibi voluptatibus et vitiis, D) rz, 20) omnibus omnia factus, quod referret omnium, 


ab ineunte :tate totum se sacris moribus offlciisque 
indulserit : quodque derelictos a pietate, a miseri- 
cordia, ab humanitate, inveteratos etiam perfidis, 
libidinis et odii loris, non severitate austera, non 
demissione diffusa, non gravitate tristissima, sed 
machinatione orationis varie et vehementis, plene 
animi, plene spiritus, plene dulcedinis, plenz veri- 
tatis, in arcem pacis, quietis et religionis eduxerit. 
Nec illud quoque alienum fore, quonam modo in- 
titulo Christianitatis cum Cesare furibundo compo- 
situs, uti ancillari Romana et gentium jura vi- 
debantur, a litis intentione ad depulsionem, a 
depulsione ad statum  abeundo , prudenter et 


unicuique omnium gerit; et modum prestat unicui- 
que, indulgentiam tanquam fratri, venerationem 
tanquam parenti, cultum tanquam superiori ; hujus 
miseretur, illi moderatur; huic succurrit, hunc in 
struit : omnibus autem inter tot errores dies noctes 
que male mentis laborantibus, ad beate eterneque 
vivendum, tutissimum quoque et celeberrimum in 
hac vita iter ostendit. 
CAPUT 1]. 
Adhoriatio S. Lucii de rerum ierrenarum despecta εἰ 
imitatione Christi el viriutum acquisilione. 

6. Lubrica sunt et incerta omnia, nec dici possunt 

bona, quz» speciosa, sed fallaci voluptate, miseros, 


1306 VITA S. LUCII PAPE ET MARTYRIS. 1306 
mortales alliciunt : pecunia, dignitas, potentia, et A et dignitatem. Ergo ab hoc exiguo et caduco temporis 


alia id genus; ad que tot homines indpycti, ceca 
cupiditate obstupescunt: ista cum labore possiden- 
tur, cum invidia conspiciuntur, neminem non sollici- 
tum faciunt, neminem bene felicem, neminem bene 
securum. Nullus stabili constitit loco, jactantur 
omnes, pendet, fluctuant, in alterutrum illiduntur : 
alii alios cadentes trahunt, alii aliis exitio sunt. 
Strages est ista, non vita, et coacervatio aliorum 
super alios ruentium. Respondeat sibi licet quisque 
ad votum, credatque voluptatem summum bonum, 
gloriam et seculi pompas et ultima vitia in summa 
felicitate ponat: omnia tameu humana brevia et 
caduca sunt, nec procedentia in partem aliquam 
temporis longioris: cito transeunt, et immaturo 


transitu, in illa toto nos demus animo, qux immensa, 
qua sterna sunt, quae melioribus meliora: ad qus 
nimirum sola Christi charitate deducimur, ubi nobis 
nulla sseculi diuturnitate interdicitur, ubi omnes 
admittimur, ubi non constringimur, non asseri- 
mur ; sed tuti, sed liberi, sed ceterni libero et aperto 
fruimur ccelo: ubi.nos terror nullus invadet, non 
ira torquebit, non morbus aífliget, non suspicio 
lacesset, non invidia insectabitur, non metus sollici- 
tabit, non levitas inquietabit. An non, si bene ssti- 
mes, sola hzc nobis ipsa quodammodo «eterni be- 
neficii loca erepta, οἱ ablata sortirentur? Agedum, 
ex hodie magistratus, aut quzstionis aut tantum 
animi causa, duci juberet, ut primo virgis casus, 


citra incrementum termino concluduntur, ut necBinde ligatus ad palum, securi feriendam cervicem - 


illis diu stare contigerit. Etiam ad illa, qua vetustate 
gloriantur, extendamus, si libet, statis nostr: me- 
tam, cujus medium pauci computant in annum cen- 
tesimum : inde ducatur animus ad longissima et 
inflnita evi spatia; hec tempora, cternitati compa- 
rata, quam proportionem facerent, etiamsi nobis 
stas annum millesimum indulgeret ? Quz: cum hu- 
jusmodi sint, exiguum istud et breve, quo cogimur 
ad morem aliorum vivere, ita totum negligentiz 
desidieque mandamus, ut id ipsum plane sit mori, 
quod vivimus. Humana ením per luxum et intempe- 
rantia a pueritia vita diffluit, torpore iners, defa- 
tigata lasciviis, ambitione suspensa, mercandi cu- 
pida, vaga et inconstans et sibi displicens, quam 


lictoris exponeres, sicque, propinquis el necessariis, 
conjuge et liberis assistentibus, exsecrabile populo 
spectaculum dares, supplicationibus undique pro 
ereptione actis, parum succederet, quod inanis illius 
el ventose felicitatis in tanti terrore discriminis 
scire pondera, et eam ad omne vite tempus reco- 
leres. Certe, si tum tibi possibile esset libere ma- 
gnitudinem et illa fulgentia bona «swstimare, lectos 
aureos, aureis mensas fulgentes vasis, supellectilem 
grandem, servorum turbam, unguenta, coronas, odo- 
res, conquisitissimas epulas, qua fastidienti gul: a 
Gadibus, ab aurora, et ab ultimo portantur Oceano ; 
sentires utique dispungendo et recensendo omnes 
vita: tuz. dies, nullum memoria dignum, sed omnes 


undique vitia urgent, undique circumstant : nec eam C que perditos, eque exitiabiles apud te resedisse ; 


bene collocari, nec ulli bone rei impendi, nec eri- 
gere vultum, nec attollere lumina in aspectum veri- 
tatis sinunt. Cogit tandem se miseram, fabricatos 
digitis suis adorare deos: gaudet ante inepta simu- 
lacra, ante inepta figmenta, ante nefandissima mon- 
Stra corpus inclinare captivum ; placetque statum 
sublimem ad ccelum, et ad Deum suum vultum ere- 
ctum, cum ceteris animalibus pronis ad terram situ 
vergente deprimere. 

7. Huic porro vite in tanta tempestate, in tam 
reciproco mari, in procelloso pelago naviganti, nulla 
salus nisi jactura, nulla quies nisi naufragium, nullus 
portus nisi interitus est. Supersedendum ergo est 
omnibus illecebris szculi et idolis errore humano 


magisque te miserum et infortunatum, quam Sy- 
racusanum illum, cujus impendere cervicibus, in 
illo tam desiderato apparatu, gladius a tecto demis- 
sus seta equina cernebatur. 

8. An tu illos vivere putas, qui tetri, rabidi, et 
concitatissimi sunt impetu doloris, armorum, san- 
guinis, suppliciorum ; quorum est minax vultus, 
tristis frons, torva facies, citatus gradus, manus 
inquiete, color versus, suspiria crebra: micant 
oculi, horrent capilli, stupet spiritus, quatiuntur 
labra, comprimuntur dentes: qui pulsant humum 
pedibus, qui complauduut sepius manus, qui totum 
concitant corpus, fedi visu, horrendi facie, omni 
denique irarum affectione deformes? aut illis jure 


adinveutis : ad Deum eundum est, ad colestia inten- D tuo vitam cedis, qui quorumdam inhonorifico facto 


dendum ; illuc intuere, illuc oculos erige, illuc su- 
spensum pectus attolle : ne te ad pulvinaria mortuo- 
rum hominum sternas, ne ante creaturam in tuum con- 
ditam famulitium cadas: serva dignitatem, serva subli- 
mitatem, serva Dei similitudinem : tantus quantus es, 
persevera : talís sis, qualis a Deo factus es : respice te, 
fac sis tecum, redi ad animum : ut cognoscere Deum 
possis, te prius agnosce. llle in se credentibus cc- 
lum patriam facit, super solem et stellas mansionem 
ediflcat, ubi honores eterni sunt, gaudia influita, 
pax sempiterna, quies perpetua : ad hac inzstimabili 
charitate adoptat in filios homines, et quod solius 
ipsius est, participare eosdem facit divinitas nomen 


- 


vel dicto moventur, si illorum sermonem superbus 
aliquis aversatus est aut palam risit; qui si cum 
aliis ad coenam non admissi sunt, aut si admissi, 
non in medio, sed in ultimo forte locati, si illis salu- 
tantibus mutuam salutationem non de industria 
salutatus non reddidit, serio ista fleri ad suam con- 
tumeliam credunt ? Quid de invidis censes, qui aliena 
felicitate tristantur, alienis malis delectantur, qui 
ut commodum aliquod consequantur, alios violant, 
nature leges invertunt, ab humanitate exeunt, et 
hominem ex homine tollunt? Nonne hzc «eterna 
miseria est, et inhumana voluptas? Nec illos mor- 
tuos putat, quibus longe parate opes, et rerum 


1307 GAUJFERII CASINENSIS MONACHI ἢ 1308 
abundantia, et magnificentia z::dium regiarum sem- A quens Christianam ad colum religionem attollere, 


per timori sunt, ne tantos eorum apparatus, aut 
pretoris sxvitia; aut aliqua intercedens culpa depi- 
let? Exagitati etiam morbis doloribusque; quibus 
ferrum et ignis admovetur, quorum ossa frangi et 
laedi videmus, quorum vene extrahuntur, membra 
amputantur, vivunt? Quid inconstantes illi, qui flu- 
ctuationem suam sistere nequeunt, qui tranquillita- 
tem abhorrent, qui omni motu animi tumultuantur, 
quos poenitentia coepit tenet, incipiendi timor: in- 
firmi ad omne tolerandum, nec laboris patientes, nec 
voluptatis : qui proposita sepe mutant, et in eadem 
revolvuntur : qui quodammodo se fugiunt, qui nul- 
lum novitati locum relinquunt, quibus fastidio vita 
est et ipse mundus? Omnes profecto istos, in quos 


nomina dare, fidem poscere, alii satagebant ante 
alios. Fideles vero non parvo in dies desiderio accen- 
debantur ad mandandum ei pontificatum, quam pri- 
mum Cornelio ccelum obtingeret: eum successione 
aptissimum, qui Romanum sacerdotium cum doctrina 
tum virtutibus etiam administrare posset, acclaman- 
tes. Cornelio interea dum Martyrii laurea colo 
candida exhibetur, pontificii Maximi Lucius, omni 
Ecclesia annuente, potitur. Erat ei vetus opera, zs 
alienum pro eo, qui solvendo non erat, solvere; 
factioni practoriane privatum etiam intercedere, ut 
oppressos judiciis liberaret: misereri pupillorum, 
consolari afflictos, egentium providere inopie; ad- 
venam viduamque defendere. Illum enim Patrum 


tam pestilentes affectus incursant, potius miseria B nostrorum et memoriam et exemplar, Job virum 


mortuos, quam vivos, non immerito dixerim, pre- 
sertim cum ad votum parum detur, corporis custodia 
retentis, suis abuti voluptatibus, et ejectis super 
omne, quod dicitur miserum, miserabile, et irre- 
mediabile, sententía irretragabilis sit illatura tor- 
mentum. 

9. Retinendus est ergo in proclivi animus, et ad- 
versus ardua impellendus, non est dubium, quin- 
ascendens nitatur : obluctari patientia, fortitudo, et 
perseverantia debent, ut ferentia pessimum hominem 
vitia subigant, utque tam claram et nitidam neque 
uno genere formosam, natam fastigia coeli transcen- 
dere, creaturam infernali przcipitio non condant. 
Eamus itaque perditum, quod melius et x:quius est, 


fortissimum affectabat, cujus haec et alia liberalis- 
sima verba de hujusmodi officiis cum scriptura do- 
cuerat: Salvabam pauperem de manu potentis, et 
adjuvabam pupillum, cui non erat adjutorium. Os 
vidue me benedixit, et indutus eram judicium, et 
circumdatus zquitate: ego eram oculos czcorum et 
pes claudorum : ego impotentium pater, examinabam 
causas sine exceptione et confringens injustorum 
molas, auferebam rapinas de mediis dentibus eorum. 

ll. Cumque totus ad hsec eotenus immigraret 
ofüicia, ut vix satis otii suppeditare aliis institutis 
pietatis ac religionis posse putaretur; ita tamen 
aurea idem statera summam rerum erat solitus exa- 
minare, ut eque in alterutram partem magna cum 


seculi voluptates : opibus vero, quz verius occupa- ἃ admiratione omnium mentes et oculos flecteret. Se- 


tiones sunt dicenda, renunciemus : his enim admis- 
sis, bona omnia subvertuntur. Exigua porro sunt, 
qui in tutelam hominis necessaria sunt, qus» desi- 
deriis corporis satis facere possunt : facili tegumento 
submovetur frigus, alimentis modicis fames sedatur 
et sitis: non est quod naturam accuses, passim quo- 
que et omnibus locis jacent, quibus te nutrire potes. 
Quid denique tua intererit, si exquisitis artibus ven- 
tri serviatur et gula irritetur, stomachus impleatur ? 
non diu ista fient. Hospitabundi hic, imo hospites 
sumus; in alieno manemus. Vis probare. Exspecta 
parum, et parte luxuriz et dilecti penitus oblivisce- 
ris hospitii. Corrigamus errata, quibus satis indulsi- 
mus : redeamus ad limitem nostrum Christum, qui 
DOS errare non patietur; in quo qui fortiter ambu- 
lat, non offendit ; qui coucitatius fertur,non labitur; 
in quo nullum velocitas patitur intervallum. Ecce 
militie supernz adscriptos, ad donativa recipienda 
nos citat: ingentia sunt, ut diximus, et sque divi- 
na, qua» pro tanta nobis expeditione promittit: ni- 
hil frustra tentabimus, nihil prohibebimur. Omnia 
cedent, omnia obsequentur: ita quidem famulatum 
imperio, servitutem libertate, jam non mutandi mu- 
tabimus. | 
CAPUT III. 


;;. Gesta S. Lucii in ponlificatu. Cepta in eum perse- 


 culio. 
10. Hzc cum a Lucio dicta essent, populus fre- 


ptem nimirum Antistites, quasi artifices et vit 
humane custodes (sic enim decebat ut suum habita- 
torem Paraclitus, donorum suorum re et numero 
potentem, ostenderet) lege magistrante, consecravit ; 
quibus pectusculum et separationis brachium dexte- 
rum obtingeret, ut sacerdotes essent, ut ad Domi- 
nicum altare ascenderent, ut sacrificium salutare 
offerrent : qui essent pleni scientia, pleni diligentia, 
pleni magnitudine, pleni fide, pleni omni divina in- 
telligentia, imo pleni omnium virtutum Dei. Hos 
denique opportunissimo munere δὰ audiendum cau- 
sas in judicii ac defensionis possessionem constituit, 
ut in Ecclesia, doctrine verbo, sollicitudine multa, 
vigiliarum labore peccantium benevolentiam sibi 


D coneiliarent ; ducturi eos potius illum sequi trami- 


tem, per quem possent ad veri Dei notitiam, unde 
discessum fuerat, pervenire. Tales quippe antistites, 
Praesul presulum, pontificum Pontifex, Sacerdos 
sacerdotum, principum Princeps, Rex regum, Do- 
minus dominorum ad ferenda vasa Dominica probat 
uihil remissum, nihil dissolutum habentes, nullum 
anime, nullum corporis lapsum exstimescentes, ut 
sint sancti corpore et spirilu, ut magni vocentur in 
regno celorum. Neminem ergo ex his communem 
(essent enim multorum) sed solius Dei, ut separata 
pars sacrificii ostendebat, esse Lucius voluit: nec 
hos equidem ad bellum ire, nec in hostem pugnare, 
sed cum Moyse elevatis manibus orare, ut, donec 





1309 


VITA S. LUCI] PAP/E ET MARTYRIS. 





1310 


orationi vacarent, de invisibili hoste triumpharet Α sores Christiani nominis impellebant : inde per fo- 


populus, ut pessimos Amalecitas, daemones scilicet, 
ab ipsa procul statione submoveret ; ne, si desiste- 
rent, manusque dimitterent, fundi se victores a vi- 
ctis, redintegratis iterum legionibus, persentirenf. 

12, Servabatur praeterea apud eos, in sacrosanctis 
ministeriis singulari apparatu exsequendis, consti- 
tutionis ecclesiasticae mos antiquus : nam et mini- 
strorum constipabatur magna quidem et felici fre- 
quentia, cum esset ad divina secreta solemnis ac- 
cessus ; et legalibus indumentis, qu: possent inau- 
gurato pontifici obvelata facie lituum exprobare (1) 
vel coronam, etsi mentis habitu ornatiori insignie- 
batur. Adinvenit etiam vir studiosissimus vestem 
illis omnibus, ut oblectamento luminum et diligentia 


rum et rostra populares quosque, ul ejus sceleris 
homines, quanto valerent studio, convenirent, eosque 
vel acerrimis stimulatos odiis, vel datis opibus 
acceptos, ad hujusmodi quistionis presidium com- 
pararent. Ex his autem instructis testibus, et ac- 
cusatoribus institutis, prorumpunt in curiam, voci- 
ferante, quidem multitudine, se venisse interpella- 
turos casarem ac senatum : dicunt causam fere 
minuendam penitus majestatis et tollenda reipubli- 
cz, nisi provisum extemplo fuerit : propterea super- 
sedendum aliis omnibus oportere, et conjugibus et 
liberis, aris atque focis, maximeque diis immortalibus 
consulendum , cavendumque ne, cum improvisos 
ruina przceps involverit, frustra dii implorentur : 


cresceret, meliorem, cui nomen dalmatica (2) est : Bqui quantum infesti sunt eorum sacra violantibus 


que cum per se, tum ex dignitate sacerdotii, pre- 
tiosior toga picta, palmata (3) tunica, purpureoque 
sagulo (4) clavato flbulis aureis apparebat. Hujus- 
modi autem utendi levitis etiam potestatem fecit. 
lta vir singularis, non modo virtute, constantia, et 
gravitate, verum ornamentis insignibus, preditus, 
cum illo stipatore suo senatu, ante res divinas et 
caremoniarum sacra, de sacratis legibus, de tabulis 
Testamenti, de privilegio Evangelii sitientibus po- 
pulis daturus vite fluenta procedebat : ut auctorita- 
tem indumenta pontificalia, fidem sacri verbi copia 
faceret, dum civitatem fractam malis, abjectam metu, 
debilitatam luxuria, ad spem coelestis dignitatis et 
libertatis certat erigere. Sic profecto, quod mirabile 


tantum etiam ulcisci nolentibus. Hzc vox non modo 
senatui et cseteris dignitatibus, sed Urbi et ipsi 
Cesari, pavore incusso, animi fortudinem ex- 
pectoravit : statimque illis, ut libere quz vellent, 
dicerent in Jovis atrio, faciunt potestatem. Senatu 
dato, maximus ex his, et dignitate et natu : « Utar 
(inquit) meo jure dicendi, Cesar, pace quidem tua 
et magistratus, quod Jupiter optimus maximus hac 
in ede primo pontificibus et regibus, dein consuli- 
bus, tandem vobis privato creditur auctoramento 
cessisse neque enim sententia mea aliter contra 
vos, quam pro vobis dicta, fas est indignari, quos 
recenti. beneficio in collegium nostrum admissos 
instituendi corrigendique auctoritas nobis vetusta 


videri potuerat, diuturno labore religio inter ipsa Cssubegit. Sed liceat stomachari ferreque acerbe, dum- 


scelera valuit, ut legitimis verbis, sermonibus libe- 
ris Christi nomen et fides vicatim tota Urbe cele- 
braretur. 

13. Ad hec pontifices Capitolii, gregales daemo- 
num, procella patrie, turbo pacis, tempestas otii, 
omne scelus, omne nefas, omnem discordiarum im- 
petum, omnes denique invidim faces et odii vene- 
nali tela nefaria temere turbulenti, per vim atque 
furorem in presulem Lucium intorquebant : qui 
de repente tota Urbe sui juris fanaticos, omnium 
delubrorum quisquilias, ad conjurandum in profes- 


(1) Id est efficere ut papa Romanus sic indutus 
uihilo inferior quoad ornatum videretur pontifice 
maximo idolorum. Pontifices autem profanos illos 
nummi, statu aliaque ejusmodi antiquitatis Ro- 
maus monumenta exhibent velato capite per poste- 
riorem tog:x partem sursum attractam : eadem |li- 
tuum, seu baculum auguralem, sepe repraesentant, 
pontificium gestamen; item coronam; quamvis pro 

ac in ms. potius legi videatur cornu, cujus non vi- 
deo quis fuerit in sacris usus. 

(2) Ea tunica manicata est; cujus et nomen et 
usum volunt e Dalmatia fluxisse : hac uti solitum 
Pertinacem imperatorem scribit Dominicus Magrus 
in notitia vocabulorum ecclesiasticorum. Et primo 
quidem, inquit Walefridus Strabo apud Octavium 
Ferrarium lib. 1, De re vestiaria, cap. 39, Sacerdotes 
dalmaticis ante casularum usum induebantur. Posiea 
vero cum casulis uli cepissent, dalmalicas diaconibus 
concesseruni : siquidem Silvester ordinavit ut. diaconi 
dalmalicis in ecclesia uerenlur, ut ait idem : ut au- 
tem uti possent Lucius indulserat tantum : nam hic 


D 


modo tam miserabili jactura labefactari rempublicam 
taciturnitate non patiar, dummodo ejus, recte si dici 
possunt, conservatores, desidi: accusem : dummodo 
divinarum religionum interpretes non tantum voce, 
verum omni virtute animi et corporis, deorum im- 
mortalium fldem ab improbis atque furiosis homini- 
bus oppressam, desertam, ac perditam tuear : quia 
talia negligentibus, ut inferentibus coelo lucem, con- 
tra ignea jacula non erit posse diuturna impunitate 
muniri. . 
Reliqaa in manuscripto non habentur. 


dicitur eam vestem Sacerdotibus adinvenisse. Ciote- 

rum hanc concessionem soli Romano clero factam 

ex S. Caesarii Arelatensis Actis colligimus, cujus 

Diaconos Symmachus pontiferz, preclara meritorum 

qus dignitate commotus, perinde ac Romane Ecclesie 
iaconos dalmaticis uli voluit. 

(3) Agit de his preedictus Ferrarius lib. 11, cap. 8, 
suntque triumphales vestes : et. toga quidem picta, 
qug nunc dicitur, inquit apud Sextum Pompeium 
Verrius Flaccus, purpurea antea vocilata est, eaque 
erat sine pictura : hanc autem, ait Plinius, acu facere 
Phryges docuerunt, ideoque Phrygiones appellati sunl : 
et quidem auream hanc picturam fuisse tum ex aliis 
multis locis ostendi potest, tum ex illo Ausonii ad 
Gratianum longe clarissime : Hec est picta ut dicitur 
veslis, non tam auro suo quam verbis tuis. 

(4) Sic dictam Festus ait a clavorum magnitudine, 
quod nempe latis clavis ad instar palmae manus distin- 
cla esset ; deinde a genere picturz, quod palmas intex- 
tas haberet. Servius autem ad x1 neid. quod eam me- 
rerentur, qui palmam de hostibus reportassent, 





INDEX IN JOANNEM ROTOMAGENSEM 


Revocatur lector ad. ciffras crassiores teziui insertas. 


A 
Abbates juxta regulam suam eligendi, 229, 940. Obe- 
dire debent episcopis suis, 331, 237. 

Abbatis. monachorum ordinatio, 928. 

Abbatis canonicorum ordinatio, 237. 

Abbatissm ordinatio, 240. 

Absolutio duplex in die ccens, 53, 131. Eam accipiebant 
ab archiepiscopo canonici S. Laudi Rotomagensis, 295, 296. 

Ácolythornm origo et officium, 387, 409. Eorum est por- 
lare sacras Scripturas, 387. Acolythus defert chrisma in 
ordinatione episcopi, 215. Acolythi 7 cum candelabris 
in missis ponüficalibus, 103, 215. Duo cum thuribilis 215. 
, Adventus Domini quando incipit, 255. Adventus Christi 
In Jerusalem quid designat. 368. 

Agenda mortuoium quando celebranda, 31. Cum 9 le- 
cionibus quando celebratar, 114. 

Agni cum Christo comparatio, 60, 384. 

Agnus Dei in missa quis instituit, 25, 111, 422. Tem- 
pore confractionis debet decantari, 25, 11. . 

Alba quid denotat, 85, 440, 416. Ea olim erat sine rugis, 
85, 416, Albis debent indui acolythi ad altare ministraturi, 
13. His uti licet baptizatis, 62, 138, Per 7 dies a neophytis 
deferendze, 62, 138, 139. In octava deponendo, 62, 139. 

, Albanenses clerici ad decantandum cum canononicis offi- 
cium instituti, 422, 427. Inter eos 4 subdiaconi, 3 diaconi, 
3 presbyteri, 423. 

Alleluia duo in missa quid designant, 44. Alleluia olim 
post laudes septuagesimz dimissum, nunc ad vesperas 
sabbati, 43, 124, 125, 279. In sabbato sancto ad missam 22 
cappatis decantari debet, 63, 139, 317. In duplicibus et 
semiduplicibus similiter, 85, 139, 337, 355. In feriis ab 
acolytho, 13, 109. 

Altare quid designat, 13. 

, Altarium et cbori aspersio in Dominicis, 258. Nudantur 
in cena Domini, 53, 56, 134, 397. Vino et aqua benedicta 
abluuntur, 56, 134, 297. Quando cooperienda, 312. Quando 
ad altare sacerdos et ministri procedant, et quo ordine, 13. 

Ambrosii (S.) locus lib.1.Offic.,». 44 quomodo legendus107. 

Ambulare, in Scriptura sacra idem est operari, 464. 

Amen vox Hebrea quid significat, 36. 

Amictus collo circumdatus quid significat, 85, 410, 41. 

Angelus vox Greca quid significat, 36. 

Annotini paschati officium, 201. - 

Annuli opiscopalis benedictio, 398. Quid designat, 410. 
, Antiphona quid designat, 6. Ad Magnificat et Benedictus 
in festis triplicibus ter cantitur, 33, 35, 66, 72, 80, 175, 
265, 347, 349, 350. In Assumptione B. V. M. ad Magnifi- 
cat quomodo olim cantabatur, 202. Octo diebus ante Nati- 
vitatem Dominiantiphone O quot, quando, et quomodo ca- 
nendzm, 176, 262, 339. In feriis ad omnes horas de ultima sede 
Inchoantur, 185. Pro peccatis in feriis quadragesimz, 48. 
ur quam tempore paschali ad aspersionem dicatur, 

, . | 

Apostolus vox Grieca quid significat, 879. 

Appellatio ad revestiendum pulsanda, 258, 335. 

Àqua ab acolytho quotidie ministratur in missa sacri- 
ficio, olim tantum in feriis, 20, 106. Eam linteo coopertam 
cantor in festis diacono offerebat, 19, 106. Mixta vino 

uid designat, 20. Aquam benedictam quis insituit, 421. A 
Christianis ad domos suas delata, 316. Non benedicatur nisi 
1n missa parochiali sub pcena suspensionis, app. 42. Asper- 
gitur post completorium in Quadrag., 173. 

Ascensionis Domini festum quomodo colitur in ecclesia 
cathedrali Rotomagensi, 73, 148. 

. Axperges 7e ἃ cantore ubi est septimana debet inchoa- 
n, . 

Aspersio aque benedicte in capitulo, dormitorio, etc., 
259, 272. 

Assumptio B. Marize inter ejus festivitates precipua, 80. 

Avaritia clericorum taxatur, 457, 464, app. 20. 

Audoeni (S.) et S. Petri ecclesia, qua, 71, 141. 

Audoeni (S.) festum quomcedo celebratur, 156. 

Augustinus (S.) sol in Ecclesia, 432. 


Baculi episcopalis seu pastoralis benedictio, 222. Quid 
ille designat, 398, 410. Abbati οἱ abbatisse traditus in 
ordinatione, 2935, 339, 943. Ejus festiva acceptio in festo 
inpocenüum, 305. Baculi deponuntur diacono legente 
evangelium, 17, 104, 390. 


Baptismus in remissionem peccatorum datus, (81. Ad 
salutem necessarius, 484. Ejus administratio sacerdotibus 
commissa, 483, 484. Generalis hora nona conferendus, 407. 

Bapiizati in manibus lumen tenent, 62, 138, 139. 

Barba clericorum radenda, 3, 91, app. 22. Quid desi- 
gnat, 3. 
. Benedictio chrismatis et olei cum ceremoniis, 184. Novi 
ignis, 53, 58, 61. Episcopalis in missa ante Agnus Dei, 
109, 142, 244, 245, 446. Aliquando pro oratione sumpla, 
152, 395, 397. In fine misse super populum novissime 1n 
troducta, 26, 64, 111, 112, 318, 395. . 

Beneficiis non tam donandi amici, quam idonei et utiles, 
421. His non privandi clerici honesti, senes, et infirmi, 
426. Beneflcii curati collationem postulantes personaliter 
episcopo se prsssentent, app. 9, 13. . 

Beneficiatorum curatorum vita saltem a decennio exa- 
minetur ante collationem, app. 14. 

Bertrandus Chariti archidiaconus Augi in Ecclesia Ro- 
tomag. et apost. sedis nuncius, executor fundationis Cle- 
mentinarum, 487. 

Bona Ecclesie superflua ad quos usus deputanda, 431. 

Bonum esse inter malos, maxima corona, 474. 

Buli&. summorum pontificum Urbani et Gregorii X, de 
residentia, app. 60, 61. 


Calix ad dexteram partem hostiz olim positus, 20, 106. 
Corporali olim coopertus, 20, 22, 394. Huic participabant 
diaconus et subdiaconus, 24, 109. Eum levabant sacerdos 
et diaconus, simul ponebant, et cooperiebant, 32, 103, 
894. Illum mundabat diaconus, et quod remanserat 1 
cum subdiacono sumebat, 24, 109. Alius ad mundandos 
digitos post communionem ab acolytho delatus. $4. Cali- 
cem et patenam tenebat mantili involula usque ad Com- 
pletionem prime postcommunionis, 25. 

Camisis laciniosz clericis olim prohibit, app. 22. 

Campanse unde originem traxerunt, 385. Earum expo- 
sitio, ibid. Omnes in festis solemnioribus pulsanda, 12, 
38, 65, 73, 76, 80, 101, 115, 139, 264, 266, 319, 130, 349, 
856. Dus in feriis, 12. Dus: item pulsande apud canonicos 
S. Laudi dum transit corpus Domini in ramis palmarum, 
986, 287. Omnes olim ad vesperas in die cenae, 56. Triduo 
ante Pascha non pulsands, 56, 996, 404. Omnes pulsantur 
ad Gloria in excelsis in sabbatis Pasch: et Pentecostes, 63, 
139, 317, 399. 

Candelabrum cum 7 cereis ante majus altare, 264. Se- 
ptem in missa pontificali quid significent, 16 Lecto evan- 

elio olim extinguebantur, 19, 105, 390. Illuminabantur 

dum psallebatur Agnus Dei, 25. Ad Te Deum teneantur. 
481. Àd evangelium sabbato sancto non portantur, 317. 
Α clericis deferenda, non a laicis, 167. τς 

Candelas deferunt poenitentes publici in sua reconcilia- 
tione, 195. . 

Canonici olim fratres vocati, 7, 10, 41, 19, 47, 252, 251, 
266, 284, 990, 291, 294, 315, 316, 320. Eorum est officia 
ecclesiastica agcre, 4, 98. Trium regum personas exhibe- 
bant in die epiphanis, 206. Canonici regul. ὃ. Laudi Ro- 
tom. in processionibus ad ecclesiam cathedralem sedent 
in choro sinistro, 325. Eorum et canonicorum cathedrais 
ecclesix in festo S. Audoeni eadem distributio, 175. Cano- 
nici regularis S. Laudi institutio, 247. 

Canonum et ministerii contemptores suspensione ple- 
ctuntur, 480. Canonis misse explicatio, 369. Dum recità- 
batur in missis quadragesimalibus canonici S. Laud! Sé 
incurvabant, 284. 

Cantori ecclesi: cathedr. Rotom. refectionem przbebant 
monachi S. Audonei 3 diebus rogationum, 168. Ipse 1n 
festis aquam diacono deferebat in missa, 19, 106. In medio 
processionis incedit, 167. Cantores hebdomadarii, 356, 
357, 261, 272, 277, 296. " 9 

Capitulum post primam canonici ingrediantur, 41, do 
In eo de quibus tractandum, 100, 101, 270, 393. Quom? 
teneatur in vigilia Nativitatis Domini et Assumptionis 5. 
Marise, 263, 348. MN ἃ 

Cappa cantorum ornamentum, 115. Caputio olim orna 
ibid. Ab omnibus clericis defertur, ibid. Capps Janet. 
seu biemales, sabbato sancto deponuntur, 312. E&5 indue 
bant canonici S. Laudi in processionibus rogationum ὃ 
8. Marci, 335, 344. Cappa chorialis 20 solidorum turon. 
pro clericis de Albania, 425. 


- 


wo V «* 8&8*»7 "M — — 


P TY 


«νν 


1313 INDEX ἹΝΠΟΑΝΝΕΜ ROTOMAGENSEM, |. 1M 


Capsas reliquiarum canonici sancti Laudi deferebant in 
processionibus rogationum, 825. LL 

Caputia in apte, non birreta, clerici portabant, 248, 
812, app. 2, 6. - 

Carblum et sagiminis abstinentia in adventu apud cano- 
nicos sancti Laudi, 261. Earum expositiones in ccemeteriis 
non fiant, app. M. ' 

Caseus et ova papa et Romani sabbato sancto comede^ 
bant, 140. 

Casula quid significat, 411, 416, 418. Ejus forma, 120, 
191. Omnium olim clericorum erat ornamentum, 105. Ca- 
sulis induuntur diaconus et subdiaconus in Dominicis Ad- 
ventus et Septuagesimze, 27, 104, 260, 280, 288, 412. Olim 
etiam in feriis ejusdem temporis, 37, 104, 112, 960, 280, 
282, 804. Casula exuta subdiaconus legit epistolam, et 
Jlecta reiaduit eam, 18, 104, 260. Eam in modum stolz 
componit diaconus lecturus evangelium, 18, 104, 9260. 
Hanc choro Agnus bis repetente reinduit, 25, 111, 260. 

Catechumeni de fide et moribus instruendi, 50, 129. 
Quando ab Ecclesia expellendi, 395. 

Cathedra pontificalis juxta vel retro altare, 14, 16, 27. 

Caupon:e diebus festis saltem tempore divini officit oc- 
cludantur, app. 41. 

Celebrans sacerdos nihil legebat quod a choro cantare- 
tur, 104. Nec epistolam, nec evangelium, 16, 104, 305, 315. 

Cereus paschalis quid designat, 138. A diacono benedi- 
ctus, 137, 314. Ejus inscriptio, 138. Usque in crastinum 

st completorium, non exstinguatur, 414, 329, 406. Ad 
ontes per 7 dies dcferendus, 188, 148, 815. Quando depo- 
nendus, 332. Unus in missa interduos olim positus, 15, 387, 
388. Cerei in duodecim crucibus accenduntur in dedicatione 
ecclesie, 354. Viginti quatuor ante altare accendantur in 
candelabro ad nocturnas triduo ante Pascha, 52, 289, 405. 
Is qui remanserat exstinguebatur, 52, 55, 130, 290. 

Ceroferarius et acolythus, idem, 13, 102, 387. Unus in 
feriis admissam, 13, 102. Et cantet graduale, ibid. Cero- 
ferarii duo in festis, 27. Usque ad Kyrie eleixon candela- 
bra teneant, 15, 387. Quo incopto dimittant, 15, 46, 103, 
887. Ea elevata teneant salutante presbytero, 16. Horum 
septenarius numerus in missis ponüficalibus, 103, 215. 

Ceremopis prsssente D. archiepiscopo Rotomagensi ser- 
vands, 180, app. 63, ef segq. 

Chores clericis prohibits sub pena suspensionis, app. 7. 

Choruin nullus exeat antequam absolvatur officium abs- 

e licentia, 11, 98. Regebatur ἃ diaconis dalmaticatis in 
esto S. Stephani, 35. 

Chrismatis et olei consecratio fit in die cena, 53, 54, 
405. Hujas consecrationis ritus, 184. Illud consecrant ar- 
chiepiscopus et 12 presbyteri, 185. 

Christus, vox Greca quid significat, 364. Agno compa- 
ratus, 60, 384. 

Cilicium quare portatur in expulsione publice poni- 
tentium, 198. 

Cineres quare imponuntur, 198. Cum aspersione 8 
benedictum Impositi, 48, 128, 281. i n 

Cingulum quid designat, 410, 414, 417. 

Clausiro Rotomagensis ecclesia ornata erat, 44, 66. 

Clementini clerici ad cantandum cum canonicis officium 
instituti, 433. Eoramdem 12 presbyteri, 4 diaconi, et 2 
subdiaconi, 433. 

Clerus vox Greca quid significet, 408. 

Clerici per bona opera lacere debent, 483. Eos a justi- 
tite proposito et disciplina ecclesiastica nihil debet dimo- 
vere, ^51. Criminosi a sacerdotio excluduntur, 226. Cle- 
rici cathedralis ecclesi: Rotomag. canonicis accedunt 
adjutores in celebrandis divinis officiis, 422, 427, 443. Ex eis 
unus deputatus qui defectus aliorum videat et scribat, 436. 

Collectas, seu orationes in missa quis composuit, 4921. 

Collatio spiritualis in cenam translata, 427. 

Colobium est vestis talaris sine manicis, 415. 

Columna cerei paschalis erigatur, 193. 

Comessationes in fraternitatibus non fiant, app. 42. 

Commemorationes plurime in vesperis, 99, 113. Olim 
quinque in missis quotidianis 80. Regis in missa, 30, 114. 

Communicare debet sacerdos, seorsum corpore, et seor- 
sum sanguine, 24. Sub utraque specie olim populo lici- 
tam, 24. in feria sexta parasceves olim solitum, 56, 61, 
133, 136, 137, 184, 193, 196, 310, 405. 

Communio cleri et populi in die cene et sabbato san- 
cto, 56, 64, 133, 139, 140, 318. Populo porrigenda intra 
missam, 153, 296. 

Communionem cantari quis precepit, 421. 

Completorium separatim a vespertino officio persolven- 
dum, 7, 95, 302, 319. Recitatum immediate ante cubitum, 


7, 302, 319. Debet precedere lectio de exemplis sancto- 
rum partum, 5, 96, 127. Quomodo recitatur quotidie, 7, 
182, 399. In sabbato sancto, 64, 319. In octava Paschse, 
322. In commemoratione mortuorum olim proprium reci- 
tabatur, 89. 

Confabulatio in ecclesia interdicitur, 14, 97, 98. 

Confessio in completorio fit decano cum prszsens est, 
184. Confessiones non audiant regulares, etiam in con- 
ventu, nisi de licentia episcopi sui, app. 56. 

Consecratio Dominici corporis et sanguinis, 21, 107. Sa- 
cerdotibus commissa, 467. Alia qutiPet commixtio dicitur, 
23, 107. In privatis cubiculis non fiat, app. 36. Non fit 
biduo ante Pascha, 55, 405. 

Consecrabant apostoli per orationem Dominicam, 494. 

Consutitios sotulares deferre clericis prohibitum, 94. 

Core, Dathan et Abiron quare a Deo percussi, 446, 479. 

Corona capillorum in modum circuli a clericis deferenda, 
3, 90, 91, 92, 93, 408, app. 22. 

Corporale ex lino fieri debet, 419. 

Corpus Christi iu feretro a duobus presb teris delatum 
in Ecclesia cathedrali Rotomag. 129, 159, 173. Qua puri- 
tate et reverentia sit accipiendum, 463, 469. Corpus ho- 
minis 40 dierum spatio in utero matris compaginatur, 46. 

Correctio canonicorum in capitulo facienda,12,99,100,101. 

Credo in unum in missa quis instituit, 421. 

Credulitas et symbolum apostolorum, idem, 397. 

Cruciüxus aqua et vino olim lavabatur, de quo post 
communionem bibebant, 60, 136, 191. Crucis signum quare 
imponitur frontibus initio evangelii, 17. Cruces dus in 
festis solemnioribus ἃ 2 subdiaconis delatm, 915. 

Crux in processionibus a subdiacono est deferenda, 144, 
215. Non a laicis, 141, 165, 215. Discooperta ad 3. Gildar- 
dum in ramis palmarum, 460, 286. Quomodo adoranda 
in die parasceves, 60, 136, 190, 191, 308. Ejus ministri ca- 
sulis induti eadem die, 60. In sepulcro abscousa,usque 
in diem Dominicum, 60, 191. 

Culpse delinquentium examinentur in capitulo et pu- 
niantur, 12, 99, 100, 101. 

Curau S. Dionysii et S. Vigoris Rotomag. quo olim or- 
dine incedebant in processionibus rogationum, 167. 


Dalmaticarum origo, et quis eas instituit, 445. Earum 
forma, 86, 411, 415. Quid designat, 86, 411. Ea induitur 
diaconus, et subdiaconus tunica in die cons et sabbato 
sancto, 27. 

Darnestallani clerici in ecclesia cathedrali Rotomagensi 
ab antiquo instituti, 439. 

Decanus christianitatis, quis, 185. Decani rurales de 
delictis et. excessibus ad vicarios episcopi relationem fa- 
ciant, app. 5, 7, 24. 

Diaconorum origo et officium, 387, 409. Diaconus consi- 
stat donec sacerdos ei sedere innuat, 44. Hic et subdia- 
conus in processionibus ad fontes, 143. Diaconi, 7, in 
missa pontificali, 103, 118 ; 141, 180, 184, 215. Eorum 
festum in die (S.) Stephani, 35, 118, 4419, 190, 374. lidem 
regebant chorum in eodem festo, 35, 119. 

Dies Pentecostes, qui, 112. 

Dignitas sacerdotum, 465, 466, 467. 

Dimissorias litteras non habens cléricus alterius dicce- 
sis non ordinatur, 237. 

Discalciati intererant officio statis diebus cononici (S.) 
Laudi, 281, 303. 

Disciplina ecclesiastica non relinquenda ob persecutio- 
nem, 451. 

Discretio omnium virtutum mater, 414, 446. Presbyteris 
est necessaria, 3, 462, 463, 478, 486, 487. 

Doctus esse debet presbyter ut alios doceat, 465, 466. 

Dominics diei officium quomodo celebrandum, 84,1892. 

Dona offerunt reges Christo nato, 209. 


Ebriu$ sacerdos carceri aliquandiu mancipandus ad 
poenitentiam in pane et aqua, app. 21. 

Ecclesia quid est, 386. Partium ejus expositio, ibid. 
Sponsa est Christi, 452, app. 31. Una est et Dominus unus, 
4&1. Plus patitur a domesticis et malis fratribus, quam 
ab extraneis, 450. Quare eam frequentamus, 386. In ea 
quomodo assistendum, 97. Masculi in ejus parte australi 
et femins in boreali stabant, 386. Eam sine necessitate 
nul!us egrediatur, nisi sacris confectis, app. 43. 

jectio publice posnitentium, 49, 193. 

Eleemosynas pauperibus largiri tenetur opiscopun 218. 

Elevatio hosus et calicis seorsim alias inusitata 108. 
Olim unica ante orationem Dominicam, ibid. 


Episcoporum origo, 410. Eorum attributa, et quid signi- 


1215 INDEX IN JOANNEM ROTOMAGENSEM. 1946 


ficent, 454. Sunt viearii Christi, 15, 103, 445, 419. Sunt 
honorandi, 448. Episcopi ordinatio, 245, et seqq. Solus 
populum salutando dicit : Paz Domini, 18. Episcopus 
fantum in festo Innocentium, 203. 

Epistola Claudii de Sainctes ad cardinalem Franciscum a 
Borbonio Rotomag. archiepiscopum, app. 9. Joannis Pre- 
votii ad Franciscum II, Rotomag. archiepiscopum, 157. 

Esaü quomodo servivit fratri suo Jacob, 471. 

Esdre locus ἃ Joanne laudatus elucidatur, 93. 

Evangeliorum codex ἃ subdiacono in processionibus 

ortatur, 66, 271. Ad altare, 13. In altari remanet donec 
legator, 387. Eum defert diaconus in brachio sinistro, 
accepta benedictione 18, 105, 890. Evangelium in missa 
legitur ad aquilonem, 19. Cum candelabris el incenso, 19, 
370, 399, 338. Item in lotione pedum, 57, 187, 300. Cum 
legit diaconus ceroferariis celsius consistat, 17, 390. Evan- 
getium Joannis in fine misse olim legi inusitatum, 26, 64, 
414, 113, 140, 395. Evangelia tria in cappis in nocte Nati- 
vitatis Domini cum incenso et candelabris, 33, 95., 267. 
ltem expositio evangelii ad matutinum festorum tripli- 
cium, 33, 140, 117, 153, 278. Similiter in vigilia Nativi- 
tatis Domini, 176. Evangelii expositio in cena Domini 
olim legebatur in 3 nocturno, 52. In capitulo aliquando 
legebatur, 101, 141. 

Excommunicationis sententia pro gravissimis tantum 
cansis concedenda, app. 47. Qui debeant eam praecedere, 
ibid. 

Exemplum bonum sacerdotibus necessarium, 486 et seq. 

Exorcistarum origo et officium, 409, 


Feriale offlcium quomodo celebrandum, 12, 28, 188. 

Festivitates sanctorum quomodo celebrande, app. 40. 
In his que vitanda, app. 41. Superflue non agendz, 79. 
Non celebrande in Quadragesima, 48, 128. Neque in Do- 
minicis post Pascha, 71. | 

Festos dies instituit Deus, app. 39. Festum duplex aut 
triplex in Dominica occurrens celebratur, 30. Semi duplex 
differtur, 144. Simplex in Adventu et Quadragesima non 
eelebratur, 31, 1413, 280. Ejus tantum memoria fiat, 81, 
280. Triplicis 4 classis officium quomodo celebretur, 177. 
Secunda, 192. ] 

Fidei professio quam facit episcopus in ordinatione sua, 


9. 

Filios ex illicito coitu procreatos clerici in ecclesia sibi 
ministrare non permittant, app. 2. 

Flores ad tertiam in die Pentecostes olim projiciebantur, 
76,154. 

Fontium benedictio, 316. 

Forma in choro posita, 150, 190, 386, 839. 

Fromondi (S.) corpus servatur in ecclesia canonicorum 
(S.) Laudi, 356. 

Fundatio X, clericorum de Albania in ecclesia cathedrali 
Rotomagensi, 422. Clementinorum XVI, 432. 

Fundatio X, clericorum de Albania in ecclesia cathedrali 
Rotomagensi, 422. Clementinorum XVI, 439, 

Genealogiam sacerdos legat in casula, cum subdiacono 
et candelabris, olim et in dalmatica, 34, 38, 117, 125, 267. 

Genuflectebant qui in psalmodia vel cantu errarent, 324. 

Genuflexiones non fiunt tempore paschali, nec in Domi- 
nicis, 394, 399. Nec in festis solemnioribus olim, 399. 

Gloria tn excelsís in missa quis instituit, 421. Quando 
cantandum, 27. In nocte Nativitatis Domini celebriter de- 
cantetur, 268. Quare in Adventu intermittitur, 958. In 
festis tempore. Adventus et Quadragesime non psalleba- 
tur, 27, 114, 280. Dum cantatur in 1 responsorio Nativi- 
tatis Domni, standum est, 177. 

Graduale quis instituit in missa, 421. Quid designat, 44, 
389. In feriis &b uno clerico seu acolytho cantatur, 13, 79 
404, 179. In Dominicis ἃ duobus, 85, 179. [In Dominica 2 
Quadragesims quomodo eantandum, 179. 


Heretici Calvinisue non iterum baptizandi, etiam sub 
conditione, ap. 33. lisdem matrimonio Junctis ad ecclesiam 
redeuntibus quse nuptiarum solemnitas repetatur, ibid. 
Eorum conventicula adeuntes et audientes ipso facto ex- 
communicantur, app. 30. . 

Hebraica lingua ceteris excellentior, 43. 

Historia, apud auctores ecclesiasticos quid significet, 149. 

Histrionibus et joculatoribus clerici non in tendant,'app. 7. 

Horse canonice quid designant, & et sqq. Non continua- 
tim, sed separatim recitandze, 94, 126, 148, 304, 398. Cum 
precibus finiebantur, excepto tempore paschali et festis, 
8, 05, 97. Triduo ante Pascha quomodo persolvende, 53, 


58, 61, 131, 135. Quomodo in die et octava Paschze, 63, 349. 

Hosanna, quid significat, 368. 

Hospitalitatem exercere debent episcopi et abbates, 918, 
230. Inter se clerici, app. 94. 

Hospitiorium bona ab eorum rectoribus juxta fundatio- 
nes insumantur, app. 46. 

Hostia in oblatione cooperiebatur corporali, 20, 106. 
Mostie οἱ calicis seorsim elevatio non adeo antiqua 108. 
In Parasceve, novissima, 192. Olim tripliciter divisa, 93. 
Prima pars calici immissa, 23, 192, 395. Altera parte sacer- 
dos, diaconus, subdia conus et populus communicabant, 23. 
108, 395, 420. Tertia pars pro viatico si opus esse reservata, 
38, 193, 895, 420. Sin autem, sumebatur a sacerdote, a»t 
uno ex ministris, 24, 108. Intincta olim fidelibus porrecta, 
24, 109. Hostiz: in die cons optime recondantur, 56, 297. 

Hymnus dicitur in singulis horis, 6 et sqq. In vesperis 
non pretermittatur, 28. Omissus olim in nocturnis Epi- 
phanie, 122, 277. S. Marie hymnus, quis, 6, 95. Simeo- 
nis, 7, 96, 899. Zachariz, 10, 96. 

I 


Jgnis ab exstinctione corei usque ad benedictionem 
ejusdem non accendatur, 53. Novi ignis benedictio, 53, 58, 
61, 132, 188, 313, 405. Ignis benedictus ad accendendum 
novum ignem in domos delatus, 53, 132, 313. 

lgnorantia sacerdotum populi errant, 480. 

Incensatur altare ad Te Deum laudamus in festis tripli- 
cibus, 33, 65, 73, 95, 117, 193, 181. Olim in festo S. Ste- 
phani a 2 diaconis in dalmaticis, 35. Incensatur altaria 
et chorus ad Magnificat et Benedictus, 6, 10, 83, 95, 115, 
356, 265, 973, 989, 336, 339, 849. In triplicibus a 9 cap- 
patis, 85, 80, 115. 352. Ad Magnificat novem diebus ante 
Nativitatem Domini, 176. Item feria 5, in ctena Domini, 56. 
Majus altare et celebrans in die commemorationis defun- 
ctorum, 182. In die Pentecostes ad tertiam altare incen- 
satur ἃ 7 presbyteris casulatis, 150. Infra octavam a cele- 
brante et diacono, ibid. Incensatur olim altare ad Glo- 
ria in excelsis, 297, 112, 139. Incensat circuitum altaris 
diaconus post oblationem, 20. Incensatur in ecclesia ca- 
thedrali corpus Christi a 4 clericis in festo eucharistiz, 
173. Chorus ad Gloria in excelsis, 119. Dum dicitur Credo, 
381. Evangelium a diacono antequam legatur, 19. Sacer- 
dos ἃ diacono lecto evangelio, ib:d. Incensat oblata sa- 
cerdos, 20. Incensatur postea a diacono, 90, 106, 894. 
Olim clerus et populus ab acolytho post oblationem. 

Inclinandum versus altare dum canitur G/oria Patri, 11, 
98. In quadragesima ad orationem super populum in fine 
misse, 395. Inclinet ante et retro qui lecturus est lectio- 
nem, 11. Inclinare ante et retro quid sit, 99. Inclinati perse- 
verent ministri ἃ Te igitur usque Sed libera nos, 91, 33, 992. 

Infantum officium in festo Innocentium, 86, 191, 2092. 
Infantes eodem die in Cap is regebant chorum, 203, 205, 
276. Quinque in albis Dato in albis, 144. 

Innocentia baptismalis ad sacerdotium requisita, 455. 

Intervallum fiat inter sextam et nonam, 47. 

Intinctionis prohibitio exstat in concilio Braccarensi 
tertio, 108. 

Introitum in missa quis instituit, 421. 

Invitatorium in matutinis & quibus decantandum, 154, 
483, 183. In festis triplicibus a ὁ in cappis, 38, 65, 72, 80, 
152, 116, 179, 266, 328, 349, 352. In die Epiphanis omis 
sum, et quare, 38, 122, 277. In commemoratione mortuo- 
rum olim inauditum, 81, 15. . Quis instituit, ibid. 


Jejunium quadragesimale ante S. Gregorium 36 dies con- 
tinebat, 46, 125. Post eum 4 dies sunt additi, 46, 108. Nunc 
dies 40 jejunii et 46 abstinentis, 46. Apud canonicos S. 
Laudi quando inceptum, 280. Jejunium 4 Temporum tres 
dies includit, 78, 407. Observantia ejus in die parasceves, 
61, 137, 198, 311. Olim in vigilia Fpiphanis, 40, 123. 
Similiter ante purificationem B. Marise, ibid. ltem in festo 
S. Marci, 71, 4147, 344. Olim in diebus rogationum, 72, 148. 
Loco vigiliarum ordinatum, (16. Quadragesimale circa 
vesperam frangebatur, 196. Cteris jejunii diebus ante 
nonam non comedebant, 72, 148. Jejunabant olim omnes 
exceptis parvulis et infirmis, 61, 147. His diebus unica 
tantum refectio, 126, 140, 988. In Adventu jejunabant 
canonici S. Laudi, 260, 835. Non in festo patroni, 888. 

Jesus, vox Greca quid significet, 369. 

Joannis Abrincensis episcopi humilitas, 1. 

Joannis (S.) evangeliste solemnitas, 36. 

Joannes de Novancuria archidiaconus Vulcassini Fran- 
cie, carus Clementi VI pape, et collator beneficiorum 
dicue fundationis, 440. 

Joannis Prevotii zelus ad restituendum sacros ritus, 458. 





AS Wo A 030909 πὸ αὶ τα X 0-0 09 “τ 


1217 INDEX IN JOANNEM ROTOMAGENSEM. 1218 


Justi cruciabantur usque MH adventum Christi, 50, 384. 
Kalends» et conventiones gleri, idem, app. 3, 21. 


Laicosad mortem pravisexemplis trahunt sacerdotes,477. 

Lampades olim 7 ante majus altare, 264. 

Lavare pedes pauperum sabbato ante palmas, 50, 129. 

Laudes summo diluculo celebrandz, 9. Post missam Na- 
tivitatis Domini in nocte, 34. Laudes et officium matuti- 
nale, idem, 9, 65, 97, 401. Laudes officii mortuorum post 
laudes diet celebrandz, 47, 77, 125, 451. 

Laudi (S.) Constantiensis episcopi corpus in ecclesia 
canonicorum S. Laudi Rotomag. asservatur, 347, 352, 353. 
Canonici 7 S. Laudi intererant officio in ecclesia S. Au- 
doeni in festo ejusdem, 175. 

Lectiones tres tempore paschali in cappis leguntur in 
festis triplicibus, 180. In festo Omnium Sancjorum a quibus 
et quomodo legend:e, 153 Duzx in missa 4 feri; & Tempo- 
rum quomodo et quare legantur, 79, 264, 408. Duxolim 
in Nativitate Domini ad tres missas, 268, 270, 211. Lectio 
quas et capitulum, in omnibus horis post psalmos, 4, 6, 
1, 9, Lectio collationis ante completorium in ecclesia Ro- 
tomag. recitabatur, 47, 96. Lectio legitur in refeetorio 
apud canonicos regulares, 260, 262, 272, 978, 318, 334, 
349, 9853. 

Lectorum origo et officium, 409. Lector mensz Domi- 
nico die petit benedictionem in fine miss», 259, 272. 

Liber evangeliorum per chorum ad osculandum portatur 
a subdiacono, incenso przcedente, 181, 387. Liber Joannis 
Abrincensis de officiis ecclesiasticis ex quibus confectus, 
2, Quo tempore, 88. Mutilus, 85 et seq., 158. Auctus et 
emendatus, 416 et seqq. In usum provincie Neustriaca 
conscriptus, 2, 90, 155, 157. Libri sacrze Scripture quando 
legendi in ecclesia, 32, 40, 49, 49, 70, 14, 76, 77, 194, 
145, 146, 149, 151, 256; 257, 978, 334, 333, 334, Libri cu- 
ratis Bajocensis indicti, app. 3. 7, 9. 

Ligandi et solvendi potestas pastoribus concessa, 478, 484. 

Litanis tres in sabbatis Pascha et Pentecostes a quibus 
cantandz, 62, 139, 315, 316, 329. Varie in diebus roga- 
tonum, 168, 110, 326, 3271. Earum cantores in medio pro- 
cessionis incedant, 345. 

Lucerna defertur ante lectionarium, 147. 

Lucri studium a sacerdote debet esse alienum, 457. 

Ludi publici clericis prohibentur, app. 7. 

Lumen continue ardeat ante corpus Domini, 56, 996. 

Luminaria omnia ecclesi: quando accenduntur, 76, 451, 
$64, 277, 317, 3929, 330. 

Lune :etas ante martyrologium recitatur, 100. 


Mandatum duplex pauperum et clericorum in cena Do- 
mini quomodo celebrandum, 57, 134, 186, 293 299, Man- 
datom pauperum mandatum clericorum priecedat, 57, 135, 

. Manipulus, seu mapula aut sudarium, quid denotet, et 
ejus usus, 412, 418. 

Manuum impositio super capita reconciliatorum, 196. 
Manus impositionem accipientes observent unctionem 
suam 7 diebus, 75, 407. 

Mappz ab altari remote feria 6 in parasceve, 59, 135. 

Martyr, vos Greca quid significet, 273. 

Martyrologium sequentis diei legendum, 11, 101. Post 
primam in capitulo, 11, 100. 

Matrimoniis clandestinis non intersint clerici, app. 3. 

Matutinum officium pro laudibus usurpatum, 9, 5. 

, Maurilius Rotomag. archiepiscopus titulo sanctitatis in- 
signitus in vita, 1. Post mortem, 89. Laudes ejusdem, 1 
2, 88. Ejus epocha, 88. 

Memoria sanctorum in Quadragesima fiat sabbato et Do- 
miniea, 48, 128. 

Mensis setas in martyrologio recitatur, 100. 

Ministeria sacra non usurpanda, 446, 479. 

. Ministrorum Chrisli vera generositas, 451. Eos vexantes 
diabolo comparantur, ibid. Mali de sacramentis nihil de- 
trahunt, 488. Ministris majoris altaris stipendia erogavit 
Petrus de Collemedio Rotomag archiepiscopus, 431. Major 
pars eorum in dextera, minor sit in sinistra, 15. Prandent 
cum D. archiepiscopo quando celebravit, 480, 481. 

Miss officium quis instituit, 386. Missa tempore aposto- 
lorum, et paulo post, quomodo celebrata, 385, 420, Ponti- 
ficalis, 103, 418, 141. Non celebranda ante tertiam, vel 
post nonam exceptis jejunii diebus, nisi in necessitate, 
26, 395. Hora tertia celebranda, 12, 26, 395. Aliquando 
sexta, 26, 396. Jejunii diebus hora nona, 15, 96, 477, 896. 
Post meridiem excepto jejunii tempore non celobranda, 


148. In sabbatis Quatuor Temporum in nocte celebratur, 
78, 79, 152. In Sabbato sancto de nocte celebranda, 55, 
61, 132, 137, 312. Ejus officium, 63, 64, 139. Miss» siccme 
in parasceve officium, 58 et seqq.. 188 et seqq. Missa ma- 
tuunalis post capitulum dicatur, 12. Missm wes in Nativi- 
tate Domini a tribus diversis presbyteris celebrate, 34, 
118, 263. Prima media nocte celebranda, 34, 396. Secunda 
incipiente diliculo, 34, 118, 269, 396. bum diverse in 
festo S. Joannis celebratz, 35, 120, 347, 348, 396. Missa 
de jejunio celebranda in festo S. Marci ad locum stationis, 
147, 164, 345. Quomodo in feriis, 19. In commemoratione 
mortuorum, 81, 154. Absque Gloria et Alleluia celebratur, 
26, 396. Misss ministraturi abluant manus, 269. Missm 
private seu fraternitatam non excusant a debito audiendi 
missam parochialem, app. 42. Plures eodem tempore non 
cantentur, app. 29. Private tempore majoris misse non 
celebrentur, 29. Nec triduo ante Pascha, 134. 

Monachi pecuniam habentes excommunicantur, 224. 

Monitio episcopi ad ordinandos, 225. 

Morbo caduco vel incurabili laborans a sacerdotio remo- 
vetur, 227. 

Mortuorum officium in commemoratione eorumdem an- 
tecedebant hore diei, 81, 154. In depositionibus cum 9 
lectionibus celebrandum, 236, 114. Tempore Paschali, in 
Dominicis et festis non celebrandum, nisi in depositione 
aut anniversario, 96, 74, 360. 

Mulieres, de quibus suspicio aut scandalum oriri potest, 
clerici in domibus suis non retineant, app. 2, 20. 

Musicam admittunt monachi S. Audoeni in processio- 
nibus rogationum, 170. 

Mutilatio membrorum prohibet ἃ sacerdotio, 298. 


Nativitas Domini quomodo celebranda, 33. 

Negotiatio sscularis clericis prohibetur, 458, app. 1, 2, 

Nocturnum officium media nocte persolvendum, 71, 65, 96, 
116. Ex quibus constat. 8. Nocturna tres quid designent, 
8, 9. Separatim cantabantur, 115, 116. Unde originem ha- 
buerunt, 110. Tres olim tempore pascbali, 69, 145, 328. 

Nona hora Christus exspiravit, 5, 398. Nona celebranda 
tertia post meridiem hora, 28, 47, 113. 

Novitas in ecclesia non admittatur inconsulto episcopo, 


pp. 23. 
Nundinz diebus festis non) flant, app. 44. 


Obedire debet episcopus papse et archiepiscopo metrop., 
218. Abbates episcopis ois, 231. Eorum obedientie pro- 
fessio, 237, 239. 

Oblata quatuor partes calicis tangebat sacerdos, 29, 107. 

Oblatio suscipienda a populo antequam offeratur, 394. 
Eam suscipere debet subdiaconus, 400. Oblatio panis et 
vini et pecunie ab abbate facta episcopo, 236, 239. Ad 
adorationem crucis facta ad quos pertineat, 191. In officio 
stellze quibus distribueretur, 209. 

Octavse cur institute, 37, 400. 

Odo I Clementis archiepiscopus Rotomag., vir litteratis- 
simus, 424. 

Offerende subjungebantur versus, 19. 

Offertorium in missa quis instituit, 494. . 

Officium privatim non recitandum in choro, dum cani- 
tur, 98. 

Officium nocturnum triduo ante Pascha de nocte celebra- 
tum, non post meridiem, 289. Rotomagensis ecclesise offi- 
cium decantabant canonici S. Laudi, 266, 278, 285, 392, 393. 

Omnium Sanctorum festivitas quomodo celebranda, 81, 
153. 

Orarium seu stola quid designet, et quibus concedatur, 
85, 414, 47. 

Oratio Dominica demonstrat unitatem nostre fraterni- 
tatis, 23. Ejus formam a Christo suscepimus, 380. Ejus ex- 
positio, tbid. Canoni missm quis eam addidit, 421. Eam 
alta voce profert sacerdos, 22. In dominicis Gallice in misse 
pronao recitetur, app. 8, 25. 

Oratio populi et sacerdotis, 361. Super populum in Qua- 
dragesima, 395. 

Ordinarium canonicorum S. Laudi Rotomag. quis com: 
posuit, 254. Ex antiquis codicibus confectum, 255 

Ordines jejunis conferantur a jejunantibus, 79. Eorum 
consecratio ante nonam fleri prohibetur, ibid . 

Ordinatio episcopi die Dominica celebretur, 79. Ejusdem 
ceremonise et preces, 215. Abbatis monachorum, 238. 
Abbatis canonicorum, 237. Abbatisssm, 240. 

Ordo ad instituendum canonicum regul. S. Laudi Roto- 
mag., 247. . 

Organs non pulsentur a Septuagesima usque ad Pascha, 279 


1219 


Osculum pacis In mnisss sacrificio accipiendum, 25, 74, 
409 et seq., 149, 236, 469, 383. Quomodo dandum et ejus 
antiquitas, ibid. Triduo ante Pascha, non datur, 55, 64,296. 
910, 318, 404. Nec in missa pro defunctis, 26, 110, 396. 
Osculum pacis dat archiepiscopus reconciliatis ponitenti- 
bus, 196. Olim clericis in die Pasche ad laudes, 141. 
Osculum sedium ad initium horarum in feriis Quadrag. 
178, 384, 290. 

Osculabatur sacerdos diaconum et subdiaconum confes- 
sione et facta, 13, 102, 113, 387. Diaconus utraque cornua 
altaris, 14. Sacerdos medium allaris et librum evangelio- 
rum, 14, 387. Eumdem sibi a subdiacono porrectum, 19. 
Olim diaconus evangelium post celebrantem, ióid. Clerus 
dum dicitur Credo, subdiacono preesentante et thuriferario 
precedente, 19, 268. Osculabatur altare diaconus et dex- 
tram sacerdotis scapulam post calicis elevationem, 39. 
Ministros presbyter antequam communionem porrigerel, 
44, 109. Monachi novum abbatem osculantur, 257. 

Ostiariorum origo et officium, 409. 

Oves proprii pastoris vocem audire debent, app. A. 

Ozias rex quare a Domino lepra percussus, 44 


Pallium archiepiscoporum qui significet, 419. 

Palmarum benedictio, 160. Oblatz ad offertorium, 288. 

Panis non benedicatur extra missam parochialem,app. 42. 
Pro pauperibus a Petro de Collemedio erogatus, 428, 429. 

Pape et episcopi dioecesani commemoratio in canone, 371. 

Parietes et pavimenta ecclesise aqua lavabantur in cona 
Domini, 56, 184. 

Parochias quis divisit, 479. 

Parochialem ecclesiam rexisse videntur canonici sancii 
Laudi, 286, 300, 359. 

Parochiani alterius ecclesi:e non audiendi in confessione, 

418. 479. Sed ad pastorem suum remittendi, 479. Quare 
non suscipiendi, ἰδία. Absentes a parochia per tres Domi- 
nicos dies excomunicantur, app. 17. Absentes a divinis 
officiis in Dominicis et festis observentur et notentur, app. 
48. Eorum litigia et divortia componant pastores, app. 35. 

Passio quibus diebus legenda, 51, llli preemittebatur 
olim Dominus vobiscum, 51,130, 189, 288. Quomodo can- 
tabatur, 59, 136. 

Pastoralis (S.) Gregorii liber legatur. n capitulo, 12, 101. 
Pastorum offüicíum in nocte Nativitatis Domini, 417, 118, 
Pastores ex officio populo predicare ipsi tenentur, 453, 
464, 466, 478, 481, app. 23, 24. A preedicatione cessare 
non debent, 464, 473, app. 23. Qui non predicant, mer- 
cedem et oblationes non recipiant, 459. Sunt oculi Eccle- 
sip, 485. Debent vitam dare pro ovibus suis, 470. Oves 

erditas sollicite qusrere et reducere in ovile, app. 31. 
Mteritis et bonis operibus populo pressint, app. 45. Oves 
sciant vocare nominatim, app. 25. Potestate in suos pre- 
sbyteros auxiliarios non abutantur, app. 29. Studeant 
potius a suis umari quam timeri, app. 45. Dispensatores 
sunt, non domini, 455. Mali dispergunt et dilacerant 
oves, 454. Pastoris mercenarii signa, 475, 476, app. Fugit 
et quomodo, 470, 475, 476, app. 15. 

Patenam infra canonem tenens acolythus, 20, 107. Offere- 
bat eam subdiacono, 23. Subdiaconus diacono, 21, 23, 108, 
395. Diaconus sacerdoti ad frangendum, in ea corpus Do- 
mini, ibid. 

Pater, vox Greca quid significet, 368. 

Pauperes quot ad mandatum assumendi, 293. 

Pectorale et alba, idem, 414. 

Persecutionibus terreri nop debeni clerici, 474, 475. 

Petrus de Collemodio Rotomag. archiepiscopus, postea 
Albanensis fundavit X clericos in ecclesia cat i Ro- 
tomag., 422. 2. 

Petrus Rogerii Rotomag. archiepiscopus, qui et Clemens 
VI papa, XVI clericos in eadem ecclesia, 432, 433. Quo 
die et anno ad apostolicam sedem evectus, (43, 4&4. 

Pilei clericis interdicti, pressertim tempore divini offi- 
cii, app. 2, 6. 22. . 

Pneumeta quando facienda, 182, 183, 

Poenitentia de peccatis agenda, 45, 46. Eam clerus et 
populus prostrati accipiebant in die Cinerum, 48. Qualis 
esse debeat, 477, 478. 

Poenitentium ejectio in die Cinerum, 49, 198, Eorum- 
dem convocatio et absolutio in ccena Domini, 53, 54. 
Quomodo introducuntur in ecclesiam, 195. 

Populi ruina, mali sacerdotes, 477. 

Porta magni Pontis Roto ubi constituta, 110. Eam 
ascendebant pueri cantaturi y Gloria, laus, 162, 287. 

Potus charitatis, quid, 801, 311, 

Prsebenda est victus diel necessarius, 295. 


INDEX IN JOANNEM ROTOMAGENSEM. . 


1290 


Praeceptum non omittendum preetextu devotionis, app. 42. 
Predicandum opere et sermone, 463, app. 54. icare 
non debent presbyteri ut laudem vel mercedem conse- 
quantur, 458. Nullus, etiam regularis, nisi de licentia 
episcopi, app. 55. 
M lionem missas quis composuit, 421. Ejus expositio, 
Preces et psalmus Miserere in omnibus feriis recitaban- 
tur ad horas genuflectendo, 5, 113, 194, 279, 310, 299. Cum 
prostratione 1n diebus rogationum, 168, 169, 171. 

, Presbyterorum origo, 410. Episcopi sunt in paucis dis- 
similes, ibid. llonorandi, 445. Irreprehensibiles abinfantia, 
445, Ex dignitate non superbiant, 466. Praedicare et ope- 
rari debent in populo, 473, 474, 486, 487. Olim duodecim 
in missis pontificalibus, 103, 315. Similiter in consecra- 
tione chrismatis et olei, 184. In servitiis defunctorum non 
compareant ad celebrandas missas, nisi specialiter vocati, 
app. 2. Laicis non admisceantur, sed parochie quam in- 
colant addicti sint, app. 36. Dominicis et festis diebus sine 
superlicio sacris non intersint. ibid. Missam non celebrent 
nisi omnia sibi necessaria habeant, eiiam clericum, app. 5. 
Presbyterum alterius dioecesis sine licentia sui episcopi cu- 
ratus non recipiat, app. 29. 

i Prima initio diei completenda, 4, 47, 126, 396. Et quare, 

Processio in Dominicis fiat unita prima, 33, 40. In Ve- 
speris sabbati in domipicalibus matutinis, 152, 77. Nulla fiat 
sabbatis ab Adventu u:que ad Pascha, 32, 114. In Nativi- 
tate Domini post tertiam, 271. Diaconorum olim in festo 
S. Stephani, 35, 118, 119, 273. Sacerdotum cum casulis 
in festo S. Joannis evang. 35. Infantum in festo innocen- 
tium, 202, 204. Trium regum in die Epiphapism, 206. Ad 
expulsionem publice penitentium, 194. Ad reconciliatio- 
nem eorumdem, 195. Qualibet feria 4 et 6 quadragesimz, 
49, 148, 194, 282. [ἢ ramis Palmarum S. Gildarum, 
199, 150, 160. Olim generalis, 159, 286. In consecratione 
chrismatis et olei, 184, 185. In ccina Domini ad deportan- 
dum corpus Christi, 56. Ad mandatum pauperum et cle- 
ricorum, 186, 800, 301. In Paresceve, iu qua affertur corpus 
Christi, ad altare, 60, 192, 309.Ad benedictionem novi igDis, 
58, 313.In benedictione fontium, 315. Quadroplex in die 
Pasche, 66 et seqq., 134, et seqg. In laudibus ad cracifixum 
in octava Pasche, 68,141. Et in Dominicis post Pascha, 70. 
Ad fontes in eadem octava, 63, 143, 391, 393,10 sabbatis 
pos Pascha in vesperis ad crucifixum, 68, 144, 323. In festo 

. Marci. 71, 147, 163, 344. Generalis ad S. Eligium feria 2 
rogationum, 165, 395.Ad S. Gervasium 3 feria, 169, 326. 
Ad S. Trinitatem de Monte 4 feria, 171, 827. In Ascensione 
Domini in qua reus catenatus solvitur, 148, 173. Triplex 
olim in Inventione S.crucis, 72, 148, 346. Ad crucifizum 
olim in 4 vesperis et matutinis diei Pentecostes, 75, 156. 
In festo corporis Christi, 173. Cathedralis ecclesise ad S. Au- 
doenum in festo ejusdem, 156, 174, 350 Dus in dedicatione 
ecclesiarum, 355. Canonicorum S. Laudi ad cathedralem 
ecclesiam in festo Ascensionis, 838. Eorumdem ad ecclesiam 
S. Joannis supra Renellam in festo ejusdem, 347 . Eorumdem 
in commemoratione omnium defunctorum, 358.0rdo pro- 


' eessionis sacerdotis et ministrorum ad celebrandam mis- 


sam, 13, 386. Ad legendum evangelium, 18, 105, 452, 890. 

Professio canonici S. Laudi Rotomag., 251. Decani ru- 
ralis, ap. 59. 

Prologus eum libris sacre Scripture olim lectus, 257,279. 

Promotus per saltum ad ordines a sacerdotio excludi- 
tur, 226. 

Prostratio in feria 4 Cinerum, 194. In passione, 189. In 
adoratione crucis. 60, 136, 190, 808. In capitulo quibusdam 
diebus facta, 963, 348. Prostrationes et preces in festis 
simplicibus retinebant canonici S. Laudi, 313. 

Psalmodis intererant stantes clerici, 97, 98, 499. 

Psalmus quid designat, 6. Totus olim ad introitum 
misse cantabatur,'43, 102 Venite ezsuliemus in 3 nocturno 
Epiphanis psallebatur, 38, 122. Miserere in omnibus horis 
olim dictus in feriis, 47, 94, 113, 127, 978, Laudate Domi- 
neum de celis quomodo psallebatur in festo Innocentium, 
204. Psalmi nocturnas quot recitandi, 96, 147. Quin- 
que ad primum, 5, 93. Totidem ad vesperas, 6, 398. 
Feriales in precipius solemnitatibus non dimittebantur, 
174, 328, 329, 337, 344, 350. Ponitentiales 7 cum pro- 
stratione psallebantur, 47, 126, 332. In feria 4 Cinerum 
et in ccena Domini, 131, 194, 196, 281. In festo S. Marci, 
464. In diebus rogationum, 169, 171, 396. In quadrage- 
sima ἃ canonicis S. Laudi quotidie cum litania, 283. Gra- 
duales quindecim quando dicuntur, 125. 

Psalterium psalmorum quid sit, 47, 127. Psalterium 


——  -- πὶ - 9o -᾿ --΄ π - 


132] 


totum olim feria 6 Paracesve recitabatur, 58, 135, 303, 
lllud cum antiphonario memoriter scire tenentur Cle- 
mentini clerici intra biennium, 439 et seqq. . 

Pulpito decorata est Rotomagensis ecclesia cathedralis, 
47, 418, 119, 195, 4139, 141 et seqq., 160, 163, 174 et segq., 
4179. In pulpitum ascendunt subdiaconus epistolam 
lecturus, diaconus evangelium, et cantores gradualis et 
Alleluia in festis diebus, 47, 390. 

Purificationis S. Maris solemnitas quomodo celebranda,44. 


Quadragesimale jejunium quis instituit, 421. Quot die- 
bus constat, 45, 46, 403. . 

Quastum quidam clerici s&stimant pietatem, 457, app. 90. 

Quatuor Temporum jejunium quare institutum, 78, 407. 

uot diebus perficitur, Jóid. 

Quicunque vult, olim quotidie ad primam recitabatur,5. 
41, 93, 94, 99. 
Quinquagesima quot diebos completur, 45, 403. 


Radantur clerici eodem die et tempore, 3, 9262, 313. 
Radere harbam eis przcipitur, 3, 93. Radere caput ex 
apostolica doetrina, quid sit, 92. 

Rami benedicti canonicis 5. Laudi distribuebantur in ec- 
clesia cathedrali Dominica in ramis palmarum, 286. 

Refectio panis et aque in die Parasceve, 61, 137, 314. 
Unica in diebus jejunii, 196, 140, 283. Refectio canonico- 
rum S. Laudi pauperibus data in Parasceve, 311. 

Refectorium olim commune in ecclesia cathedrali Ro- 
thom. 57, 134." 

Regnum Dei advenire, quid est, 381. E . 

Regula ab episcopo tradita obbati et abbatissz in ordi- 
natione suo, $35, 9239, 243. Regula canonicorum, quie, 
104. Lecta in capitulo post primam, 12, 99, 100, 101. In 
refectorio, 264, 289. 

Regularis cujusdam libri lectio legatur in capitulo, 12. 

Reliquis sanctorum curiose non tractandz, 469. A sa- 
cerdotibus aut diaconis deferends, 103, 165, In diebus 
rogationum quomodo extrabuntur e sacrario, 165, 166. 

Residentia a clericis de Albania et Clementinis exigi- 
tur, 423, 433, 440. A curatis, app. 9, 4, 8, 15, 60 et 61, 
Residentía pastorum est de jure divino, app. 15. Non resi- 
dentes ad fructuum restitutionem tenentur, app. 15,16,18. 

Responsorium quid designat, 16. Nonum repetitur loco 
Te Deum laudamus, 32, 239, 279. In festis triplicibus ad 
vesperas a quatuor in cappis canitur, 115, 152. Similiter 
3, 6 et 9 ad matutinum festorum triplicium in cappis, 33, 
116, 177, 266, 332. Ultimum in Dominicis post Pascha a 
duobus in superpelliciis, 70, 145. In vesperis sabbati a 
duobus in cappis, 145. In horiscanonicis triduo ante Pascha 
olim recitabatur, 53, 131, 293, 302. De sancto Nicolao 
cantandum feria 2 rogationum in cemeterio S. Mauri, 
170, 327. Ecce dies veniunt, sabbato altero praecedente 
Adventum olim cantabatur, 32, 114. Tu exsurgens olim in 
Adventu non decantabatur in Ecclesia Rotomag., 28, 113. 
Ecce charissimi, in Dominica Septuagesim: in statione pro- 
cessionis decantandum, 44, 125. Spes mea, quando et a 
quibus cantetur, 178. Circumdederunt, in feria 4 majoris 

ebdomada a duobus in cappis, 130, 289. Responsoria tria 
nocturni officii tempore Paschali in triplicibus a quibus 
cantanda, 141, 180. In festo Omnium Sanetorum, 153. Re- 
sponsorium dictum pro graduali, 16, 50, 104, 129, 389. 
Quare sic dictum, 104, 389. 

Risus in ecclesia interdictus, 98. 

Romani (S.) Rotomag. archiepiscopi et patroni festam a 
populo neglectum, 155. 

otomagensis Ecclesie archiepiscoporum festa ἃ cano- 
nicis S. Laudi celebrata, 843, 350, 355. Eadem ecclesia 


' titulo sanctitatis insignita, 1, 89, 90. 


Rubeum indumentum clericis interdicitur, 3, 92. 
Rumpbarii (S.) Constantiensis episcopi corpus in eccle- 
58 canonicorum S. Laudi Rotomag. requiescil, 361. 


Sabbaoth, vox Webrea quid significat, 368. 

Sabbatum 4 Temporum et sabbatum 1n 12 lectionibus, 
idem, 407. Ejus officium quomodo celebrandum, 78, 178. 

Sacerdotes de populis sibi commissis rationem Deo 
sunt reddituri, 447. Facta subditorum debent inquirere et 
redarguere, 470. Puri et casti esse debent, οἱ quare, 454, 
468. Sunt luminaria mundi, et lucerns ardentes per doc- 
trinam, 482. Indignos Deus rejicit, 485. Negligentes et 
ignari quomodo puniendi, 480. Szpe laicis similes, 476. 
Illis resistentes qua pona plectendi, 480. lgnoti et alte- 
rius diocesis ad missam celebrandam non admittantar, 
nisi litteras obedientie a prelatis habuerint, app. 3, 8. 


PATROL. CXLVII. 


INDEX IN JOANNEM ROTOMAGENSEM. 


1922 


Sacramenta pro pretio non conferantur, 457. Eorum effe- 
ctus populo Gallice sunt exponendi, app. 98. 

Sacrificium offertur pro omnibus D delibus, 370, 374. 
Non fit biduo ante Pascha, 55. 

Salutans populum sacerdos in missa, ei faciem suam: 
presentat, 388. Heec salutatio quid denotet, 15, Salutatio 
pueri et virginis in nocte Nativitatis Domini, 117, 118. 

recorum in die Pascha, 141. 

Sanctus, Sanctus, in missa quis instituit, 21, 899, 494. 
Quare ter dicitur, 368. 

Sandaliis calciatur episcopus, .216,4412. Quid significent, 
et forma eorum, 413, 419. ) 

Scholis» instituende in omnibus parochiis, app.49 ef segg. 

Scripturam sacram plebem docere debent episcopi, et 
pastores, 217, 482, 486. Eam intelligere sacerdotes, 474. 
Eam ignorantes a sacerdotio removentur, 460, 461. Ultra 
modum non perscrutanda, 463. 

Secretarius ecclesie, quis, 118. 

Secretum capituli servandum, 253. 

Sedeat episcopus cum ministris incipiente choro. Kyrie 
eleison, 14. Ad Gloria in excelsis, 37. Sacerdos juxta al- 
tare subdiacono incipiente epistolam, 16, 104, 388. Se- 
deant quidam ministri, stent alii 14. Non sedeat diaconus 
antequam ei sacerdos 1nnuat ut sedeat, 14, 16, 27, 109. 

,Sepinagesimze officium, 42, 43. Quot diebus constet, 
43, 402. 


Sepulcri officium, 64, 141, 211. 

Sermo archiepiscopalis ad populum. 125, 194. Sermo 
fit in statione ad sanctum Gildardum, 161. Tribus, diebus 
rogationum, 168, 169, 171. Archidiaconi ad archiepisco- 
pum pro reconciliatione publice peenitentium, 195, 196. 
De honorandis episcopis et presbyteris, 444. Ad pastores 
Ecclesi: de officio pastorali, 453. Sermones 4 de officio 
sacerdotali, 459, 465, 473, 481. 

Sessio episcopi cseteris sit celsior, 14. 

Severi (S.) Abrincensis episcopi corpus in cathedrali 
ecclesia Rotomagensi asservatur, 106, 201. 

Sexagesima quot diebus perfcitor, 44, $403. Afflicüonem 
et poenitentiam. exprimit, 45 . 

Sexta hora Christus crucifixus est, 5, 398. 

Sexta missam sequatur, excepto jejunii tempore, 28. 

Signa tria ad vesperas in quadragesima quando pul- 
sanda, 283. 

Signo pulsante, antequam laxetur omnes clerici con- 
gregentur, 10, 97. , 

Simonia et avaritia clericorum taxatur, 459, app. 20. 

Simoniaci excommunicantur, app. 12. 

Stabilitatem profitebantur canonici S. Laudi Rotomag., 
251. 

Statio in processionibus, 66, 77, 425, 141, 959, 9271, 
320, 353. Debet fleriin navi ad processionem in festo eu- 
charistis, 174. 

Statuta sua synodalia habeant clerici, app. 3, 7, 9. 

Stephani (S.) protomartyris brachium in ecclesia cathe- 
drali Bajocensi asservatur, 119. Ejusdem festum solemni- 
ter celebratum in ecclesia Rotomagensi, 35, 118 et seqg. 

Stellae officium, seu trium regum, 39, 193, 206. 

Stipendia clericorum Clementinorum solvere debent 
canonici, 442. tlis non privandi clerici propter infirmita- 
tem, 433, 426. 

Stola quid designat, 85, 411, 417. 

Subdiaconorum origo et officium, 387, 409. Septem in 
missa pontificali, 103, 118, 141, 180, 187, 215. Subdiaco- 
nus evangeliorum codicem super dextrum cornu altaris 
ponat. ^3. Casula exuta epistolam legat, 18, 104. Olim in 
choro remanebat, excepto tempore ministrationis sus, 
16, 104. Ei noh licebat quidquam sacrum ab altari au- 
ferre, 20. ) 

Suffraganesm ecclesiam ín officiis divinis et czremoniis 
usum metropolitan: tenere debent, 2, 90. 

Superlicium, vel superpellicium, habitus clericorum 
in choro, 119, 153, 200, 201, app. 5 
57 XInbolum, Credo in unum Deum, quando cantandum, 

. 28. 

Synodus Bajocensis anno 1518 celebrata, app. 1. Ebroi- 
censis anno 1576, app. 9, 


Taberne clericis prohibiue, nisi sint viatores. app. 3. 
]n domibus presbyteralibus eas non teneant, seu teneri 
faciant, app. 3. ᾿ 

Tabula chori legenda in capitulo, 100, 261, 292, 303. 
In ea describuntur ministri altaris et chori, 91, 100, 165, 
261, 263, 302. Tabul cerea forma, 261, 302. Paschalis 
cereo affixa, 138, 198. Tabuls ligne» loco campanarum 


42 


1323 


triduo ante Pascha percutiantur 56, 58, 61, 132, 185, 137, 
998, 299, 311, 404. Ossez quas cantores tenent, quid desi- 
gnant, 17, 104. 2.1. 

Te Deum laudamus in Dominicis Adventus et Septuage- 
sime inlermittitur, 32, 276. 

Templum a Babyloniis destructum 46 annis rezdifica- 
tum est, 46. Tertia hora Spiritus sanctus super apostolos 
descendit, 5, 398. Tertia quomodo celebranda in die Pen- 
tecostes, 76, 150, 330. 

Thuribulum et thus quid designant, 387. 

Thurificabatar olim altare immediate ante lectionem 
evangelii, 18. 

Thuriferarius assistens diacono legenti evangelium quid 
designet, 17. 1n feriis ad missam cantet Alleluia, 13, 102. 
80, 416, 201. Quomodo fiat in vesperis et laudibus cum 
D. archiepiscopus celebrat, 180. 

Thus in thuribulo ponit sacerdos ante evangelium, ut 
deferatur, 18. 

Titulus ecclesiasticus non alienandus, 480, app. 6. Fic- 
tus vel cum pacto Simoniaco concessus reprobatur, app. 
6. Eo titulatus a sacerdotio excluditur, 226. 

Tonsura, et habitus clericorum qualis, 2. 3, 90 et seqq., 
408, app 1, 22, 23. Ex apostolica doctrina emanavit, 3. 

Torchie deferendz juxta corpus Christi, 159, 174. 

Tractus quid denotet, 16. 1n Dominicis 1 et 2 Quadrage- 
simae et Palmarum a quatuor in cappis canendus, 178, 179, 
283, 988. Horum duo vicissim sedeant, 985. 1a Sabbatis 4. 
Temporum a duobus decantatur, 331. In Parasceve a qui- 
bus cantandi, 188, 305. 

Trinitatis (5) festam quandoet quomodo celebrandum, 76. 

Tropi quid sint, 145, 146. Quomodo cantandi triduo 
anle Pascha, 32. 

Tunicarum origo, 86, 417. 

Turrim civitatis ascendebant pueri cantaturi 3 Gloria, 
laus, 163, 987. 

U 


Una est ecclesia et vera, extra quam nulla salus, 447 
848, 452, ap. 31. Ejus unitatem designavit tunica Domini 
irconsutilis, 448. De hac unitate testimonium (S.) Cy- 
priani, ibid. 

Usura crimen est in laico, 457. Scelus maximum in 
sacerdote, ibid. 

y 


Varietas colorum in ornamentis non improbanda, 73,76. 
81, 153. 


ORDO RERUM 


1324 


Velum seu cortina ante altare ponatur in Quadragesima, 

283. Quando colligitur, aut extenditur, 284. Deponatur, 

r seindatur feria 4 majoris hebdomads in Passione, 51, 
, 288. 

Venia et genuflexio, idem 394, 330. Pro commissis in 
capitula postulanda, 100. Eam petere super formas, et eas 
osculari, idem, 178, 284, 990. 

Versus in nocturnis, laudibus et vesperis quare canitur, 
8, 10, 401. In statione processionis festorum triplicium 
quatuor, 324. 

Vespere inter officia nocturna computandae, 5, 94, 95, 
398. Imminente nocte debent decantari, 6, 94, 95. Sepa- 
ratim a complelorio, 7, 95. Mortuorum, in Quadragesima 
vesperas diei precedant, 47, 126. In 4 feria majoris heb- 
domade, quomodo celebrande, 51, 130, 238. In ccena 
Domini, ὅθ, 133. In sabbato sancto, δά, 318. 10 octava 
Pasche, 66 et seqq., 142 et seqq. In die et octava Pasche 
per Kyrie eleison inceptue, 66, $42, 143. 

Vestes diaconi et subdiaconi, 19. Vestes clericorum nec 
longiores sint, nec breviores, app. 1, 5. Canonicorum 
regularium benedicuntur, 247, 248. Vestium sacrarum 
expositio, 85, 410, 416. Quando sacerdos et ministri eis 
induendi ad missam celebrandam, 12. 

Viaticum morientis erat tertia pars hostiz reservata, 94. 

Victu contenti sint clerici, 458. Spiritualem et corpora- 
lem petimus in oratione Dominica, 881. 

Vigili tres de nocte olim in ecclesia, 445, 116. Prima 
Naudvitatis Domini, Resurrectionis et Ascensionis omnes 
campana pulsantur, 33, 65, 73, 266. Vigilia mortuorum 
ante completorium in quadragesima agitur, 47, 155. 

Vinolentia clericis probibetur, 456. Ejus effectus, 457. 

Vinum ab episcopo. seu przlato, canonicis prebetor in 
lotione pedum, 57, 3041. A monachis (S.) Audoeni perci- 
piunt clerici cathedralis ecclesi: in festo (S.) Audoeni, 175. 
Vini et aque in calice commistio quid designat, 20, 392. 
Non consecratum sanctificatur per corpus Domini immis- 
sum, 310, 405. 

Vila et societas communis canonicorum (S.) Laudi, 252. 
Clericorum cathedralis ecclesie Rothomagensis, 425, 426, 
431, 438. Vita clericorum depravata plures ab Ecclesia 
catholica alienat, ap. 19. rnalis et voluptuosa in 
clericis ignorantam parie 465. 

Vitia quz a sacerdotio excludunt 460 et seqq. Qua ἃ 
sacerdotibus debent esse aliena, 455, 456. 

Vocis elevatio ad Nobis quogue peccatoribus quid desi - 
gnat, 22, 394. 





ORDO RERUM 
QUJE IN HOC TOMO CONTINENTUR 





JOANNES ABRINCENSIS PRIMUM EPISCOPUS 


POSTMODUM ARCHIEPISCOPUS ROTOMAGENSIS. 
Notitia historica. 40 
LIBER DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 37 


OBSERVATIONES AD LIBRUM DE OFFICIIS ECCLESIASTICIS. 63 
ACTA VETERA QUORUM IN NOTIS FACTA EST MENTIO. 118 
Processio ad S. Gildardum, Dominica in Ramis Palma- 
rum. 118 
Trocessio ad S. Audoenum, in festo S. Marci evangeliste. 
119 


Processio ab S. Eligium, feria secunda in Rogationibus. 
420 


Processio ad S. Gervasium, feria tertia in Rogationibus. 


Processio ad S. Nicasium, feria quarta in Rogationibus. 
122 


Processio in Ascensionem Domini. 499 
Processio post terliam, in festo Corporis Christi. 133 
Processio ad S. Audoenum, in festo S. Audoeni Roto- 
mag. archiep. 494 
FRAGMENTA QUAZDAM. 184 
Benedicio chrismatis, feria quinta in Cana Domini. 197 
SEQUUNTUR QUARDAM NOTATU DIGNA. 147 
Mandatum, seu lotio pedum, feria quinta in Cena Do- 
miui. 128 
Feria sexta in Parasceve, 149 
Expulsio publice poenitentium, feria quarta in capite 
Jejunii. 134 


Reconciliatio penitentium, feria quinta in Cena Domi 
l. 132 
Sermo archidiaconi ad archiepiscopum Rotomagensem, 
pro reconciliatione publice ponitentium, feria quinta in 


n 


Cona Domini. 132 
Tabula paschalis anno Domini 1678. 134 
Fragmenta. — Ex ordinario ms. catbedralis ecclesise 

Rotomagensis. 4134 


Officium infantum, in festo S. Joannis evangeliste, post 
secundas vesperas. 136 


Officium Stellae, seu trium Regum. 136 
Offfcium sepulcri. 139 
Ordinatio episcopi. 142 
Nomina excommunicandorum. 345 
Benedictio abbatis monachorum. 145 
Benedictio abbatis canonicorum. 149 
Benedicüo abbatisse. 452 
Benedictio in solutione synodi. 454 


Benedictio opiscopalis ad missam in nocte Nativitatis. 154 
Benedictio episcopalis ad missam in sabbato sancto. 454 
Vetus ordo ad instituendum canonicum regularem in 
ecclesia S. Laudi Rotomagensis. 154 
Ordinarium canonicorum regularium S. Laudi Roto- 
magensis. 158 
De festivitatibus sanctorum. . 484 
Incerli auctoris expositio super canonem misse secun- 
dum Amalarium. 192 
Expositio divinorum officioram. 











1325 | ' QUE IN HOC TOMO CONTINENTUR. 1326 


Fundatio X clericorum collegii de Albania in ecclesia 

Rotomagensi, anno 1245. " 418 

Fundatio XVI clericorum collegii Clementinorum in H^ 
2] 


clesia Rotomagensi, anno 4350, 
Incerti auctoris sermones sex ad populum. 220 
Sermo primus. De honorandis presbyteris. 220 
Sermo Il, ad pastores ecclesise, de officio pastorali. 224 
Sermo lll, ad sacerdotes. 496 
Sermo IV, ad sacerdotes. 228 
Sermo V, ad sacerdotes. 230 
De expositione baptismatis et Eucharistia. 2336 
APPENDIX AD ACTA VETERA. 
Synodales constitutiones. 236 
Statuta synodi wmslivalis diocesis Ebroicensis pro anno 
Domini 4576. 940 


Privilegium Urbani pape, quod episcopus Ebroicensis pos- 
sit compellere subditos suos ad ordines et residentiam. 262 
Litterze Gregorii pape super eodem. 262 
Joannis charta qua prioratus S. Victoris in Calelis eve- 
hitur ad abbatias, anno 1074. 964 
Charta de jure institutionis, destitutionis, procurationis, 
correctionis, etc., quod episcopus Abrincarum plene re- 
ünuit in monasterio S. Michaelis, abbatem et xir cano- 
nicos, anno 1061. 266 
Concilium Rotomagense, in basilica S. Maris» Rotomagi 
ab Joanne archiepiscopo, cum suis suffraganeis Wellelmo 
Anglorum rege Normanniam gubernante, celebratum, an- 
no Chrisi 1072, Alexandri II pape, anno xi, Philippi 1, 
Francorum regis anno XIII. 268 
Canones. 269 
]. — Ut episcopus chrisma et oleum hora compe*tenti 
et eum duodecim sacerdotibus consecret, 269 
JI. — Quod totum chrisma et oleum ab archidiaconis 
renovandum sit. 269 
lll, — Qua cura distribui a decanis chrisma et oleum 
debeant. 269 
JV. — Ut qui missam celebrat omnino communicet. 269 
V, — Ut sacerdos jejunus, et cum alba se stola baptizet. 
469 


V]. — Ut viaticum et aqua benedicta ultra octo dies 
non serventur, et consecrat hosüce ilerum non conse- 
crentur. 269 

VII. — Confirmatio jejunis a jejunis et cum igne confe- 
renda. 269 

VIH. — Ut ordines sacri post diem sabbati, vel die 
Dominica mane, jejunis a jejunantibus conferantur. 269 

IX. — Ut quatnor temporum exacta sit observatio. 270 

X. — Quod depositione digni sunt, qui furtim aut in- 
debite ad sacros ordines provehuntur. 470 

Xl. — De his qui coronas relinquunt; et ut ordinandi 
ad episcopum feria quinta veniant. 270 

Xll. — Ut monachi vagi vel expulsi, itemque sanctimo- 
niales, ad monasteria sua redire compellantur. 70 

XII]. — Ne curze pastorales vendantur et emantur. 270 

XIV. — De ritu nuptiarum, ne in occulto fiant, vol in- 
ter consanguineos. 270 

XV. — De clericis uxoratis, ut ecclesiis non ministrent; 
nec fructus percipiant, et quales esse debeant archidiaconi 
et decani. ' 970 

XVI. — Ut nullus mortua uxore illam accipiat de qua 
ante fuerat infamatus. 271 

XVII. — Nullus uxore velata superstite aliam ducat. 274 

XVIII. — Ne absentis viri uxor alteri nubat, priusquam 
de viri morte compertum habeat. 271 

XIX. — Ne clerici in publicum crimen lapsi sacris or- 
dinibus facile restituantur. 271 

XX. — Ut episcopus, ad lapsi depositione venire non 
potest, vicarium mittat. 271 

XXl. — Ut ante horam vespertinam in quadragesima 
non edatur. 279 

XXII. — Ut sabbati Pascha officium ante horam nonam 
non inchoetur. 212 

XXIII. — De sanctorum festivitatibus transferendis. 272 

XXIV. — Ut generale baptisma, nisi sabbato Pasche et 
Pentecostes, non fiat. Parvuli, quocunque tempore pe- 
tierint, baptizentur : nullus in Epiphania, sine infirmitatis 
necessitate. 213 

APPENDIX AD JOANNEM. 272 

Acta archiepiscorum Rotomagensium. 273 

ARNULFUS CLERICUS MEDIOLANENSIS. 

GESTA EPISCOPORUM MEDIOLANENSIUM. 286 
THEODORICUS PADERBRUNNENSIS CANONICUS, 

Notitia in Theodoricum. 391 

COMMENTATIO ΙΝ ORATIONEM DOXMINICAM. 334 


CAPUT 1. — De petitione prima: « Pater noster qui es 
in celis. » .. 334 
CaP. Il. — De petitione secunda : « Sanctifizetur nomen 


tuum. » . 834 
CAP. Ill. — De petitione tertia: « Adveniat regnum 
tuum. » 335 
(καρ. IV. — De petitione quarta : «Fiat voluntas tua si- 
cut in ccelo et in terra. » 336 
CaP. V. — De petitione quin!a : « Panem nostrum quo- 
tidianum da nobis hodie. » 331 


CAP. VI. — De petitione sexta; « Et dimitte nobis debita 
nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. » 338 

CAP. VII. — De petitione septima : » Et de nos inducas 
in tentationem : sed libera nos a malo. Amen. » 340 

BERTHOLDUS CONSTANTIENSIS PRESBYTER. 

CHRONICON. 

JOANNES FISCAMNENSIS ABBAS 
LIBELLUS DE SCRIPTURIS ET VERBIS PATRUM COL- 


LECTUS. 446 
LIBELLUS ALTER. 459 
EPISTOLA. 464 


EPISTOLA PRIMA. — WillelmiAnglorum regis ad Joannem 
abbatem Fiscamnensem. 


ErisT. ll. Ad. Willelmum Angli: regem. 464 
ErisT. ll]. — Ad Vitalem abbatem Bernacensem. ^ 464 
Adnotatio in tres Epistolas superiores. 465 


EpisT. ]V. — Ad Warinum abbatem Mettensis monasterii 
Sancti Arnulfi. Repetit Benedictum monachum suum. 465 
EpisST. V. — Warini abbatis ab Joannem Fiscamnensem 


Superiori respondens. . 465 
EprisT. VI. — Joannis abbatis Fiscamnensis ad monachos 
dyscolos D. Marten. 473 


ΕΡΙΒ1. VII. — Joannes abbas Fiscamnensis instituit ab- 
batem in monasterio Blangiacensi. 414 
APPENDIX AD JOANNEM ΕἸΒΟΛΜΝΕΝΒῈΜ. 


Praefatio Joannis Hominis Dei. 478 
Chronicon Fiscamnense. 483 
Catalogus abbatum Fiscamnensium. 483 


BRUNO MAGDEBURGENSIS CLERICUS, 
LIBER DE BELLO SAXONICO. 


Prologus Saxonici belli. 490 
SAXONICUM BELLUM INCIPIT 491 
TOMELLUS MONACHUS HASNONIENSIS. 
HISTORIA HASNONIENSIS MONASTERII. 585 
CaPuT 1. — De Joanne viro illustri ejusque sorore Eu- 


lalia primis fundatoribus. . 
Car. 1]. — De cc«nobii Hasnoniensis constructione, 
ejusdemque sacrosancta dedicatione. — 588 
CAP. Ill. Deillustribus ejusdem coenobii fundatoribus. 589 
CAP. IV. — Commemoratio rectorum hujus loci. 589 
CAP. V. — Quod Ementrudis Regine petitio eumdem 
locum Caroli Calvi munificaverit beneficio. 590 
Car. Vl. — Ad tutandum idem cenobium samptum ex 
archivis Caroli Calvi privilegium. 590 
CaP. VII. — Quod idem locus divina diu religione flo- 
ruerit, sed paulatim ad tempora usque Balduini sexti mar- 
chisi tepueril. 591 
Car. VII]. — De sexti Balduini marchisi temporibus, 
ejusque digne memorie moribus. 592 
CAP. IX. — Quod super hujus loci restauratione divina 
admonitus sit revelatione. 598 
CAP. X. — Quod eumdem locum patris munificentia im- 
petraverit, sed admonitionis divine immemor fuerit. 593 
CAP. ΧΙ. — Quod ictu belli sauciatus, et de vila peri- 
clitatus, divina rursus visione super hoc loco sit commo- 
nefactos. . ΝΕ ὅ94 
CAP. XII. — De castro Hasnoniense a juniore Balduino 
igne cremato, sed denuo a Wintherico rezdificato. — 594 
CaP. XIII. — Quod Winthericus, a proprio milite inte- 
remptas, humanis sit rebus exemptis, 595 
CAP. XIV. — Quod Balduinus sextus marchisus castrum 
Hasnoniense invasit, incendio delevit, castrensesejecit. 595 
CAP. XV. — De ejusdem loci canonicis 8 praíato mar- 
chiso callida benignitate conventis, eorumque stipendiis 
redemptis. 2. . . 596 
Car. XVI. — Quod, canonicis inde migraniibus, locus 
idem monasticis ascriptus sit conventibus. 596 
CAP. XVII. De loci Hasnoniensis in majoris elegantia 
constructione novaque solemniter facta dedicatione. 596 
CAP. XVIII. — De bons memori: Rotlando abbate, ipsius- 
que gratissima morum probitate. 598 
REÉNALLUS MAGISTER SEDIS BARCINONENSIS 
Versus excerpti de libro Renalli magistri Barchinonen- 
sis Gerundensis de corpore Christi. 600 





1327 


MARIANUS SCOT TUS. 


IANI SCOTTI CHRONICO 624 
LANDULFUS SENIOR CLERICUS MEDIOLANENSIS. 


Mura 
LANDULFI HISTORIA MEDIOLANENSIS. : 818 
APPENDIX AD LANDULFUM, ose 


Catalogus archiepiscoporum Mediolanensium. 
Joannis Petri PuricellisDissertatio utrum sancius Ambro- 
sius clero Suo Mediolanensi permiserit ut virgini nubere 


semel 
S CT US GERALDUS SILV/E-MAJORIS PRIMUS 
ABBAS ET FUNDATOR. 
Vita S. Geraldi auctore manacho anonymo subiequali 1004 
Observationes pravis. 1004 


Incipit Vita. 1024 
VITA SANCTI ADALARDI ABBATIS. 1046 
Prologus Auctoris. 1048 


Vita incipit. 

LtBERR PRIMUS MIRACULORUM. 

Prefatio auctotis. 

CaPur 1. — Mira sepulturc ejus manifestatio, per eum 
qui pedibus hzsi pavimento. 1064 

CaP. Il. — De muliere contra^ta, et per sancti meritum 


a Deo curata. D. . 1065 
CaP. lll. — De manuum mulieris curatione, meritis 
sancti confessoris et intercessione. 1066 
Cap. IV. — De elevatione sancti et succensione templi 
et periculo regni. 1066 
Cap. V. — Quibus signis animatus sit abbas Richardus 


ut levaret sanctum corpus. 1068 


Car. VI. — De muto et surdo ante sancti confessoris 
sepulcrum sanato. 1069 
CaP. VII. — De surdo et muto, manibus et pedibus et 
toto corpore contracto, et super tumulum sanato. — 1070 
CAP. Vlll. — De Ambianensium indignatione, et muti 
el surdi curatione. 1070 
LIBER SECUNDUS MIRACULORUM. " 1073 
Prologus auctoris. 1073 


CaPvuT l. — Causa cur sanctus Adelardus asportatus sit 
in Flaudriam. 1073 
CaP. 11. — De asportatione sancti in Flandriam, et quod 
in adventu ejus apertze sunt fores ecclesic. 073 
Car. Ill. — De eo quod comes reddidit ei omnia que 
abstulerat. 1074 
CAP.1V.— De eo quod comitissa voluit eum retinere. 1075 
CaP. V. — De eo quod per medios vigiles sublata: sunt 
sancte reliquis. 1075 
CAP. V]. — De relatione scrinii, et 4801 in reprasen- 
tatione ejus sanatus est claudus. 1076 
Car. VII. — De repositione sanctarum reliquiarum in 
scrinio. 40 
ΘΕΒΑΙ͂ΌΙ ABBATIS CHARTA de precibus pro fratribus 
820 congregationis et aliis sibi confeederatis faciendis 1078 
APPENDIX AD S. GERALDUM. 1080 
Commemorationes a Sylva;-Majoris monachís proaliarum 
ecclesiarum alumnis fieri soliue 
FOLCARDUS COENOBII SITHIVENSIS APUD 
ATREBATES MONACHUS 
Notitia historica. 1084 
VITA S. BERTINI ABBATIS SITHIVENSIS ΙΝ MORIS 104 
Observatione previz. 084 


Prologus auctoris. 108i 
Incipit Vita. 1089 
CaruT I. — In qua provincia natus est Bertinus et 
quod in pueritia monachus factus est. 1089 


Ca». 11. — Quod adhuc adolescentulus ad sanctum Au- 
domarum pervenit. 1090 
CAP. Ill. — Traditio Adroaldi. 1094 
CAP. IV. — Quare aptiorem locum sanctus vir Dei T 
1092 


rebat. 
Car. V. — Traditio de villa de Worinhoud. 1093 
Cap. Vl. — Qualiter cemeterium acquisivit. 1098 


ORDO RERUM QUAE IN HOC TOMO CONTINENTUR. 


In Landult historiam prolegomena Ludovici Antonii , 


1328 
Eremplar eharue S. Audomari de coemeterio. 1093 
Car. VII. — Traditio Walberti. 1094 
Cap, VIII. — Traditio de Hunulfricurt. 1096 


CAP. IX. — Quod plurima signa, licet nos lateant, per 
eum fecit Dominus. 1096 
CAP. X. — Qualiter vir Dei tentatus fuit a diabolo in 
specie mulieris, et per sanctum Martinum visitatus. 1097 
Xl. — Quod Erlefrido post Rigobertum cenobium 
suum. commisit. 1098 
Cap. XIl. — De Transitu B. Bertini. 1098 
LiBER PRIMUS MiRACULORUM ab eodem auctore compo- 


situs. 109] 
CAPUT ]. — De piscatore sanato. 1097 
Car. Il. — De quodam sacrilego. 1099 


Ca». IIl. — De quodam fugitivo, nomine Benjamin. 1100 
CAP. IV. — De quodam poenitente ἃ vinculis ferreis 
soluto. 1102 
CaP. V. — De quadam puella contracta. 1103 
CaP. VI. — Quod Fridogisus, expulsis monachis, cano- 
nicos instituit. 1103 
CAP. VII. — De subjectione canonicorum S. Audomari 
huic ecclesi. 1103 


Exemplar charte S. Folquini de eodem. 1103 
Cap. VIII. — De translatione sive velatione S. Audo- 
mari. 1104 


CAP. IX. — Qualiter corpus Patris nostri Bertini a S. 
Folquino primo translatum est. 1105 
CAP. X. — De divisione regni Francorum. 1106 
CAP, XI. — Qualiter S. Folquinus corpus sancti Bertini 
sub terra recondidit. 1106 
Cap. XII. — Mirhculum in translatione S. Bertini fa- 
ctum. 1108 
CaP. XHI. — De quadam muliere festum translationis 


non colente. 4105 
Car. XIV. — De sanguine ex spicis manante. 1108 
LmtrR SECUNDUS MIRACULORUM. 1108 
Prefatio auctoris. 1108 
Incipiunt miracula. 1109 


RELAT10 DE INVENTIONE ET ELEVATIONE S. BERTINI AB- 
BATIS, qu: facta est anno Incarnationis Domini 10592, a 
Bovone abbate Sithivensi digesta. 1142 

Epistola Bovonis ad Widonem. 


Remorum archiepiscopum. 1142 
Widonis rescriptum. 1142 
Bovonis epistola dedicatoria ad Widonem. 1143 
Narratio auctoris. 4188, 
Sermo in festo ejusdem sancti. 1180 
VITA S. JOANNIS BEVERLACENSIS. 4161 
CARMEN DE S. VIGORE. 1171 
FOLCARDI OPUSCULA DUDIA. 
Vita S. Audomari. 1111 
Vita S. Oswaldi. 
EUSEBIUS. "BRUNO ANDEGAVENSIS EPISCOPUS. 
Notitia historica. 1199 


EPISTOLA AD BERENGARIUM. 

GEBUINUS LUGDUNENSIS ARCHIEPISCOPUS 
Notitia historica. 4905 
EPISTOLA AD RODULFUM TURONENSEM ARCHIEPISCO. 

420 


GALTERUS MELDENSIS EPISCOPUS. 
Notitia historica. 1211 
ScEPISTOLA AD BARTOLOMJEUM TURONENSEM ARCHIE 
ALPHANUS SALERNITANUS ARCHIEPISCOPUS. 


Notitia historica. 1913 
CARMINA. 1219 
SERMO in evang. « Cum transiret Jesus, » etc. 1261 
VITA ET PASSIÓ S. CHRISTINE 1269 
GUAIFERIUS CASINENSIS MONACHUS. 

CARMINA. 

VITA S. SECUNDINI. 1993 
VITA S, LUCII PAPAE. 1301 
I*xDEX IN JoANNEM ROTOMAGENSEM. 1311 


FINIS TOMI CENTESIMI QUADRAGESIMI SEPTIMI. 


2019-79. — Saint-Ouen (Seine). — Imprimerie JULES BOYER (Société générale d'imprimerie). 


- 


29UJ UJgi 





ZEN 


3 2044 073 505 281 


TAS VOLUME 
DOES NOT CIRCULATE 
O(S'DE TUE LiDE AY 





THIS. VOLUME 
DOES NOT CIRCULATE 
QUfS'DE TEE LIBE AY 








3 2044 073 505 281 








44 073 505 281 





Τῆς VOLUME 
DOES NOT CIRCULATE 
ΔΓΕ TEE. LIBE ARY